Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino
Francisco Suárez (1548–1617)
First published 1607
Francisco Suárez’s Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino is a systematic scholastic treatment of the doctrine of God in relation to Aquinas’s Prima Pars. Its three principal divisions examine the divine substance and attributes, predestination and reprobation, and the mystery of the Trinity. Rather than simply reproducing Aquinas’s sequence of articles, Suárez recasts the material into books and disputations, allowing extended treatment of metaphysical and theological problems. The work is characteristic of his method: close engagement with Aquinas combined with an independent organization and detailed comparison of scholastic positions.
Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Existentia Dei, de Essentia Eiusque Attributis in Communi
Caput I: An Existentia Necessitate Absoluta Deo Conveniat, id est, an Deus Necessario Sit
Caput II: An Esse Dei Sit de Essentia Dei
Caput III: An Essentia Dei Consistat in Solo Esse, vel Quid Proprie Deus Sit?
Caput IV: Sit ne Divina Essentia Omnino Simplex Substantia, Ita ut Nullam Substantialem Compositionem Admittat
Caput V: Sit ne Deus Ita Simplex, ut in Compositionem Venire Non Possit
Caput VI: De Divina Unitate
Caput VII: De Veritate Divini Esse
Caput VIII: De Bonitate Divini Esse
Caput IX: Utrum Deo Recte Tribuantur Alia Praedicata seu Attributa, et Quotuplicia Illa Sint
Caput X: An Divina Attributa Distinguantur in Re ab Essentia Dei
Caput XI: Utrum Haec Divina Attributa Sint de Essentia Dei, Ita ut de Illo Essentialiter Praedicentur
Caput XII: An Divina Natura Sit de Essentia Omnium et Singulorum Attributorum, Ita ut de Illis Essentialiter Dicatur
Caput XIII: Utrum Attributa Invicem se Includant Salva Distinctione Rationis Eorum, Tam inter se quam ab Essentia
Caput XIV: Quomodo Possint Divina Attributa Vere de Deo Enuntiari et Deus de Illis
Liber II: De Attributis Dei Negativis prout Unus est
Caput I: An Deus Sit Infinitus Simpliciter Hocque Illi Proprium Sit
Caput II: De Immensitate Dei Eiusque Existentia in Omnibus Rebus seu Locis
Caput III: De Immutabilitate Dei
Caput IV: De Dei Aeternitate, Quatenus Illi Propria est
Caput V: An Deus Sit Omnino Incomprehensibilis
Caput VI: Sit-ne Deus Invisibilis, Praesertim Corporalibus Oculis
Caput VII: An Deus Sit Invisibilis in se et in Substantia Sua Respectu Omnis Intellectus Creati
Caput VIII: An Deus Sit Invisibilis per Naturales Vires Cuiuscumque Creaturae et Consequenter Nonnisi Supernaturaliter Videatur
Caput IX: Utrum Visio Dei Sit Supernaturalis Omni Intellectui seu Naturae Intellectuali Creabili
Caput X: Utrum Visio Dei Proxime Fiat ab Intellectu Videntis Ipsum
Caput XI: An Videatur Deus per Verbum Creatum Productum a Videntibus Ipsum
Caput XII: An Videatur Deus per Speciem Creatam
Caput XIII: An de Potentia Absoluta Possit Videri Deus, prout est in se, per Speciem Creatam Impressam Eiusdem Dei, ab Eodem Infusam
Caput XIV: Utrum Infundatur Lumen Gloriae Videntibus Deum
Caput XV: Quae Sit Necessitas, Quodve Munus Luminis Gloriae
Caput XVI: An de Absoluta Potentia Possit Videri Deus sine Lumine Gloriae
Caput XVII: An Visio Dei Sit Connaturalis Intellectui Lumine Gloriae Informato
Caput XVIII: An Visio Dei Sit Cognitio Quidditativa et Intuitiva Dei, Habeatque Omnes Conditiones Perfectae Scientiae
Caput XIX: Sit-ne Dei Visio Eiusdem Speciei Essentialis in Omnibus Beatis, Ita ut Deus Uno Tantum Modo Visibilis Sit
Caput XX: An Visio Dei Aequalis Perfectionis Sit in Omnibus Videntibus Ipsum
Caput XXI: Unde Proxime Oriatur Inaequalitas Visionis in Beatis
Caput XXII: An Videntes Divinam Essentiam Necessario Videant Omnia Attributa, Quae in Ea Formaliter Sunt, Ita ut ex Hac Parte Non Possint Visiones Esse Inaequales in Obiecto
Caput XXIII: Utrum Necesse Sit, Beatos Videntes Divinam Essentiam Videri Simul Tres Personas; ac Subinde Etiam in Hoc Visiones Omnes Sint Aequales
Caput XXIV: Utrum Beati Videntes Deum, Videant aut Videri Possint Liberos Actus Voluntatis Eius
Caput XXV: An Viso Deo, Videri Possint in Ipso Creaturae
Caput XXVI: An, Viso Deo, Necessarium Sit Videri Creaturas, Saltem ut Possibiles
Caput XXVII: An in Deo Viso Videri Possint Creaturae secundum Suam Existentiam Actualem
Caput XXVIII: Quae Res de Facto Videantur a Beatis in Deo
Caput XXIX: Cur Visio Dei Clara Non Sit Eius Comprehensio, et Quomodo ab Illa Differat
Caput XXX: Sit-ne Deus Omnino Invisibilis Homini in Vita Mortali, Ita ut pro Hoc Statu Visio Clara Dei Illi Communicari Non Possit
Caput XXXI: An Deus Ineffabilis Sit, seu Innominabilis
Caput XXXII: De Variis Nominibus Dei
Liber III: De Proprietatibus Quae Positivam Perfectionem Deo Attribuunt
Caput I: De Scientia, quam Deus de se Habet
Caput II: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis ut Possibilibus
Caput III: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis Aliquando Futuris seu Existentibus
Caput IV: An Scientia Dei Practica Sit et Causa Rerum; Ubi de Variis Nominibus Divinae Scientiae
Caput V: An in Divina Scientia Practica Sint Ideae Creaturarum Omnium, et Quot, Quarumcumque Rerum Sunt
Caput VI: De Divina Voluntate
Caput VII: De Actibus Divinae Voluntatis circa Obiecta Creata
Caput VIII: De Voluntate Signi et Beneplaciti, Antecedente et Consequente
Caput IX: De Omnipotentia Dei
Caput X: De Divina Providentia
Tractatus II: De Divina Praedestinatione et Reprobatione
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De praedestinationis necessitate, ac natura
Caput I: Necessarium Esse in Deo Praedestinationem Ponere
Caput II: Sit ne Praedestinatio Actus Immanens ex Aeternitate Deo Conveniens
Caput III: Praedestinatio Libere ne, vel Necessario Deo Conveniat
Caput IV: Quae Res Proprie Praedestinari Dicantur
Caput V: Quae Res Cadant sub Praedestinatione Tanquam Ipsius Termini
Caput VI: Quae Scientia Necessario in Deo Supponenda Sit Ante Omne Decretum Praedestinationis
Caput VII: Quomodo Scientia Conditionata Effectum Contingentium ad Praedestinationem Necessaria Sit, vel ad Illam Comparetur
Caput VIII: Sit ne Voluntas Absoluta Dandi Gloriam Electis, Primus Actus, Quem Deus Habet Erga Homines, Qui Salvantur
Caput IX: Non Solum Circa Homines, Sed Etiam Circa Angelos Sanctos, Habuisse Deum Propositum Absolutum Salvandi Illos Ante Omnem Alium Voluntatis Actum
Caput X: Decretum Gratuitum, Quod Deus Habuit de Aeterna Felicitate Plurium Angelorum, et Hominum Fuisse Definitum quoad Personas, et Gradus Gratiae, et Gloriae
Caput XI: An Hoc Decretum Dandi Gloriam Praedestinatis, Fuerit Eorum Electio, vel Dilectio et Quomodo Haec Differant
Caput XII: Electionem Omnium Salvandorum in Eodem Signo Rationis Factum Fuisse
Caput XIII: Quomodo Divina Voluntas Praeparavit Media, Quibus Electi Infallibiliter Salvantur
Caput XIV: Habeat ne Deus Voluntatem Exequentem Circa Bona, Quae Confert Praedestinatis, Praeter Eas, Quae ad Ordinem Intentionis Pertinent
Caput XV: An Intentio Efficax Dei, et Executio Mediorum, Diversas Mutationes ex Necessitate Efficiant in Praedestinato
Caput XVI: Sitne ad Praedestinationem Necessarius Actus Imperii, Ratione Distinctus ab Omnibus Numeratis
Caput XVII: Quis Tandem Actus Intellectus, aut Voluntatis Dei Sit Praedestinatio
Caput XVIII: Sit-ne Praedestinatio Pars Providentiae, et Quibus Aliis Modis ab Illa Differat
Caput XIX: Quomodo Praedestinatio ad Gratiam et Supernaturalem Gubernationem Comparetur
Caput XX: Quomodo Praedestinatio ad Librum Vitae Comparatur
Liber II: De causis praedestinationis
Caput I: Status Controversiae, Multiplexque Disputationis Sensus Aperitur
Caput II: Quas Physicas Causas Habeat Praedestinatio quoad Effectus Suos
Caput III: Possit-ne Dari ex Parte Hominis Praedestinati Moralis Causa Praedestinationis quoad Effectus Eius
Caput IV: Utrum Praecesserit Ante Hanc Vitam Actio Aliqua Hominis Praedestinati, Quae Sit Causa Praedestinationis Eius ex Parte Effectum
Caput V: Utrum ex Operibus, Quae Homo Facturus Esset, Si in Alio Statu Constitueretur, Sumi Possit Ratio Praesentis Praedestinationis, Etiamsi Talia Opera Absolute Nunquam Futura Sint. Ubi de Praedestinatione Infantium Praesertim Disseritur
Caput VI: Nullam Hominis Actionem ex Solis Viribus Liberi Arbitrii Procedente Virtute, et Merito Sui, Esse Posse Causam Praedestinationis, quoad Effectus Eius. Contra Pelagianos, et Semipelagianos Ostenditur
Caput VII: An Homo per Opera Moralia Solius Liberi Arbitrii Possit Esse Causa, Saltem Dispositiva, Praedestinationis Suae, quoad Effectus Eius
Caput VIII: Quid Senserint Antiqui Patres Praesertim Graeci, et inter Eos Chrysostomus de Initio Gratiae, vel Praedestinationis ex Operibus Naturae
Caput IX: Contra Resolutionem Superiorem Obiectio Proponitur
Caput X: Tractantur Tres Modi Asserendi Bonum Opus Morale, Quod Non Possit Esse Nisi ex Praedestinatione, seu Gratia
Caput XI: Proponitur Quarta Sententia Negans Posse Hominem per Vires Naturae Bonum Morale Perficere
Caput XII: Vera Sententia, Scilicet, Hominem per Rationem et Liberum Arbitrium Posse Aliquod Bonum Opus Morale Honeste Perficere, ex Scripturis Probatur
Caput XIII: Eadem Sententia Conciliorum Auctoritate Comprobatur
Caput XIV: Probatur Eadem Sententia Auctoritate Patrum
Caput XV: Ratione Comprobatur Eadem Sententia
Caput XVI: Eadem Vero Sententia Suadetur, Ostendendo Varia Incommoda, Quae ex Contraria Sequuntur
Caput XVII: Respondetur Fundamentis Contrariae Sententiae Positis Capite Decimo
Caput XVIII: Satisfit Principali Obiectioni in Capite Nono Propositae
Caput XIX: Bonum Opus Morale Ordinis Naturalis, seu Virtutis Acquisitae Non Posse Esse Causam Propriam Praedestinationis quoad Aliquem Effectum Eius, Etiam Si ex Aliqua Gratia Extrinseca Proficiscatur
Caput XX: Opera Supernaturalia Procedentia ex Gratia Non Esse Causam Praedestinationis quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXI: An ex Parte Christi, vel Alicuius Puri Hominis Possit Dari Causa Praedestinationis Alterius quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXII: Possit-ne Dari Causa Praedestinationis ex Parte Actus Divinae Voluntatis
Caput XXIII: An ex Parte Hominis Electi Dari Possit Causa, vel Ratio Praedestinationis Secundum Se, seu quoad Liberam Determinationem Aeterni Actus
Caput XXIV: Potuerit ne Homo Purus, vel Etiam Christus Dominus Mereri Aliis Praedestinationem, quoad Liberam Determinationem Electionis Divinae
Caput XXV: Detur ne Aliqua Causa, vel Ratio ex Parte Dei Electionis Praedestinatorum
Liber III: De praedestinationis effectibus, eorumque concordia cum arbitrii libertate
Caput I: Habeat-ne Praedestinatio Aliquos Effectus, et in Quo Genere Causae
Caput II: Quae Conditiones Necessariae Sint, ut Aliquod Beneficium Sit Praedestinationis Effectus
Caput III: Sint-ne Gloria et Perseverantia Praedestinationis Effectus
Caput IV: An Prima Iustificatio, Omnisque Gratia Habitualis, Quae in Hac Vita Datur Praedestinato, Sit Effectus Praedestinationis Eius
Caput V: An Omnes Supernaturales Actus Quovis Modo Meritorii, Quos Praedestinatus Facit, Sint Effectus Praedestinationis Eius
Caput VI: Quae Vocatio et Praevenientia Auxilia Sint Praedestinationis Effectus
Caput VII: Quae Bona Naturae, et Quomodo Sint Praedestinationis Effectus
Caput VIII: An Malum, Eiusve Permissio Sit Praedestinationis Effectus
Caput IX: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem Habendi, vel Conservandi Gratiam
Caput X: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem, aut Non Peccandi, aut Bene Operandi in Singulis Actibus: Ubi Magis Explicatur Concordia Praedestinationis cum Libertate
Liber IV: De supernaturali providentia Dei circa aeternam salutem reproborum seu non electorum
Caput I: Quam Certum Sit, Voluisse Deum Salvare Omnes Homines, Etiam Non Praedestinatos
Caput II: Qualis Sit in Deo Haec Voluntas Salvandi Omnes Homines, et Quod Proprium Obiectum Habeat
Caput III: An Deus Providerit Omnibus Adultis Non Electis Sufficientia Media ad Aeternam Salutem Consequendam
Caput IV: Utrum Omnibus Infantibus, Qui in Hac Vita ad Rationis Usum Non Perveniunt, Providerit Deus Sufficientia Media ad Salutem
Liber V: De reprobatione
Caput I: Reprobationem Esse in Deo, et Quid Sit
Caput II: Sitne Praecipue Reprobatio Actus Intellectus, an Voluntatis
Caput III: An Deus ex Se Voluerit Aliquem a Regno Coelesti Excludere in Primo Signo Rationis, in Quo de Salute Hominum Decrevit
Caput IV: Qui Actus Divini Intellectus, vel Voluntatis in Reprobatione Interveniant
Caput V: Reprobationis Negativae Non Dari Causam ex Parte Hominis Praesciti
Caput VI: Detur ne Causa ex Parte Hominis Positivae Reprobationis Eius
Caput VII: De Effectibus Reprobationis, Praesertim de Permissione Peccati
Caput VIII: Utrum Reprobatio Tollat Aliquo Modo Reprobi Libertatem
Liber VI: De nonnullis comparationibus inter praedestinatos et reprobos, seu inter praedestinationem et reprobationem
Caput I: Utrum Praedestinatus Semper in Hac Vita Recipiat Maiora Dona Gratiae, Quam Reprobus
Caput II: Quomodo Numerus Praedestinatorum et Reproborum Certus Sit
Caput III: Sit ne Maior Numerus Praedestinatorum, an Reproborum
Caput IV: Quomodo Ratio Divinae Providentiae Supernaturalis ex Praedestinatione et Reprobatione Compleatur
Tractatus III: De Sanctissimo Trinitatis Mysterio
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Trinitate Personarum Earumque Processione an in Deo Sit
Caput I: In Deum Tam Nomen, quam Rationem Personae Vere et Proprie Convenire
Caput II: In Deo Esse Plures Personas
Caput III: Quomodo Ratio Personae Communis Sit Tribus Divinis Personis
Caput IV: Personas Non Multiplicari in Deo, nisi per Realem Processionem
Caput V: In Trinitate Processiones Non Esse Immediate a Natura, sed per Intellectum, et Voluntatem
Caput VI: Personas Productas in Deo Procedere per Actus Intelligendi et Amandi, ut Tales Sunt
Caput VII: Per Quos Actus Intelligendi, et Amandi Producantur in Deo Personae Procedentes
Caput VIII: Sit-ne Actus Intelligendi et Amandi Principium Quo Producendi, vel Ipsa Productio
Caput IX: In Deo Tantum Esse Duas Processiones Reales
Caput X: In Deo Esse Tres Personas, et Non Plures
Caput XI: Non Posse Intellectum Creatum sine Divina Revelatione Trinitatem Personarum in Deo Cognoscere
Caput XII: Quomodo Possit Intellectus Creatus Cognoscere, vel Ostendere Personarum Trinitatem in Deo, Supposita Divina Revelatione
Liber II: De Vera Trium Personarum Divinitate
Caput I: Sitne Pater Verus Deus
Caput II: An Persona, Quae est Verus Deus, Possit Esse Producta
Caput III: Filium Secundam Trinitatis Personam Esse Verum Deum
Caput IV: Respondetur Argumentis Haereticorum contra Veram Filii Divinitatem
Caput V: Spiritum Sanctum, Tertiam Trinitatis Personam, Esse Verum Deum
1. Varii errores. — Primum referri hic potest, ex Nazianzeno, orat. 5, de Theologia, error Sadducaeorum, qui in universum negabant, Spiritum aliquid esse. Sed hic error refutatur, 1. p., q. 3, ubi ostenditur, Deum esse Spiritum, imo et inter creaturas dari vero spiritum, demonstratur de angelis, et animabus rationalibus in suis locis. Hinc fuit etiam quaedam haeresis, quae dicebat, Spiritum sanctum esse quidem Spiritum increatum: non tamen esse propriam personam, sed esse Divinitatem ipsam communem Patri, et Filio, nam illa spiritualis, et sancta est: quomodo aliquos esse interpretatos errorem Macedonii, refert Augustinus, de haer. in 52. Verumtamen hic error in hoc sensu magis pertinet ad haeresim Sabellii, contra quam ex parte iam dictum est in libro praecedenti, cap. 2, et dicetur in sequenti, cap. 1. Nunc sufficiat illud, 1. Ioan. 5: Tres sunt, qui testimonium dant in caelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus. Nam divinitas non annumeratur duabus personis, tanquam tertia res. Et idem confirmant illa verba Christi Matth. ult. Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
2. Error Macedonii. — Fuit ergo quaedam haeresis, quae dicebat Spiritum sanctum esse creaturam, et non Deum: quam dupliciter invenio explicatam. Primo, quod Spiritus sanctus non sit substantia aliqua, sed ipsa dona gratiae, quae Deus infundit in cordibus nostris. De his enim donis videtur loqui Paulus, quoties agit de homine spirituali: qui Spiritu Dei movetur. Nam hic Spiritus nihil aliud esse videtur, quam gratia, et dona creata. Unde orare pro nobis dicitur gemitibus inenarrabilibus, ad Rom. 8. Atque ita refert hunc errorem Athanasius, libro de Communi essentia Patris et Filii. Alius modus, et communior est, Spiritum sanctum quidem, esse substantiam et personam intellectualem, superiorem omnibus angelis, creatam tamen a Patre per Filium, ut foveat, et quasi conservet, et moveat universa iuxta illud Gen. 1. Spiritus Domini ferebatur super aquas: et ideo aliqui vocabant hunc spiritum, animam Mundi, sicut quidam Philosophi de Deo locuti sunt.
3. Hic error tribuitur Macedonio, nam licet Arius etiam circa personam Spiritus sancti erraverit, tamen Macedonius praecipue defendit hunc errorem, et de Filio non satis constat, quid senserit. Nam Augustinus, dicta haeres. 52, putat, recte sensisse, et ideo Macedonianos vocat Semiarianos, quod etiam indicat Epiphanius, haeres. 74, et Athanasius, in epist. ad Serapionem, ubi ait: hos haereticos non fuisse ausos, Verbum vocare creaturam, et Nycephorus, lib. 9, Historiae, cap. 43, dicit: Vocasse aequalem, et omnino similem. Theodoretus autem, lib. 4, haereticarum Fabularum, et lib. 2, Historiae, cap. 6, dicit: eos nunquam confessos fuisse Filii consubstantialitatem, et Damasus papa in expositione fidei ad Paulinum, dicit, ex Arianis ortos esse, et non impietatem, sed nomen mutasse. Existimo ergo circa utramque personam errasse: tamen circa Filium occulte, et palliatis verbis, circa Spiritum sanctum autem magis aperte: et ideo hunc errorem illis maxime tribui. In quo videtur etiam fuisse Novatianos, in libro illo de Trinitate attributo Tertulliano, cap. 24. Eundem errorem secutus est Valentinus, ut sumitur ex Athanasio, in epist. ad Serapionem. Denique Abailardus, referente Bernardo, epist. 190, ita circa hoc mysterium erravit, ut Patrem diceret esse omnipotentem, Filium semipotentem, Spiritum autem nullipotentem, scilicet, in opere creationis. Fundamenta aliqua huius haeresis postea attingemus.
4. Assertio catholica. — Veritas catholica est, Spiritum sanctum esse unam ex personis Trinitatis, atque esse verum Deum, quae quidem assertio quoad priorem eius partem ponitur contra primum modum explicandi illum errorem. Qui facile refellitur ex illis locis Scripturae, in quibus Spiritus sanctus a suis donis distinguitur, tanquam causa ab effectu, ad Rom. 3. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, et 1, Cor. 12. Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et ad Galat. 5: Fructus Spiritus distincte numerantur. Secundo improbatur idem error, et probatur eadem pars assertionis illis testimoniis, in quibus attributa, et opera intellectualis substantiae tribuuntur Spiritui sancto. Primo, perfectissima, et divina scientia 1, Cor. 2. Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei, nam quae sunt hominis (ait Paulus) nemo novit, nisi spiritus hominis: quae sunt Dei, nemo novit nisi Spiritus Dei. Deinde libera voluntas 1, Cor. 12: Dividens singulis, prout vult, et Ioan. 3: Spiritus ubi vult, spirat. Quem locum, et moderni multi, et nonnulli etiam ex antiquis Patribus, maxime Graecis, de vento interpretantur. Iuxta quam expositionem necesse est, illud verbum, vult, improprie, et metaphorice exponere. Sed non indigemus metaphora, cum locus ille propriissime, et accommodatissime possit de Spiritu sancto intelligi, prout Augustinus ibi intellexit. Hilarius, lib. 2, de Trinitate, Ambrosius 2, de Fide, cap. 3, et 3. lib. de Spiritu sancto, capit. 11, Hieronymus, in epist. ad Edibiam, q. 6. Et ex Graecis Nazianzenus, orat. 5, Theologiae, et Nyssenus, oratione de sancto baptismo, et Basilius, lib. 5, contra Eunomium, circa finem.
5. Vera Spiritus sancti divinitas ostenditur. — Altera pars assertionis posita est contra alium modum explicandi illum errorem: nimirum, Spiritum sanctum esse quidem substantiam intellectualem, sed inferiorem Deo. Probamur igitur, esse verum Deum, primo ex appellatione absoluta, et propria Dei, quae imprimis ostenditur ex consonantia veteris, et novi Testamenti. Nam in veteri saepe dicitur Deus loqui per ora Prophetarum. Quod etiam dixit Zacharias Luc. 1: Benedictus Dominus Deus Israel, et infra: Sicut locutus est per os Sanctorum: et tamen 2. Petri 1, dicitur: Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Ergo Spiritus sanctus est ille Deus verus, qui per ora Prophetarum loquebatur. Unde etiam Isaias, cap. 6, dicit: Se audisse vocem Domini Dei loquentis ad se, et tamen Act. ult. dicitur: Spiritum sanctum locutum esse ad Isaiam. Praeterea, in eodem loco veteris Testamenti utrumque simul fit, 2, Reg. 23, ait David: Spiritus Domini locutus est per me: quod declarans subdit: Dixit Deus Israel mihi. Denique similem declarationem habemus in Testamento novo, Act. 5. Nam cum Petrus dixisset ad Ananiam: Cur mentitus es Spiritui sancto? subdit: Non es mentitus hominibus, sed Deo. Quod autem in his locis sermo sit proprius, et de vero Deo, non eget probatione, nam ex verbis ipsis clare constat, et ex circumstantiis singulorum locorum, et ex omnium Catholicorum intelligentia.
6. Ex attributis. — Secundum argumentum principale sumitur ex his attributis et operibus, quae in Scriptura de Spiritu sancto dicuntur. Ex quibus duo iam exposuimus. Unum est perfecta scientia et comprehensiva Dei, hoc enim significat, scrutari profunda, Dei. Alterum est perfecta voluntas, habens talem libertatem in bonis distribuendis, quae supremum dominium indicat et haec duo spectant ad actus immanentes. Ex transeuntibus vero primo tribuitur Spiritui sancto creatio, Psalmo 32. Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum. Secundo attribuitur eidem Spiritui sancto opus sanctificationis, Ioelis 2. Effundam de spiritu meo super omnem carnem. Quod de Spiritu sancto interpretatur Petrus Act. 2. Et inde recte colligit divinitatem Spiritus sancti Didimus, lib. 1, de Spiritu sancto, et Ambrosius, lib. etiam 1, de Spiritu sancto, cap. 7. Quia Spiritus sanctus effundi dicitur per participationem gratiae sanctificantis, quae propria est divinitatis participatio. Unde idem etiam colligitur ex forma baptismi Matth. ult., ubi aeque invocatur Spiritus sanctus, quia est principalis causa sanctificationis, quae in baptismo datur, ut inter alios bene notavit Fulgentius, lib. de Fide ad Donatum, cap. 8. Qui etiam ad obiectiones Arianorum in octava dixit: Si Dominus Spiritum sanctum creaturam vellet intelligi, nequaquam praeciperet sibi et Patri in Sacramento baptismi copulari.
7. Ex operatione. — Unde huc etiam spectat, quod omnis operatio et distributio gratiae Spiritui sancto tribuitur, ut vidimus ex 1, ad Corinth. 12, et ad Galatas 5, adeo ut Paulus dixerit: Nemo potest dicere, Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto, et Ioan 14 et 15, illi attribuit CHISTUS Dominus omnem illuminationem et inspirationem internam, et capite 16, quod arguet mundum de peccato, etc., et Actorum 13, dixit Spiritus sanctus, segregate mihi Paulum et Barnabam: et capite 20, in quo posuit vos Spiritus sanctus regere Ecclesiam DEI, quae omnia sunt propria Dei. Et quod magis est, ipsum supremum opus Incarnationis et conceptionis Filii Dei et praeparatio Virginis per excellentem sanctificationem, Spiritui sancto tribuitur Lucae 1. Hinc etiam Paulus 1, ad Corinth. 6, Spiritum sanctum dicit habitare in homine tanquam in templo, quod est proprium Dei. Nescitis (inquit) quia membra vestra templum sunt Spiritus sancti, subdit, glorificate ergo et portate Deum in cordibus vestris, ut notavit Augustinus 1, contra Maximinum, cap. ult. et alii Patres. Qui tandem etiam advertunt Spiritum sanctum in Scriptura nunquam numerari in ordine creaturarum, sed ubicumque recensentur creaturae perveniri solum ad angelos, vel in genere, vel in specie, ad seraphinos et cherubinos, Spiritum sanctum autem semper numerari in ordine divinarum personarum. De Ecclesiae definitione et Patrum testificatione nihil dicere necesse est, est enim eadem et in eisdem locis, quae in praecedentibus insinuata sunt.