Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Variae quaestiones. — Diximus, materiam, circa quam praedestinatio versatur, duo comprehendere: scilicet personam, quae praedestinatur, quae vocatur obiectum praedestinationis: et rem, seu bonum, ad quod praedestinatur, quod terminus eiusdem praedestinationis appellatur. Cum ergo in praecedente capite obiectum praedestinationis explicuerimus, superest ut in praesenti de illius termino dicamus. De quo multa quaeri solent, quae hic breviter expedienda sunt: scilicet, an terminus praedestinationis esse possit malum culpae, vel poenae, vel solum aliquod bonum per se expectabile et an quodlibet bonum, vel solum illud, quod supernaturale est et inter supernaturalia, an sola beatitudo vel gratia, an vero alii actus boni possint sufficienter praedestinationem terminare.

2. Prima assertio. — Malum culpae non est terminus praedestinationis. — Principio igitur pro certo statuendum est, malum culpae non posse esse praedestinationis terminum: itaque Deus neminem ad malum culpae praedestinat. Hoc est de fide, definitum in Concilio Arausicano 2, c. 25, sumiturque ex Tridentino, sess. 6, cap. 17, et late tractatur a Fulgentio, libro primo ad Monimum. Tradit etiam Augustinus, libro de Praedestinatione Sanctorum, capite decimo. Ubi hac ratione dicit praescientiam latius patere, quam praedestinationem: Quia Deus solum ea praedestinat quae ipse est facturus, praescit autem etiam quae non est facturus, neque praedestinat, ut peccata. Et hac ratione, libro quinto, de Civitate, capite nono ait: Deum esse auctorem omnium potestatum, non vero omnium voluntatum. Quia malarum voluntatum auctor non est, et consequenter nec illas praedestinat, nec per suam praescientiam facit quod futurae sint, sed quia futurae sunt, illas praescit, ut ibidem, capite decimo, subiungit. Ratio vero est, quia sive praedestinatio ad intellectum pertineat, sive ad voluntatem, certum est aliquo modo involvere voluntatem, ita ut Deus praedestinare non dicatur, nisi quae simpliciter vult fieri. Deus autem non vult peccatum fieri, ergo nec praedestinat illud, ergo neque hominem, ut peccet, seu malum faciat: alioqui enim praedestinaret peccatum ipsum. Confirmatur, quia voluntas permissiva non satis est ad praedestinationem, sed secundum fidem Deus tantum permittit hominem peccare, non facit nec inducit eum, ut peccet: ergo non praedestinat. Denique hac ratione ostendimus in libro secundo de Auxiliis, Deum praefinire mala culpae, et omnia ibi adducta hanc veritatem confirmant.

3. Secunda assertio. — Secundo dicendum est, licet in aliquo vero sensu, dici possit Deus, praedestinare aliquos homines ad malum paenae: non tamen in sensu propriissimo et rigoro, in quo nunc loquimur. Prior pars ponitur propter Augustinum, qui interdum absolute dicit aliquos esse a Deo praedestinatos ad gehennam, ut patet in Enrichid., capite 100, et lib. 15 de Civitate, cap. 1, et lib. 21, cap. 24. Et ita intelligendus est, si alicubi dixerit absolute, aliquos esse praedestinatos ad interitum, ut libr. de Perfect. Iust., sicut illum exposuit Fulgentius, dicto lib. 1, ad Monimum. Et eodem modo loquitur Isidorus, lib. 2, de Summo bono, cap. 6, et indicat Concilium Valentinum sub Lothario, cap. 3. Sed in hoc genere locutionis advertendum est, illam particulam Prae, dicere antecessionem aeternitatis ad tempus, non voluntatis divinae ad praescientiam eius. Sic enim verum est, quod Concilium Arausicanum et Tridentinum definierunt: Deum potestate sua neminem ad malum praedestinasse. Quod ego intelligo etiam de malo paenae et aeternae miserae, ut in secunda parte huius materiae latius ostendam. Expendo tamen verbum illud, Poteslate sua, quo significatur, Deum ex sola potentia et voluntate neminem ad malum aeternae miserae ordinasse. Id vero non excludit, quin ex iustitia aliquos in aeternum punire decreverit. Hoc autem decretum supponit praescientiam culpae, propter quam homo dignus est tali poena. Ideoque tale decretum non potest dici praedestinatio in ordine ad praescientiam, sed ratione aeternitatis comparatae ad talem effectum: et ita loquuntur dicti Patres, nam expresse declarant, praedestinationem illam supponere dictam praescientiam.

4. Ex his ergo patet prior pars assertionis. Nam dicta locutio in priori sensu vera est. Et ratio illius est, quia Deus vere dicitur praedestinare illa, quae absoluta et efficaci voluntate sua aeternitate ordinavit et facere decrevit, saltem eo sensu, quo particula, Prae, dicit, antecessionem aeternitatis ad tempus: sed Deus absoluta voluntate decrevit punire, quos peccatores et usque ad finem in peccatis permanuros esse, praescivit: ergo eos, ut impios, recte dicitur ad poenam praedestinasse. Atque haec ratio a fortiori praecedit de quacumque alia poena.

5. Posterior item assertionis pars ex eadem doctrina declaratur, quia Deus dicitur propriissime praedestinare hominem, quando ex se et ex sua benevolentia et affectu et non tantum provocatus ex praescientia alicuius operis ipsius hominis, illum ordinat efficaciter ad aliquem finem, vel terminum homini convenientem et commodum: sed illa praeordinatio ad poenam non est huiusmodi, non est ergo propriissima praedestinatio. Maior declaratur primo ex Scriptura, quoties enim in ea praedestinationis vox reperitur, in bonam partem accipitur, ut patet ex locis saepe citatis: ideoque in hac significatione est iam usurpata haec vox apud scholasticos, cuius ratio patebit ex dicendis. Declaratur 2, ex quadam doctrina Damasceni, l. 2, de Fide, cap. 29, quam indicavit Chrysostomus, homilia 1, in ad Ephes. Duplíciter Deum aliquid velle hominibus, scilicet, vel ex se tantum et ex sua propensione, vel provocatus et quasi coactus ab ipsis hominibus. Priori modo vult eis bona, posteriori autem mala paenae. Praedestinatio igitur propriissime dicta, ad priorem modum voluntatis spectat, et ideo circa bona versatur, et in malum paenae non cadit.

6. Tertia assertio. — Praedestinationis decretum absolutum. — Hinc ergo dicendum est tertio, terminum praedestinationis, semper esse aliquod bonum, ad quod homo ex peculiari Dei affectu ordinatur. Haec assertio ex Scriptura sumitur. Ubicumque enim verbum praedestinandi ponitur, in bonam partem accipitur. Ita etiam praedestinationem definit Augustinus, libro de Praedest. Sanctorum, cap. 10, et Bono persever., cap. 14, et hic etiam est usus scholasticorum. Patetque ex dictis a sufficienti partium enumeratione, patebitque amplius ex dicendis. Nunc ad maiorem explicationem addendum est, quia voluntas boni aliquando esse potest absoluta, aliquando vero tantum simplex affectus, quem velleitatem vocant: praedestinationem non quemcumque affectum boni, sed absolutum eius decretum dicere, vel includere. Hinc enim est illud Pauli ad Romanos, cap. octavo: Quos praedestinavit, hos vocavit, iustificavit, magnificavit. Ubi praedestinatos absolute dictos ad bonum intelligit et tali modo, ut finem eonsequantur. Hinc etiam est illud Augustini, capite decimoquarto, de Bono perseverantiae. Praedestinatio est praeparatio beneficiorum, versatur ergo circa bonum, quibus certissime liberantur, versatur ergo per absolutam voluntatem. Denique, et nomen ipsum praedestinationis hoc prae se fert, et communis usus ita obtinuit.

7. Solum potest quis dubitare ex illis verbis. Act. 4: Quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri. Ubi est sermo de Passione Christi, quam Deus non ex se voluit, sed propter hominum peccata: et tamen ibi ponitur verbum praedestinandi. Respondeo, quoddam esse malum paenae, quod in puram vindictam infligitur, ut est gehenna et huic dicimus non proprie attribui praedestinationis nomen. Aliud vero est malum paenae medicinalis, quod in ordine ad maius bonum cum effectu consequendum ordinatur: et hoc sub huiusmodi consideratione sub praedestinationem cadit: nam est unum ex mediis, vel remediis, quibus Deus utitur ad salutem praedestinatorum obtinendam, et in hoc ordine continetur passio Christi: imo est maximum et quasi universale remedium, quod Deus ex se sola sua infinita bonitate praedestinavit, pro hominibus iam lassis in divina praescientia.

8. Praedestinatio propriissima habet pro termino supernaturale bonum. — Ulterius vero addendum est, propriissimam praedestinationem, de qua nunc loquimur, non habere pro termino quodcumque bonum sed supernaturale. Ita D. Thomas, art. 1, et omnes scholastici, et est maxime consentaneum modo loquendi D. Pauli. Ubicumque enim hoc verbo usus est, agit aut de bonis gratiae unionis, ut ad Rom. 1 et ad Corint. 2, aut de bonis gratiae sanctificantis, ut ad Rom. 8 et ad Eph. 1. Ratio etiam D. Thomae est optima, quia naturalia bona sunt naturae debita, et ordinatio in naturalem finem ex proprio impetu et viribus ipsius, naturae nascitur, ideoque non requirit specialem praedestinationem, sed communem providentiam. Finis autem supernaturalis non est ex inclinatione naturae: nec eius consecutio est per vires proprias et ideo, ut homo efficaciter in illum tendat, necesse est, ut ab alio ordinetur et quasi transmittatur: et hoc fit per praedestinationem. Versatur ergo praedestinatio circa supernaturalia bona.

9. An gratia, vel gloria sit terminus praedestinationis. — Quia vero in his bonis gratia et gloria comprehenduntur (nam de unione hypostatica nunc non agimus) difficultas esse solet, an utraque, vel altera tantum sit terminus praedestinationis. Et in hoc est diversitas opinionum.

10. Prima opinio. — Prima opinio dicit praedestinationem habere pro termino et proximo et ultimo solam gloriam. Ita sentiunt omnes, qui praedestinationem constituunt in solo proposito dandi gloriam, ut Ochamus, Gabriel, Guilhelmus, de Rubion. in 1, dist. 40, q. 1 et Catherinus, opusc. de Praedestinat., lib. 1, c. ult., et lib. 3, cap. 2 et 3. Fundamentum esse potuit, quia ex vi illius decreti est homo sufficienter ordinatus ad gloriam infallibiliter consequendam: iam ergo est praedestinatus.

11. Haec opinio reiicitur. — Haec vero sententia, quantum ad partem exclusivam, falsa est, et contra caeteros theologos, et parum consentanea Paulo, qui ad Rom. 8, significavit, praedestinationem etiam versari circa media, quae sunt vocatio et iustificatio. Et ad Ephes. 1, expresse dixit: Praedestinavit nos in adoptionem filiorum Dei, quae fit per gratiam. Facit etiam, quod de eodem Paulo dicitur (Act. 22): Deus Patrum nostrorum praeordinavit te, ut cognosceres voluntatem eius et videres iustum, etc. Apertissimeque id docuit Augustinus, locis saepe citatis, cum ait: Praedestinationem esse praeparationem gratiae, ac beneficiorum Dei. Et in Enchirid., cap. 100, cum vocat praedestinationem ad gratiam. Et alia loca statim referemus et rationem reddemus.

12. Secunda opinio. — Est ergo alia opinio dicens, praedestinationem non versari circa gloriam, sed solum circa gratiam. Hanc tenuit Durandus in 1, dist. 41, quaest. 1, ad. 1, et sequuntur aliqui moderni, tribuuntque D. Thomae, eo quod hic art. 4, dicit, dilectionem, seu electionem ad gloriam supponi ad praedestinationem, unde inferunt non pertinere ad illam. Adducunt etiam Augustinum, qui praedestinationem semper definit per ordinem ad gratiam. Ratio denique Durandi est, quia providentia non est de fine, sed de mediis: at praedestinatio est pars providentiae: ergo.

13. Secunda opinio reiicitur quoad partem negantem. — Hanc vero sententiam etiam quoad partem negantem falsam esse existimo. Et imprimis est contra communem sententiam aliorum theologorum. Nec D. Thomas refragatur, quia in illo articulo loquitur, supponendo, praedestinationem formaliter pertinere ad intellectum: loquendo vero de voluntate, quam necessario vel dicit, vel connotat praedestinatio, non negat illam habere pro termino gloriam. Imo saepe significat praedestinationem includere voluntatem dandi gratiam et gloriam. Nam, articulo primo, ait: Ratio transmissionis creaturae rationalis in finem vitae aeternae, praedestinatio nominatur: et articulo secundo, dicit: Praedestinationem esse rationem ordinis in salutem aeternam. Et infra: dicit executionem praedestinationis extendi usque ad magnificationem quae est glorificatio. Et praeterea, licet daremus, gloriam ut intentam per electionem, seu dilectionem, quam ponit D. Thomas ante praedestinationem, non pertinere ad praedestinationem, sed supponi ad illam: Nihilominus negari non potest, quin voluntas aliqua dandi gloriam ad praedestinationem pertineat vel in illa includatur. Hoc enim aperte sumitur ex Paulo ad Rom. 8, praedestinationem usque ad glorificationem perducit. Unde, capite nono, ait: Ut ostenderet divitias gratiae suae in vasa misericordiae, quae praedestinavit in gloriam: et Act., 13, dicitur: Quotquot praedestinati erant in vitam aeternam, et ideo Praedestinationem ad vitam vocavit Tridentinum, sess. 6, capite 12, et Can. 17, et Augustinus, libro de Praedestinatione Dei (si tamen est eius), cap. 3, vocat praedestinationem gloriae: gloria autem non praedestinatur, nisi quatenus aliquis praedestinatur ad gloriam. Praeterea cum Augustinus dixit praedestinationem esse praeparationem beneficiorum, non exclusit gloriam, quae maximum beneficium est: imo inclusit, cum addidit, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur, quia homo non est perfecte a miseria liberatus, donec gloriam obtineat. Imo etiam cum dixit Augustinus praedestinationem esse praeparationem gratiae, gloriam comprehendit, ut eleganter exposuit Fulgentius, dicto lib. 1, ad Monimum, cap. 8 et 10, ubi, Propterea, inquit, omnia et vocationis initia, et iustificationis augmenta, et glorificationis praemia in praedestinatione semper Deus habuit. Et rationem reddit, quia etiam vita aeterna, teste Paulo, est quaedam gratia. Denique Augustinus 15, de Civit., cap. 1, civitatem Dei dicit esse praedestinatam ad regnum coelorum.

14. Distinctio duplicis praedestinationis. — Hinc vero aliqui sumpserunt occasionem distinguendi duas praedestinationes, unam ad gratiam, aliam ad gloriam, ut videre est in Turriano, libro de Praedestinatione. Quae distinctio, si data fuisset in ordine ad diversos homines, scilicet, praedestinatos et reprobos, admitti posset: dummodo sub praedestinatione ad gloriam, quem sola est praedestinatio simpliciter, includatur etiam gratia. Sic enim possunt multi reprobi dici praedestinati ad fidem et ad gratiam in hac vita pro aliquo tempore obtinendam, quae dici potest praedestinatio secundum quid respectu alterius. Non est tamen hic sensus dictorum auctorum, sed in ipsis praedestinatis illas duas praedestinationes distinguunt, ut ponant alicuius praedestinationis causam et non videantur contradicere Augustino neganti causam praedestinationis, ut infra videbimus.

15. Reiicitur posita distinctio. — Nobis autem non est distinctio necessaria, meritoque ab scholasticis non est usurpata. Nam licet in Deo sit voluntas dandi gloriam et dandi gratiam quae voluntates possunt dici plures actus ratione distincti: tamen praedestinatio perfecta et simpliciter dicta una est, quae prout in voluntate consideratur, utrumque actum complectitur; prout vero spectat ad intellectum, dicit unam completam rationem mediorum omnium, quibus efficaciter perducitur praedestinatus ad gloriam, ex proposito divinae voluntatis. Ratio autem est, quia praedestinatio est transmissio quaedam in mente, seu voluntate praedestinantis existens: transmissio autem perfecta non respicit tantum terminum ultimum, sed etiam viam, nec solam viam, sed attingit etiam ultimum terminum intrinsece, seu inclusive, ut sic dicam: ergo praedestinatio complectitur gloriam, ut ultimum terminum et gratiam, ut viam. Unde hic quadrat illud Aristotelis: ubi est unum propter aliud ibi est unum tantum. Hic enim praedestinatio ad gratiam est propter gloriam, et praedestinatio ad gloriam est per gratiam: ergo una completa praedestinatio utrumque terminum complectitur, unum ut ultimum, alium ut proximum. Sicut unus motus est ad ultimum terminum, et ad omnes intermedios.

16. Plures termini gratiae ad duo capita reducti. — Ex quo intelligitur terminum gloriae esse unum, terminos autem gratiae esse plures: sicut in motu unus est postremus terminus, plures autem intermedii. Reducit autem Paulus ad Romanos 8, omnes terminos gratiae ad duo capita, scilicet vocationem et iustificationem: sub vocatione comprehendit omnia dona gratiae praevenientis seu excitantis, per quae Deus inchoat salutem in praedestinato: sub iustificatione vero comprehendit omnia dona gratiae adiuvantis seu cooperantis, per quae perficit Deus sanctificationem praedestinati, eamque conservat usque ad finem vitae. Praeter haec vero, solet interdum praedestinatio terminari ad alias dignitates seu excellentias pertinentes ad ordinem gratiae, ut Beatissima Virgo dici potest praedestinata ad maternitatem divinam, Apostoli dicuntur electi ad Apostolatium, etc. At vero haec dona per se non pertinent ad gratiam sanctificantem, sed vel ad ministeria, vel ad gratias gratis datas. Et ideo praedestinatio ad haec dona merito posset distingui ratione a praedestinatione simpliciter, quae est ad gratiam et gloriam. Tamen quia in praedestinatis haec etiam dona sunt quaedam media, quibus perficiuntur usque ad aeternam salutem (iuxta illud: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum), ideo haec omnia sub adaequato praedestinationis termino comprehendimus.

17. Dissolvitur fundamentum primae sententiae. — Fundamenta aliarum opinionum ex dictis soluta sunt. Ad fundamentum primae dicimus ordinationem ad finem praecise sumptam, etiamsi virtute contineat praedestinationem tanquam in radice (supponimus enim esse ordinationem absolutam), nihilominus tamen formaliter non continere illam, sine ratione mediorum approbata seu determinata per voluntatem. Prima responsio ad fundamentum secundae sententiae. — Ad fundamentum vero alterius opinionis dicitur, primo. Quamvis voluntas finis respectu hominis qui praedestinatur; tamen respectu ipsius Dei praedestinantis, esse voluntatem cuiusdam medii, quo gloriam suam et communicationem suae bonitatis assequitur, et hoc satis esse ut talis voluntas sub praedestinatione comprehendatur. Secunda responsio. — Differentia inter providentiam et praedestinationem. — Secundo dicitur, si vim verborum attendamus, in hoc posse constitui differentiam quamdam inter providentiam et praedestinationem, quod providentia supponit res destinatas ad suos fines, et illis procurat consecutionem eorum per media consentanea. Praedestinatio vero, quoniam dicit primam destinationem in animo praedestinantis, complectitur non solum procurationem mediorum, sed etiam ordinationem in ipsum finem. Haec autem differentia inter praedestinationem et providentiam, intelligetur melius ex comparatione inter illas, quam in fine huius libri commodius trademus.