Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

1. Alii ergo moderni auctores, imprimis fatentur posse hominem carentem gratia sanctificante, et fide, et omni illustratione vel inspiratione supernaturali, et propria vocatione ad fidem, utentem denique sola naturali ratione et discursu, faciendo, quod in se est, bonum moralem actum perficere, tam ex obiecto quam ex omnibus circumstantiis: et nihilominus aiunt, nunquam efficere hominem talem actum, sine aliqua praeveniente gratia gratis data, id est, motione aliqua divina ad aliquod bonum praestandum. Quam dicunt esse veram gratiam per Christum, de qua loquuntur Concilia, cum ad bene operandum gratiam requirunt, ac proinde esse veram et internam Spiritus sancti illuminationem et inspirationem, non quidem ordinis supernaturalis, tamen naturae non debitam, et (in eo sensu) supra naturam est, proinde aiunt esse effectum praedestinationis, quamvis sola gratia sit verus praedestinationis effectus, iuxta mentem Augustini, lib. de Praedestinat. Sanct., cap. 10, et consequenter non posse esse causam totius praedestinationis ex parte effectuum eius.

2. Ad declarandum autem hanc sententiam tria iaciuntur fundamenta, ex quibus illa necessario infertur. Primum est aliqua moralia opera impetrare a Deo aliquam gratiam per Christum, ut patet ex promissionibus quae in Scriptura fiunt eleemosynae, et aliis similibus operibus quae supra allegatae sunt. Secundum est, hoc verum esse distincte de omnibus moralibus operibus, nam qui affirmant, aliquibus operibus misericordiae, et aliis moralibus virtutum acquisitarum nullum a Deo auxilium gratiae impetrari, immerito inter haec opera distinguunt, cum Scriptura non distinguat, sed indifferenter loquatur. Tertium est, illud opus morale, quod a Deo impetrat aliquod gratiae auxilium, vel ad illud disponit, esse ex auxilio gratiae priori, ut capite septimo a nobis probatum est. Ex his ergo evidenter concluditur, nullum fieri morale opus bonum sine gratia, syllogizando in hunc modum: omne opus morale, quod ex se impetrat gratiae auxilium, est ex gratiae auxilio: sed omne opus morale bonum, quantum est ex se, impetrat a Deo aliquod gratiae auxilium: ergo omne opus morale bonum fit ex gratiae auxilio. Vel e converso, nullum bonum opus morale esse potest, quod non sit impetrativum alicuius gratiae: sed omne opus impetrativum alicuius gratiae necessario esse debet ex gratia: ergo omne opus morale bonum debet necessario esse ex gratia.

3. Praeterea referuntur pro hac sententia graviores ex antiquis theologi, D. Thomas, 1, 2, quaest. 109, art. 2, ubi in corpore ait, naturam humanam, nec in statu naturae integrae, nec corruptae, potuisse aliquod bonum morale operari sine auxilio divino, a quo moveatur ad bene agendum. Et, solutione ad 1, ait, omnem deliberationem humanam inchoari debere ab aliquo exteriori principio, quod sit supra mentes humanas, quia ante omnem deliberationem necesse est, ut antecedit aliqua cogitatio intellectus non libera, quae non potest esse, nisi a Deo. Et aiunt, ita intellexisse D. Thomam omnes insignes eius discipulos et signatim Capreolum 2, d. 29, quaest. 1, art. 1, concl. 4, Dezam Hispalensem 2, d. 28, quaest. 2, art. 3, annot. 2 et 6, Franciscum Romaeum, in lib. de Libertate et necessitate operum, veritate 14 et 15.

4. Sed quod ad mentem D. Thomae attinet, evidens est, per auxilium divinum nihil aliud intelligere, quam generalem concursum primae causae. Eodem enim modo dixerat in articulo primo, ad cognitionem cuiuscumque veri indigere hominem auxilio divino, eo modo, quo actio cuiuscumque agentis creati dependet a Deo et ut a dante formam, et ut ab actualiter movente, ita enim vocat D. Thomas generalem concursum primae causae: unde addit, hominem non indigere nova illustratione, nisi ad veritates illas cognoscendas, quae excedunt naturalem cognitionem. Et in articulo secundo, ad 3, clare ostendit, de eodem auxilio divino fuisse locutum in utroque articulo. Unde, art. 1, ad 1, ait, omne verum, a quocumque dicatur, esse a Spiritu sancto infundente naturale lumen et movente ad intelligendum et loquendum veritatem. Eodem ergo sensu dixit in solutione, ad 1, determinari intellectum hominis ab auctore naturae in prima cogitatione, quae propriam deliberationem antecedit, scilicet, per ipsum naturale lumen inditum a Deo, cum communi motione et concursu debito ex generali providentia, ut in illo articulo expresse dicit. Et ita intellexit D. Thomam Caietanus, ibi, qui bene advertit in articulo primo, cum quaeritur, an homo possit hoc vel illud facere sine gratia, intelligi de omni gratia, quae sit supra totum ordinem naturalem. Et in articulo secundo, late tractans hanc quaestionem, tam sententiam illam, quam interpretationem D. Thomae refellit. Idemque videre licet in recentioribus illius loci tractatoribus, Medina, Zumele, Valentia.

5. Deinde in eamdem sententiam refertur Alensis, 3 p., q. 69, memb. 1, art. 2, alias q. 61, memb. unic. § Consequenter, ubi gratiam requirit ad bene operandum. Quod aliqui exponunt de collectione bonorum, non de singulis actibus, id est, ut gratia sit necessaria ad bene operandum sine defectu et sine admixtione peccatorum contra legem naturae. Constat vero ex titulo articuli primi, ipsum non tractare de necessitate gratiae ad bene operandum, sed de necessitate gratiae ad salutem. Et ita cum in corpore membri illius, in prima parte eius, varias acceptiones gratiae posuisset, concludit: Cum ergo quaeritur, an ad consequendam salutem sit necessaria gratia, intentio est de gratia gratum faciente, secundum quam homo efficitur Deo acceptus. Et statim ponit conclusionem: Necessariam esse hanc gratiam ad merendum et ad consequendam vitam aeternam. At certissimum est, hanc gratiam non esse necessariam ad singula opera moralia, non potest ergo de his loqui. Quia vero ad servandam collective totam legem et honestatem naturae, necessaria est haec gratia sanctificans: ideo quantum est ex hoc principio, posset illa doctrina intelligi de bono morali collective: sic enim necessarium est ad salutem: Quia qui in uno offendit, factus est in omnibus reus. Re tamen vera etiam de singulis actibus, de quibus Alensis loquitur, vera est resolutio, scilicet de actibus meritoriis, quibus vita aeterna comparatur. Et ita in solutione, ad 1, expresse declarat, hominem non posse facere bonum meritorium sine Deo, et in reliquis solutionibus semper loquitur de actu, quo intenditur aliquid supernaturale, scilicet similitudo ad Deum, etc. Atque eodem modo in secunda parte illius membri, quae incipit, Consequenter, etc., testimonia multa, quae adducit, plane tractant de necessitate gratiae ad supernaturales actus. Quanquam inferius in resolutione, vers., Dicendum ergo, generatim concludit, liberum arbitrium non proficere in bonum declinando malum, et faciendo bonum, nisi virtute gratiae, et ita sine gratia non posse operari bonum et relinquere malum. Ubi videtur loqui collective de bono ad salutem necessario, non ratione singulorum actuum, sed ratione collectionis, nisi etiam exponatur de bono meritorio vitae aeternae.

6. Praeterea refertur Altisiodorensis, libro 2 Summae, tract. 11, cap. 1, quaest. 4, eo quod dicat, sine gratia gratis data nihil boni nos operari posse. Sed observare necesse est, hanc vocem gratiae gratis datae, valde ambiguum esse, praecipue apud scholasticos. Nam frequenter significat gratias illas, quae ad aliorum utilitatem per se primo ordinantur, non ad sanctificationem recipientis, de quibus loquitur Paulus 1, Corinth. 12, cum inquit: Divisiones gratiarum sunt, etc. Aliquando significat actuale motionem Spiritus sancti superantem naturam, per quam animas ad se convertit: quomodo loquitur Bonaventura, 2, dist. 28, art. 2, quaest. 1, et alii ibidem, et talis gratia eadem est cum gratia excitante vel adiuvante sine habitu. Alio tandem modo dicitur gratia gratis data, omnis divina influentia vel cooperatio, quantumvis sit proportionata et consentanea naturae: quia licet secundum quemdam ordinariam loquendi modum dici soleat debita naturae, nihilominus simpliciter gratis datur. Et hoc tertio modo accipit Altisiodorensis, in citato loco, nomen gratiae gratis datae, ut ipsemet explicuit solvendo argumentum, quod erat de necessitate cooperationis divinae, dicens: Si gratia large sumatur pro omni gratis dato a Deo, bene concedimus, quod liberum arbitrium non possit in opere de genere bonorum sine gratia: unde significat, hoc modo etiam influentiam generalem esse gratiam.

7. Tribuitur etiam haec sententia Gersonii in tractatu de Vita spirituali, lectione prima, qui cadit in Alphabet. 61, littera G., quasi dicat, non posse hominem facere aliquod opus moralis virtutis sine aliquo auxilio gratiae Dei interius moventis. Verba tamen Gersonii sunt: Nam conformitatem, quam actus liber habet cum prima et summa honestate, id est bonitatem moralem et laudabilem, non potest elicere nuda natura voluntatis, nisi communicata sit ei facultas et gratia in producendo alia quam ea qua solum respicit substantiam actus et non caeteras circumstantias. In quibus verbis duplicem gratiam videtur requirere ad actum simpliciter bonum, unam ad substantiam actus, aliam ad caeteras observandas, ut aperte constat ex verbis illis, nisi communicata gratia alia, quam ea. At vero ad substantiam actus clarum est non requiri propriam gratiam per Christum: signum ergo est hunc etiam auctorem ibi loqui late de gratia ut comprehendit quamlibet influentiam naturae superadditam, etiamsi sit generalis providentiae naturae suo modo debitae. Quam mentem suam idem auctor in eadem lectione paulo ante verba relata explicuerat dicens: Nolo tamen negare, quin anima possit in sua vita naturali bene moraliter agere. Et infra de homine in puris naturalibus et absque contagione peccati creato, ait: Neminem dubitasse, quin possit per vires liberi arbitrii bonum honestum cum omnibus circumstantiis operari. Alias (inquit) miserabilior esset homo cunctis animantibus, quae possunt efficere opera suae naturae consentanea, cum solo auxilio generalis influentiae. De homine vero lapsso refert quosdam dixisse, non posse ad morales actus attingere, quorum sententiam refutat, dicens: Posse illos efficere per vires, quas actu habet. Unde concludit distinguendo de gratia: Nam si sumatur (ait) pro dono indito supra, vel ultra vires et industriam naturae, sic non est necessaria gratia ad singula honesta opera: si autem dicatur gratia omne donum gratis collatum, quomodo ipsum vivere gratuitum est, sic potest dici gratia necessaria.

8. Igitur inter scholasticos auctores pauci (ut opinor) invenientur, qui sententiam hanc dicto modo explicatam tueantur. Possunt tamen in illius favorem exponi Gregorius et Capreolus in 1, opinione citati: nunquam enim satis explicant, qualis sit illa gratia quam requirunt. Possunt item pro hac sententia citari moderni auctores, qui cum teneant, Deum non praedeterminare voluntatem humanam ad actus malos, etiam pro materiali, nihilominus tenent praedeterminare illam ad omnes actus morales bonos, et sine hac praedeterminatione nihil posse hominem operari, etiam intra ordinem moralium actuum. Nam hi merito possunt praedeterminationem hanc gratiam vocare, cum detur ex liberalitate Dei, et non sit simpliciter debita naturae. Imo multi existimant, Gregorium et Capreolum de hac fuisse locutos, quod certe non constat, ut lib. 2, de Auxiliis, cap. 3 et 6, notavi, ubi etiam modernos auctores hanc sententiam tenentes indicavi, et ostendi probari non posse illam differentiam, quam constituunt in hoc inter actus bonos et malos: simpliciter vero quid sentendum sit de illa praedeterminatione ad quoscumque actus, in toto illo opere satis diffuse tractatum est.

9. Ut autem fundamentum huius sententiae hoc ultimo modo explicatae intelligatur, sciendum est, hanc gratiam, quae dicitur necessaria ad actus bonos, solum poni per modum praeviae excitationis accommodatae ad operandum bonum, quae in tantum gratia censetur, in quantum accommodate datur, ut voluntatem cum effectu inducat ad bonum actum perficiendum, quia quoad illam congruitatem non est debita naturae, etiamsi illam non elevet ad physice eliciendum, vel operandum aliquid, quod superet naturales vires activas voluntatis. Quod autem haec excitatio necessaria sit, non putant provenire ex laesione naturae per originale peccatum, nec ex improportione, aut excessu actus ad vires naturales voluntatis: sed solum ex dependentia, quam habet voluntas in bono operando a cogitatione praevia intellectus et ab indifferentia, quam habet intellectus humanus natura sua, respectu primae cogitationis (voco autem primam, omnem illam, quae antecedit liberum usum voluntatis) illa enim non est in hominis potestate cum non possit ad illam se libere applicare, nec aliquid excitativum, intellectui sua voluntate proponere, quia nihil volitum, quin praecognitum. Necessario ergo talis cogitatio est naturalis, id est, non libera, et ideo proveniens ab extrinseco principio. Quod ergo haec cogitatio talis sit, ut potius excitet ad bonum, quam ad malum, et quod ita excitet ad bonum, sicut voluntati sic affectae, vel per naturalem inclinationem, vel per consuetudinem, vel per coniunctionem ad tale corporis temperamentum, vel quacumque alia occasione conveniens est, ut illam efficaciter excitet et perducat ad opus, non est positum in arbitrio humano, nec casu evenit respectu divinae providentiae: ergo talis cogitatio, ut est a Deo et a speciali providentia eius, est gratia, quia non est donum naturae debitum, alioqui omnibus secundum legem ordinariam daretur. Haec ergo gratia ad omne opus bonum necessaria est.

10. Hoc discursu uti videtur divus Thomas, 1, 2, quaest. 109, art. 2, ut probet, non posse liberum hominis arbitrium bonum aliquod operari sine motione praevia Dei auctoris eius. Augustinus etiam ubique inde maxime probat contra Pelagianos, initium omnium bonorum operum esse ex Deo, quia sancta cogitatio non potest a nobis habere originem, sed a Deo. Utiturque ad hoc testimonio Pauli 2, Cor. 3: Non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Et ideo putat etiam dictum esse a Christo: Sine me nihil potestis facere. Quia sine sancta cogitatione nihil boni facere possumus, et sanctam cogitationem habere non possumus, nisi ab ipso. Item illud: Qui caepit bonum opus, utique per sanctam cooperationem. Sic fere ratiocinatur Augustinus, libro de Praedestinatione Sanctorum, cap. 2 et sequentibus, de Bono persever., cap. 7 et 10, libro de Gratia et libero arbitrio, cap. 8, et lib. 1, ad Simplicianum, quaest. 2, circa finem, et lib. 2, contra duas epistolas Pelagian., cap. 8, et lib. 2, de Peccator. merit., cap. 17. Unde epistola 106, inter errores Pelagii ponit, gratiam Dei non ad singulos actus dari. Idem habet epist. 107. Et Hieronymus, epistol. ad Thesiphontem, col. 4, sic de Pelagianis inquit: Ita Dei gratiam ponunt, ut non per singula opera eius nitamur et regamur auxilio. Quod saepe ipse reprobat dicens: Nos in singulis operibus indigere Dei auxilio. Prosper in suis Opusculis de hac materia Augustinum imitatur, praesertim ad obiectiones Gallorum, cap. 9. Item Fulgentius, libro de Incarnatione et grat., cap. 12, et Petrus Diaconus, libro etiam de Incarnatione et grat., capite sexto et sequentibus. Consonat etiam illud Bernardi de Gratia et libero arbitrio, cap. 10: Conatus liberi arbitrii cassi sunt ad bonum, si non adiuventur, nulli, si non excitentur. Atque ita sententia haec simul probata relinquatur ex ratione, Scriptura et Patribus.

11. Potest autem ulterius confirmari ex Conciliorum, ac Pontificum definitionibus. Nam Concilium Arausicanum, cap. 9, sic ait: Divini est muneris, cum et recte cogitamus et pedes nostros a falsitate et iniustitia tenemus. Quoties enim bona agimus, Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Ubi eandem doctrinam et idem fundamentum eius significat, et cap. 20: Multa in homine bona sunt, quae non facit homo: nulla vero facit homo bona, quae non praestet Deus ut faciat homo. Et (quod gravissimum est) addit in cap. 22: Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Et cap. 25, post multa Scripturae testimonia, quae ad hoc congerit, concludit: Hoc etiam salubriter confitemur et credimus, quod in omni opere bono non nos incipimus: et alia multa habet similia.

12. His consonant, quae in epistola prima Caelestini papae ad Episcopos Galliae habentur ex mente, ac sententia Sedis Apostolicae, ubi in capite octavo sic legimus: Quod omnia studia, omnia opera, ac merita sanctorum ad Dei gloriam, laudemque referenda sunt, quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo, quod ipse donaverit. Et in huius veritatis confirmationem afferuntur verba Zozimi papae in epistola ad Episcopos totius orbis: Nos autem instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur) ad fratrum, et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus. Quam sententiam maxime laudant et commendant Africani Episcopi, ut ibidem refertur: Ideo utique (dicentes) quia praeparatur voluntas a Domino et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda fidelium. Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt, ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium, et, cap. 9, statim additur: Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operatur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium, omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit; quia per illum aliquid boni possumus sine quo nihil possumus: et eadem doctrina habetur in Epistolis Innocentii et Leonis de hac materia. Denique Concilium Tridentinum, sess. 6, capite decimo-sexto: Virtutem CHRISTI (ait) omnia nostra bona opera semper antecedere, comitari et subsequi.

13. Rationibus stabilitur haec sententia. — Praeter haec omnia, potest haec sententia aliis rationibus confirmari ex iisdem Patrum et Conciliorum definitionibus, sumptis. Prima est, quia Augustinus ubique colligit gratiae necessitatem ex orationis utilitate et efficacitate, quia nemo petit ab alio, quod in sua habet potestate. Quam argumentandi rationem imitatum est Concilium Arausicanum et alii Patres. At orandum nobis est, ut Deus nos adiuvet in singulis operibus, ut ea honeste faciamus, ergo ad singula est gratia necessaria. Secundo, quia eadem Concilia tradunt nos non posse vincere ullam tentationem sine gratia Dei: ergo a fortiori non possumus ullum bonum facere sine divina gratia, plus enim est facere bonum, quam declinare a malo; maxime quia nullum est bonum opus, quod per daemonis tentationem, et industriam non possit impediri: ergo ut non impediatur, atque adeo ut fiat, necessaria est gratia. Tertio docent Sancti et Concilia initium gratiae, vel praedestinationis non esse ex libero arbitrio, ut contra Semipelagianos visum est. At si homo posset per solum liberum arbitrium bonum aliquod opus morale facere, posset subinde per solum liberum arbitrium salutem suam bene operando inchoare, quando ad usum rationis pervenit. Ergo in tali homine vitari non posset, quin gratiae initium esset ex libero arbitrio. Probatur consequentia, tum quia omne bonum honestum placet Deo et est de se dignum aliquo favore et remuneratione eius: tum etiam, quia ille homo faceret quod ex parte sua posset, ergo saltem ex congrua providentia, Deus etiam illius conatum promoveret. Tum denique, quia ille actus bonus posset esse alicuius amoris erga Deum, per cogitationem naturalem eius, vel desiderium honeste vivendi et fugiendi malum, cum aliqua petitione facta auctori naturae; quomodo ergo his actibus negari potest aliqua congruitas, ut sint initium salutis? Si ergo illi sunt in solo libero arbitrio, subditur gratia libero arbitrio.