Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino
Francisco Suárez (1548–1617)
First published 1607
Francisco Suárez’s Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino is a systematic scholastic treatment of the doctrine of God in relation to Aquinas’s Prima Pars. Its three principal divisions examine the divine substance and attributes, predestination and reprobation, and the mystery of the Trinity. Rather than simply reproducing Aquinas’s sequence of articles, Suárez recasts the material into books and disputations, allowing extended treatment of metaphysical and theological problems. The work is characteristic of his method: close engagement with Aquinas combined with an independent organization and detailed comparison of scholastic positions.
Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Existentia Dei, de Essentia Eiusque Attributis in Communi
Caput I: An Existentia Necessitate Absoluta Deo Conveniat, id est, an Deus Necessario Sit
Caput II: An Esse Dei Sit de Essentia Dei
Caput III: An Essentia Dei Consistat in Solo Esse, vel Quid Proprie Deus Sit?
Caput IV: Sit ne Divina Essentia Omnino Simplex Substantia, Ita ut Nullam Substantialem Compositionem Admittat
Caput V: Sit ne Deus Ita Simplex, ut in Compositionem Venire Non Possit
Caput VI: De Divina Unitate
Caput VII: De Veritate Divini Esse
Caput VIII: De Bonitate Divini Esse
Caput IX: Utrum Deo Recte Tribuantur Alia Praedicata seu Attributa, et Quotuplicia Illa Sint
Caput X: An Divina Attributa Distinguantur in Re ab Essentia Dei
Caput XI: Utrum Haec Divina Attributa Sint de Essentia Dei, Ita ut de Illo Essentialiter Praedicentur
Caput XII: An Divina Natura Sit de Essentia Omnium et Singulorum Attributorum, Ita ut de Illis Essentialiter Dicatur
Caput XIII: Utrum Attributa Invicem se Includant Salva Distinctione Rationis Eorum, Tam inter se quam ab Essentia
Caput XIV: Quomodo Possint Divina Attributa Vere de Deo Enuntiari et Deus de Illis
Liber II: De Attributis Dei Negativis prout Unus est
Caput I: An Deus Sit Infinitus Simpliciter Hocque Illi Proprium Sit
Caput II: De Immensitate Dei Eiusque Existentia in Omnibus Rebus seu Locis
Caput III: De Immutabilitate Dei
Caput IV: De Dei Aeternitate, Quatenus Illi Propria est
Caput V: An Deus Sit Omnino Incomprehensibilis
Caput VI: Sit-ne Deus Invisibilis, Praesertim Corporalibus Oculis
Caput VII: An Deus Sit Invisibilis in se et in Substantia Sua Respectu Omnis Intellectus Creati
Caput VIII: An Deus Sit Invisibilis per Naturales Vires Cuiuscumque Creaturae et Consequenter Nonnisi Supernaturaliter Videatur
Caput IX: Utrum Visio Dei Sit Supernaturalis Omni Intellectui seu Naturae Intellectuali Creabili
Caput X: Utrum Visio Dei Proxime Fiat ab Intellectu Videntis Ipsum
Caput XI: An Videatur Deus per Verbum Creatum Productum a Videntibus Ipsum
Caput XII: An Videatur Deus per Speciem Creatam
Caput XIII: An de Potentia Absoluta Possit Videri Deus, prout est in se, per Speciem Creatam Impressam Eiusdem Dei, ab Eodem Infusam
Caput XIV: Utrum Infundatur Lumen Gloriae Videntibus Deum
Caput XV: Quae Sit Necessitas, Quodve Munus Luminis Gloriae
Caput XVI: An de Absoluta Potentia Possit Videri Deus sine Lumine Gloriae
Caput XVII: An Visio Dei Sit Connaturalis Intellectui Lumine Gloriae Informato
Caput XVIII: An Visio Dei Sit Cognitio Quidditativa et Intuitiva Dei, Habeatque Omnes Conditiones Perfectae Scientiae
Caput XIX: Sit-ne Dei Visio Eiusdem Speciei Essentialis in Omnibus Beatis, Ita ut Deus Uno Tantum Modo Visibilis Sit
Caput XX: An Visio Dei Aequalis Perfectionis Sit in Omnibus Videntibus Ipsum
Caput XXI: Unde Proxime Oriatur Inaequalitas Visionis in Beatis
Caput XXII: An Videntes Divinam Essentiam Necessario Videant Omnia Attributa, Quae in Ea Formaliter Sunt, Ita ut ex Hac Parte Non Possint Visiones Esse Inaequales in Obiecto
Caput XXIII: Utrum Necesse Sit, Beatos Videntes Divinam Essentiam Videri Simul Tres Personas; ac Subinde Etiam in Hoc Visiones Omnes Sint Aequales
Caput XXIV: Utrum Beati Videntes Deum, Videant aut Videri Possint Liberos Actus Voluntatis Eius
Caput XXV: An Viso Deo, Videri Possint in Ipso Creaturae
Caput XXVI: An, Viso Deo, Necessarium Sit Videri Creaturas, Saltem ut Possibiles
Caput XXVII: An in Deo Viso Videri Possint Creaturae secundum Suam Existentiam Actualem
Caput XXVIII: Quae Res de Facto Videantur a Beatis in Deo
Caput XXIX: Cur Visio Dei Clara Non Sit Eius Comprehensio, et Quomodo ab Illa Differat
Caput XXX: Sit-ne Deus Omnino Invisibilis Homini in Vita Mortali, Ita ut pro Hoc Statu Visio Clara Dei Illi Communicari Non Possit
Caput XXXI: An Deus Ineffabilis Sit, seu Innominabilis
Caput XXXII: De Variis Nominibus Dei
Liber III: De Proprietatibus Quae Positivam Perfectionem Deo Attribuunt
Caput I: De Scientia, quam Deus de se Habet
Caput II: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis ut Possibilibus
Caput III: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis Aliquando Futuris seu Existentibus
Caput IV: An Scientia Dei Practica Sit et Causa Rerum; Ubi de Variis Nominibus Divinae Scientiae
Caput V: An in Divina Scientia Practica Sint Ideae Creaturarum Omnium, et Quot, Quarumcumque Rerum Sunt
Caput VI: De Divina Voluntate
Caput VII: De Actibus Divinae Voluntatis circa Obiecta Creata
Caput VIII: De Voluntate Signi et Beneplaciti, Antecedente et Consequente
Caput IX: De Omnipotentia Dei
Caput X: De Divina Providentia
Tractatus II: De Divina Praedestinatione et Reprobatione
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De praedestinationis necessitate, ac natura
Caput I: Necessarium Esse in Deo Praedestinationem Ponere
Caput II: Sit ne Praedestinatio Actus Immanens ex Aeternitate Deo Conveniens
Caput III: Praedestinatio Libere ne, vel Necessario Deo Conveniat
Caput IV: Quae Res Proprie Praedestinari Dicantur
Caput V: Quae Res Cadant sub Praedestinatione Tanquam Ipsius Termini
Caput VI: Quae Scientia Necessario in Deo Supponenda Sit Ante Omne Decretum Praedestinationis
Caput VII: Quomodo Scientia Conditionata Effectum Contingentium ad Praedestinationem Necessaria Sit, vel ad Illam Comparetur
Caput VIII: Sit ne Voluntas Absoluta Dandi Gloriam Electis, Primus Actus, Quem Deus Habet Erga Homines, Qui Salvantur
Caput IX: Non Solum Circa Homines, Sed Etiam Circa Angelos Sanctos, Habuisse Deum Propositum Absolutum Salvandi Illos Ante Omnem Alium Voluntatis Actum
Caput X: Decretum Gratuitum, Quod Deus Habuit de Aeterna Felicitate Plurium Angelorum, et Hominum Fuisse Definitum quoad Personas, et Gradus Gratiae, et Gloriae
Caput XI: An Hoc Decretum Dandi Gloriam Praedestinatis, Fuerit Eorum Electio, vel Dilectio et Quomodo Haec Differant
Caput XII: Electionem Omnium Salvandorum in Eodem Signo Rationis Factum Fuisse
Caput XIII: Quomodo Divina Voluntas Praeparavit Media, Quibus Electi Infallibiliter Salvantur
Caput XIV: Habeat ne Deus Voluntatem Exequentem Circa Bona, Quae Confert Praedestinatis, Praeter Eas, Quae ad Ordinem Intentionis Pertinent
Caput XV: An Intentio Efficax Dei, et Executio Mediorum, Diversas Mutationes ex Necessitate Efficiant in Praedestinato
Caput XVI: Sitne ad Praedestinationem Necessarius Actus Imperii, Ratione Distinctus ab Omnibus Numeratis
Caput XVII: Quis Tandem Actus Intellectus, aut Voluntatis Dei Sit Praedestinatio
Caput XVIII: Sit-ne Praedestinatio Pars Providentiae, et Quibus Aliis Modis ab Illa Differat
Caput XIX: Quomodo Praedestinatio ad Gratiam et Supernaturalem Gubernationem Comparetur
Caput XX: Quomodo Praedestinatio ad Librum Vitae Comparatur
Liber II: De causis praedestinationis
Caput I: Status Controversiae, Multiplexque Disputationis Sensus Aperitur
Caput II: Quas Physicas Causas Habeat Praedestinatio quoad Effectus Suos
Caput III: Possit-ne Dari ex Parte Hominis Praedestinati Moralis Causa Praedestinationis quoad Effectus Eius
Caput IV: Utrum Praecesserit Ante Hanc Vitam Actio Aliqua Hominis Praedestinati, Quae Sit Causa Praedestinationis Eius ex Parte Effectum
Caput V: Utrum ex Operibus, Quae Homo Facturus Esset, Si in Alio Statu Constitueretur, Sumi Possit Ratio Praesentis Praedestinationis, Etiamsi Talia Opera Absolute Nunquam Futura Sint. Ubi de Praedestinatione Infantium Praesertim Disseritur
Caput VI: Nullam Hominis Actionem ex Solis Viribus Liberi Arbitrii Procedente Virtute, et Merito Sui, Esse Posse Causam Praedestinationis, quoad Effectus Eius. Contra Pelagianos, et Semipelagianos Ostenditur
Caput VII: An Homo per Opera Moralia Solius Liberi Arbitrii Possit Esse Causa, Saltem Dispositiva, Praedestinationis Suae, quoad Effectus Eius
Caput VIII: Quid Senserint Antiqui Patres Praesertim Graeci, et inter Eos Chrysostomus de Initio Gratiae, vel Praedestinationis ex Operibus Naturae
Caput IX: Contra Resolutionem Superiorem Obiectio Proponitur
Caput X: Tractantur Tres Modi Asserendi Bonum Opus Morale, Quod Non Possit Esse Nisi ex Praedestinatione, seu Gratia
Caput XI: Proponitur Quarta Sententia Negans Posse Hominem per Vires Naturae Bonum Morale Perficere
Caput XII: Vera Sententia, Scilicet, Hominem per Rationem et Liberum Arbitrium Posse Aliquod Bonum Opus Morale Honeste Perficere, ex Scripturis Probatur
Caput XIII: Eadem Sententia Conciliorum Auctoritate Comprobatur
Caput XIV: Probatur Eadem Sententia Auctoritate Patrum
Caput XV: Ratione Comprobatur Eadem Sententia
Caput XVI: Eadem Vero Sententia Suadetur, Ostendendo Varia Incommoda, Quae ex Contraria Sequuntur
Caput XVII: Respondetur Fundamentis Contrariae Sententiae Positis Capite Decimo
Caput XVIII: Satisfit Principali Obiectioni in Capite Nono Propositae
Caput XIX: Bonum Opus Morale Ordinis Naturalis, seu Virtutis Acquisitae Non Posse Esse Causam Propriam Praedestinationis quoad Aliquem Effectum Eius, Etiam Si ex Aliqua Gratia Extrinseca Proficiscatur
Caput XX: Opera Supernaturalia Procedentia ex Gratia Non Esse Causam Praedestinationis quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXI: An ex Parte Christi, vel Alicuius Puri Hominis Possit Dari Causa Praedestinationis Alterius quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXII: Possit-ne Dari Causa Praedestinationis ex Parte Actus Divinae Voluntatis
Caput XXIII: An ex Parte Hominis Electi Dari Possit Causa, vel Ratio Praedestinationis Secundum Se, seu quoad Liberam Determinationem Aeterni Actus
Caput XXIV: Potuerit ne Homo Purus, vel Etiam Christus Dominus Mereri Aliis Praedestinationem, quoad Liberam Determinationem Electionis Divinae
Caput XXV: Detur ne Aliqua Causa, vel Ratio ex Parte Dei Electionis Praedestinatorum
Liber III: De praedestinationis effectibus, eorumque concordia cum arbitrii libertate
Caput I: Habeat-ne Praedestinatio Aliquos Effectus, et in Quo Genere Causae
Caput II: Quae Conditiones Necessariae Sint, ut Aliquod Beneficium Sit Praedestinationis Effectus
Caput III: Sint-ne Gloria et Perseverantia Praedestinationis Effectus
Caput IV: An Prima Iustificatio, Omnisque Gratia Habitualis, Quae in Hac Vita Datur Praedestinato, Sit Effectus Praedestinationis Eius
Caput V: An Omnes Supernaturales Actus Quovis Modo Meritorii, Quos Praedestinatus Facit, Sint Effectus Praedestinationis Eius
Caput VI: Quae Vocatio et Praevenientia Auxilia Sint Praedestinationis Effectus
Caput VII: Quae Bona Naturae, et Quomodo Sint Praedestinationis Effectus
Caput VIII: An Malum, Eiusve Permissio Sit Praedestinationis Effectus
Caput IX: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem Habendi, vel Conservandi Gratiam
Caput X: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem, aut Non Peccandi, aut Bene Operandi in Singulis Actibus: Ubi Magis Explicatur Concordia Praedestinationis cum Libertate
Liber IV: De supernaturali providentia Dei circa aeternam salutem reproborum seu non electorum
Caput I: Quam Certum Sit, Voluisse Deum Salvare Omnes Homines, Etiam Non Praedestinatos
Caput II: Qualis Sit in Deo Haec Voluntas Salvandi Omnes Homines, et Quod Proprium Obiectum Habeat
Caput III: An Deus Providerit Omnibus Adultis Non Electis Sufficientia Media ad Aeternam Salutem Consequendam
Caput IV: Utrum Omnibus Infantibus, Qui in Hac Vita ad Rationis Usum Non Perveniunt, Providerit Deus Sufficientia Media ad Salutem
Liber V: De reprobatione
Caput I: Reprobationem Esse in Deo, et Quid Sit
Caput II: Sitne Praecipue Reprobatio Actus Intellectus, an Voluntatis
Caput III: An Deus ex Se Voluerit Aliquem a Regno Coelesti Excludere in Primo Signo Rationis, in Quo de Salute Hominum Decrevit
Caput IV: Qui Actus Divini Intellectus, vel Voluntatis in Reprobatione Interveniant
Caput V: Reprobationis Negativae Non Dari Causam ex Parte Hominis Praesciti
Caput VI: Detur ne Causa ex Parte Hominis Positivae Reprobationis Eius
Caput VII: De Effectibus Reprobationis, Praesertim de Permissione Peccati
Caput VIII: Utrum Reprobatio Tollat Aliquo Modo Reprobi Libertatem
Liber VI: De nonnullis comparationibus inter praedestinatos et reprobos, seu inter praedestinationem et reprobationem
Caput I: Utrum Praedestinatus Semper in Hac Vita Recipiat Maiora Dona Gratiae, Quam Reprobus
Caput II: Quomodo Numerus Praedestinatorum et Reproborum Certus Sit
Caput III: Sit ne Maior Numerus Praedestinatorum, an Reproborum
Caput IV: Quomodo Ratio Divinae Providentiae Supernaturalis ex Praedestinatione et Reprobatione Compleatur
Tractatus III: De Sanctissimo Trinitatis Mysterio
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Trinitate Personarum Earumque Processione an in Deo Sit
Caput I: In Deum Tam Nomen, quam Rationem Personae Vere et Proprie Convenire
Caput II: In Deo Esse Plures Personas
Caput III: Quomodo Ratio Personae Communis Sit Tribus Divinis Personis
Caput IV: Personas Non Multiplicari in Deo, nisi per Realem Processionem
Caput V: In Trinitate Processiones Non Esse Immediate a Natura, sed per Intellectum, et Voluntatem
Caput VI: Personas Productas in Deo Procedere per Actus Intelligendi et Amandi, ut Tales Sunt
Caput VII: Per Quos Actus Intelligendi, et Amandi Producantur in Deo Personae Procedentes
Caput VIII: Sit-ne Actus Intelligendi et Amandi Principium Quo Producendi, vel Ipsa Productio
Caput IX: In Deo Tantum Esse Duas Processiones Reales
Caput X: In Deo Esse Tres Personas, et Non Plures
Caput XI: Non Posse Intellectum Creatum sine Divina Revelatione Trinitatem Personarum in Deo Cognoscere
Caput XII: Quomodo Possit Intellectus Creatus Cognoscere, vel Ostendere Personarum Trinitatem in Deo, Supposita Divina Revelatione
Liber II: De Vera Trium Personarum Divinitate
Caput I: Sitne Pater Verus Deus
Caput II: An Persona, Quae est Verus Deus, Possit Esse Producta
Caput III: Filium Secundam Trinitatis Personam Esse Verum Deum
Caput IV: Respondetur Argumentis Haereticorum contra Veram Filii Divinitatem
Caput V: Spiritum Sanctum, Tertiam Trinitatis Personam, Esse Verum Deum
Caput VI: Respondetur Argumentis contra Divinitatem Spiritus Sancti
Liber III: De Vera Distinctione Trium Personarum, et Praedicatis, Quae in Illis Multiplicantur
Caput I: Divinas Personas Realiter inter se Distingui, Ostenditur
Caput II: Satisfit Obiectionibus Haereticorum contra Veram Trium Divinarum Personarum, Realemque Distinctionem
Caput III: Sicut Trinitate Sunt Tres Personae, Ita Etiam Esse Tres Personalitates Realiter Distinctas
Caput IV: Sintne in Tribus Personis Tres Subsistentiae Personales Realiter Distinctae
Caput V: Sint ne in Divinis Personis Tres Existentiae Personales Realiter Distinctae
Caput VI: Quomodo Transcendentalia Praedicata, Res, Aliquid, Ens Multiplicentur Simpliciter in Trinitate
Caput VII: Sint-ne in Tribus Divinis Personis Tres Unitates Transcendentales
Caput VIII: Sint-ne in Tribus Personis Tres Veritates Transcendentales
Caput IX: Sint ne in Trinitate Tres Bonitates, ac Subinde Tres Perfectiones Personales
Caput X: Satisfit Fundamentis Aliarum Opinionum
Caput XI: Utrum Attributa Divina Positiva Multiplicentur in Divinis Personis, aut de Eis Possint Aliquo Modo Pluraliter Praedicari
Caput XII: An Divina Attributa Privativa Multiplicentur Aliquo Modo in Personis Divinis
Caput XIII: Quibus Verbis Distinctio Personarum Explicanda Sit
Liber IV: De Vera Unitate et Identitate Trium Personarum, et Omnibus, Quae ad Illam Pertinent
Caput I: Tres Personas Esse Unius, et Eiusdem Essentiae ac Naturae
Caput II: Tres Personas Divinas Esse Idem Realiter in Una Deitate
Caput III: Occurritur Fundamento Contrarii Erroris et Conciliatur cum Trinitatis Mysterio Principium Illud
Caput IV: Sit-ne inter Personas et Essentiam Aliqua Distinctio in Re, vel Summa Identitas cum Sola Distinctione Rationis
Caput V: Utrum Divinae Personae, seu Proprietates Earum, Sint de Essentia Divinitatis
Caput VI: Satisfit Fundamentis Contrariae Sententiae et Eorum Occasione Nonnulla Dubia Expediuntur
Caput VII: Sit-ne Divina Essentia de Conceptu Essentiali, et Quidditativo Singularum Relationum, ac Proprietatum
Caput VIII: Satisfit Argumentis Contrariae Sententiae et Duo Dubia Illorum Occasione Incidentia Expediuntur
Caput IX: Tres Divinas Personas Habere Eamdem Perfectam Unitatem in Omnibus Attributis Divinis
Caput X: Quomodo Una et Eadem Omnipotentia Sit in Omnibus et Singulis Personis
Caput XI: An Tres Personae Divinae Sint Unum in Aliqua Subsistentia Absoluta et Essentiali
Caput XII: Tres Divinas Personas Vere, ac Proprie Esse et Dici Unum Deum propter Essentiae Unitatem
Caput XIII: Explicantur Varii Modi Loquendi de Unitate Trium Personarum in Esse Dei
Caput XIV: Pro Quo Supponat Hic Deus, cum de Tribus Personis Dicitur
Caput XV: Quo Modo inter Divinas Personas Similitudo, et Aequalitas Intercedat
Caput XVI: An Divinae Personae ex Unitate Habeant Circuminsessionem, id est, Mutuam Existentiam Unius in Alia
Liber V: De Relationibus Divinis ac Notionibus
Caput I: Sint-ne in Deo Relationes Reales ad intra
Caput II: Quod Sint intra Deum Relationes Reales
Caput III: Quomodo Tres Divinae Relationes Personales Distinguantur a Personis, Quas Referunt
Caput IV: Utrum Relatio Spirationis Activa Realis Sit
Caput V: Utrum Relatio Spirationis Activae Sit Realiter Distincta a Relationibus Personalibus
Caput VI: Satisfit Primo Argumento Durandi, et Explicatur, an Spiratio Activa Una Simplex Relatio Sit
Caput VII: Satisfit Secundo Durandi Fundamento, et Colligitur Relationum Numerus, et Incidentia Dubia Expediuntur
Caput VIII: Conferuntur Relationes Divinae inter se et Peculiares Earum Conditiones Explicantur
Caput IX: An Omnes Relationes Divinae Notiones Sint
Caput X: Num Omnes Notiones Sint Relationes, et Quis Sit Notionum Numerus
Liber VI: De Originibus et Actibus Notionalibus
Caput I: Origines et Notionales Actus Quomodo Idem Sint inter se, cum Essentia et Relationibus
Caput II: Tractatur, et Expeditur Difficultas circa Origines Activas
Caput III: Sint-ne Actus Notionales Necessarii, ac Naturales
Caput IV: Sint-ne Actus Notionales Voluntarii, Non vero Liberi?
Caput V: Quae Sit Potentia, seu Principium Formale Actuum Notionalium
Caput VI: Quis Sit Proprius et Formalis Terminus Utriusque Originis
Caput VII: Quomodo Notionales Actus de Deo, Divina Essentia, Potentia, aut Relatione, Praedicari Possint
Liber VII: De Proprietatibus Quae Divinas Personas Constituunt, Harumquae Constitutione
Caput I: Denturne in Deo Proprietates Personales, Quae in Abstracto Concipi, et Significari a Nobis Possint
Caput II: Quot Sint Personarum Proprietates et Quomodo a Personis Distinguantur
Caput III: Quomodo Proprietates Constituant Divinas Personas in Suo Esse Personali
Caput IV: Utrum Eaedem Proprietates, Quae Constituunt Personas, Illas Distinguant
Caput V: Utrum Proprietates Constituentes et Distinguentes Personas, Absolutae Sint
Caput VI: Utrum Proprietates Constituentes Personas, Sint Relationes vel Origines
Caput VII: Utrum Relatio sub Propria Ratione Relationis Sit Forma Constituens Personam
Caput VIII: Utrum Persona in Communi et Maxime in Divinis Significet de Formali Relationem vel Absolutum
Liber VIII: De Prima Persona Divinitatis Quae est Pater
Caput I: Utrum Paternitas Sit Prima Proprietas Patris, et Unde Illi Conveniat
Caput II: Utrum Esse Ingenitum Sit Altera Proprietas Primae Personae
Caput III: Utrum Sit Proprium Primae Personae, Esse Principium Deitatis
1. Patres uti illa locutione. — Haec locutio est frequens apud Patres, et nonnullam habet obscuritatem, et ideo explicanda est, simulque declarabimus alias locutiones, vel attributa, quae de Patre dici solent. Reperitur ergo illa locutio apud Dionysium, cap. 3, de divinis Nominibus, ubi Patrem vocat fontem caelestis divinitatis. Ita etiam loquitur Augustinus 4, de Trinitate, cap. 2, circa finem, et Athanasius, orat. contra Gregales Sabellii. Imo Concilium Toletanum 11, in Confessione fidei, vocat fontem et originem totius Deitatis. Idem Concilium Florentinum, sess. 24, in litteris unionis. Difficilius Concilium Wormaciense, in Confess. fidei, Patrem vocat principium totius Trinitatis.
2. Difficultates circa illam. — Duo ergo explicanda sunt. Primum, quomodo possit Pater esse principium Deitatis, cum Deitas non procedat, nec generetur: aut Trinitas, cum repugnet totam Trinitatem habere principium: alioqui esset ab illo distincta, nam principium et quod est a principio, distincta sunt. Secundum est, cur esse principium in divinitate specialiter attribuatur Patri, cum etiam Filius vere, ac proprie sit principium ad intra, ut definit Concilium Florentinum, et in sequentibus late videbimus.
3. Ad primam difficultatem. — Ad priorem partem respondent D. Thomas et caeteri theologi, Patrem non appellari principium Deitatis, eo quod ipsam Deitatem producat, sed quia Deitatem communicat. Unde nomen Deitatis, in illa locutione positum, non significat proprium terminum relationis principii, ut constat, quia ille terminus debet esse realiter distinctus a principio, sed significat formalem terminum, seu naturam, in qua tale principium sese communicat. Ita fere exponunt Magister, et cum ipso alii scholastici in 1, dist. 29. Qui dicunt, Patrem vocari principium totius Deitatis, quia est principium omnis personae, cui per originem communicatur divinitas. Principium autem Trinitatis dicitur, non quia tota Trinitas, aut omnes eius personae ab eo procedant: hoc enim plane falsum est, ut ratio facta probat, sed quia multiplicatio personarum Trinitatis ab illo ducit originem. Est ergo principium Trinitatis, non condistinctum ab illa, sed in ea inclusum, tanquam prima persona, quae est aliarum fons et principium. Inter has autem duas locutiones, haec posterior minus usitata est, et ideo non est usurpanda, vel clarioribus verbis explicanda est. Prior vero adeo iam vulgaris est inter Patres et theologos in hac materia, eiusque sensus ita ex usu declaratus est, ut licet in rigore verborum videatur habere aliquam improprietatem, sine scrupulo usurpari possit.
4. Ad secundam difficultatem. — Ad alteram partem propositam respondendum est ex doctrina Patrum, principium generaliter sumptum non esse proprium attributum Patris, ut ratio facta probat, et sumitur ex capite Firmiter, de summa Trinitate, et Augustino 15, de Trinitate, cap. 13. Nihilominus tamen esse principium sine principio, seu esse principium primum in illo ordine, est Patri proprium. Nam Filius est principium de principio. Item Filius est principium tantum unius processionis. Pater autem est principium universale in illo ordine, scilicet omnis processionis, quae intra Deum esse potest. Unde ad hoc significandum vocant etiam sancti primam personam fontem Deitatis, et Bonaventura, loco supracitato, dixit in eo esse fontalem plenitudinem: nam foecunditas divinae naturae in illo est per se et sine emanatione: et ideo in illo est ad omnem actum illius foecunditatis: in Verbo autem est per processionem a Patre, et ideo non est ad omnem productionem ad intra.
5. Pater appellatur Origo. — Radix. — Auctor. — Initium. — Hoc etiam solius explicant sancti nomine Originis tribuentes Patri, quod sit Origo personarum, ut videre licet in Concilio Toletano 6, in Conf. fidei. Ibi autem origo non sumitur pro ipsa professione, ut apud scholasticos accipi solet, sed pro principio primo omnis processionis. Hinc etiam Chrysostomus, orat. 9, in fine quinti tomi, Patrem vocat radicem sancti illius fructus. Augustinus 3, contra Maxim., cap. 14, vocat auctorem. Quam vocem interpretans divus Thomas, q. 32, art. 1, dicit, idem significare, quod principium primum. Verum est, Hilarium 2 et 4, de Trinitate, etiam Filium vocare auctorem Spiritus sancti. Et ideo Phebadius, libro contra Arianos, Patrem vocat auctorem sine auctore. Denique idem sensit Bonaventura, in 1, dist. 29, art. 1, quaest. 1, ad 2, de hac voce initium, nimirum, si sumatur pro primo principio, tribui posse Patri. Tamen quia illa non est propria et usitata significatio illius vocis, nam magis videtur significare durationis, aut existentiae initium, ideo cavenda est: nam potest generare suspectum sensum. Unde Concilia potius negative loquuntur dicentia, divinas personas non habere initium sui esse. Quod etiam ex Hilario 4, de Trinit., notarunt Magister, et D. Thomas in illa dist. 29.
6. Corollarium. — De nomine principii. — Ex quibus omnibus constat, per omnes has voces non significari novam proprietatem, vel notionem Patris. Quia per illa omnia attributa solum manifestatur, ut primum principium intra Deitatem. Nomine autem principii significari potest aut ratio generalis confusa, et haec non numeratur inter notiones, vel proprietates, ut constat ex dictis, libro quinto, aut significari potest principium particularium processionum, et sic nihil dicit praeter paternitatem, et ad summum complectitur spirationem activam. Quod autem additur primum solum, notat carentiam originis, quae per innascibilitatem declaratur, ut dixi. Posset autem hic tractari, an hoc nomen, principium, analogum sit in Deo, ut dicitur ad intra et ad extra, vel etiam ut dicitur ad intra de Patre et Filio. Sed haec res est parvi momenti, et priorem partem sufficienter tractavi in primo tomo Metaphysicae, disp. 1, de Causis. De posteriori dicam aliquid infra in fine capitis septimi, libri decimi. De analogia vero huius vocis Pater, dicam libro sequenti disputando de Filio. Denique de nomine causae, an possit Patri attribui ad intra, dixi supra primo libro, et ideo de prima persona haec sint satis.
FINIS LIBRI OCTAVI DE TRINITATE.