Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Varii errores. — In hoc puncto conveniunt infideles omnes adversus catholicam fidem. Primo quidem Philosophi Gentiles, et Pagani, qui unum Deum agnoverunt solo lumine rationis ducti, de quibus non est adeo mirandum, cum caruerint lumine fidei. Secundo licet veteres Iudaei per fidem supernaturalem veram divinitatem agnoverint, nihilominus communiter non agnoverunt personarum Trinitatem, unde nunc ab eis propagati infideles Iudaei negant omnino pluralitatem personarum in Deo, putantque repugnare cum vera fide suis Patribus revelata. Tertio innumeri haeretici negarunt pluralitatem personarum in Deo, imprimis Praxaeas apud Tertullianum, lib. contra illum, Noetus apud Epiphanium, haeres. 57, Hermogenes apud Augustinum, haeres. 41. Idem senserunt omnes, qui negarunt realem distinctionem personarum, sed Patrem, Filium et Spiritum Sanctum dixerunt esse plura nomina eiusdem personae, ut Sabellanus et sequaces, cum quibus ex professo agendum est libro tertio. Quin potius etiam Arrius eiusque sectatores, qui agnoscunt Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum esse personas distinctas, dum negant Filio, et Spiritui Sancto veram divinitatem, plane sentiunt in vero Deo tantum esse posse unam personam. Denique hoc tempore excitarunt hunc errorem quamplures, quos late refert Bellarminus, l. 1, de Christo, et Sanderus. l. 7, de visib. Monarch.

2. Fundamentum horum errorum explicuit eleganter Tertullianus in principio contra Praxaeam, dicens: Varie diabolus aemulatus est veritatem, affectavit illam aliquando defendendo concutere, unicum Dominum vindicat omnipotentem, mundi conditorem, ut de unico haeresim faciat. Ex unitate igitur Dei, unitatem Divinae personae concludere conati sunt. Ideo enim plures sunt homines, quia sunt plures personae humanae, et sic de caeteris substantiis, si ergo essent plures personae in Deo, etiam essent plures dii: non possunt autem esse plures dii, ergo nec plures personae in Deo. Confirmatur, quia omnes rationes, quibus probari solet, Deum esse unum, vel nullius momenti sunt, vel probant divinam personam non posse nisi unam. Ut, verbi gratia, quod si essent plures dii, nullus esset summe perfectus, nam aliquid necessario deesset uni, ut posset ab alio distingui. Item quia in aliquo convenirent, et in aliquo distinguerentur, et ita non possent omni compositione carere. Haec autem rationes possunt eadem proportione ad plures personas applicari. Tandem, vel persona, quae est in Deo, infinita est in ratione personae, et sic illa erit adaequata suae naturae, et superflua est alia; vel est finita, et sic erit imperfecta, et Deo indigna.

3. Conclusio. — Nihilominus dicendum est, in Deo non esse tantum unam personam, sed plures personas divinas. Haec est assertio catholicae fidei, est tamen omnino supernaturalis, et ideo contra Gentiles et Paganos immediate probari et convinci non potest, quia neque Scripturas divinas admittunt, nec sola ratione convinci possunt, ut in capite ultimo huius libri latius dicetur. Contra illos ergo prius esset generatim ostendendum, fidem Christianam esse evidenter credibilem et secundum prudentem rationem credendam. Sed hoc spectat ad materiam de fide, ubi sine dubio demonstratur. Deinde in particulari ostendendum est, hoc dogma contineri in doctrina huius fidei, quod nos statim contra haereticos ostendemus. Ex his autem concluditur illud esse verum, quia in doctrina huius fidei nihil falsum contineri potest, quia tota nititur in divina veritate, cuius auctoritas tota rueret, si in uno deciperet, praesertim in eo, quod omnium maximum est.

4. Deinde ostendendum esset contra eosdem infideles, hoc mysterium non esse impossibile, quod nonnullis rationibus conatur ostendere Scotus in 1, dist. 2, q. 4, de quibus nonnihil dicam infra in tertio libro. Nunc breviter censeo, illud etiam non posse demonstrari positive, id est, per aliquod medium, quod illud ostendat. Tum quia nullum hactenus inventum est nec excogitari potest, ut dicto capite ultimo huius libri probabo latius. Tum etiam, quia si demonstraretur non esse impossibile, demonstraretur esse possibile: in aeternis autem, ut Aristoteles dixit, idem est, esse et posse: demonstraretur ergo, illud esse, quod constat fieri non posse. Negative autem (ut sic dicam) ostendi potest, hoc mysterium non probari impossibile, quod praestandum est, solvendo rationes quae contra illud fiunt, quod in discursu materiae commodius faciemus, ne hic omnia confundamus. Potest etiam homo intelligere, se non posse assequi infinitam naturam, qualiter, scilicet, aut quomodo in se sit, ex quo etiam potest facile unusquisque intelligere, difficultates omnes, quae humano ingenio circa hoc mysterium occurrunt, cum ex creaturis et rebus finitis sumantur, non habere locum in re infinita, aliunde vero esse consentaneum infinitae naturae, ut intra se foecunditatem habeat, ratione cuius possit esse potentia seu principium, quo una persona aliam producat.

5. Contra Iudaeos habemus propria argumenta, quia Scripturam saltem quoad vetus testamentum admittunt. Contra illos igitur imprimis probandum esset, verum Messiam a Deo promissum futurum fuisse verum Deum, atque etiam iam esse a Deo missum, quia hinc aperte convincitur pluralitas personarum in Deo. Nam persona mittens distincta est a missa et utraque est Deus. De illo autem principio dixi multa in tom. 1, de Incarnatione, disp. 1, ubi etiam ostensum est contra eosdem infideles, Messiam promissum iam venisse, et esse Christum Dominum. Ex quo etiam contra eos convincitur, nihil nos docere potuisse, quod falsum sit, quod autem hanc veritatem nos docuerit, statim contra haereticos ostendemus, atque ita supposito illo fundamento, omnia testimonia novi testamenti, quibus probatur haec veritas, probant etiam contra Iudaeos.

6. Praeter haec vero adduci possunt aliqua ex veteri Testamento, ex quibus Patres solent hanc veritatem colligere, ut est principium Geneseos, ubi fit mentio, et Dei creantis et principii, in quo creavit: In principio creavit Deus, etc. Ubi per principium multi Filium intelligunt, et statim additur Spiritus Domini qui ferebatur super aquas, et in singulari ponitur verbum, creavit, quia omnes sunt unus Deus. Ponderari etiam solet, quod paulo post subiungitur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Quia ibi non loquitur Deus ad angelos, ut quidam haeretici dixerunt, quia neque angeli sunt factores hominis, neque homo est ad imaginem illorum factus. Loquuntur ergo divinae personae inter se, quia nullus artifex omnino solitarius ita secum loquitur, ut argumentantur in eum locum Basilius, Ambrosius et alii Patres. Sed in his et similibus locis advertendum est, supposita fide, illa esse optima ad explicandam veritatem, et quomodo Deus illam semper insinuaverit. At haec sola non sufficiunt ad convincendum intellectum repugnantem. Unde Theodoretus, lib. 2, ad Graecos, et Abulensis, opusc. de Trinitate, et Lyranus, lib. contra Iudaeos advertunt, quamvis mysterium Trinitatis in testamento veteri contineatur, tamen non ita expresse et distincte ut omnino convincat hominem non pie affectum. Negandum vero non est, quin mysterium hoc sufficienter in veteri testamento contineatur, ad quod ostendendum plura testimonia afferemus in sequentibus, et videri potest Galatinus, lib. 2, de Arcanis catholicae veritatis.

7. Tertio contra haereticos, quia in sequentibus est in particulari disputandum, sufficiant verba Christi Domini Matth., ult. cap. Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, de quibus dixit Ioannes, 1 canon., cap. 5. Tres sunt qui testimonium dant in caelo, et Christus, Ioann. 14. Ad eum veniemus, etc. Definitiones Conciliorum, et testimonia Patrum omitto, ut paulatim afferantur in sequentibus. Deinde ex alio principio fidei potest haec veritas contra haereticos convinci, nam aliqua persona divina incarnata est, et aliqua non est incarnata, ergo sunt plures. Consequentia evidens est. Antecedens vero quoad utramque partem ostenditur in materia de Incarnatione.

8. Ex hac veritate colligimus, esse in Deo plura supposita, et plures hypostases, quamquam de hac locutione sub nomine hypostasis magna olim fuerit controversia. Nam in principio, paulo post haeresim Arii locutio illa suspecta fuit, ut patet ex Hieronymo, epistola 56, ad Damasum, et Augustinus, lib. 5, de Trinitate, cap. 8 et 9. Neque solum apud Latinos, sed etiam apud Graecos videtur fuisse haec trepidatio, ut patet ex Athanasio, in epistola ad Cyrillum Alexandrinum, quae est 16 inter eius epistolas. Postea vero intellectum est, vocem esse aequivocam, et posse essentiam, et suppositum significare, ideoque permissum est ita loqui in bono sensu, ut patet ex Nazianzeno, oratione 21, in fine, et idem habet oratione 32, et Cyrillus, libr. 1, in Ioan., cap. 21. Iam vero ex usu Ecclesiae, et omnium, tam Latinorum, quam Graecorum usurpatur illa vox ad significandum non naturam, sed tantum suppositum naturae, et ideo illa locutio simpliciter, et sine distinctione admittenda est, et haec neganda. Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt una hypostasis. Hoc constat ex Basilio, Epistola 43, Gregorio Nysseno, libro de Differentia Usiae, et Hypostaseos, Athanasio, libro de Definitionibus, et dialogo de Trinitate, Damasceno, lib. 1, Fide, de cap. 21, et lib. 3, cap. 4, Theodoreto, dialog. Immutabilis. Et idem nunc constat ex usu omnium theologorum et totius Ecclesiae Latinae, et multi ita intelligunt illud Pauli ad Hebraeos. Cum sit splendor gloriae, et figura substantiae eius, ubi graece est vox hypostasis loco substantiae.

9. An in Deo sint plures substantiae. — Hinc tamen oritur difficultas, quae a modernis theologis communiter tractatur, quia ex dictis sequitur, in Deo esse plures substantias, tum, quia hypostasis idem est, quod substantia, tum etiam, quia persona definitur, quod substantia. Consequens autem videtur repugnare definitionibus Concilii Lateranensis in c. Firmiter, et c. Damnamus, et Toletani 6 et 11, in confessionibus fidei, docentibus, in Deo tantum esse unam substantiam.

7. De hac locutione diversa inveniri videntur in antiquis Patribus. Nam Hieronymus, dicta Epistola 56, plures substantias concedere recusat. Et Augustinus, lib. 5, de Trinitate, cap. 9, lib. 7, cap. 4, et Richardus de sancto Victore, lib. 4, cap. 6. Quia substantia dicit absolutum, et absoluta non multiplicatur in Deo. Illam vero locutionem plane admittit Hilarius, lib. de Synod., Anselmus, libro de Incarnatione Verbi, cap. 8, et in Monologio, cap. ult., et Ioannes papa, in libro de duabus naturis. Quia plures personae sunt plures res, et non plura accidentia: ergo plures substantiae, imo etiam plures primae substantiae, at vero prima substantia est maxime substantia, teste Aristotele in praedicamentis.

11. Respondeo imprimis, vocem esse ambiguum, nam et essentiam, et suppositum significare potest, iuxta Aristotelem 5, metaphysicae, et notavit ad hoc propositum D. Thomas, 1 p., q. 27, art. 2, et q. 30, art. 1. Et Ioannes quidem Theologus Latinus in sessione 19 Concilii Florentini. Unde fit, si vox illa sumatur pro essentia, non esse in Deo plures, sed unam substantiam, et hoc definiunt dicta Concilia, et infra latius tractabitur. Si vero sumatur pro supposito, admitti posse tres substantias, et ita loquuntur posteriores Patres. Propter ambiguitatem vero, et quia vox illa simpliciter dicta, iuxta communem modum loquendi de hoc mysterio, magis videtur significare essentiam, ideo absolute non est illa locutio proferenda, sed cum aliquo addito, quod aequivocationem tollat, ut si dicamus, esse tres substantias incommunicabiles, sive quid simile.

12. Ad argumentum initio positum. — Ad rationem igitur dubitandi in principio positam respondemus, non esse eamdem rationem in Deo, quae est in creaturis. Nam in his cum persona multiplicatur natura, et ideo quot sunt personae humanae, tot sunt homines. In Deo autem non multiplicatur natura, licet multiplicetur persona, et ideo quamvis sint plures personae, non sunt plures dii. Ac propterea etiam non est simile de unitate Dei, et de unitate personae, nec rationes naturales, quae probant unitatem Dei, procedunt contra pluralitatem personarum. Quia distinctio naturae non stat cum infinitate, aequalitate, et summo principatu omnium, et singulorum habentium Dei veri naturam. Ubi autem natura est una, et unus principatus, summa aequalitas, et infinitas uniuscuiusque personae. Quo fit, ut non multiplicentur personae in tali natura propter imperfectionem, vel indigentiam, sed propter mirabilem foecunditatem illius infinitae naturae. Et ob eamdem rationem multiplicari possunt illae personae cum summa simplicitate, quia omnino sunt idem cum natura in qua uniuntur. Quae omnia sigillatim in sequentibus sunt disputanda et explicanda.