Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Haereticorum error. — Ex divinis testimoniis supra citatis intulerunt quidam haeretici a nulla creatura, quantumcumque perfecta per gratiam vel elevata per gloriam posse videri Deum, prout in se est, quia alias non esset Deus simpliciter invisibilis ab alio; ita enim hoc attributum intelligebant, nam constat Deum videre se ipsum, sicut supra de incomprehensibilitate dicebamus. Unde consequenter aiebant, beatos tam homines quam angelos solum videre quamdam eminentem lucem ex divina substantia resultantem et ideo dici videre Deum, non in se sed eo modo quo sol in splendore videtur. Hunc errorem sine nomine Auctoris refert Gregorius, lib. 18, Moral., c. 38. Ita vero sensisse Armenos refert Armacanus libro decimo quarto, de quaestionibus Armenorum, capite 1, et Guido Carmelita, Prateolus et alii. Tribuitur etiam Petro Abailardo et socio eius Arnaldo a Castro, verb. Beatitudo, haeres. 1, et Prateolo in suo Elencho sub nominibus horum haereticorum. Quamvis Bernardus, cuius tempore illi orti sunt, impugnans eorum errores ab Epistol. 187 usque ad 198, nullam mentionem huius erroris fecerit, ait tamen multos alios habuisse praeter eos, quos ipse refert. Denique in hoc errore fuit Almericus, ut refert Prateolus et Turrecremata lib. 4, de Eccles., cap. 35. Fundamenta huius erroris, praesertim quae sumuntur ex dictis sanctorum, habent nonnihil difficultatis, afferemusque illa commodius post confirmatam veritatem.

2. Prima assertio. — Dicendum ergo est primo, obiectum proximum et immediatum visionis beatae esse Deum ipsum per essentiam et substantiam suam absque ulla creatura seu imagine creata, quae deserviat tanquam medium cognitum seu obiectum proximum, in quo reluceat Deus. Conclusio est de fide et probatur primo ex Scriptura sacra: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Matth., 5; haec ergo visio promittitur nobis tanquam verum et principale praemium, ut saepe Augustinus Epist. 112, cap. 4 et sequentibus, et 22 de Civitat., cap. 23. Et sumitur ex eodem lib. 1, de Trinitate, cap. 8, et sequentib. et Concion. 2, in Ps. 21; praeterea Ioannes 14, ait Christus: Qui diligit me, diligetur a Patre meo et ergo manifestabo ei me ipsum: quod ita exposuit Augustinus tractat. 73, in Ioanne et Gregorio 18. Moral., cap. 37. Qualis autem futura sit illa visio, declaratur Matthaeus 18, ubi de angelis dicitur: Semper vident faciem Patris: additurque cap. 22, homines beatos futuros esse aequales angelis, ut recte Augustinus Epist. 3 et ideo Paulus 1, ad Corinthios, 3, ait: Tunc autem facie ad faciem, Et Apoc. 22: Videbunt faciem eius.

3. Haec autem et similia testimonia videntur reddi incerta ex quadam ambiguitate seu aequivocatione Scripturarum, in quibus saepe dicitur videri Deum et interdum etiam facie ad faciem, licet non in se, sed in aliqua imagine vel corpore assumpto videatur. Sic enim Iacob dixit, se Deum vidisse facie ad faciem, cum tamen non solum substantiam Dei non vidisset, verum nec substantiam angeli in se, sed in corpore assumpto. Ergo praedicta testimonia non possunt facere certam fidem, quod Deus immediate in sua substantia videndus sit.

4. Obiectio occurritur. — Respondeo, non esse similem rationem et merito Ecclesiam semper intellexisse priora testimonia in dicto sensu. Primo, quia verba scripturae in proprietate hoc significant et si alicubi aliter intelliguntur, est per metaphoram, quae metaphora in aliis locis est necessaria, quia non possunt aliter sine inconvenienti intelligi. In prioribus vero testimoniis sine ullo incommodo retineri potest proprietas verborum. Secundo hoc constat ex aliis locis Scripturae sacrae, num. 1, Ioannis 3, explicatur illa visio, quod sit futura de Deo, ut in se est: Similes, inquit, ei erimus et videbimus eum, sicuti est, quod non videtur clarius dici potuisse. Et ita illo testimonio ad hoc probandum utitur Evarista Papa, Epist. 1, et Concilium Francoforti in Epist., ad Episcopos Hispanos. In posterioribus autem testimoniis non ita est, quin potius illis non obstantibus simpliciter dicitur Ioannes 1: Deum nemo vidit unquam; et Moysi dictum est Exodi 33: Non videbit me homo et vivet.

5. Praeterea ex circumstantiis locorum id colligi potest. Nam Paulus 1, ad Corinthios 13, opponit hanc visionem visioni aenigmatice et per speculum et cognitioni ex parte, omnis autem visio Dei per creaturam est aenigmatica et ex parte: ergo cum dicit facie ad faciem, intelligit proprie de visione ipsius naturae divinae in se, quod clarius explicuit dicens: Tunc cognoscam sicut et cognitus sum. Praeterea cum angelis tribuitur videre faciem, non potest intelligi de visione sensibili, nec de imaginaria, sed de intellectuali et propria. Praeterea cum dicitur Ioannes 1: Deum nemo vidit unquam, sermo est sine dubio de visione propria, quia impropria multis communicata fuerat: ergo cum subditur: Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse narravit, sensus est Christum hominem vidisse Deum in illa visione, quam nullus alius viderat et ideo tanquam oculatum testem potuisse narrare, quae erant in sinu Dei: ergo anima Christi fuit capax illius visionis, ergo et caeteri beati, nam: Ubi ipse est, illic et caeteri ministri eius erunt, tanquam haeredes Dei, cohaeredes autem Christi, ad Romanos 8. Addi etiam potest illud ad Hebraeos 12; Pacem sectamini cum omnibus et sanctificationem, sine qua nemo videbit Deum. Quod necesse est, intelligi de visione propria secundum divinitatem et non de aenigmatica cogitione, nec de sola visione Christi secundum humanitatem (quod pro aliis etiam testimoniis notandum est) quia visio humanitatis et aenigmatica cognitio sine sanctificatione haberi potest. Imo etiam reprobi in die Iudicii Christi humanitatem videbunt, ut colligitur ex Mattheo 24. De quo videri potest late Augustinus 1, de Trinitate, capite ulteriori; et Fulgentius ad Ferrandum, resp. 3.

6. Secundo definita est haec veritas a Benedicto II, in Extravag. Benedictus, quam refert Castro supra, eiusque meminerunt Maior 4, quaest. ult, suppl.; Gabriel dist. 49, quaest. 2, art. 3, dub. 3: Videbunt (inquit) divinam essentiam immediate, se bene clare et aperte illis ostendentem; et infra vocat hanc visionem facialem et intuitivam, et in Concilio Florentino, in lit. unionis, dicitur: Beatas animas clare intueri Deum trinum et unum, sicuti est. Ex quibus verbis potest etiam ratio confici, quia Trinitas personarum non potest clare atque in se evidenter videri per aliquem effectum, nec per aliquam similitudinem creatam obiectivam, ut infract. 3, de Trinitate, l. 1, in fine dicemus. Sed beata visio attingit Trinitatem clare et evidenter, prout in se est; ergo necesse est ut immediate terminetur ad ipsam divinitatem et personas in ea subsistentes, absque ullo medio. Unde recte Nazianzius, orat. 20, de Basilio inquit: Contemplari beatam Trinitatem eo quo est modo; et optime Epiphanius haeres. 70, cuius aliqua verba statim referam. Videri etiam potest: Dionysius c. 4, de Coelesti Hierarch.; Ignatius epist. ad Romanos; Martialis epist. ad Tolossan. c. 37; Clemens Alexander lib. 5. Stromatum, non longe a principio; sed copiosius Augustini epist. 6, 30, 112 et 150 et 4. Genes. ad literam, a cap. 23 et lib. 12, cap. 34, ubi ait, videri ipsam Dei substantiam et verbum aeternum; item lib. 22, de Civit., cap. 29 et 30. Alia retuli in materia de Incarn., disput. 26, sect. 1.

Possit-ne ratione naturali ostendi, visionem Dei esse possibilem.

7. Tertio, ut ratione ostendatur haec veritas, inquiri potest, an possit ratione naturale ostendi hanc visionem esse possibilem, Scotus in 4, dist. 49, quaest. 8, existimat demonstrari hac ratione. Visio intuitiva est perfectio simpliciter potentiae cognoscitivae; sed talis perfectio est possibilis in potentia inferiori, qualis est visus corporalis, ergo etiam est possibilis in potentia superiori ut est intellectus. Nam perfectio simpliciter possibilis potentiae inferiori, multo magis debet esse possibilis potentiae superiori, ergo maxime Dei, quia est perfectissimum obiectum intelligibile. Haec vero ratio, licet supposita non repugnantia manu ducat intellectum et sit aliqua suasio, absolute tamen non probat. Primo, quia non est necesse ut omnis perfectio, quae convenit inferiori naturae, conveniat superiori extra Deum: nam esse incorruptibile est perfectio simpliciter, vel illam indicat, quae convenit quibusdam substantiis minus perfectis, quam sint aliae, quibus illa proprietas non inest. Item claritas est perfectio simpliciter cognitionis et convenit naturali scientiae, non autem fidei, cum tamen fides sit simpliciter perfectior. Potest igitur aliquid in genere entis esse perfectius simpliciter, quod secundum aliquam conditionem sit inferius et incapax aliquius perfectionis, quae invenitur in inferiori ut sic. Ergo ex vi illius rationis non sequitur, si visus corporeus est capax intuitivae visionis, etiam intellectum esse capacem eius. Et ratio universalis reddi potest, quia licet illud praedicatum abstracte sumptum, verbi gratia, esse visionem intuitivam sit perfectio simpliciter, tamen contractum ad talem visionem, scilicet corporalem, habetur imperfectissimo modo: contractum vero ad visionem intellectualem requirit eminentiorem perfectionem: et ideo fieri potest ut visus corporeus, qui in suo genere est perfectus, sit capax illius perfectionis sic limitatae et tamen quod intellectus praesertim humanus, qui est imperfectus in genere intellectuali, non sit capax illius perfectionis elevatae ad intellectualem ordinem. Denique cognitio abstractiva intellectus est perfectior simpliciter, quam visio oculi; ergo etiam si intellectus tantum esset capax huiusmodi cognitionis, posset esse perfectior potentia quam visio.

8. Secundo praecipue deficit illa ratio in ultima illatione; nam licet concedamus intellectum esse capacem visionis intuitivae, non sequitur esse capacem visionis intuitivae Dei, quia hoc obiectum est elevatissimum, et potest superare vires intellectus. Potest ergo illa visio intuitiva esse aut angeli, aut ipsiusmet animae, si a corpore non impediatur. Et confirmatur, quia eadem ratione posset concludi, intellectum nostrum per vires suas naturales esse capacem visionis intuitivae Dei, quia potentia inferior per vires naturales est capax visionis intuitivae, ergo et superior. Constat autem, angelum naturaliter posse intueri suam substantiam, non vero divinam. Imo et visus corporeus, quamvis naturaliter possit intueri aliqua obiecta visibilia, fortasse aliquid est ita excellens ut naturaliter non possit illud intueri.

9. Ratio divi Thomae. — Alia ratione utitur D. Thomas 1 p., quaest. 12, art. 1, et 1, 2, quaest. 3, art. 7, et quaest. 5, art. 1, quae fundatur in naturali appetitu, quem habet homo ad suam beatitudinem: unde concludit beatitudinem esse possibilem, quia appetitus naturalis non est frustra. Addit vero hunc appetitum non posse satiari, nisi hac visione Dei, quia homo, viso effectu, cupit cognoscere causam et non quiescit agnoscendo illam esse, nisi etiam cognoscat quid sit: appetit ergo homo naturaliter scire, non solum an sit Deus, sed quid sit; non potest autem cognoscere quid sit, nisi per hanc visionem; ergo sine hac visione nec beatificari, nec satiari potest, ergo si beatitudo hominis est possibilis, haec visio est possibilis.

10. Explanatio discursus. — Sed hic discursus D. Thomae est valde difficilis, quia ut latius dicemus in prima secundae et constat etiam ex probatione D. Thomae, ipse non loquitur de appetitu innato seu pondere naturae, sed de appetitu et desiderio elicito. Hic autem appetitus non tantum est de re possibili, sed interdum etiam ad impossibilia fertur; ergo ex hoc appetitu non potest concludi possibilitas huius visionis. Nam si homini proponatur unio hypostatica, ut quoddam bonum excellens, etiam poterit illam appetere naturali appetitu, unde non potest concludi naturali ratione, illam visionem esse possibilem. Dicunt aliqui illum appetitum beatitudinis esse naturalem, non solum ut distinguitur contra supernaturalem, sed etiam ut distinguitur contra liberum, quia est necessarius, saltem quoad specificationem, quia nemo potest odisse visionem Dei, vel non desiderare illam, si aliquem actum circa illam exercere velit et non versetur in magno errore. Ex appetitu autem naturali hoc modo recte infertur, esse possibile, quod appetitur, quia naturalis appetitus non est frustra. Atque in hunc modum dixit Augustinus, l. 4, contra Iulianum, caput 3: Neque omnes homines naturali instinctu immortales, et beati esse vellemus, nisi esse possemus.

11. Non admittitur. — Sed licet probabilis sit haec persuasio et consentanea humanae conditioni, nihilominus non est convincens ratio. Nam multa sunt bona, quae sine errore cognita, non possunt odio haberi et naturaliter possunt desiderari, non tamen efficaciter et ideo ex illo appetitu probari non potest esse possibilia, ut de unione hypostatica paulo ante dicebam et idem est de subtilitate, agibilitate at claritate corporis gloriosi. Unde eo ipso quod bonum propositum est superioris ordinis, licet non appareat malum, si possibile sit, tamen quia secundum rationem naturalem videri potest repugnare, ideo desiderium illius naturaliter non est efficax, sed per modum simplicis complacentiae. Ex qua non bene infertur, bonum illud esse possibile. Nec est inconveniens, quod talis affectus possit esse frustra, quo ad consecutionem effectus, quia non est per se datus a natura, sed ex generali affectu boni interdum nascitur. Accedit, quod non potest naturaliter constare, hominem esse capacem talis beatitudinis, quae satiet omnem voluntatem et desideria eius, quia licet ratione naturali constet hominem esse capacem alicuius beatitudinis, non tamen perfectae, sed ut hominis, (ut Aristoteles dixit) id est, modo imperfectae naturae accommodato, sicut probari non potest hominem esse capacem beatitudinis, quae reddat illum immortalem aut impeccabilem et similia, quas perfectiones potest homo naturali desiderio appetere simplici seu inefficaci affectu.

12. Conclusio Caietani. — Quapropter existimo (quod etiam Caietano falsum est) ex solis principiis naturae illam rationem non esse efficacem, neque hactenus rationem aliquam inventam esse, quae hoc sufficienter convincat. Quapropter, suppositis his, quae de illa visione fides docet, existimo dicendum esse, non posse ratione naturali probari, illam visione esse possibilem. Quia, ut infra ostendemus, illa visio est actus quoad substantiam supernaturalis, non potest autem ratione naturali cognosci, huiusmodi esse possibiles. Praeterea intellectus ad illam visionem non concurrit virtute naturali, sed supernaturali et instrumentali; non potest autem ratione naturali probari, aliquam potentiam posse elevari ad agendum ultra suam virtutem. Item sunt aliquae difficultates in illa visione, quas infra videbimus, propter quas non potest solum lumen naturae satis cognoscere possibilitatem eius. Potest tamen homo naturali discursu difficultates et argumenta, quae contra hanc veritatem fiunt, sufficienter dissolvere, praesertim adiutus lumine fidei, ut ex sequentibus constabit. Unde ex argumentorum solutione poterit colligi aliqua ratio congrua, quamvis non omnino convincat. Ut, quod Deus non omnino est extra latitudinem obiecti intellectus et quod intellectus noster habet capacitatem quamdam universalem. Item suppositis principiis fidei, recte probatur non posse mentem nostram quiescere, neque esse contentam alia Dei cognitione, donec videat quid sit, iuxta illud Psalm. 16: Satiabor, cum apparuerit gloria tua. Addi etiam hic potest ratio, partim ad hominem contra dictos haereticos, partim ex principiis fidei desumpta, quam Gregorius supra indicat: Quia claritas (inquit) Dei non est aliqua a substantia Dei: quam possumus in hunc modum urgere. Quia si videndo claritatem illam non videmus substantiam Dei et naturam eius, est ergo illa claritas res distincta a substantia Dei; ergo erit aliqua substantia creata, quia est miraculum perpetuum sine fundamento et sine fructu. Cur enim non erit illud accidens in aliqua substantia? Si autem claritas illa est substantia creata vel affectio substantiae creatae, erit homo beatus videndo angelum, vel se ipsum illa claritate creata affectum. At fides docet non posse hominem esse beatum, nisi in Deo ipso, ergo videndo ipsam claritatem increatam Dei est beatus: illa autem est ipsamet natura Dei.

Obiectiones ex Scriptura.

13. Contra veritatem hanc ex Scriptura tria tantum obiiciuntur. Unum est, quod Deus saepe dicitur invisibilis. Alterum est, quia angeli sancti dicuntur desiderare conspicere Deum 1, Petri 1 non desideratur autem; nisi quod non habetur. Tertium est illud Ioannis 1: Deum nemo vidit unquam; et addit: Unigenitus qui est in sinu Patris, ipse narrabit. Quasi dicat, nemo nisi Unigenitus; ergo neque angeli, ut expresse docet Ambrosius lib. 1, de Spiritu sancto, cap. 1, et Cyrillus 1, in Ioannem, cap. 22, et Chrysostomus homil. 14, in Ioannem.

14. Ad obiectiones. — Haec vero facilem habent responsionem. Ad 1, iam dictum est, multa posse intelligi de invisibili visu corporeo. Aliquando etiam accipitur invisibile pro incomprehensibili, ut statim dicemus. Saepe etiam est sermo de hominibus in hac mortali vita degentibus, iuxta illud Exod. 33: Non videbit me homo et vivet. Ut notant Cyprianus lib. de Cardin. Christi oper, in principio; et Augustinus epist. 112, cap. 7 et infra latius tractabitur: capite etiam sequenti aliam expositionem trademus et unaquaeque est accommodanda iuxta locorum exigentiam. Ad 2, respondet Gregorius 18 Moral., cap. 39, desiderium illud angelorum non esse de re non habita, sed positum esse ad explicandum quanto affectu et voluntate, sine ullo fastidio; videant Deum. Nam, quod illud non possit esse desiderium, recte probat Gregorius, quia affligeret angelos; unde non possent esse beati. Idem fere Isidorus lib. 1, sent; in 22 et Beda lib. variarum quaest., qu. 9, in tom. 8. Et declaratur, nam si angeli tenentur desiderio videndi Deum, vel desiderant quod habere non possunt, vel nunquam sunt habituri et sic miseri sunt, vel desiderant quod aliquando habebunt et sic iam supponitur non esse illis impossibile videre Deum et contra fidem et rationem negatur, eos iam videre. Unde ad 3, qui intelligunt angelos in illa exclusiva comprehendi, necesse est dicant, sermonem esse de comprehensiva notitia, ut mox dicemus. Sensus autem literalis est, tantum ibi esse sermonem de hominibus; imo est probabile solum de viatoribus esse sermonem. Nam particula Nemo in rigore non plus requirit. Item ad narrandam veritatem visam, non erat necessaria comprehensio. Item verisimile est ibi, Ioannem excipere unigenitum, etiam ut hominem, quia ut sic nobis locutus est; unde capite sexto de illo ait: Hic vidit Patrem, et tamen nec ipse ut homo comprehendit Deum. Tandem ad intentionem Ioannis satis erat excludere omnes homines, qui Christum praecesserant, ut ostenderet illum singulari ratione potuisse esse auctorem veritatis, unde tandem Augustinus ita exponit epist. 112, c. 4 et alii multi, quos in eo loco referunt Tol. et Mald.

Obiectiones ex Patribus.

15. Secundo, praecipue obiiciuntur varia Patrum testimonia. Ex Graecis loquitur obscure Athanasius, Orat. in illud: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo: negat enim Cherubin aut Seraphin intueri divinam maiestatem. Sed obscurior est Chrysostomus multis in locis, hom. 14, in Ioann.: Id quod est Deus non modo prophetae non viderunt, sed neque angeli, neque archangeli; et infra: Solum vident Filius et Spiritus sanctus. Quod si omnis creatura creata est, quanam ratione increatum videre poterit. Et auget difficultatem, quod ibidem subdit angelos vidisse Deum in assumpta creatura, ex quo factus est homo; nam antea non videbant. Vide etiam homil. 13, et in homiliis de incomprehensibili Dei natura. In eadem sententia est Theodoretus, in dialogo Immutabilis; ubi de angelis exponit illa verba Ioann. 6: Patrem non vidit quisquam, nisi is qui est a Deo; et illa Ioannes 1: Deum nemo vidit unquam. Ac tandem concludit non aliter angelos videre Deum, quam videbant prophetae. Qui tamen non viderunt divinam naturam, sed quamdam repraesentationem, quae eorum facultati conveniebat: sic ergo angeli (ut sentit) non vident divinam substantiam, sed quamdam gloriam, quae eorum viribus respondeat sitque eis accommodata. Atque sic fere loquuntur Theophylactus et Euthymius in Ioann. 1; Gregorius Nyssenus lib. de Beatitudinibus circa illud: Quoniam ipsi Deum videbunt; Cyrillus Ierosolymitanus catechesi 6 et alii, cum disputant contra Anomaeos.

16. Ex Latinis vero Hieronymus Isa. 1: Nunc (inquit) videmus per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem, quando de hominibus in angelos profecerimus, licet faciem Dei iuxta naturae suae proprietatem nulla videat creatura, et tunc cernatur mente, quando invisibilis creditur. Similia habet epist. 15, to. 9, Cyprianus l, de Idolor. vanit., ubi sic de Deo loquitur: Nec videri potest, visu clarior est, nec comprehendi, tactu purior est, neque aestimari, sensu maior est; ideo sic tunc digne aestimamus, cum inaestimabilem dicimus. His addi possunt Ambrosius et alii supra citati.

17. Responsum. — Ad haec prima responsio esse potest, illos loqui de visione per oculos corporis. Quod quidem recte dicitur de Cypriano, non vero de aliis, praesertim de Chrysostomo. Tum quia loquitur de angelis, quos etiam incorporeos vocat, quia non fundat suam sententiam in speciali corporis impedimento, sed in communi ratione creaturae. Denique ipsemet reiicit hanc expositionem in hom. 4, de incomprehensibili Dei natura, et explicat se loqui de intellectuali visione. Alia expositio esse potest, ut hi sancti loquantur per naturae creatae vires, iuxta ea quae cap. seq. dicenda sunt, et fortasse aliqui locuti sunt in hoc sensu. Sed non potest omnibus accommodari, quia loquuntur de facto, prout nunc angeli vident Deum, quibuscumque viribus videant. Et ideo D. Thomas 1 part., q. 12, art. 1, dicit hos sanctos loqui de visione comprehensiva et sine dubio Augustinus ita exposuit similia fere verba; Ambrosius epistola 112, ubi in fine cap. 7, subiungit haec verba: Non quia Dei plenitudinem quisquam, non solum oculis corporeis, sed vel ipsa mente aliquando comprehendit. Et hac occasione subdit statim cap. 8: Aliud est enim videre, aliud totum videndo comprehendere, etc. Sic etiam dixit lib. 4. Gen. ad liter., cap. 8: Licet haberemus corda mundissima, etiam si essemus angelis aequales, non esset nobis nota divina substantia, sicut ipsa sibi. Eadem ergo expositio ad alios Patres applicanda est.

18. At vero Chrysostomus obscurius et difficilius loquitur. Propter quod aliqui moderni nullam volunt admittere expositionem; sed omnino laborant, ut convincant Chrysostomum in errore contrario fuisse. Imo idem sentiunt de omnibus Patribus allegatis et de aliis, quos ipsi referunt. Non est tamen verisimile tam apertum errorem et scripturis manifeste contrarium communi consensu tantorum Patrum receptum fuisse; fuisset enim intolerabilis lapsus, nec in eis inveniuntur verba, quae dictam piam expositionem non admittant. Et in Chrysostomo etiam magnum fundamentum habet, quia saepe adiungit aliqua verba, quae hoc significant, ut v. g. hom. 4, de Incompreh. Dei nat. dicit: Non posse creaturam exquisita ratione Deum cognoscere, cognitione expressa et integra. Et homil. 4, in Ioan., cum dixisset: Neminem videre Patrem, nisi Filium, addit: Qui certa ratione visumque et comprehensionem habet. Et similia facile ponderari possunt in caeteris locis. Quare, cum inquit angelos coepisse videre Deum in assumpta natura, similiter exponendus est, quia eam naturam comprehendere possunt, non vero divinam. Et sic possunt aliae sententiae illius exponi. Estque considerandum, disputare Chrysostomum contra Anomaeos esseque morem Patrum, cum impugnant haereticos, ita loqui, ut videantur in contrarium omnino extremum declinare et ideo facilius esse eos intelligere iuxta exigentiam erroris, quem impugnant.

Obiectio ex ratione.

19. Tertio obiici solent variae rationes ab inconvenientibus, scilicet quia sequitur Deum, cum simplicissimus sit, comprehendi a videntibus ipsum. Quae ratio maxime videtur movisse Anomaeos, ut dicerent nos posse comprehendere Deum, ut sumitur ex Nazianzii Orat. 42 et Chrysostomus hom. 5, contra illos. Sed eius solutio pendet ex multis dicendis de visione beatifica et ideo pro nunc illam differemus. Obiicitur praeterea visionem illam, cum sit actus vitalis, debere elici naturali virtute potentiae vitalis. Unde ulterius sequitur, esse in nobis ad illud obiectum et actum naturalem appetitum, sed haec etiam in sequentia tractanda sunt. Nunc solum una ratio obiicitur, quia Deus clare visus non continetur sub obiecto intellectus humani, ergo non potest elevari ad videndum ipsum. Antecedens probatur primo, ex improportione, quia Deus est infinitus, intellectus vero finitus. Secundo, quia alias naturaliter posset intellectus attingere illud obiectum, quia naturale est unucuique potentiae operari circa obiectum suum. Prima vero consequentia probatur ex dictis supra capite, quod potentia non potest elevari extra suum obiectum, quia cum illo adaequate convertitur.

20. Dissolvitur. — Respondetur Deum, absolute loquendo, contineri sub obiecto adaequato intellectus, quod est ens, in quantum est: cum vero additur: Deus clare visus, ex parte Dei nihil additur, quod non sit comprehensum sub ratione entis, sed cum obiecto ipso involvitur actus noster, quo tale obiectum videtur. Et hoc modo dicendum est, illud obiectum vel potius illum actum non comprehendi sub latitudine actuum naturalium intellectus, inde tamen non fit intellectum nostrum non posse elevari ad illum actum vel ad obiectum cognitum per talem actum, quia ad hoc satis est, ut in illo obiecto reperiatur illa ratio obiectiva, quae confuse sumpta dicitur esse adaequata ratio obiecti intellectus nostri. In hoc ergo sensu negatur antecedens argumenti, quia DEUS absolute clauditur sub obiecto intellectus, cuius signum est, quia naturaliter potest aliquo modo cognosci. Ad primam vero probationem respondetur, inter finitam potentiam et infinitum obiectum non esse proportionem in latitudine perfectionis, ita ut una sit commensurabilis alteri. Potest tamen esse proportio aliqua in ratione obiecti et potentiae, quatenus intellectiva potentia, quamvis finita, est universalissima et capacissima (propter immortalitatem) totius latitudinis entis. Addo praeterea, ex illa improportione ad summum colligi, non posse intellectum elevari ad comprehendendam infinitatem DEI, secus vero ad videndam, quia ad hoc sufficit quod finite videat, per lumen et actum, spiritualia et altioris ordinis, ut infra dicemus. Unde ad secundam probationem negatur sequela, quia fieri potest, ut intra latitudinem obiecti alicuius potentiae sit aliquid ita excellens, ut ad illud non possit potentia attingere naturalibus viribus, vel saltem non clare et perfecte, sicut noster visus corporeus non potest clare intueri solem.