Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Proprie non datur causa praedestinationis divinae. — In actu libero Dei duo considerari possunt. — Hactenus dictum est de causis praedestinationis quoad eius effectus, nunc videntum est, an possit praedestinatio habere causam aliquam, vel rationem ex parte ipsiusmet actus manentis in Deo, quod si potest illam habere, deinceps inquirimus, quaenam sit illa. In hoc ergo certum imprimis est, si proprie et in rigore loquamur de causa realiter influente, non posse dari causam divinae praedestinationis, quia nec reprobationis, nec alicuius divini actus dari potest: et ratio est, quia actus divinae voluntatis increatus est, immutabilis et aeternus, et ideo nullam veram et realem causam habere potest, etiam aeternam, nedum temporalem. Atque hoc est, quod D. Thomas et omnes theologi supponunt tanquam manifestum in hac materia. Tamen loquendo latius de causa, prout dicit quamcumque rationem, vel conditionem obiectivam, sic locum habet quaestio haec circa praedestinationem ex parte actus divini. Nam consistit praedestinatio in actibus praescientiae et voluntatis liberae Dei, ut supra visum est. In libero autem Dei actu duo considerare possumus, unum est existentia illius actus quoad totum suum esse reale, et sub hac ratione hic non consideratur, nec habet locum quaedam quaestio, quia talis actus ut sic, non est liber, sed necessarius, et ita nullam potest habere causam, vel rationem ex parte creaturae libere operantis. Alio vero modo spectatur ille actus, ut libere terminatus ad effectum creatum et quoad hanc determinationem (quidquid illa sit) locum habet quaestio, an habeat rationem aliquam obiectivam, vel motivam ex parte hominis.

2. Dubii ratio. — Nam quod possit illam habere videtur probari. Primo in praescientia futurorum, nam praescit illa DEUS, quia futura sunt, ut communiter Patres loquuntur, quos retuli lib. 1, de Auxiliis, c. 13, et lib. 3, c. 5. Ergo ipsa futuritio, seu veritas talis propositionis de futuro est ratio obiectiva, ob quam scientia divina terminatur ad talem effectum, quod si res sit futura in praedefinitione divinae voluntatis, tunc ipsa voluntas est ratio obiectiva divinae scientiae. Quo sensu dictum est ab Hilario, lib. 9, de Trinit. Deum praescire futura, quia vult illa, ut latius adnotavi, et exposui, lib. 1, de Scientia futur., c. 5. Atque hoc maxime contendit Augustinus in hac materia, cuius sensum perceperat Prosper, quanquam ut ab ipso amplius confirmaretur, ab eodem Augustino interrogat in epistola ad eundem, tom. 7, ante lib. de Praedestinatione Sanctorum, circa finem: An per scientiam stet propositum (ut Massilienses dicebant) an vero Praescientia sit subnixa proposito, ut ipse sentiebat. Augustinus autem hanc posteriorem sententiam confirmat, toto libro de Praedestinatione Sanctor., praesertim c. 9 et 10, et lib. de Dono persever., praesertim c. 18 et 19, et Epistola 105 et 106, et saepe alias. Idemque sensit Hilarius in Epistola ad Augustinum. Non sentiunt autem esse necessarium, ut semper praescientia in praefinitione fundetur, sed solum interdum et maxime in praedestinatis in illa fundari. Nam ex eisdem Patribus constat, posse interdum praescientiam esse de his, quae praedestinata non sunt, si cum sola permissione futura sint, ut docuit idem Augustinus, libro de Praedest. Sanct., c. 10, et lib. 5, de Civit., c. 9, 10 et 11.

3. Rationes. — Rursus ex parte voluntatis potest dari ratio obiectiva liberae determinationis Dei: de qua re multa aliis locis dixi, praesertim, 3 part., tom. 1, circa quaest. 19, et Relect. 1, et tractatur etiam 1 part., q. 19, art. 5. Quia tamen est necessarium fundamentum huius materiae, breviter confirmandum et explicandum est. Ita ergo sentit D. Thomas hic art. 5, ad 3, et 1, contra Gentes, cap. 82, ad 4 rationem, et cap. 86, ubi Ferrarius, et in cap. 87. Item Capreolus, in 1, d. 41, q. 1, art. 2, ad finem, ubi Durandus, q. 2, num. 5, ait, unam volitionem liberam Dei esse rationem alterius, nostro modo intelligendi, sicut unum attributum est ratio alterius, et idem sensit ibi Gabriel, quaest. unic., in princip., et Gregorius, quaest. 1, artic., Marsilius, in 1, quaest. 41, art. 1, Alensis, 1 part., quaest. 28, memb. 3, art. 3, et ratione declaratur, quia Deus vult unum obiectum ut finem, et aliud ut medium ad illud: ergo illud quod est finis, est ratio volendi aliud. Item Deus vult aliquid supposita aliqua conditione ex parte creaturae, quod non vellet, illa non supposita, ergo illa conditio est aliquo modo ratio obiectiva talis voluntatis. Antecedens declaratur in naturalibus: quando enim DEUS creat animam rationalem in hominis generatione, non creat illam, nisi quatenus corpus iam perfecte dispositum illam requirit, et suo iure exigit: ergo illa corporis dispositio est ratio obiectiva, inclinans voluntatem Dei, ut hic, et nunc velit animam creare. Evidentius autem id constat moralibus, vult enim Deus dare, quod petitur, quia petitur in vi promissionis ab ipso factae: vult etiam conferre praemium ratione meritorum: illa ergo obiective determinant voluntatem Dei ad praemium conferendum. Id quod clarius est in redditione poenarum, quas DEUS non vult ex se, sed nobis provocatus, ut ait Damascenus, lib. 2. de Fide, cap. 29 et 30. Ergo demerita hominis determinant obiective voluntatem Dei, ut velit illa punire. Determinare autem dicimus, non inferendo necessitatem, sed quantum est ex se movendo, et inclinando, ut D. Thomas loquitur 1, contra Gent., cap. 82.

4. Effugium. — Reiicitur. — Responderi solet ad haec, et similia argumenta, recte probare, unum effectum voluntatis esse causam alterius, non vero esse obiectivam rationem divinae voluntatis, quae uno simplicissimo actu vult unum esse propter aliud, aut esse dispositionem ad aliud, etc. Sed hoc nulla ratione satisfacere potest, quia haec causalitas unius effectus respectu alterius non est, nisi media voluntate divina, inclinando illam ad talem effectum, ut verbi gratia, oratio est causa effectus postulati, non quia per se, et immediate efficiat illum, ut per se constat: sed quia inclinat divinam voluntatem ad illum faciendum, quod Scriptura aliquando explicavit his verbis, Obediente DEO voci hominis. Et ex humanis intelligi potest, nam qui ab alio petit eleemosynam, in tantum est causa eleemosynae: in quantum inclinat voluntatem alterius, nec potest talis causalitas aliter intelligi. Et ita etiam explicat D. Thomas 2, 2, quaest. 83, art. 1. Idemque fere est in omni causalitate morali, qualis est in merito, vel demerito et etiam in dispositione morali: ergo si Deus vult causalitatem illorum effectuum inter se, vult etiam, ut in uno eorum, verbi gratia, in merito, sit sufficiens ratio, ob quam voluntas eius determinetur, saltem ordine executionis, ad volendum alium effectum.

5. Ratio a priori. — Ratio autem a priori est, quia non solum non repugnat divinae perfectioni, verum etiam est maxime consentaneum et necessarium ad infinitam perfectionem eius. Prior pars constat primo, exemplo scientiae, in qua hoc invenitur sine ulla imperfectione: Secundo, quia unico simplicissimo actu potest Deus haec omnia velle sub quacumque ratione in ipsis rebus inventa et conformi divinae sapientiae. Unde etiam patet altera pars, quia ad perfectionem DEI spectat regulare (ut nostro modo loquamur) suos actus liberos per suam divinam sapientiam, ut recte dixit D. Thomas, 1 part., quaest. 21, art. 3. Pertinet etiam ad perfectionem Dei, iustitiam distributivam, aut punitivam, fidelitatem, misericordiam, liberalitatem et similes virtutes in suis liberis actibus exercere. Haec autem fieri non possunt, nisi consideratis in obiectis variis conditionibus et rationibus eorum, quae hunc vel illum modum voluntatis postulent, et hoc ipsum significamus dicendo, in obiectis ipsis reperiri aliquas rationes divinarum voluntatum. Neque in hac veritate aliquam difficultatem invenio: nam haec non est vera causalitas, ut repugnet DEO, sed est conditio praesupposita ex parte obiecti, quae nihil repugnat, quia talis conditio non supponitur absolute ad omnem DEI voluntatem, sed ex una supponitur ad aliam ratione distinctam.

6. Ex dictis collectio. — In divina voluntate exequente potest dari causa praedestinationis. — Quae maneant sub controversia. — Ex his ergo principiis in praesenti materia concludimus, necessarium esse inquirere, an divinae praedestinationis ex parte divinae voluntatis, vel praescientiae, ut terminatae ad praedestinationis effectus, detur aliqua causa, quae sit ratio obiectiva ex parte hominis. In qua quaestione omnes theologi videntur sentire; in ordine ad divinam voluntatem exequentem, saepe posse dari rationem praedestinationis, quia potest dari causa aliquorum effectuum praedestinationis, qui non fiunt, nisi per divinam voluntatem, ut ad ipsos terminatam; ergo illa eadem causa gloriae, vel gratiae, id est, meritum gloriae, vel dispositio ad gratiam erit ratio voluntatis divinae, prout determinatur ad illas praestandas. Atque hoc sensu dixit Augustinus, lib. 1, ad Simplicianum, quaest. 2, aliquam electionem aeternam ad gloriam esse ex praescientia meritorum. Sic etiam dispositio ultima ad gratiam a DEO praevisa fuit ratio, ob quam ab aeterno decreverit gratiam iustificantem infundere, et sic de aliis mediis, quae possunt habere huiusmodi rationem. Duo vero manent sub controversia. Unum est, an in omnibus mediis praedestinationis possit inveniri aliqua huiusmodi ratio divinae voluntatis. Aliud est, an in illismet effectibus, in quibus invenitur, sit haec prima ratio praedestinationis eorum, vel potius haec ipsamet causa proveniat ex alia priori praedestinatione talium effectuum: quae duo in sequentibus tractanda sunt.