Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Haec sola quaestio superest ad plenam declarationem huius attributi et non proponitur de comprehensione, quia cum illa in omni statu sit homini impossibilis simpliciter, etiam in ordine ad potentiam absolutam, multo magis in statu vitae mortalis. De visione autem est peculiaris difficultas, quia interdum dicitur Deus invisibilis in hac vita, Ioannes 1: Deum nemo vidit unquam, et idem Ioannes 4. Addit vero Paulus 1 Timoth. 6: Quem nemo hominum vidit, sed nec videre potest. Nam Exod. 33, ait Deus Moysi: Non videbit me homo et vivet. In contrarium vero est, quia interdum dicitur, mortales homines in Scriptura videre Deum et faciem Dei, ut Augustinus, Ep. 112, a cap. 4, late disputat.

Prima conclusio. — Breviter tamen dicendum imprimis est, non esse absolute impossibile hominem in corpore mortali elevari secundum mentem ad videndum clare Deum. Haec assertio certissima est in theologia. Probatur enim aperte, quia Christi anima coniuncta corpori mortali habuit visionem illam permanentem, ac perpetuam a primo instanti creationis suae, ut late probatum est in 1 tom., 3 part., disp. 25, sect. 1; ergo posset Deus idem concedere cuilibet homini mortali, etiam si humanitas eius non esset Verbo hypostatice unita. Nam illa unio nec physice concurrit ad visionem, nec dat capacitatem physicam illius nec formaliter aufert impedimenta illius, sed solum adducit secum quamdam congruentiam, et quasi debitum connaturalitatis, ut ratione illius elevanda fuerit anima sic Deo unita substantialiter, ad summam unionem accidentalem. Ratio vero a priori est, quia in hoc nulla est implicatio contradictionis, quia licet anima unita corpori mortali non possit naturaliter intelligere, nisi per species a phantasmatis acceptas et cum dependentia ab illis: tamen a Deo elevari potest ad intelligendum per species per se infusas et sine concursu phantasiae: ergo eadem ratione potest elevari ad visionem Dei.

3. Secunda conclusio. — Dico 2, de communi lege et potentia non conceditur hominibus mortalibus clara visio Divinae essentiae. Haec assertio est D. Thomae 1 p., q. 12, art. 11 et 12, q. 5, art. 3, 2, 2, q. 180, art. 5, estque de fide, illam enim probant testimonia Scripturae in principio adducta, quae in hoc sensu Patres interpretantur, quos paulo inferius referemus, et quos supra retulimus, capite quinto, contra Anomaeos. Nam illi haeretici non solum damnati sunt, quia dicebant, Deum posse comprehendi, sed etiam, quia dicebant in hac vita comparari claram Dei cognitionem. Sicut etiam Begardi et Beghinae non solum damnati sunt, quia dicebant videri Deum naturaliter, sed etiam, quia in hac vita putabant comparari lege communi illam visionem, ut patet ex Clement. Ad nostram, de Haeret. Ratio vero a priori est, dispositio divinae providentiae nobis revelata; et ipsa experientia satis nota. Huius vero divinae ordinationis duplex est ratio. Una moralis: altera physica.

4. Duplex assignatur ratio. Prior. — Posterior ratio. — Prior est, quia tempus huius vitae est tempus merendi et pugnandi, post hanc autem vitam est status praemii, quod maxime in visione Dei confertur. Unde Paulus aiebat 2, Cor. 5: Dum sumus in corpore, perigrinamur a Domino, per fidem enim ambulamus et non per species, et 1^o, Cor. 13: Cum venerit quod perfectum est, etc., et infra: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem, et 1, Ioan. 3: Cum apparuerit, similes ei erimus. Quasi dicat, non esse hoc in hac vita expectandum, sed in futura. Posterior ratio est, quia status animae in corpore mortali est ineptissimus ad perfectionem illius visionis. Quia in hoc statu nihil potest intelligere anima nostra nisi modo materiali, id est, ad modum rerum corporalium, a quibus cognitionem accipit. Deus autem videri non potest nisi modo purissimo et maxime spirituali. Et hac ratione maxime utitur D. Thomas, 1 p., quaest. 12, art. 11 et 3, contra Gentes, cap. 47, et quaest. 12, de Verit., art. 9; et ex illa concludit, impossibile esse videre Deum in corpore mortali, quod aliqui intelligunt, id est, cognitione accepta per corpus mortale, seu ministerio sensuum. Atque ita aiunt hoc esse impossibile simpliciter. Sed hoc licet verum sit, non est ad rem, quia supponimus, visionem esse supra naturalem modum cognoscendi hominis, et absolute quaeritur, an sit possibilis in hoc statu. Item alias non oporteret, Christum, vel alios excipere, quos D. Thomas excipit. Sensus ergo est, id esse impossibile de lege ordinaria fundata in illa conditione homini naturali.

5. Dubium. — Dupliciter visio animam a corpore abstrahere potest. — Dubitari vero potest circa hanc rationem, an illa visio communicata divinitus animae hominis in corpore mortali, ex natura et vi sua extrahat eam ab hac vita mortali aliquo modo: dico natura sua, quia interveniente Divina potestate et actione certum est, non semper habere illum effectum. Sicut in Christo Domino fuit visio beata toto tempore vitae mortalis, sine abstractione animae a substantia (ut sic dicam), vel officio illius vitae. Ideo etiam dixi aliquo modo, quia duobus modis intelligi potest, visionem illam habere vim abstrahendi animam a corpore mortali. Primo separando illam omnino etiam quoad substantialem informationem talis corporis. Secundo abstrahendo illam ab omni operatione praesertim sensuum, et raptum seu extasim facendo, ita ut omnino per visionem impediatur, ne aliquid pro tunc sentire vel percipere possit.

6. Priori abstractione est conclusio. — De priori abstractione certum esse iudico, ex vi visionis non fieri talem separationem animae a corpore, etiamsi speciali Dei protectione non impediatur visio, ne talem affectum efficiat. Hoc satis probat exemplum Christi Domini. Nec enim putandum est peculiare, ac continuum miraculum fuisse, quod visio illa animam Christi a corpore non separaverit. Idem confirmat, quod talis visio sine speciali miraculo erit in beatis post resurrectionem, neque oportebit, Deum speciali quadam actione supernaturali aliquid efficere, ut possit illa visio esse in anima informante corpus. Quod vero illud corpus sit immortale ad hoc parum refert, ut statim dicam. Ratio ergo a priori est, quia visio illa nec formaliter, neque effective, repugnat physice cum informatione substantiali animae in corpus, ut videtur per se notum.

7. Obiectio — Responsum. — Dices, non repugnare cum informatione per se, repugnare tamen cum corporis mortalitate. Respondeo imprimis informationem animae quoad substantialem unionem, eiusdem rationis esse in corpore mortali et immortali. Deinde, dotes gloriae, quibus corpus efficitur immortale et quodam modo spirituale, aptiusque ad serviendum spiritui, non manare physice et effective a visione beata, sed solum per quamdam congruentem Dei ordinationem suo modo connaturalem illi statui: et quoad hoc fuisse miraculum in Christo habere illam visionem sine gloria corporis. Tamen supposito illo miraculo (quod Deus suspendit gloriam corporis, non obstante visione) dicimus, non esse peculiare miraculum, quod anima illa conservetur corpori unita, cum eadem visione. Quia formaliter non magis repugnat illa visio cum unione ad tale corpus, quam unio hypostatica. Sunt enim res diversi ordinis et in diversis subiectis proximis, unde non habent formalem repugnantiam inter se. Neque unio illa per se est effective per actionem aliquam transeuntem, ut possit effective tollere unionem, vel alterare corpus, aut privare illud dispositionibus necessariis ad unionem cum anima, quibus permanentibus non dissolvitur unio.

8. De alia abstractione est dubium. — De alio puncto est nonnulla maior difficultas, nam Augustinus et D. Thomas interdum significant, visionem illam vi sua connaturali ita raptare animam, ut omnino abstrahat illam et impediat ab omni sensuum operatione. Sic ait Augustinus 12, Gen. ad. lit., cap. 27: Neminem videntem Deum vivere vita ista, qua mortaliter vivitur istis sensibus corporeis. Sed nisi ab hac vita quisque quodam modo moriatur, sive omnino exiens de corpore, sive ita aversus et alienatus carnalibus sensibus, ut merito nesciat, sicut Apostolus ait, an in corpore, vel extra corpus sit, cum in illam rapitur et subvehitur visionem. Atque hanc sententiam secutus est D. Thomas 2, 2, q. 175, art. 4, et rationem reddit, quia per visionem tota intentio animae, et intellectus ad Deum avocatur, et ideo non potest simul attendere ad operationes sensuum, unde concludit, esse impossibile stante illa visione uti sensibus.

9. Conclusio. — Sed imprimis certum est, non esse impossibile de potentia absoluta, ut in Christo Domino patet. Quod exemplum persuadere videtur etiam sine speciali miraculo id fieri posse. Nam in Christo nullum aliud intervenisse videtur, praeter suppositionem gloriae corporis non obstante visione. Illo autem posito, naturali modo potuit Christus attendere et uti sensibus. Respondet autem divus Thomas ad 2, dispensative factum esse, ut simul esset viator et comprehensor, et ideo non esse de illo similem rationem. At enim illa dispensatio solum hoc facit, quod esset gloria animae, sine gloria corporis, usus vero sensuum postea naturalis fuit, ergo idem esset in quolibet homine, si daretur ei visio sola et suae naturae in reliquis relinqueretur.

10. Praeterea si ratio supra adducta efficax esset, etiam in corporibus resurgentium impediretur naturalis vis activa sensuum. Nam quod ibi ait D. Thomas ad 1: In illis corporibus futuram redundantiam a gloria animae. Verum est quoad dotes gloriae: tamen quoad naturalem vim sentiendi eamdem retinebunt et secundum eam connaturaliter operari poterunt, non obstante visione, ergo valde probabile videtur ex vi visionis illius non fieri talem abstractionem a sensibus. Estque urgens ratio, quod visio illa beatifica non impedit naturales operationes animae, etiam ipsius intellectus, ut in angelis constat et in anima Christi et in aliis beatis, ergo neque impediet operationes sensuum, etiam in corpore mortali, si in eo infundatur illa visio: quia eadem est ratio de illis operationibus et in corpore mortali non est speciale impedimentum, quoad sensuum actiones.

11. Ratio a priori. — Ratio autem a priori est, quia illa visio non sit per naturalem virtutem animae, sed per lumen gloriae, concurrente anima per virtutem obedientialem et ideo naturalis virtus eius semper manet expedita, ut non obstante visione suas naturales actiones exercere possit. Sed de hac re et de extasi in universum dicturi sumus latius t. 1, de Relig., lib. 3, qui est de Orat., mentali cap. 11.

12. Dubium expenditur. — Aliud hic superest grave dubium. An in hac lege, quam diximus esse ordinariam, ut visio Dei non communicetur homini mortali, sit aliquando dispensatum. Nam quod Deus dispensare possit dubium non est. Duobus autem modis potest intelligi talis dispensatio. Primo, ut aliquis homo (praeter Christum) toto tempore vitae mortalis, vel pro aliqua magna parte eius, habuerit illam visionem permanentem et immutabiliter. Et in hoc sensu certum est, non esse factam dispensationem, neque oppositum affirmari posse sine magna temeritate et errore. Quia est contra regulam Scripturae et sine ullo fundamento, vel in Scriptura, vel in Patribus, aut traditione Ecclesiae, vel probabili ratione. Denique etiam de beata Virgine in 2 tomo ostendimus non habuisse hoc privilegium in hac vita, quis ergo audeat alicui puro homini illud attribuere?

13. Alio ergo modo intelligitur illa dispensatio de aliqua visione Dei per breve tempus, quasi in transitu et hoc modo creditum est, factas esse aliquas dispensationes. Prima est de Moyse, quam affirmavit Augustinus 12, Gen. ad lit., c. 27 et 28, et epist. 112, c. 12, et secutus est D. Thomas supra, et ante illos videtur fuisse sententia haec Basili, hom. 1, Exam. Ambrosii, lib. 1, Exam. cap. 2. Quos postea multi secuti sunt, ideoque illa sententia gravis est et probabilis. Ut verum tamen, non video in Scriptura sufficiens illius fundamentum. Nam duo testimonia afferuntur: primum, Exod. 33, ubi Moyses ipse a Domino petiit: Ostende mihi faciem tuam, et iterum, ostende mihi gloriam tuam. In quibus verbis dubium est, quid Moyses petierit. Ego autem probatissimum credo, petiisse videre ipsam naturam et substantiam Dei, nam hoc est, quod maxime appetere poterat, quia visiones alias in figura, vel gloria corporali satis magnas, satisque familiares habebat. At hoc ipsum illi denegavit Deus dicens: Non poteris videre faciem meam, unde etiam Augustinus et qui eius sententiam sequuntur non magnam vim in hoc loco constituunt.

14. Aliud testimonium est, Numer. 12, ubi sic dicit Dominus: Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non sic servus meus Moyses, qui in omni domo mea fidelissimus; ore enim ad os loquar ei et palam et non per aenigmata et figuras Deum videt. Sed haec verba licet magis faveant, non cogunt: nam ad summum ostendunt quamdam maiorem familiaritatem Dei cum Moyse, quam cum aliis prophetis et maiorem excellentiam revelationum et apparitionum Dei, vel in visione intellectuali, vel in splendore aliquo et claritate sensibili. Et hic sensus videtur verisimilis. Tum quia non est credibile, Moysem vidisse tam frequenter et familiariter divinam essentiam, Deus autem ibi loquitur de ordinario modo, quo solebat loqui cum Moyse. Tum etiam, quia fere eadem verba habentur, Exod. 33, cum dicitur: Loquebatur Dominus ad Moysem facie ad faciem, sicut solet loqui amicus ad amicum suum. Et nihilominus ibidem, paulo infra negat illi Deus visionem faciei suae. Imo in fine illius capitis videtur negari illi talis visio pro futuro tempore indefinite, ac simpliciter. Tum denique, quia si nec in monte Sina, neque in tabernaculo, Exod. 23, Moyses vidit divinam essentiam, certe non apparet ex Scriptura, ubi illam videre potuerit.

15. Atque ita de Moyse sentiunt Evaristus papa, epist. 1, Dionysius, de Coelest. Hierar., cap. 4, et epistol. 1, ad Caium, Irenaeus, lib. 4, c. 37, Nazianzenus, orat. 34, Gregorius 18 Moral., cap. 28, Orig., 1. Per, cap. 4, et hom. 1, in Isaiam, et alii innumeri. Ex quo a fortiori constat, ante Christi Domini adventum nullum hominem vidisse Deum clare, etiam ad momentum. Estque optima coniectura etiam contra Moysem, quia non expediebat, hominem aliquem ante Christi animam videre Deum, etiam brevi tempore, quod indicavit Ioannes, capite primo: Deum nemo vidit unquam; unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit, unde quoties in veteri testamento dicuntur Abraham, Iacob, vel alii vidisse Deum facie ad faciem, certum est, esse sermonem de visione imaginaria, vel sensibili, ut late Augustinus, epist. 112, et D. Thomas 2, 2, quaest. 174.

16. Secunda dispensatio est de Paulo, quam etiam affirmant Augustinus et Thomas supra, et Anselmus, 2. Corint. 12, et alii moderni. Illam vero negant Dionysius, dicto capite quarto, de Coelest. Hierarch., et Nazianzenus, dicta orat. 34, Tertullianus, contra Praxeam, cap. 14, et generaliter Hieronymus, Dialog. 3, contra Pelag., in fine, et in cap. 6. Isaiae, Isidorus, lib. 1, de Sum. bono, cap. 7, Athanasius, quaest. 12, ad Antioch. Et mihi quidem etiam videtur ex sacra Scriptura non colligi.

17. Solum enim afferuntur verba 2, Cor. 12, ubi dicitur: Raptus est in paradisum et usque ad tertium Coelum et audivisse arcana verba, et similia, quae non cogunt. Primo quia non sunt verba propria, sed metaphorica, variis exposita interpretationibus de Paradiso, de tertio coelo et de verbo audiendi. Nam hoc verbum licet interdum sumatur pro clara visione, tamen proprietas vocis non cogit. Item, quia totus ille raptus prout ibi narratur satis proprie intelligitur, si Paulus elevatus est, ad intuendam ipsam Christi humanitatem et gloriam et consortium beatorum, ibique intellexit arcana fidei mysteria. Imo verisimile est, raptum illum non fuisse sine cooperatione phantasmatum, inde enim orta est alienatio a sensibus et quod postea nescierit, an in corpore, vel extra corpus tunc fuerit.

18. Tertia dispensatio ab aliquibus creditur facta cum sancto Benedicto, propter quaedam verba Gregorii 2 Dial., cap. 5. Verum illa non admittit D. Thomas 2, 2, quaest. 180, art. 5 ad 3 et quodlib. 1, art. 1. Ubi Gregorius interpretatur. Nam revera solum refert quamdam insignem revelationem factam sancto Benedicto. Quare non sunt tam facile huiusmodi dispensationes afferendae, aut extendendae. De beatissima autem Virgine pie credi potest, et quidem si alicui hoc privilegium concessum est, illi maxime datum est, ut in 2, t. 3. part., dixi, et licet cum aliis contentis in regula non fuerit dispensatum; ipsa non solet ita sub his generalibus regulis comprehendi, quin ratione suae dignitatis secum afferat sufficientem rationem dispensationis, vel exemptionis, et ideo pie, ac probabiliter credi potest, gratiam hanc singularem interdum accepisse.