Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Quamvis proprietates peculiares, et omnino propriae personarum divinarum nihil aliud sint, quam relationes ipsae, vel origines, tamen quia hoc ipsum non est a nobis demonstratum, necessarium fuit hoc loco de proprietatibus sub ac voce, quae a relationibus, et originibus abstrahit, disputare. Et ob hanc causam prius de relationibus, et originibus sub propriis earum conceptibus, et nominibus diximus, ut possemus melius hoc loco utraque cum proprietatibus conferre. Et quia proprietates a nobis accipiuntur, et nominantur hac voce, in ordine ad concipiendas, et distinguendas divinas personas, tanquam per formas, aut terminos, seu personalitates earum, ideo simul hic dicendum est de constitutione divinarum personarum, de qua D. Thomas, disputavit, 1. part., quaest. 40.

1. Circa hanc materiam fuit antiqua opinio Praepositivi, qui negavit, esse in Deo huiusmodi proprietates abstracte significabiles, nisi forte quoad modum loquendi, in quantum abstractum nomen sumitur pro concreto. Quam opinionem secutus est Gregorius 1, distinct. 26, quaest. 1 et 2, qui ait, ipsasmet personas posse proprietates appellari, non tamen esse in Deo aliquas proprietates, quae possint a nobis concipi, ut existentes in personis, sed intransitive, (inquit) esse ipsas personas. Addit etiam, oratione complexa posse aliquid significari per modum proprietatis, quomodo generare Filium, dicitur Proprietas Patris: Nunc autem proprietatis modum dicit, non esse in re, sed in conceptione, et locutione nostra, quia complexio est opus mentis. Hi auctores fundati sunt solum in divina simplicitate, cui existimant repugnare hanc veluti compositionem abstracti, et concreti.

2. Haec opinio a caeteris theologis communiter reprobatur, et merito, quia, si in re ipsa dissentiat a communi sententia, erit plus quam falsa, si vero tantum in modo loquendi, est impertinens, et sine fundamento, et vix permittit nobis uti vocibus aptis ad explicandum hoc mysterium.

3. Dicendum ergo imprimis est, esse in Deo veras, et reales proprietates personales. Quam assertionem sub his terminis censeo omnino esse certam: nam universa Ecclesia ita loquitur in praefatione Missae Trinitatis, In personis proprietas, etc. Et Concilium Lateranense in capite Firmiter. Haec sancta Trinitas secundum communem essentiam una, et secundum personales proprietates discreta. Plura statim adducam. Ratio manifesta est, quia ubi sunt res, et personae realiter distinctae, necesse est, ut aliquid sit in unaquaque illarum, quod aliis non sit commune, sed illi conveniat, alias impossibile est intelligere distinctionem: sed personae sunt inter se realiter distinctae, ergo in unaquaque persona est aliquid proprium illi: hoc autem proprietatem appellamus. Atque ita per distinctionem eius, quod commune est, et eius, quod est proprium, explicarunt hoc mysterium Patres omnes, praesertim Basilius, Epistola 43, et Gregorius Nyssenus, libro de Differentia naturae et hypost., Damascenus, lib. 1 et 3, saepe.

4. Secundo dicendum est, has proprietates recte concipi et explicari nominibus abstractis. Haec etiam conclusio est mihi certa ex usu omnium theologorum, imo et antiquorum Patrum. Nam Sophronius, in sua Epistola, actione undecima 6 Synodi, has proprietates alteritates, vocat, et alterificas proprietates, quae inconfuse unamquamque significant personam. Nicephorus etiam Episcopus, in Concilio Ephesino, tom. 5, capit. 22, vocat proprietates distinctivas personarum. Idem fere habet Ioannes Theologus, in Concilio Florentino, sessione 18, Nazianzenus, oratione 19, in sancta lumina, vocat Filiationem, et generationem, et procesionem, et ingenituram, quam theologi innascibilitatem vocant: subditque: Liceat enim perspicuitatis causa nomina fingere. Multa similia habet Basilius supra, et lib. 2, contra Eunomium, circa finem addit: Non enim demonstrativi proprietatum modi simplicitatis eius rationem laedent, et infra ait: Deitatem esse communem, paternitatem autem et filiationem esse proprietates: Hilarius, lib. 9, de Trinitate, expresse nominat, nativitatem et innascibilitatem. Cyprianus, de Cardinalibus Christi operis, capite de Nativitate Christi, circa finem dicit: Christum vocari magni consilii Angelum, quia generationis et processionis intimas rationes revelavit, subtiliter astruens personarum proprietates et indissolubilis essentiae unitatem. Damascenus multus est in hac re, lib. 1, cap. 9 et 10, (ut interpres vertit) innascibilitatem vocat ingignentiam, addens gignientiam et processionem. Dicit etiam, secundam personam producere filialiter, tertiam processibiliter: utitur etiam nomine, paternitatis et aliis usitatis. Ac denique dicit: Personas esse discretas characterismo propriae hypostaseos. Similia legi possunt in Anastasio, in libro de Rect. fidei dogmatibus. Ubi dicit: Unamquamque personam conformem sibi forsitan esse proprietatem significativam personalis subsistentiae: et specialiter utitur hac voce genitura, tribuens illam Filio. Sic etiam Tertullianus, libro contra Praxaeam, cap. 2, has proprietates formas personarum vocat. Richardus de Sancto Victore, lib. 1, de Trinitate, c. 18, et Augustinus, in libris de Trinitate passim.

5. Ratio vero est manifesta. Nam imprimis conceptio divinarum proprietatum in abstracto non repugnat divinae simplicitati, quin potius, quia abstracta concipiuntur a nobis, ut simpliciora, videtur modus concipiendi magis consentaneus Deo, et ideo in Scriptura est multum usitatus. Sic enim dicitur Christus, Unitas, Sapientia, Iustitia, etc. Unde advertit Bernardus, sermone 80, in Cantica, has locutiones esse aptissimas ad explicandam divinam perfectionem. Et ideo in Concilio Rhemensi non fuisse probatam explicationem Gilberti, dicentis, Deum vocari sapientiam, id est, sapientem, ac si non esset Deus ipsa sapientia per essentiam, quantumvis abstracte et simpliciter a nobis concipiatur. Ergo ex hac parte non repugnat, personales proprietates in abstracto concipere. Quin potius videri potest, modus concipiendi in concreto, repugnare simplicitati Dei: sed neque hoc ita est, quia non concipimus nos ibi concretum propter compositionem, sed propter perfectionem et subsistentiam. Nos enim non concipimus aliquid ut complete subsistens, nisi per modum concreti, illud concipiamus.

6. Neuter igitur modus concipiendi repugnat Deo, aut mysterio Trinitatis: aliunde vero necessarius est uterque concipiendi modus ad explicandum mysterium, ut dixit Nazianzenus, et ad respondendum haereticis, ut dixit divus Thomas. Cum enim asseramus personas esse unum, et esse distinctas, oportet respondere haereticis interrogantibus, in quo sint unum, in quo distinguantur: ad hoc ergo assignantur proprietates in abstracto, ut intelligamus, quibus quasi formis distinguantur personae, quae in essentia habent unitatem. Nec satisfacit, quod Gregorius ait, Patrem distingui a Filio se ipso, seu quia Pater est: tum quia per hoc solum explicatur, qui sint illi, qui distinguuntur, non tamen quibus distinguuntur. Tum etiam quia cum ipsa concreta dicuntur, se ipsis distingui, videntur ita discerni, ut in nullo conveniant, et ideo ad explicandam distinctionem, quae talem unitatem secum admittit, aptissimus fuit usus harum proprietatum in abstracto.

1. Proprietas incommunicabilis. — Suppono imprimis, hoc loco non appellari proprietatem omnem relationem, vel conditionem, non communem omnibus personis, sed illam tantum, quae ita convenit uni personae, ut nulli alteri conveniat. Nam, ut recte dixit Ioannes Theologus, in Concilio Florentino, sessione 18: Proprietas communicabilis non est, alias non est proprietas. Et iterum: Substantia cum personis communicat, proprietates vero nequaquam communicabiles sunt. Atque hac ratione excluditur spiratio activa a numero proprietatum, quia communicabilis est Patri et Filio. Quamvis enim in quadam Dialectica significatione posset dici proprium, quod alicui semper et ab intrinseco convenit, licet non conveniat soli: hic tamen non hoc modo sumitur proprium, sed ut distinguitur contra commune. Et ideo non dicemus esse proprium Patris procedere Spiritum sanctum, quia hoc est Filio commune. Ita ergo non dicitur proprietas, nisi quae incommunicabilis est et ita uni personae convenit, ut aliis convenire repugnet. Ratio vero nominis reddi potest, quia haec proprietates abstrahuntur et designantur ad declaranda constitutiva propria personarum: haec autem debent esse ita propria, ut nulli alteri sint communia.

2. Proprietas positiva. — Secundo advertendum est, si ad rationem proprietatis nihil aliud consideretur, nisi haec conditio singularitatis, seu incommunicabilitatis, clarum esse, innascibilitatem sub numero proprietatum comprehendi: quia ita convenit Patri, ut alteri personae convenire non possit, ut in superioribus declaratum est. Atque in hoc sensu dicunt aliqui, proprietates personarum divinarum esse quatuor, quod interdum significare videtur aliqui ex Patribus superiori capite relatis. Nihilominus vero addimus, ad rationem proprietatis pertinere, ut formaliter sit forma positiva alicui personae omnino propria, et ex hac parte includi innascibilitatem a numero proprietatum. Quia, ut supra dixi, de formali tantum dicit negationem, licet ratione fundamenti dicat aliquam formam positivam, quae non est distincta ab omnibus aliis proprietatibus, quia in sola Paternitate fundatur, ut supra indicavimus, et libro sequenti, latius dicemus, et sentit plane Augustinus 5, de Trinitate, a capite quinto usque ad octavum. Et Basilius, Epistola quadragesima-tertia. Itaque (ut quaestio de vocabulo tollatur) in hac significatione nunc nomen proprietatis concipimus, ut idem sit, quod nomen personalitatis. Ratio autem nominis est, quia proprietas hic vocatur forma constituens personam, eamque personaliter distinguens, persona autem non constituitur negatione, sed forma positiva. Et hac ratione innascibilitas inter notiones numeratur, quia cognitioni nostrae deservit, nos enim simplicia per negationes facilius concipimus, in numero vero proprietatum non comprehenditur, quia per se et formaliter ad constitutionem personae non spectat.

3. Proprietates tantum tres. — Ex his ergo concluditur, tres tantum esse in Deo proprietates personales. Sic dixit Richardus de Sancto Victore, libro primo de Trinitate, capite decimo octavo. In illa Trinitate tot procul dubio sunt proprietates, quot sunt personae. Sic etiam intelligendum est, quod dixit Basilius, Epistola 43: Filius in proprietate sua nihil cum Patre et Spiritu sancto habet commune. Sic etiam libro tertio, capite tertio, ostendimus, esse in Deo tres personalitates, quia non possent personae tres dici et esse, nisi tres haberent personalitates, quia substantia non multiplicatur in Deo, nisi multiplicata forma, quam nomen de formali significat: idem ergo est de proprietatibus, quae idem prorsus sunt, quod personalitates, solaque voce distinguuntur. Atque ob eamdem rationem, sicut personae sunt tres realiter distinctae, ita et tres proprietates realiter inter se distingui necesse est, sicut ibidem de personalitatibus et postea de relationibus ostensum est. Quare omnia, quae de perfectione, existentia, ac subsistentia, trium personarum personalitatum, ac relationum diximus, de his proprietatibus dicta esse intelligendum est, quia sunt adaequate idem cum relationibus, ut paulo inferius ostendemus. Imo sub ratione proprietatis formaliter significantur, ut subsistentiae personales sunt, et perfectiones reales. Denique, quod hae proprietates non sint plures, quam tres, probatur facile, quia non sunt plures personae. Item quia non sunt, nisi quatuor relationes et una non est proprietas.

4. Obiectio. — Dices, plura, quam tria, sunt propria praedicata concreta, quae de personis dicuntur, ergo etiam Proprietates in abstracto erunt plures, quam tres. Patet consequentia, quia a quolibet concreto potest suum abstractum cum proportione abstrahi. Antecedens vero probatur, quia generans genitum, spiratum, sunt praedicata propria singularum personarum: Item Filius dicitur etiam verbum, imago, sapientia, et Spiritus sanctus dicitur donum, et amor.

5. Responsio. — Respondeo primo, non oportere, ut omnia praedicata propria formaliter sint desumpta a proprietatibus, nam aliqua sumuntur ab originibus, ut nomen geniti, genitoris, et spirati: Origines autem proprietates non sunt, ut infra dicemus. Quia licet incommunicabilitate conveniant cum proprietatibus, differunt, quia non significantur per modum formae, seu per modum viae, et tendentiae, proprietas autem concipienda est, ad modum formae, ut diximus. Unde secundo dici potest, omnia illa praedicata propria reduci ad tres dictas proprietates. Quia nomina originum reducuntur ad nomina relationum, sicut via reducitur ad terminum, vel principium. Quomodo dixit Augustinus 9, de Trinitate, capite 6: Idem esse Filium, et genitum, et utrumque dici ad aliquid. Alia autem nomina personalia unius personae propria, unam, et eamdem proprietatem important, ut in secunda persona esse Verbum, et Imaginem, non aliam relationem realem dicunt, nisi relationem Filii, ut suis locis ostendemus. Nomen autem Sapientiae, vel appropriatum est, et non proprium, vel si sumatur pro sapientia genita coincidit cum nomine Verbi. Idemque cum proportione est de nomine Amoris, respectu tertiae personae: nomen item Doni, solum addit denominationem, seu respectum rationis, ut suo loco etiam videbimus.

6. Proprietas idem cum persona. — Ultimo addendum est, Proprietates has non aliter distingui a personis, quarum sunt proprietates, quam propriae relationes ab eisdem personis distinguuntur, ac proinde ratione tantum distingui, cum virtuali fundamento in re. Conclusio est D. Thomae, 1. part., quaest. 29, art. 4, quaest. 30, art. 1, quaest. 40, 1, et theologorum communiter. Eamque his verbis declaravit Bernardus, lib. 5, de Considerat., cap. 8: Personarum proprietates non aliud, quam personas esse, fides Catholica confitetur; sumiturque ex illo Patrum principio. In Deo non distingui quo est, et quod est, quod est Boetii, lib. 1, de Trinitate, et lib. de Hebdomadibus, Gregorius, lib. 9, Moralium, cap. 2, lib. 18, cap. 34, Augustinus 6, de Trinitate, cap. 6, et sequentibus. Omnia etiam, quae supra de relationibus diximus, idem de proprietatibus probant, nam iuxta sanam doctrinam infra tradendam, in personis divinis non sunt aliae proprietates, praeter relationes. Adde, quod licet aliquo modo distinguerentur inter se, quoad identitatem cum personis semper haberet locum ratio, quae sumitur ex summa simplicitate Dei, et cuiuscumque personae divinae. Aliunde vero esset maior ratio de proprietatibus, quam de relationibus, quia essent (ut ita dicam) propinquiores, et intimiores personis, quam ipsae relationes. Sunt ergo proprietates re ipsa ipsaemet personae, sine distinctione actuali, quae in re sit. Distinguuntur autem ratione ex modo concipiendi nostro eodem modo, quo relationes ut supra explicatum est, et ex sequentibus amplius constabit.

1. Opinio Gregorii. — Gregorius, in 1, d. 26 et 27, sicut negavit proprietates in abstracto, ita negat, personas divinas illis constitui, et consequenter tollit omnino constitutionem. Fundamentum est, quia in re omnino simplici non est constitutio, sed solum se tota est et se ipsa etiam ab aliis distinguitur: personae autem divinae sunt omnino simplices: ergo. Et confirmatur, quia paternitas non constituitur aliquo alio, alias procederetur in infinitum: ergo se ipsa est talis et per se ipsam distinguitur a Filio, vel Filiatione, quod totum habet propter suam simplicitatem: tam simplex autem est Pater, sicut Paternitas, ergo idem de Patre dicendum est.

2. Refellitur. — Personas constitui proprietatibus. — Fortasse Gregorius in solo modo loquendi erravit, non tamen sine temeritate in re tam gravi a communi modo loquendi sanctorum et theologorum discrepavit. Duo ergo tanquam certam nobis constituenda sunt. Primum est, divinas personas vere constitui in suo esse personali. Secundum est, hanc constitutionem fieri per uniuscuiusque proprietatem positivam, tanquam per formam determinantem personam ad tale esse, seu subsistere incommunicabile. Utrumque docent theologi statim referendi et sumitur ex Sophronio in epistola saepe citata ubi dicit: Personas figurari suis proprietatibus. Nam per illud verbum figurari modo nobis accommodato declaravit determinationem et constitutionem. Sicut etiam Ioannes Theologus, in sessione 19, Concilii Florentini dixit: Personam constare essentia et proprietate, similes locutiones inveniuntur in Damasceno, lib. 4, cap. 8, et sequentibus, et in aliis Patribus, quos referam.

3. Ratio assertionis. — Ratio vero utriusque propositionis est clara ex dictis. Nam primo in Trinitate sunt proprietates, quae a nobis in abstracto concipiuntur, ut supra ostensum est, sed forma, quae in abstracto sumitur constituit concretum, in quo est et quod ab illa denominatur: ergo. Praeterea, unaquaeque res constituitur in suo esse particulari et proprio, per formam sibi propriam: sed hoc modo comparantur proprietates ad personas, et ideo Tertullianus et Basilius locis citatis, cap. 4, illas vocant formas personarum: ergo. Denique, communi modo ita loquimur, Deum Deitate constitui et esse sapientem sapientia, non obstante simplicitate, ergo similiter in praesentí.

4. Qualis sit resolutio. — Prima opinio. — Ut autem constitutionem hanc amplius declarem et fundamento Gregorii satisfaciamus, inquirere necesse est, qualis sit haec constitutio, rei videlicet, an rationis. Discipuli enim D. Thomae convicti argumento Gregorii, dicunt esse constitutionem rationis, non realem. Ita Caietanus, quaest. 40, art. 2, et ibi Torres et alii, Ferrariensis, in 4, contra Gentes, c. 26. Et citant nonnulla loca D. Thomae in dicta quaest. 40, articulo primo, ad secundum, et art. 2, ad 1, et in 1, dist. 26, quaest. 2, art. 1. In quibus locis nihil fere invenio, unde hoc colligi possit, sed solum indicat, constitutionem hanc esse sine compositione, vel distinctione in re inter constituens et constitutum, quod verum est. Hinc vero sumitur fundamentum huius sententiae, quia non potest esse constitutio realis sine distinctione reali, seu ex natura rei. Quod probatur primo ex ratione Gregorii, quia nihil constituit realiter seipsum: Secundo, quia forma constituens est actus constituti, ergo ut realiter constituat, debet esset actus realis, sed non potest esse actus realis sine distinctione in re, quia actus realis dicit habitudinem ad id, cuius est actus: ergo. Tertio, quia constitutio hominis ex animali et rationali non est realis, sed rationis, solum quia extrema non distinguuntur in re, quamvis utrumque eorum aliquid reale sit: ergo similiter. Denique, ipsum nomen constitutionis indicat coniunctionem, vel adunationem plurium in unum, ergo si illa non sunt plura re, sed ratione tantum, non potest esse constitutio rei, sed rationis.

5. Argumenta contra primam opinionem. — Haec vero sententia nonnullas patitur difficultates. Prima est, qui constitutio rationis non est constitutio, nisi facta et cogitata, sicut ens rationis non est ens, nisi fictum, ergo propter illam solam non debuissent Patres et fere omnes theologi antiqui adeo esse solliciti de hac constitutione, et illam simpliciter asserere et constanter defendere; imo nihil aliud videtur, Gregorius voluisse. Cur enim negaret posse non cogitare, aut fingere modum constitutionis: Secundo, sicut Patres dicunt, personas constitui proprietatibus, ita et frequentius distingui proprietatibus: non distinguuntur autem ratione, sed re ipsa, ergo et constituuntur. Dicet fortasse aliquis, licet distinctio personarum sit realis, tamen quod illa attribuitur proprietati potius, quam personae ipsi secundum se, est per rationem tantum: quia non aliter proprietas distinguitur a persona; Sed hoc non recte videtur dici, quia in re ipsa personae non distinguuntur se ipsis primo, quia in re habent essentiam communem et non proprietates, ergo in re ipsa distinctio est proprietates. Tertio hoc declaro accommodato exemplo, Pater enim generat Filium per intellectum et non per voluntatem, quod non est per rationem, sed in re ipsa, et tamen intellectus et voluntas Patris non distinguuntur actu in re, sed ratione tantum, ergo simili modo, quamvis paternitas et essentia non re, sed ratione distinguantur, nihilominus in re ipsa verum esse potest, Patrem constitui et distingui Paternitate et non essentia: ergo est talis constitutio in re ipsa. Quarto denique, quia si constitutio est ens rationis, constitutum est ens rationis: quis autem dicat personam divinam, ut constitutam sua proprietate, esse ens rationis?

6. Secunda opinio refellitur. — Propter haec alii censent, constitutionem hanc et esse et appellandam esse realem. Haec vero sententia duobus modis, et affirmari et defendi potest. Prior est, iuxta opinionem Durandi et aliorum dicentium essentiam et relationes actualiter et ex natura rei distingui, inde enim optima ratione sequitur, personam divinam re ipsa coalescere ex relatione et essentia inter se unitis. At enim, ut supra argumentabar, ex illa sententia, non solum sequitur realis constitutio, sed etiam compositio, et ideo haec opinio ex tali fundamento defendi non potest.

7. Tertia opinio. — Alius ergo modus, qui etiam non displicet aliquibus interpretibus D. Thomae, est, ut dicamus, ad constitutionem concurrunt: sed satis esse quod in re ipsa vere sit aliqua entitas communis et aliqua propria, cum distinctione virtuali inter commune et proprium. Nam hoc satis est, ut illa persona, habeat suum esse personale et incommunicabile ex eo, quod est sibi proprium et non ex eo, quod est sibi commune cum aliis. Et hoc solum significatur nomine constitutionis. Et hoc videntur suadere obiectiones factae et illa praecipue, quod haec distinctio virtualis sufficit ad multa alia, quae realiter conveniunt ipsis personis: sicut enim Pater realiter communicat Filio suam naturam et non communicat paternitatem: ergo etiam in re ipsa potest Paternitate constitui et distingui et non natura.

8. Obiectio. — Responsio. — Dices, hinc solum haberi, qualis est distinctio inter proprietatem et naturam, talem esse constitutionem, quia haec servant proportionem, ut argumenta primae sententiae probare videntur, sicut ergo est distinctio tantum virtualis, erit etiam in re tantum virtualis constitutio, quae solum est fundamentum constitutionis actualis, ipsa ergo actualis constitutio erit per rationem tantum, sicut actualis distinctio est per rationem tantum. Responderi tamen potest negando maiorem, quia cum distinctione virtuali potest esse constitutio formalis. Nam de ratione constitutionis non est propria unio, sed salvari potest cum vera unitate inter constituentia, dummodo respectu constituti ita se habeant, ut ex formalitate unius habeat proprium esse, ex formalitate autem alterius solum commune: Hoc autem ita est in divina persona: nam in illa simplicissima entitate et est formalitas relativa et ab hac habet illa persona suum esse proprium et ab illa tantum esse commune: et ideo secundum relativam formalitatem distinguitur, non secundum absolutam. Hoc satis est ad constitutionem realem.

9. Resolutio. — In hac re mihi aliquando simpliciter placuit modus loquendi huius ultimae sententiae, quia est aptior ad explicandum mysterium et ad intelligendos Patres, et prior opinio solum nititur in rigorosa significatione unius vocis constitutio. Nunc vero censeo, vitandam esse quaestionem de nomine et distinguendam vocem illam. Nam si per constitutionem intelligamus aliquem compositionis modum, solum est per rationem, et hoc solum probant fundamenta prioris sententiae. Si vero intelligamus veram et propriam existentiam talis rei ex vi illius proprietatis, quam nos apprehendimus per modum formae, sic est in re ipsa, sicut Deus vere est sapiens sapientia sua. Vel aliter (et in idem incidit) possumus hanc discordiam componere distinguendo; quia vel loquimur de hac constitutione quantum ad modum, quo nos illam concipimus, vel quantum ad id, quod per talem constitutionem declarare intendimus. Priori modo verum est, hanc constitutionem esse per rationem, ut priora argumenta probant. Nihilominus tamen, simul verum est, per constitutionem nostro modo sic conceptam significari aliquid, quod vere est in re ipsa, ut probant argumenta posteriora. Unde fit (quod est maxime notandum pro his, quae disputanda sunt) ex vi huius constitutionis convenire divinis personis ratione proprietatum, quidquid convenire solet rei vere, ac realiter constitutae, ratione formae, seu proprietatis constituentis, seclusa tantum distinctione actuali in re et quacumque alia simili imperfectione. Nam hoc requiritur, ut vere, ac simpliciter dici possint personae ita constitui et hoc significant Patres, cum dicunt, personas significari et constare proprietatibus et hoc etiam ratione tam solliciti sunt theologi in declaranda, ac defendenda hac constitutione.

10. Dubium an persona constet essentia et relatione. — Ultimo tandem inquireret aliquis, an haec constitutio possit, vel debeat dici ex essentia et proprietate. Nam aliqui Thomistae non admittunt hoc genus constitutionis. Quod significant Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 26, et Torres, quaest. 40, art. 2 et 4, et fundari potest, quia relatio intrinsece includit essentiam: ergo se ipsa sola constituit et non cum essentia. Alias, quaedam nugatio in illo genere constitutionis includitur, cum essentia bis ad talem constitutionem vocetur: quatenus intrinsece includitur in relatione et iterum quatenus cum relatione dicitur componere personam, nostro modo intelligendi. Unde videtur inferri, iuxta hanc sententiam, Paternitatem, verbi gratia, constituere personam Patris, ut formam totius, dando illi tam esse Patris, ut proprietas eius est, quam esse Dei, ut includit essentiam: unde non aliter constituit, quam per sese subsistendo in sua entitate. Quod significare videtur D. Thomas, quando personas appellat, ipsas relationes subsistentes.

11. Ergo vero censeo optime concipi et dici, personam divinam constantem esse ex essentia et relatione, ac subinde ex illis constitui. Haec opinio est hodie frequentius recepta inter modernos theologos. Et suadetur primo, quia in Concilio Florentino, sessione 49: Dicitur persona divina, constare essentia et proprietate. Et licet hoc dictum non sit totius Concilii, sed cuiusdam theologi pro Latinis ibi disputantis, tamen multam habet auctoritatem, tum quia ille Ioannes magnae eruditionis ibi ostenditur, tum etiam, quia videtur a caeteris receptum. Deinde etiam hoc insinuant Patres, cum de hac constitutione loquuntur. Ratione confirmatur, quia vix potest intelligi constitutio ex aliquo, ut forma, quin aliquid aliud adiungatur, cum quo fiat constitutio. Quod in praesentí declaratur, quia haec constitutio divinae personae ex parte proprietatis solum est ad incommunicabiliter subsistendum in divina natura, ergo oportet, ut in ea includatur natura, ut alterum constitutionis extremum. Unde non recte dicitur proprietas, constituere personam, ut forma totius, quia non constituit essentialiter, sed tantum personaliter, eo modo, quo in creaturis intelligimus personalitatem constituere personam: ergo necesse est ut intelligamus cum proprietate convenire divinitatem ad constituendam personam, ex parte naturae, quia non est persona, nisi sit rationalis naturae incommunicabilis subsistentia. Est ergo haec constitutio proportionalis illi, quam in creaturis intelligimus ex natura et suppositalitate.

12. Ad respondendum autem fundamento contrariae opinionis, aliqui putant esse necessarium, ut dicamus, essentiam non includi in conceptu relationis. Dico tamen, non esse necessarium, ut divina essentia omnino excludatur a relationibus, sed satis esse, ut per conceptum relationis non exprimatur, seu non expresse concipiatur. Nam ad concipiendam integram constitutionem necesse est utrumque extremum expresse concipere. Neque etiam committitur nugatio, propter eamdem causam, et quia intelligi debet haec constitutio esse cum perfectissima unitate, atque adeo cum inclusione eius, quod commune est, in eo, quod est proprium.

1. Prima opinio negans. — Multi theologi existimant, aliter in hac materia loquendum esse de constitutione, quam de distinctione: nam aliquando proprietas constituens personam non distinguit illam ab omnibus aliis, aliquando vero licet distinguat, non tamen sub eadem ratione. Ita sentiunt Caietanus et alii, 1 part., quaest. 36, art. 2, Ferrariensis, 4, contra Gentes, cap. 24 et 26. Fundantur praecipue, quia Filiatio constituit secundam personam et non distinguit illam a tertia: quia iuxta sententiam D. Thomae, si Spiritus sanctus non procederetur a Filio non distingueretur ab illo, ergo Filiatio non satis distinguit Filium ab Spiritu sancto, sed necessaria est spiratio activa, quae distinguat, ergo proprietas non semper distinguit personam, quam constituit, ut ab omnibus aliis personis. Filiatio enim est proprietas Filii, et non distinguit illum ab Spiritu sancto, spiratio autem activa, quae illum distinguit, non est proprietas, ut supra dixi. Deinde, proprietas Patris constituit personam eius prius ratione, quam referat, ut infra ostendemus: non distinguit autem, nisi quatenus actus refert, ergo alia est ratio constituendi et distinguendi. Denique, ratione a priori possumus ex mente horum auctorum argumentari: quia relatio, ut relatio, non distinguit, nisi a suo opposito: personae autem divinae solum distinguuntur oppositione relativa, ut infra ostendemus: ergo proprietas licet simpliciter constituat, non tamen distinguit, nisi quatenus refert, et consequenter non distinguit ab omnibus, sed tantum a suo opposito.

2. Secunda opinio affirmans approbatur. — Nihilominus opposita sententia mihi semper placuit et nunc maxime probatur, quam tenet Scotus, in 1, dist. 7, quaest. 2, et Henricus, quodlib. 5, q. 9, et alii multi. Ad eam vero explicandam et probandam, adverte imprimis, aliud esse loqui de origine distinctionis, aliud de forma, quae est veluti causa formalis talis distinctionis, verbi gratia, de creatura dici potest distingui a creatore, et quia ab illo processit, et per entitatem suam creatam, tamen illud prius est verum solum per modum viae, et originis: hoc posterius vero per modum formae. Idem potest considerari inter Patrem et Filium in humanis, distinguuntur enim realiter per suas entitates, tanquam per causam formalem distinctionis, sicut distinguuntur alii duo homines, quorum unus ab alio non processit: inter Patrem vero, et Filium origo, et via ad illam distinctionem fuit generatio, quae ratio inter duos alios homines non intercedit. Haec ergo duo etiam inter divinas personas considerari possunt; in praesentî vero agimus de forma, quae est veluti causa formalis huius distinctionis, non de via, vel origine.

3. Deinde observandum est, in rebus, quae inter se distinguuntur, aliud esse, considerare denominationem, vel habitudinem, qua una res dicitur actu distincta ab alia: aliud vero esse, considerare formam, vel entitatem, quae facit rem ita distinguibilem ab alia, ut ex vi illius non possit cum altera identificari. Hic ergo quaerimus formam distinguendam hoc posteriori modo: nam illa prior actualis distinctio, vel solum consistit in relatione aliqua reali, aut rationis, vel in denominatione extrinseca, ratione cuius res non denominatur actu distincta, nisi aliud extremum existat: potest autem res habere suam formam, vel entitatem ex se distinguendam illam a quacumque alia, si fuerit, etiamsi actu alia non existat.

4. Probatio prima verae opinionis. — Dicimus ergo, formam, vel proprietatem constituentem personam ex se etiam distinguere illam realiter a quacumque alia. Probatur argumento Scoti, quia in omni re, id quod illam constituit, eam etiam distinguit ab omnibus aliis: ergo idem dicendum est in divinis personis, quia nec sufficiens ratio diversitatis assignari potest, neque aliter intelligi potest plena constitutio. Antecedens probatur primo inductione in omnibus rebus creatis, deinde ratione, quia quod constituit rem in sua entitate, constituit etiam in sua unitate, quia ens et unum idem sunt: res autem ex eo habet unitatem propriam, quod est indistincta in se et distincta a qualibet alia, ergo principium constitutivum rei etiam est distinctivum a qualibet alia.

5. Prima evasio refellitur. — Ad hanc rationem duas invenio responsiones. Prior est, illud principium sumptum ab Scoto esse verum, ubi constitutio est realis, non vero ubi constitutio est rationis, qualis est in divinis personis. Haec vero responsio solum est inventa ad fugiendam vim argumenti, non tamen satisfacit. Quia imprimis nulla ratio redditur talis distinctionis, ratio autem Scoti, cum proportione applicata, eandem vim habet in constitutione rationis. Ut patet in constitutione speciei per suam differentiam, nam per illam distinguitur una species ab omni alia, cum qua habeat genericam convenientiam. Deinde, ratio est eadem, quia etiam in tali constitutione forma constituens dat unitatem. Accedit praeterea (quod apud me magis urget) quia (ut supra dicebam) licet haec constitutio sit rationis quantum ad modum, quo a nobis concipitur, tamen in re illi correspondet aliquid aequivalens reali constitutioni, et ideo, (ut supra etiam dicebam) rei sic constitutae conveniunt omnia, quae per realem constitutionem convenire possunt, seclusis imperfectionibus. Quod autem forma constituens etiam distinguat, non involvit imperfectionem, imo spectare videtur ad plenam et perfectam constitutionem, ut magis statim declarabo: ergo illa distinctio non enervat vim rationis. Quod etiam sic explico, nam si Filiatio, verbi gratia, esset ex natura rei actu distincta ab essentia, realiter constitueret personam, et consequenter illam distingueret ab omni alia ut consequenter fatentur, qui ita respondent: sed nunc Filiatio, absque distinctione actuali, non minus perfecte et complete constituit personam Filii, quam sic esset distincta ab essentia: ergo non minus reddit personam Filii incommunicabilem, quod est de ratione personae: ergo non minus distinguit illam a quacumque alia.

6. Altera evasio excluditur. — Altera responsio magis recepta inter Thomistas est illud principium Scoti esse verum in constituentibus et constitutis absolutis, non vero in relativis, propter rationem in priori sententia insinuatam. Verumtamen neque hoc satisfacit. Primo, quia ratio facta etiam in relativis habet veritatem, nimirum, quod differentia, vel proprietas constituens aliquid in esse entis, constituit etiam in esse unius et consequenter distincti a quolibet. Quod maxime patet in constitutione personae, quanquam enim persona relativa sit, non solum est de ratione eius, ut distinguatur ab opposito, sed etiam ut distinguatur a qualibet alia persona, quia debet esse simpliciter incommunicabilis, alioqui nondum plene est constituta in ratione personae. Vel ergo proprietas relativa non plene et perfecte constituit personam, vel si plene constituit illam etiam ab omni alia distinguit. Unde Spiritus sanctus, verbi gratia, per suam proprietatem, non solum distinguitur personaliter ab aliis personis divinis, sed etiam ab omnibus personis creatis.

7 Secundo in relationibus creatis constat, non solum distingui per sua constitutiva a rebus absolutis, vel a suis oppositis, sed etiam ab aliis relationibus disparatis. Dicent, hoc esse verum de formali distinctione, non vero de reali, de qua hic agimus. Sed advertendum est, illud principium, in unaquaque reverum esse, iuxta proportionem et capacitatem eius. Unde, si id, quod constituitur, non est propria res, habens suam entitatem, sed solum modus, vel formalitas alterius rei, mirum non est, quod talis constitutio non faciat rem realiter distinctam a qualibet alia: si autem res constituta sit vera res habens propriam entitatem, id, quod illam constituit in tali esse, etiam distinguit realiter illam a qualibet alia. Imo intelligi vix potest, quod una entitas distinguatur ab alia, nisi per id, quod formaliter facit illam talem esse entitatem. Relationes ergo creatae, quae praedicamentales appellantur, non sunt proprie entitates, sed modi, vel formalitates, et ideo mirum non est, quod realiter non distinguantur ab aliis, per sua constitutiva. Ad sumendum autem proportionale argumentum satis est, quod eo modo, quo constituuntur, etiam distinguantur.

8. Considerare autem possumus ulterius in creaturis habitudines illas, quas transcendentales vocant et vere etiam reales sunt, et constituere possunt proprias entitates. In illis ergo verum inveniemus illud principium, id est, quod constituit, distinguere etiam realiter a quolibet alio. Ut, verbi gratia, potentia visiva constituitur in specie et entitas talis potentiae per habitudinem ad obiectum et ex vi illius habet etiam distinctionem realem ab aliis sensibus, quamvis illis non opponatur per talem habitudinem. Rationes itaque divinae non sunt tantum modi, vel formalitates, sed sunt res substantiales: nam sunt per se subsistentes, ergo proprietates illae constituentes, etiam si relative sint, simpliciter unamquamque personam distinguunt a qualibet alia.

9. Quomodo relatio distinguat a suo opposito. — Addo insuper, etiam si gratis demus, relationem ut sic, solum distinguere realiter a suo opposito, hoc intelligendum esse non tantum de opposito, ut correlativo, sed etiam de opposito, ut termino. Nam (iuxta veram Metaphysicam doctrinam, quam supra insinuavi et ad hoc mysterium applicui) illa duo distincta sunt, ut patet in relatione creata, quae non tendit per se ad correlativum, ut ad terminum, sed ad absolutum. Declaraturque exemplo: nam relatio, verbi gratia, creaturae ad creatorem ex intrinseca ratione et constitutione sua postulat distinctionem realem a creatore, quia illi in re ipsa opponitur, non tanquam correlativo, quia in creatore non respondet relatio realis opposita: ergo tanquam termino, qui in se quid absolutum est. Ita ergo omnis relatio comparatur ad suum terminum, sive in eo sit relatio opposita, sive non. Sicut igitur, quamvis concedamus proprietates personales tantum distinguere ab illis personis, cum quibus habent oppositionem: nihilominus verum in universum est, proprietatem constituentem personam distinguere illam ab omnibus aliis. Et quoniam de caeteris res est clara, quae ab adversariis etiam admittitur, in Filiatione explicatur. Nam paternitati opponitur correlativa, processioni autem opponitur tanquam terminus formalis, ad quem Spiritus sanctus refertur. Procedit enim Spiritus sanctus a Patre et Filio immediate, et ut constitutis paternitate et filiatione, ut infra ostendemus et ideo immediate ad illos refertur tanquam ad principium suum. Ergo ex vi illius oppositionis habent sufficientem rationem distinctionis. Ita ut licet per impossibile intelligeremus in Filio non resultare relationem realem spirationis activae ad Spiritum sanctum, sed esse inter illos relationem non mutuam: nihilominus esset inter eos realis distinctio ex vi suarum proprietatum, quatenus Filiatio est quasi ratio terminandi habitudinem processionis ad Filium. Unde in Concilio Toletano 11, sicut Filius dicitur ad Patrem, ita Spiritus sanctus dicitur referri ad Patrem et Filium.

10. Nulla ergo superest ratio, ob quam excipiamus divinas personas ab illo generali et vero principio, quod eadem forma, quae constituit, distinguit a quolibet alio. Aliunde vero huic sententiae favent Patres omnes, si attente considerentur testimonia, quae in cap. 1, adduxi, et quae afferam in sequenti. Nam indistincte loquuntur de constitutione et distinctione, et utramque tribuunt proprietatibus personalibus. Quod maxime adverti potest in Sophronio et Damasceno. Sunt etiam optima illa verba Concilii Lateranensis, in capite Firmiter. Haec sancta Trinitas, secundum substantiam una, et secundum proprietates personales discreta: ergo solae proprietates personales sufficienter efficiunt distinctionem.

11. Ad fundamenta contraria. — Fundamenta vero contrariae sententiae soluta sunt, iam enim ostensum est, quomodo nunc Filius distinguatur ab Spiritu sancto per Filiationem, interveniente origine inter illos. An vero sine interventu eius etiam Filiatio distingueret, alia quaestio est, infra tractanda. Quod autem addebatur de Paternitate constituente et distinguente sub diversis considerationibus, nullius momenti est. Tum quia fortasse illud necessarium non est, nam sub quacumque ratione intelligatur constituens, intelligi etiam potest sufficiens ad distinguendum. Tum etiam, quia illa duplex consideratio utraque cadit in personalem proprietatem et distinguit in illa diversas rationes formales específicas et positivas, sed solum diversos modos concipiendi nostros, magis, vel minus confusos, quae omnia ex sequentibus fient manifesta.

1. Tertia opinio affirmans. — In hac re fuit opinio Ioannis de Ripa, in 1, dist. 26 et 27, qui dixit, personas divinas esse absolutas et habere inter se relationes, non ut illis personaliter constituentur, sed tantum ut referantur. Quam sententiam, ut probabilem voluit defendere Scotus in illa distinct. 26, quaest. 1, § Tertia opinio. Fatentur autem illi auctores, has proprietates absolutas non multiplicari in divinis personis nisi media origine, et ita declarant Patres dicentes, personas distingui per origines. Quod autem iidem Patres dicunt, distingui relationibus, intelligendum erit iuxta hanc sententiam, vel a posteriori et quoad nos, quia per relationes intelligimus distinctionem, vel certe intelligendum erit potentialiter, ut sic dicam, id est, distingui, quatenus ad invicem referibiles sunt.

2. Fundamentum. — Fundamentum huius sententiae potissime sumptum est ex modo concipiendi nostro. Nam relationes divinas concipimus instar relationum creaturarum: in creaturis autem nunquam relatio primo, et per se causat distinctionem extremorum, inter quae versatur, sed supponit illam, et in unoquoque extremo supponit etiam fundamentum, et aliquid, quod referri possit ad aliud: et ideo semper tale etiam fundamentum, vel subiectum in uno extremo absolutum est, et in altero etiam terminus est absolutus. Quae omnia maxime reperuntur in relationibus originum creaturarum, ut inter Patrem, et Filium humanos facile considerare licet. Ergo ad eundem modum se habent relationes divinae: sunt enim vere, et proprie relationes, ergo habent omnia pertinentia ad rationem relationis, ut sic. Huiusmodi autem sunt omnia, quae numeravi, conveniunt enim relationi, non ex eo, quod creata est, sed ex eo praecise, quod totum suum esse est, ad aliud se habere: inde enim habet, ut necessario supponat aliquid quod referat, atque adeo quod ex positione illorum resultet.

3. Atque haec ratio applicata ad Patrem solet ingerere maximam difficultatem, nam Pater prius secundum rationem generat, quam referatur ad Filium; refertur enim, quia generat. Rursus, ut generet, supponitur quod sit persona: nam esse est prius, quam producere: ergo illa persona ut sic necessario debet esse absoluta. Ex parte vero Filii (et idem est de Spiritu sancto) non ita urget difficultas: tamen applicari potest ex alio principio, quod ad relationem non est per se motus, et ita non est per se productio: ergo generatio Filii primo intelligitur terminari ad illam personam, ut in se absolute constitutam, deinde vero resultare relationem Filii.

4. Alias rationes addit Scotus, quae mihi videntur esse minoris momenti, ut quod relatio, verbi gratia, Paternitas ex vi sui conceptus, non est proprietas omnino incommunicabilis: hoc autem necessarium est, ut constituat personam. Assumptum declarat: quia si per impossibile processio per voluntatem esset prior, quam processio per intellectum, Paternitas esset communis Patri et Spiritui sancto. Item quia ex tribus relationibus potest abstrahi communis conceptus relationis, quod putat Scotus repugnare respectu trium proprietatum personalium: nam cum illae incommunicabiles esse debeant, non possunt habere conceptum communem. Tandem affert Scotus illud Proverbiorum 40: Quod est nomen eius, id est, Patris, et nomen Filii eius, si nosti? Nam in hac interrogatione significatur habere Patrem et Filium alia nomina magis occulta, quae necessario debent in illis significare aliquas alias proprietates latentes sub Paternitate et Filiatione: illae ergo sunt absolutae.

5. Vera resolutio. — Probatio ex Scripturis. — Dicendum vero est, nullas esse in Trinitate proprietates absolutas, sed suis relationibus personalibus personas constitui et distinguere. Haec posterior pars sequitur ex praecedenti, eamque in duobus capitibus sequentibus explicaturi sumus. Prior vero tam est certa, ut aliqui non dubitent oppositam sententiam erroneam appellare, sed fortasse non attingit illum gradum: satis est, esse improbabilem et contrariam consensui theologorum. Solet autem haec veritas probari primo ex Scriptura, in qua divinae personae nunquam nominantur, nisi per voces, quae relationem, vel originem important, ut Patris et Filii, etc. Quod argumentum, quamvis tantum sit negativum, nihilominus pro dignitate materiae est validum, quia de hoc mysterio nihil cognoscere possumus, nisi per revelationem. Nec locus ille, quem afferebat Scotus, ex Proverbiorum 30, aliud indicat, sed solum ineffabilem nobis esse Patris et Filii dignitatem et excellentiam, vel etiam ibi significatur, ipsa nomina Patris et Filii, quibus personas nominamus, non satis explicare proprietates illarum, non quia illae proprietates absolutae sint et a relationibus distinctae, sed quia illa nomina communia sunt creaturis, imo ex creaturis ad Deum translata, et ideo, sicut non explicant modum divinae generationis, ita nec satis explicare valent illas proprietates.

6. Secundo probatur ex Conciliis. Lateranense enim in capite Firmiter, primum nominat Patrem, Filium et Spiritum sanctum: sub his nominibus et deinde subiungit: Trinitatem esse discretam per proprietates personales: indicans has esse easdem, quas illis nominibus significaverat, imo significans etiam, unicas esse tantum proprietates personales: quod notandum est. Concilium etiam Florentinum, sess. 18: Relatio, inquit, apud omnes tam Graecos, quam Latinos doctores personas multiplicat, et infra additur etiam dictio exclusiva, sola relatio. Concilium Vormaciense, in Confessione fidei: Quod Pater (inquit) est non ad se, sed ad Filium dicitur, etc. Ubi expendo, non loqui tantum de Patre, ut Patre, nam hoc per se notum erat, sed dicere: Quod est Pater, ut de toto illo, quod personae proprium est, se loqui ostendat. Quod fusius explicuit Concilium Tolletanum 11, in Confess. fidei, nam imprimis habet eadem verba: Quod Pater est, non ad se, sed ad Filium est, deinde addit: In relatione numerus cernitur in substantia, id est, essentia, non invenitur: indicans, numerando relationem et essentiam omnia dixisse, quae in Deo sunt. Unde exclusive concludit: Ergo hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in se sunt. Et infra declarat, huiusmodi relationem esse proprietatem, unicuique propriam.

7. Ex Patribus. — Tertio ex Patribus generaliter sumi potest idem argumentum, quia cum saepe loquantur de proprietatibus personalibus et illis dicant constitui, et distinguere personas, nunquam aliarum mentionem fecerunt. Quin potius ita loquuntur, ut omnes alias manifeste excludere videantur. Praesertim vero D. Augustinus 5, de Trinit., cap. 5, et sequentibus aperte docet, in Deo non esse, nisi substantiam, id est, essentiam, et relationem et quidquid ad se, et non ad aliud dicitur, ad essentiam pertinere. Unde inferius inquit: Si quod dicitur Pater, ad se et non ad Filium diceretur, secundum substantiam diceretur, sed quia ad Filium et non ad se dicitur, ideo non secundum substantiam dicitur. Ergo iuxta Augustinum, repugnat proprietatem esse absolutam et esse propriam. Unde capite octavo, regulam constituit: Quidquid in Trinitate ad se dicitur, substantialiter dicitur. Damascenus, lib. 1, cap. 10, omnia esse communia praeter innascentiam, generationem et processionem, quod explicans, capite undecimo, inquit: Nos unum agnoscimus Deum, in solis quidem proprietatibus paternitatis, filiationis et processionis differentiam intelligentes. Similia sumuntur ex Anselmo, de Incarn. Verbi, cap. 3, et de Processione Spiritus sancti, cap. 1, et ab illo videtur praecipue sumptum illud axioma: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio. Quod alias dixit Boetius, lib. 1, de Trinitate: Sola relatio multiplicat Trinitatem. Quod etiam habet Ioannes Maxentius, in secunda professione fidei. Et eodem sensu dixit Richardus de sancto Victore, lib. 4, de Trinitate, cap. 15. Personas non posse qualitibus distingui, sed tantummodo originibus.

8. Solet autem ad haec responderi, Patres non loqui de constitutione, sed de distinctione, et fieri posse, ut personae constituantur per absoluta, distinguantur autem per relationes. Sed hoc neque in sententia Scoti locum habet, docentis idem esse constitutivum, et distinctivum: neque etiam in aliorum sententia, quia saltem in absolutis omnes concedunt id, quod constituit, distinguere, et nos generaliter probavimus id verum esse. Praeter quam quod Patres non solum loquuntur de distinctione, sed etiam de eo, quo unaquaeque persona in se talis est, et universaliter non agnoscunt in Deo quidpiam proprium, nisi relationem, nec solum dicunt, personas numerari relationibus, sed etiam nihil numerari in Deo, praeter relationes, seu relativa.

9. Ratio. — Quarto, ratio potissima in hac materia sumenda est ex altitudine mysterii, de quo nihil affirmare possumus, ut dicebam, nisi vel quod revelatum est, vel quod in revelatis continetur. Praeter hoc vero addere possumus rationem supra insinuatam libro primo ex discursu valde consentaneo rationi naturali, supposito mysterio. Quia omnis proprietas absoluta in Deo dicit perfectionem simpliciter simplicem, quia neque includere potest imperfectionem, neque etiam oppositionem, ratione cuius ex vi proprii conceptus non sit melior in quolibet ipsa, quam non ipsa. Proprietas autem personalis non potest formaliter dicere perfectionem simpliciter secundum propriam rationem suam, ut supra ostensum est, quia cum sit incommunicabilis, non potest esse Deo essentialis: omnis autem perfectio simpliciter est essentialis Deo, ergo personalis proprietas non potest esse absoluta in Deo. Atque eadem ratione non potest esse incommunicabilis, quia incommunicabilitas oriri debet, aut ex limitatione, aut ex oppositione: propterea enim subsistentia essentialis communicabilis est, quia nec limitata est, nec oppositionem habet, cum absoluta sit: ergo si subsistentia Patris esset etiam absoluta, non posset intelligi incommunicabilis Filio.

10. Denique addere possumus, quod si divinae personae habeant proprietates absolutas, vel cum illis etiam habent relativas, quae vere sint proprietates reales intrinsecae, vel non. Fortasse enim non deesset, qui supposita illa sententia Ripae, hanc posteriorem partem eligeret, ut probabiliorem. Quia tunc relationes tantum essent mere resultantes, et non constituentes, nec distinguentes personas, utrumque enim supponunt, ut resultent: non ergo essent necessariae relationes illae ad constitutionem mysterii, sed tantum se haberent, sicut inter Patrem et Filium creatos, excepta ad summum differentia accidentis vel substantiae. Atque ita veritas et necessitas illarum relationum pendeat multum ab illa quaestione Metaphysica, an relatio, quae resultat ex absolutis, sit aliquid rei intrinsecum, vel sola denominatio. Consequens autem est valde alienum a mente Sanctorum Patrum, ponentium has relationes in divinis tanquam omnino necesarias, et per se requisitas ad distinctionem personarum. Quod si ob hanc causam altera pars eligatur, non minus repugnat Patribus, ponere in unaquaque persona duplicem proprietatem: tantum enim singulas, seu unicas agnoscunt, et ut supra argumentabamur, cum una sit perfecta et sufficiens, supervacaneum est aliam fingere, quod magis patebit respondendo ad argumenta.

11. Fundamentum ergo praecipuum quod sumitur ex modo concipiendi nostro, paulatim est in sequentibus capitibus tractandum. Nunc breviter nego, aequiparandas esse relationes divinas cum creatis in omnibus, quae ibi assumuntur. Et ratio differentiae primaria est, quia relationes divinae personales sunt subsistentes: creatae vero, et praesertim illae, quae censentur esse per veram resultantiam ex absolutis extremis, sunt accidentariae, et in eo ordine sunt valde imperfectae et diminutae. Quae differentia quoad hanc posteriorem partem ex Metaphysica satis constat: quoad priorem vero constat ex his, quae diximus in libro tertio de subsistentiis personalibus. Et declarari breviter potest, quia relationi, ut sic, non repugnat esse subsistentem, quia licet sit ad aliud, tamen etiam in se est aliquid secundum totam rationem suam, ut supra declaravi: ergo non repugnat ut sit in se perfecto modo, atque adeo per se subsistens: ergo talis perfectio tribuenda est divinae relationi personali, nam quidquid est in Deo, habet perfectissimum modum, sibi non repugnantem.

12. Ex hac autem differentia colligitur alia, scilicet, relationes originis, quae sunt inter creaturas, non esse per se intentas, sed secundario resultare: propter quod dictum est ab Aristotele: Ad relationem non esse per se motum. Hae vero relationes sunt per se, quia in qualibet natura, et maxime in divina, id, quod est per se subsistens in tali natura, est maxime per se. Atque ita Paternitas est in divinitate tanquam per se immediate coniuncta illi. Filiatio vero est tanquam per se intenta per generationem (ut more nostro loquamur), et idem est suo modo de processione.

13. Rursus hinc etiam fit, ut relationes creatae indigeant fundamento, in quo nitantur propter imperfectionem suam, divinae autem illo non indigent, quia subsistentes sunt. Vocant quidem aliqui theologi essentiam fundamentum harum relationum. Proprius vero dicetur quasi radix illarum, sicut natura est radix suae personalitatis, secludendo tamen imperfectiones. Non est tamen fundamentum, quia neque est tale, ut per huiusmodi relationem referatur: neque etiam est tale, ut in illo sit relatio tanquam in subiecto proximo vel remoto, etiam nostro modo concipiendi, sed potius essentia est in hypostasi, per relationem incommunicabiliter subsistente, tanquam in persona, quae in illa natura subsistit. Denique ex eodem principio sequitur, has relationes non supponere extrema, quae referant, nec distinctionem eorum, ut resultent, sed ipsas esse, quae referuntur secundum rem, ac proinde easdem constituere personas relatas nostro modo concipiendi, et consequenter etiam illas distinguere, iuxta superius dicta. Et ob eamdem causam non oportet, ut pro termino habeant aliquid absolutum, sed se invicem per se primo respicere possunt. Haec ergo est natura illarum relationum personalium, ex qua satisfactum est fundamento oppositae sententiae. Quomodo autem huic rei et veritati modus noster concipiendi accommodari debeat, explicabo, ut dixi in sequentibus capitibus.

14. Alia vero argumenta Scoti facilem habent responsionem. Dico enim, relationem personalem ex proprio conceptu esse incommunicabilem eo ipso, quod subsistens relative est. Neque est ulla ratio, cur proprietas absoluta possit esse ratio subsistendi incommunicabiliter, et non relativa: imo in Deo magis hoc potest convenire relationi propter oppositionem.

15. Ad argumentum autem ex hypothesi impossibili dicitur primo, ex uno impossibili posse sequi aliud impossibile. Deinde dicitur, in eo casu paternitatem non fore relationem per se primo subsistentem, sed advenientem personae iam subsistenti, sicut nunc est spiratio activa, et ideo mirum non esse, quod in eo casu non esset incommunicabilis, quia tunc non esset proprietas personalis. Ad alteram vero partem dicitur, proprietatem personalem esse quidem realiter incommunicabilem, non tamen repugnare illi quod habeat convenientiam aliquam rationis cum alia simili proprietate, a qua possit intellectus abstrahere rationem communem, ut in personis creatis videre licet. Neque intelligo, cur si divinae personae constituerentur absolutis, non convenirent eodem modo in comuni conceptu personae increatae absolutae; sicut nunc conveniunt in conceptu relativae, ut in libro primo tractatum est: locus autem Proverbiorum iam explicatus est.

1. Quaestionis necessitas. — Non desunt theologi, quibus haec questio superflua videatur, quia iuxta sententiam satis receptam, origines et relationes cum proportione comparatae, idem omnino et adaequate sunt: ergo perinde est dicere, personas constitui ac distingui relationibus vel originibus. Unde Sancti Patres indifferenter illis tribuunt haec omnia, ut patet ex allegatis in capite primo et in praecedenti, praesertim Damascenus. Item ex Fulgentio, de Fide ad Petrum, cap. 1, dicente: Quia aliud est genuisse, quam natum esse, et aliud procedere quam genuisse, vel natum esse manifestum est, quoniam alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Similia habet Ambrosius, lib. 1, de Fide, cap. 2, et Athanasius, Dialogo primo, de Trinitate contra Anomaeos, et Bessarion, in oratione pro unione, quae habetur post Concilium Florentinum, cap. 6, in fine. Augustinus denique, lib. 5, de Trinitate, cap. 6, nullum discrimen agnoscit inter Filium et genitum, Patrem et genitorem.

2. Nihilominus praesens quaestio praetermitti non potuit, tum quia inter gravissimos Patres D. Thomam et Bonaventuram versatur: tum etiam, quia ad explicandum mysterium multum confert, tum denique quia de modo distinctionis inter originem et relationem non satis constat, ut supra vidimus. Saltemque certum est, distingui ex modo concipiendi nostro, et consequenter in modo significandi, quod satis est, ut de illis etiam aliter loquendum sit in ordine ad constitutionem, quae nostro modo concipiendi explicatur.

3. Prima opinio distinguens inter hypostasim et personam. — Sunt ergo tres opiniones. Prima antiqua quae asseruit, hypostases divinas constitui originibus, personas autem constitui relationibus: unde consequenter dicebat haec opinio, abstractis per intellectum relationibus non manere personas, manere autem divinas hypostases, quia persona supra hypostasim addit dignitatem relationis. Ita refert divus Thomas, quaest. 40, art. 3, ubi hanc sententiam reprobat, et ab omnibus relicta est. Nam, ut supra visum est libro primo, persona supra hypostasim solum addit dignitatem ex parte naturae, nimirum, quod rationalis seu intellectualis sit: hanc vero dignitatem summo et perfectissimo modo includunt hypostases divinae naturae: ergo implicat dicere aliquid constituere hypostasim in divina natura, et non constituere personam. Addo praeterea, si divina supposita constituta intelligantur cum origine unius ab alio, revera iam intelligi cum tota sua dignitate substantiali: et ideo relationem ut sic, non posse addere dignitatem necessariam adesse personae, alias neque Pater, neque Filius in sua personali dignitate satis essent constituti, donec ad Spiritum sanctum intelligerentur relati.

4. Secunda opinio de originibus. — Secunda opinio est, Personas divinas constitui, et distingui personaliter originibus, et non relationibus. Haec fuit opinio Bonaventurae, in 1, dist. 26, quaest. 2, et dist. 27. Fundamentum est, quia in persona nihil est proprium, nisi origo vel relatio, ergo alterutra ex his debet constituere: ergo illa, quae prior fuerit altera, ipsa constituet, nam proprietas constituens rem debet esse prima omnium. Sed origo est prior relatione, ergo, etc. Probatur minor, quia origo est ratio et fundamentum relationis: ideo enim Pater refertur, quia generat. Contra hanc sententiam retorquent Thomistae hoc ipsum fundamentum, quia loquendo de origine activa, prior esse debet forma constituens, quam ipsa origo, quia generatio activa, verbi gratia, est ut via ab aliquo fluens, ergo supponit illud principium a quo fluit: generatio autem est a persona, et non ab essentia, ut a principio quod: ergo supponit personam constitutam, ergo non potest illam constituere.

5. Neutra vero ratio, si attente consideretur, probat directe suam sententiam, sed excludit aliam. Respondent enim D. Thomas et alii ad rationem Bonaventurae, quod quamvis relatio, ut relatio, supponat originem, tamen ut proprietas constituens supponitur origini, Quae responsio praeter difficultates tractandas, capite sequenti, in praesenti redargui potest. Nam eadem distinctione uti posset Bonaventura, dicens, originem ipsam esse proprietatem constituentem, et ut sic, nihil supponere, etiamsi sub alio modo concipi possit, ut fluens a persona. Declaratur ab exemplo, nam ipsum intelligere, ut D. Thomas saepe docet, est ipsum esse Dei, atque adeo constituens Deum in esse Dei, quamvis secundum rationem concipi possit illud intelligere, ut actus immanens, fluens a Deo: sic ergo generare esse poterit idem esse Patris, esse, inquam, personale, quamvis alias secundum rationem concipiatur ut actio fluens ab ipsa. Ratio autem utriusque est: quia uterque actus tam essentialis, quam notionalis, quamvis significetur per modum actus secundi, tamen est actus perfectus per essentiam et per se talis, et ideo non ita manat seu fluit ab aliquo, ut necessario supponat constitutum, etiam secundum rationem.

6. Tertia et vera sententia. — Nihilominus est tertia sententia, quam veram esse censeo, origines non constituere personas, neque formaliter ac proprie illas distinguere. Haec est sententia D. Thomae in illa quaest. 40, art. 2, quam sequuntur omnes Thomistae citandi capite sequenti, Durandus et fere alii communiter in 1, dist. 26. Et quantum ad hanc partem negantem consentit Scotus seclusa opinione de proprietatibus absolutis. Ut autem probetur, supponendum est, quod supra capite quarto, significavi, duobus modis posse dici personas distingui per aliquid; primo tanquam per formam propriam intrinsece constituentem unamquamque personam in suo esse personali, secundo tanquam per conditionem necessariam, et viam ad multiplicationem personarum. De hoc posteriori modo nulla est quaestio, nam certum est, personas multiplicari per origines, nec posse alio modo esse in Deo numerum personarum, ut libro primo ostensum est. Et hac ratione saepe ita loquuntur Patres: imo et ipse D. Thomas saepe dicit, personas distingui, vel multiplicari originibus, ut maxime videri potest, 1 part., quaest. 34, 35 et 36. Nunc autem tractatur quaestio in priori sensu, quia inquirimus proprias formas constituentes personas, quae sunt etiam quasi, formaliter distinguentes, ut recte advertit D. Thomas, dicto art. 2 et 3, quaest. 40.

7. Probatur opinio quoad personas procedentes. — Iam ergo probatur dicta sententia, primo quoad personas procedentes. Nam, iuxta opinionem Bonaventurae, deberent constitui per origines passivas, scilicet, generari, spirari, hae autem non possunt illas constituere, ergo. Maior per se certa est, imo est ipsamet assertio Bonaventurae. Minor autem probatur, quia forma constituens personam debet concipi, ut forma permanens, habens iam esse fixum, et ut vocant, in facto esse: origo autem passiva nondum concipitur in facto esse, sed in via: ergo non potest esse forma constituens formaliter personam: nam persona dicit rem iam constitutam in facto esse. Deinde, id, quod supponitur ante rei constitutionem, non potest esse forma constituens: sed origo passiva supponitur ante personam constitutam: nam prius ratione est generari, quam esse genitum: ergo non potest illa origo constituere personam.

8. Ad rationem in contrarium. — Nec ratio Bonaventurae in his personis locum habet, facile enim conceditur, in eis originem praecedere relationem, ut recte docet D. Thomas, dicta quaest. 40, art. 4. Inde autem non fit, relationem non posse esse formam constituentem talem personam, quia sicut illa origo est prior tali relatione, ita etiam est prior, quam ipsa persona. Unde retorqueri potest argumentum, quia forma constituens in Deo non est prior, quam persona constituta, at origo passiva est prior, quam persona procedens, ergo non constituit illam. Maior probatur, quia persona nihil aliud est, quam ipsa forma subsistens. Quod si illa forma concipiatur, ut modus essentiae, etiam non potest concipi, ut prior, quam modificet, et consequenter, quam cum essentia constituat personam. Sicut in humanis non potest esse prior personalitas, quam persona ipsa, sed origo passiva concipitur, ut prior, non est ergo proprietas constituens, sed quasi via ad personam, quae constituenda est.

9. Marsilius reprehenditur. — Mirabile autem est, et sane improbabile, quod Marsilius, ait, in 1, distin. 3, art. 3, ad 1. Filium prius concipi Filium, quam genitum. Ductus illo argumento, quod Pater prius concipitur Pater, quam generans: quia non potest prius pater concipi, quam filius. Re tamen vera intelligi nequit, tum, quia si filius intelligitur prius, quam sit genitus, ergo ut sic intelligitur habere esse a se, et non per processionem, quod repugnat, et destruit in tali persona rationem filii. Deinde, quia si prius concipitur esse, ad quid postea conciperetur generari, cum generari tendat ad recipiendum esse? Neque argumentum de Patre habet vim, vel quia Pater, ut Pater non praeconcepitur generationi, etiam si sub aliqua ratione praeconcipiatur, vel quia si Pater admittitur prior origine, eodem modo est prior ipso filio, ut ex dicendis constabit. Filius autem nullo modo, aut consideratione potest esse prior Patre, ut generante.

10. Praeterea quod spectet ad originem activam, si sermo sit de activa spiratione, nulla est difficultas, quia supponit illas personas Patris, et Filii constitutas per proprias relationes. Ideo quae de illa relatione facile admittimus, non constituere personam, et esse posteriorem origine activa, ad quam consequitur. Tamen etiam de illa origine certum est, non constituere personas, quae spirant, quia supponit illas plene constitutas in ratione personae.

11. Probatur assertio quoad primam personam. — Tota ergo difficultas superest de sola generatione activa. De qua imprimis procedit argumentum D. Thomae, quia illa concipitur, et significatur, ut via ab aliquo, ergo supponit illum a quo est, non est autem ab essentia, neque ab hoc Deo, ut abstrahit a personis, ut supra ostendimus: est ergo a persona constituta, non ergo illam constituit. Esset autem haec ratio clarior, si verum esset, generationem activam, etiam in Deo, ex vi sui conceptus, et modi significandi non dicere actum quasi adhaerentem ipsi personae generanti, sed potius quasi egredientem ab ipsa: sic enim non posset concipi, ut forma constituens ipsam personam. Quia forma constituens personam debet concipi, ut intrinsece afficiens ipsam personam, at generatio illo modo quasi fluens, neque afficit, neque denominat intrinsece personam, a qua fluere intelligitur, quia, ut sic, non dicit quod sit in illa, sed quod sit ab illa. Sed ratio illa sic declarata supponit, originem activam realiter esse idem cum passiva, et cum relatione personae productae, ut intelligitur, quasi in fieri egredi a persona producente, quo admissio fundamento, ratio sine dubio evidens est. Tamen fundamentum illud receptum non est, neque a nobis fuit in superioribus probatum.

12. Et ideo sistendum est in fundamento D. Thomae, quod sic declaro. Nam licet origo nihil aliud sit, quam ipsa relatio Paternitatis, considerata ut actualis influxus personae producentis in productum, nihilominus necesse est, illammet proprietatem esse priorem, ut in se habent suum esse, quasi permanens et fixum, nam illemet influxus activus supponit esse personae influentis. Ad replicam vero, quam in favorem sancti Bonaventurae supra faciebam, respondetur ex dictis, eo ipso, quod origo non concipitur, ut ens fixum, sed ut via ad ens fixum: repugnare illi omnem considerationem proprietatis constituentis personam, quod non est ita de relatione, et ideo quoad hoc non esse eamdem rationem de utraque, quamvis non desit sua propria difficultas in relatione ipsa, quae capite sequenti tractabitur. Et ob eamdem causam non procedit exemplum ibi adductum de ipso intelligere collato cum generare: quia intelligere non est esse Dei, ut intelligitur quasi in fieri, vel fluxu quodam ab alio, vel in aliud, sed ut est actus perfectissimus et maxime permanens, et quasi in facto esse, vel potius ut actus manens in ipso Deo per essentiam.

1. Rationes dubitandi. — Ex his quae hactenus diximus, a sufficienti partium enumeratione concluditur, relationem personalem esse etiam proprietatem personalem constituentem personam, quia, excluso absoluto et exclusa origine, nihil aliud superest: quomodo autem hoc esse possit, declarandum est. Est autem principalis ratio dubitandi, quia persona producens, in suo esse personali constituta, est prior origine et ratione, quam persona ab illa procedens: et tamen relatio neutro illorum modorum potest esse prior: ergo non potest relatio constituere. Accedit alia difficultas, quia persona, ut sic etiam in divinis dicit de formali personalitatem, ut ex ipsa voce constat, ergo non dicit de formali relationem: ergo personalitas non est relatio ipsa. Minor patet, quia persona, ut sic, non dicit quippiam relativum: nam relativum alicuius esse dicitur, persona vero non est alicuius persona, ergo non dicit de formali relationem.

2. D. Thomae resolutio. — In hac difficultate explicanda laborat D. Thomas, in dicta q. 40, art. 4, et tandem concludit, relationem dupliciter posse considerari, primo, ut proprietatem personalem, secundo, ut relationem, et priori modo dicit constituere personam; posteriori autem referre tantum. Quam distinctionem pro viribus impugnant Durandus, in 1, dist. 26, q. 1, Scotus, dist. 28, quaestione ultima, in fine, et alii. Thomistae vero eam defendunt constanter, Caietanus et Torres, dicta quaest. 40, art. 2 et 4, Capreolus, in 1, dist. 26, quaest. 1, Ferrariensis 4, contra Gentes, c. 26, quibus consentit Marsilius, in 1, q. 29, art. 1, dub. 1. Verumtamen etiam ipsi Thomistae inter se non consentiunt in explicanda distinctione D. Thomae.

3. Caietanus ergo, quem fere sequitur Torres, absolute defendit relationem, ut relationem, constituere. Ad solvendam autem difficultatem D. Thomae utitur vulgari distinctione de relatione, ut concepta, vel ut exercita, et utroque membro vult comprehendi relationem ut relatio est. Tamen priori modo ait, concipi solum, ut in se existentem, seu ut adhaerentem, vel afficientem illum, cui convenit: posteriori autem modo ait, intelligi, ut tendentem ad terminum. Sub priori ergo ratione dicit constituere personam, et esse priorem origine, et vocari a D. Thoma proprietatem personalem: sub posteriori autem ratione dici, referre, et subsequi originem, et vocari a divo Thoma relationem, utique referentem.

4. Hanc sententiam impugnavit late Ferrariensis quem postea moderni plures secuti sunt. Ille autem praecipuam vim facit, in verbis divi Thomae, nam aperte distinguit relationem, ut relatio est a proprietate personali, ut sic, seu quatenus est forma hypostatica. Sed ad hoc facile respondet Caietanus. Quia in ipso exercitio relationis maxime cernitur eius propria ratio, et quasi completur effectus formalis eius, ideo illam vocasse D. Thomae relationem, ut relatio est, et retinuisse commune nomen formae hypostaticae, seu proprietatis personalis ad illam sub alia ratione significandam. Non quia, ut sic, non sit etiam relatio, sed quia non concipitur, conferre totum id, quod est relationis, sed id tantum, quod est hypostaticae formae.

5. Impugnatur. — Omissis ergo argumentis aliorum, duo mihi videntur in hac opinione difficilia. Primum est, quia si relatio concepta ut re concipitur, ut relatio secundum ultimam rationem constitutivam relationis: ergo debet etiam concipi, ut habens suum effectum formalem in eo, quem constituit: effectus autem formalis relationis, ut relatio est, est referre ad alterum, eum, cui inest, ergo necesse est talem relationem sic conceptam esse etiam exercitam. Prior consequentia patet, quia relatio si concipitur, ut constituens, concipitur etiam, ut intrinsece informans, quia, ut ipse divus Thomas dixit, hoc est de ratione proprietatis constituentis personam: si autem concipitur, ut informans, ergo concipitur, ut relatio informans, ergo ut habens suum effectum formalem in eo, quem constituit seu informat, ergo ut referens illum, quia hic est formalis effectus relationis, ut relatio est, ergo iam concipitur, ut exercita: quae erat ultima consequentia facta. Quae ex ipsis terminis supra declaratis nota est, quia relatio, ut exercita, nihil aliud est, quam, ut referens ad alterum. Secunda difficultas est, quia Caietanus solum invenit illam distinctionem coactus illo argumento, quod relatio videtur consequi ex origine tanquam ex ratione fundandi, quod principium ex creaturis transfertur ad Deum. At vero in creaturis, quacumque ratione sumatur paternitas, ut paternitas sive ut exercita, sive ut concepta, utroque modo intelligitur, ut consequens ad generationem, quia non solum exercitium relationis, ut sic dicam, sed simpliciter tota relatio resultat ex fundamento et termino: ergo si illud principium admittimus in divinis, et consequenter loquimur, etiam relatio, ut concepta, est posterior generatione, vel, si quoad hoc non admittitur illud principium, negetur etiam quoad aliud: illa ergo distinctio videtur magis difficultatem augere, quam expedire.

6. Capreoli distinctio. — Capreolus ergo, Ferrariensis et alii Thomistae aliter explicant distinctionem. Nam relatio, inquiunt, divina dupliciter considerari potest. Primo, ut subsistens est, et sic constituit, et antecedit ratione generationem. Secundo, secundum esse ad, et ut sic subsequitur, inquiunt, generationem, et non constituit personam, sed refert illam. Hi auctores non habent aliud fundamentum, nisi et auctoritatem D. Thomae. Et quia videntur sibi hoc modo explicare difficultatem.

7. Impugnatur. — Mihi tamen non minus difficilis haec sententia videtur, quam praecedens. Cum enim sumunt relationem, ut subsistentem, secluso esse ad, interrogo, qualis sit illa forma, quae subsistens concipitur? Aut enim est relativa, aut absoluta, aut abstrahens ab utraque ratione. Primum dicere non possunt, nam praecisa ultima differentia contrahente, non manet forma in tali specie concepta, sed ipsum ad est quasi differentia ultima constituens formam relativam, ergo, praeciso Ad, non manet conceptus formae relativae. Secundum etiam non dicunt, quin potius in eo contradicunt Scoto. Tertium vero de ratione abstrahente ab absoluto et respectivo impugnatur ab aliquibus ex doctrina Durandi, in 1, distinctione vigesima-tertia, quaestione prima, quia non datur, nec dari potest conceptus communis relativo, et absoluto, abstrahensque ab utroque. At vero loquendo de communitate generica, vel quasi transcendente, non repugnat dari talem rationem abstractam, ut saepe in superioribus dixi, et capite sequenti iterum dicam. Loquendo autem de forma singulari et concepta, ut existente et informante, verum plane est, non posse abstrahere ab absoluto et respectivo. Quia non potest dari particulare individuum generis abstrahens ab omnibus differentiis specificis, hic autem debet concipi personalitas, verbi gratia, Patris, ut constituens particularem et individuam personam, alioqui conceptus ille personae abstrahentis ab absoluta et respectiva de se communis est omnibus personis, etiam creatis. Quod si ad divinas determinetur ex parte naturae, communis est omnibus personis divinis: si autem determinandus est ex parte personalitatis, necessarium videtur concipere subsistens relativum, et in tali relatione, ut sic conceptus huius personae et non alterius.

8. Secundo possumus ab his auctoribus interrogare, cum dicunt relationem subsistentem constituere, an ut sic, sit subsistens subsistentia essentiali tantum, vel etiam personali? Primum dici non potest, quia in tali conceptu solum relinquitur hic DEUS communis tribus personis, qui non potest esse principium, quod generat Filium, quia ab illo non distinguitur, ut praecedenti libro dictum est. Si vero dicatur secundum, ergo subsistentia illa incommunicabilis est, est autem incommunicabilis solum ratione oppositionis, ergo ratione relationis, quia ibi oppositio non aliunde provenit: ergo non potest condistingui a relatione sic subsistente propria ratio relationis.

9. Prima assertio. — Dico igitur primo. Relatio divina constituit personam secundum propriam rationem relationis. Ut hanc assertionem explicem, animadverto, quod supra dixi, constitutionem hanc divinarum personarum virtualiter saltem, vel fundamentaliter esse in re ipsa, licet modus constitutionis instar compositionis sit ex conceptione nostra. Si ergo attendamus ad fundamentum huius constitutionis, certum videtur, illud esse relationem, ut relatio est. Probatur, quia hoc fundamentum est ipsa relatio, quatenus determinat, vel addit aliquid ipsi essentiae commune, sed nec determinat, neque addit, nisi quatenus relatio est, ut ex Patribus ostendimus; ergo non potest esse tale fundamentum, nisi ut relatio. Deinde hoc convincunt argumenta proxime facta contra secundam sententiam. Quia fundamentum huius constitutionis esse debet id, quod est proprium, et incommunicabile, quatenus tale est: item esse debet, prout in re ipsa particulari modo subsistit: sic autem non est nisi paternitas, ut paternitas, imo etiam, ut talis paternitas, et sic de caeteris. Unde fit, ut persona divina in re ipsa, formaliter, ut sic dicam, et non denominative tantum, relativa sit. Potestque hoc in prima persona Trinitatis ita explicari. Nam illa, et est Pater, et est spirator, et utraque est praedicatio relativa, tamen haec posterior denominativa est secundum rationem, quia non pertinet praedicatum ad formale constitutivum illius personae, neque est fundamentum eius: alia prior vero formalis est, contraria ratione. Personae ergo divinae formaliter relativae sunt: ergo eo modo quo in re ipsa constituuntur, relationibus, ut relationibus constituuntur, quia in esse relativo nihil constituitur, nisi per relationem, ut relatio est. Et hoc ipsum est, quod D. Thomas saepe dicit, personam esse ipsam relationem subsistentem, et relationes illas secum afferre supposita, et distinctionem eorum, ut patet in dicta quaestione 40, art. 2 et 4.

10. — Hinc ergo (descendendo ad hanc constitutionem, prout a nobis formatur) colligimus, idem omnino dicendum esse de constitutione illa, prout a nobis concipitur, et quasi componitur. Quia constitutio mentis nostrae, ut vera sit, debet esse consentanea fundamento, in quo fundatur, ergo si ita formetur, sicut in rebus ipsis divinis fundari potest, sic etiam constitutio debet esse per relationem, ut relatio est, quia alias non esset conformis fundamento, ex quo sumitur. Declaratur etiam, quia haec constitutio supra fundamentum nihil addit, nisi distinctionem rationis actualem inter formam constituentem, et naturam: sed non concipimus illam proprietatem, seu formam, ut ratione distinctam ab essentia, nisi ut relativum ab absoluto, ergo nec concipimus illam ut constituentem, nisi ut relatio est. Et hanc sententiam tenuerunt Gabriel, in 1, dist. 26, q. 1, art. 3, dub. 4, et ibi Durandus, quaest. 1, et distinct. 27, quaest. 1, et Scotus idem tenet supposito, quod personae non constituuntur per absoluta, ut videre licet distinctione 28, quaest. ult., § Ad quaestionem et Ad argumenta: et quodl. 4, etiam ad argumenta: Nec repugnat, ut existimo, D. Thomas ut ex locutionibus, et locis proxime citatis intelligi potest. Distinctio autem eius explicabitur in sequentibus. Atque hinc colligunt dicti auctores, si personae illae secundum se concipiantur, non esse in Patre prius ratione generare, quam referri: neque generationem illam esse fundamentum, vel rationem talis relationis. Quod etiam facile patet ex dictis, capite quinto, quia illa relatio non indiget proprio fundamento, cum ex se subsistens sit.

11. Secunda assertio. — Dico secundo. Quando aliqua persona divina concipitur a nobis, non ut relata ad aliam, non concipitur proprio, et distincto conceptu, nec secundum expressam, ac formalem constitutionem suam, sed conceptu confuso, addita aliqua negatione, vel connotatione. Haec assertio potissimum proponitur propter relationem primae personae divinae, de qua libro sequenti dicendum est, et ideo ex professo tractabitur, quantum ad id, quod est proprium Patris. Nunc ergo generatim declaratur. Quia nos concipere non possumus divina, prout in se sunt, nec propriis conceptibus: et ideo utimur proportione, et analogia creaturarum ad explicanda ea, quae in divinis personis reperimus: tunc autem non utimur propriis conceptibus divinarum personarum, sed confusis, et connotativis, vel negativis. Sic ergo, quia in humanis persona Patris prius est, quam generet, et prius generat, quam sit Pater ad hunc ordinem adaptamus modum, quo aeternum Patrem concipimus. Ac proinde tunc nec distincte concipimus constitutionem eius, nec de illo formamus conceptum omnino positivum, secundum quem sit generatione prior, sed concipimus tantum illum sub ratione primae personae. Cum autem dico primam, negationem dico, ut supra dixi et infra declarabo. Et consequenter solum concipio illum, ut constitutum per primam personalitatem. Quam ut existimo, appellavit D. Thomas relationem, ut formam hypostaticam, nam hunc modum concipiendi nostrum explicabat. Prima enim personalitas nihil aliud, quam relatio est, tamen sub conceptu personalitatis, non proprio, sed communi conceptu concipitur: nam in eo convenit cum aliis relationibus, et subsistentiis personalibus. Quia vero sub hac ratione confusa non posset sufficere ad constituendam personam particularem, addimus negationem, quam significamus, cum dicimus primam personalitatem, quia positivam rationem propriam addere non possumus, donec proprium eius respectum concipiamus. Sic ergo praeintelligi potest prima persona constituta, antequam relata, quod non obstat, quo minus per se, ac proprie per relationem, ut relatio est, constituatur.

12. In personis productis non solet ita urgeri haec difficultas: existimo vero etiam illas posse concipi, ut constitutas, prius, quam ut relatas. Sicut enim in humanis prius concipio personam Petri productam a Paulo, quam ut relatam ad ipsum: ita possunt concipere in divinis secundam personam, ut subsistentem incommunicabiliter, per proprietatem ab alio receptam, per processionem intellectus. Quia conceptus est proprius secundae personae, ut constat, et formaliter non includit relationem filiationis, ut talis est, nam de illa persona sic concepta inquirere possumus, an sit filius nec ne. Sicut de verbo infra libro nono videbimus. Imo nec relatio formaliter in illo concepta includitur: nam qui dicunt illam personam constitui per proprietatem absolutam, illas omnes condiciones in illa supponunt. Quia licet aliquid esse sit ab alio receptum: non ideo est formaliter relativum, nam esse potest quasi subiectum, vel fundamentum relationis. Et simili modo concipi potest tertia persona, servata proportione. Uterque autem conceptus ex parte personae et proprietatis, ac constitutionis eius, confusus est, determinatur tamen ad talem personam connotando aliquam, vel aliquas condiciones, quae simul sumptae, non conveniunt alteri, licet formaliter non dicant relationem. Semper tamen in his conceptibus talium personarum connotatur origo, non quia ipsa origo concipiatur, ut forma constituens: sed quia per denominationem ab illa concipitur terminus eius in facto esse, atque adeo ut posterior origine, licet nondum expresse conceptus secundum formalem constitutionem suam.

13. Ad argumenta. — Ex his facilis est responsio ad rationes dubitandi initio propositas. Nam in priori duo attinguntur. Unum est de proprietate originis, ad quod breviter dicitur, in relationibus subsistentibus nullum esse inconveniens, quod relatio, ut relatio, sit prior origine. Nam haec prioritas nihil est aliud, quam unam relationem esse sine origine, seu sine tali origine: aliam vero esse per processionem ab illa. Sicut autem processio potest per se primo tendere ad relativum subsistens, ut supra dixi, ita potest etiam esse a correlativo, seu opposito termino subsistente. Neque hinc sequitur aliquid contra rationem relationis, quia nec sequitur prioritas naturae, cum ibi sit connexio inseparabilis et origo sine causalitate, nec etiam sequitur prioritas rationis ut iam dicam. Hoc enim in eadem ratione dubitandi secundo loco tangebatur, quo modo scilicet una relatio possit esse prior ratione, quam alia. Ad quod respondeo, si relationes concipiantur propriis et particularibus conceptibus positivis, sic non sequi prioritatem rationis, quia illa relatio, vel potius relativum, neque prius aliud attingit, ut terminum productionis, quam ut terminum relationis, et e converso, et ideo cum prioritate originis stat, ut sint simul cognitione. Loquendo autem de cognitione confusa et negativa, vel connotativa, nullum inconveniens est, ut unum relatum possit concipi, prius, quam aliud, ut ex dictis facile patet, quia non concipitur sub ratione habitudinis, ut dicetur distinctius libro sequenti. Secunda ratio dubitandi postulat prolixiorum sermonem, et ideo in sequenti capite commodius tractabitur.

1. Prima suppositio. — Hoc disputavit divus Thomas fere in principio huius materiae, 1 parte, quaestione 29, articulo 4 et in 1, distinctione 23 et 26, (ubi alii doctores) et quaestione nona de Potentia, articulo quarto. Ego vero statim in libro primo illam attigi, et remisi in hunc locum, quia sine his, quae dicta sunt, intelligi non poterat. Fuerunt autem de hac quaestione multae opiniones, quas divus Thomas refert, et illas omitto, quia sine illis melius, et clarius res explicabitur. Suppono ergo, personam de formali dicere positivum aliquid et non tantum privativum: licet Scotus et Gabriel, in 1, dist. 23, aliud senserint. Secunda suppositio. — Suppono etiam, positivum illud reale esse, quamvis communitatis eius rationis sit contra Durandum, in 1, dist. 23, quaestione 1, et Henricus, quodlib. 5, quaest. 6. Utrumque autem videtur mihi evidens ex dictis, quod attinet ad personas divinas, supposito fidei mysterio. Ostensum est enim, personas divinas constitui proprietatibus positivis et realibus, quae sunt personalitates ipsarum: ergo ratio personae in qualibet earum, positiva est, et realis. Quod etiam plane confirmat Incarnationis mysterium, in quo per realem et positivam actionem unica persona composita consurgit. Ut omittam alia, quae de persona, vel supposito in communi in Metaphysica disputavi.

2. Tertia suppositio. — Tertio suppono, personam generatim sumptam, adaequate et in recto, (ut aiunt) significare quid constitutum ex natura rationali et subsistentia incommunicabili, quod satis constat ex supra dictis de definitione personae. Quo sensu dicunt theologi communiter, personam in Deo significare substantiam, ut patet ex divo Thoma, quaest. 9, de Potentia, articulo 4, Alensi, 1 part., q. 56, membr. 2, Marsilio 1, quaestione 26, art. 2, Bonaventura, in 1, distinctione 25, articulo 1, quaestione 1, Capreolo, quaestione 1, art. 1, conclusione 2, Gabriele, q. 1, art. 2. Cum enim id dicunt, non sumunt substantiam pro essentia, sed pro subsistente incommunicabili, nec loquuntur de solo significato formali, sed de adaequato, in quo et natura et personalitas includuntur, quia, ut dixi, persona ex utraque constat.

3. Dubium expeditur. — Unde inquiri potest, quae illarum formaliter significetur nomine personae: in quo certum mihi videtur, (quidquid alii sentiant) formaliter personalitatem pertinere ad rationem personae. Ratio est, quia personalitas est, ut propria forma complens personam: natura vero se habet, ut quid indifferens, seu terminabile per personalitatem. Et ideo simpliciter in Deo sunt tres personae, quia forma, per illud nomen substantivum formaliter significata, multiplicatur: sicut e contrario persona Christi Domini unica est propter unicam personalitatem, et in rebus creatis clarum est, formam suppositi, ut sic, esse personalitatem ipsam. Imo dicunt aliqui, personam in recto significare ipsam personalitatem, naturam vero in obliquo, quia ita definitur, Est substantialis naturae individua substantia. Proprie vero neutram videtur significare in recto, sed ipsum tantum suppositum, quod sic etiam posset definiri, Est substantia constans intellectuali natura et personalitate. Ubi utraque cadit in obliquo, sed natura, ut quid determinabile, personalitas, ut ultimus terminus et quasi forma.

4. Quarta suppositio. — Prima opinio de significata persona. — Quarto suppono, si loquamur de persona in communi, ut abstrahit a creata et increata, non posse de formali significare relationem, cum constet, personas creatas non constitui relationibus in suo esse personali. Unde dicunt aliqui, potius significare absolutum de formali, quod sentit Torres, 1 p., quaest. 29, art. 4, citans Augustinum 7, de Trinitate, capite sexto. Et putat esse sententiam divi Thomae ibi, ad primum. Et confirmari potest ex Durando in 1, distinctione vigesima tertia, quaestione prima, quia persona non potest formaliter significare aliquid abstrahens ab absoluto et relativo: ergo si non significat relationem de formali, significat absolutum. Consequentia est evidens, quia non potest cogitari aliud membrum. Antecedens vero patet, quia absolutum distinguitur a relativo, quasi per immediatam privationem habitudinis ad alterum, nam eo ipso, quod aliquid non habet suum esse ad alterum, absolutum est, sed omnis conceptus eo ipso, quod abstrahit vel praescindit a relativo, non habet suum esse ad alterum, ergo est quid absolutum, ergo repugnat, dari conceptum abstractum ab absoluto et respectivo.

5. Verumtamen haec sententia probari non potest, quia sub persona in illa communitate concepta comprehenduntur personae divinae, et illae absolutae non sunt, nec per absolutas formas constituuntur, ergo non potest persona ut sic, absolutum de formali significare, quia non potest in conceptu communi includi aliquid repugnans particulari.

6. Secunda opinio. — Vera sententia. — Propter argumentum autem factum existimant aliqui, personam sic abstractam non habere unum conceptum communem, sed immediate significare personam creatam et increatam: atque adeo absolutum et relativum, quasi sub disiunctione et per quamdam analogiam proportionalitatis. Nunquam tamen hunc modum concipiendi et dicendi concipere, ac proinde, nec probare potui. Unde, sicut ens, vel substantia in conceptu communi abstrahere possunt a creata et increata, ut alibi latius ostendi: ita etiam persona, quia nulla est differentie ratio. Nec difficultas posita magni est momenti, negatur enim antecedens, nam ens accidens et similia transcendentia abstrahunt ab absoluto et respectivo.

7. Ad argumentum autem negatur, absolutum constitui per solam carentiam respectus, sed per differentiam, vel modum positivum, cui repugnat habere suum esse in habitudine ad terminum. Quando autem conceptus aliquis abstrahit ab absoluto et respectivo, quamvis forma, seu differentia, aut modus constitutivus illius conceptus non includat habitudinem ad alterum, tamen ita est indifferens, ut per talem modum contrahi possit, qui intrinsece includat habitudinem ad alterum, et ratione illius, totum esse illius rei sic in particulari constitutae, in habitudine ad alterum consistat, et ideo talis conceptus communis absolutus non est, sed abstractus. Ita ergo persona in illa communitate sumpta de formali nihil aliud significat, quam subsistentiam communicabilem naturae rationalis, quae ratio abstrahit ab absoluta et respectiva, modo explicato.

8. Variae opiniones de significato formali personae in Deo. — Superest ultimo loco dicendum de persona increata, solum ut dicit conceptum communem tribus personis. De qua sunt diversae opiniones. Nam quidam respicientes ad modum significandi illius vocis, dicunt, formaliter significare absolutum, materialiter autem relationem. Et creditur fuisse sententia D. Thomae, locis supra citatis, maxime quaest. 9, de Potentia, art. 4, Alensis, Bonaventura, Marsilius et Gabriel, locis paulo ante citatis: imo et Augustinus, dicto lib. de Trin., cap. 6. Et confirmatur argumento supra facto, quia persona, ut sic, non dicitur esse alicuius persona. Item, quia si in Deo esset (per impossibile) persona absoluta, non minus significaretur illa voce, et conciperetur illo conceptu, quam nunc tres personae divinae: ergo signum est, ex vi illius conceptus non importari formaliter relationem. Alii vero attendentes ad rem significantem, existimant, hanc vocem formaliter significare relationem in Deo: ita sensit Caietanus, d. quaest. 29, art. 4, creditque esse sententiam D. Thomae ibi, et priorem ibidem retractasse. Ratio eius est, quia persona de formali significat personolitatem, sed personalitas Dei est relatio: ergo significat formaliter relationem.

9. Resolutio. — Ego vero censeo, suppositis, quae de constitutione personarum dicta sunt, hic non posse esse quaestionem nisi de modo loquendi, et opinor esse ortam ex aequivocatione illius termini Formaliter, nam in praesentia accipi potest, vel comparando relationem ad naturam, seu essentiam Dei. Quo sensu manifestum est ex dictis, personam significare de formali relationem, ut probat ratio proxime facta pro Caietani opinione. Vel potest sumi per comparisonem ad diversos conceptus eiusdem relationis, scilicet proprium et ultimum (qui merito dici potest formalis, quia est de relatione ut relatio est) et confusum ac generalem, qui e converso dici potest materialis. Et sic etiam constat, personam in Deo non significare formaliter relationem, sed materialiter, quia tantum illam significat sub ratione formae hypostaticae talis naturae.

10. Quod explicabitur recte distinguendo duplicem determinationem personalitatis, seu formae hypostaticae generatim sumptae, ut est quid commune ad personalitatem divinam. Una determinatio est per modum intrinsecum ipsius personalitatis, et haec est formalis, alia per solam habitudinem ad talem naturam, et haec est materialis. Prior explicatur hac voce, Personalitas relativa: posterior vero per hanc, Personalitas divina. Quae duae voces aeque communes sunt quoad rem ipsam, et eandem formam significant, non tamen synonymae, quia sub diversis conceptibus seu habitudinibus eandem rem significant. Et ideo Personalitas relativa formaliter significat relationem, et si in rebus creatis inveniretur aliqua personalitas relativa, comprehenderetur sub illa voce, et sub conceptu illi correspondente, quantum est ex formalitate sua. Personalitas autem divina, licet de facto non comprehendat sub se nisi tres relationes, tamen si per impossibile esset in divinitate personalitas absoluta, sub illa voce et conceptu eius comprehenderetur, et ideo merito dicitur significare relationem materialiter. Neque in hoc invenio difficultatem alicuius momenti. Neque existimo D. Thomam, in 1 et alibi, aliud vel diversa sensisse, sed rem eandem variis modis et vocibus explicasse: omnia vero inter se consonant, si illa distinctio terminorum prae oculis habeatur.

FINIS LIBRI SEPTIMI DE TRINITATE.