Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino
Francisco Suárez (1548–1617)
First published 1607
Francisco Suárez’s Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino is a systematic scholastic treatment of the doctrine of God in relation to Aquinas’s Prima Pars. Its three principal divisions examine the divine substance and attributes, predestination and reprobation, and the mystery of the Trinity. Rather than simply reproducing Aquinas’s sequence of articles, Suárez recasts the material into books and disputations, allowing extended treatment of metaphysical and theological problems. The work is characteristic of his method: close engagement with Aquinas combined with an independent organization and detailed comparison of scholastic positions.
Tractatus I: De Divina Substantia Eiusque Attributis
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Existentia Dei, de Essentia Eiusque Attributis in Communi
Caput I: An Existentia Necessitate Absoluta Deo Conveniat, id est, an Deus Necessario Sit
Caput II: An Esse Dei Sit de Essentia Dei
Caput III: An Essentia Dei Consistat in Solo Esse, vel Quid Proprie Deus Sit?
Caput IV: Sit ne Divina Essentia Omnino Simplex Substantia, Ita ut Nullam Substantialem Compositionem Admittat
Caput V: Sit ne Deus Ita Simplex, ut in Compositionem Venire Non Possit
Caput VI: De Divina Unitate
Caput VII: De Veritate Divini Esse
Caput VIII: De Bonitate Divini Esse
Caput IX: Utrum Deo Recte Tribuantur Alia Praedicata seu Attributa, et Quotuplicia Illa Sint
Caput X: An Divina Attributa Distinguantur in Re ab Essentia Dei
Caput XI: Utrum Haec Divina Attributa Sint de Essentia Dei, Ita ut de Illo Essentialiter Praedicentur
Caput XII: An Divina Natura Sit de Essentia Omnium et Singulorum Attributorum, Ita ut de Illis Essentialiter Dicatur
Caput XIII: Utrum Attributa Invicem se Includant Salva Distinctione Rationis Eorum, Tam inter se quam ab Essentia
Caput XIV: Quomodo Possint Divina Attributa Vere de Deo Enuntiari et Deus de Illis
Liber II: De Attributis Dei Negativis prout Unus est
Caput I: An Deus Sit Infinitus Simpliciter Hocque Illi Proprium Sit
Caput II: De Immensitate Dei Eiusque Existentia in Omnibus Rebus seu Locis
Caput III: De Immutabilitate Dei
Caput IV: De Dei Aeternitate, Quatenus Illi Propria est
Caput V: An Deus Sit Omnino Incomprehensibilis
Caput VI: Sit-ne Deus Invisibilis, Praesertim Corporalibus Oculis
Caput VII: An Deus Sit Invisibilis in se et in Substantia Sua Respectu Omnis Intellectus Creati
Caput VIII: An Deus Sit Invisibilis per Naturales Vires Cuiuscumque Creaturae et Consequenter Nonnisi Supernaturaliter Videatur
Caput IX: Utrum Visio Dei Sit Supernaturalis Omni Intellectui seu Naturae Intellectuali Creabili
Caput X: Utrum Visio Dei Proxime Fiat ab Intellectu Videntis Ipsum
Caput XI: An Videatur Deus per Verbum Creatum Productum a Videntibus Ipsum
Caput XII: An Videatur Deus per Speciem Creatam
Caput XIII: An de Potentia Absoluta Possit Videri Deus, prout est in se, per Speciem Creatam Impressam Eiusdem Dei, ab Eodem Infusam
Caput XIV: Utrum Infundatur Lumen Gloriae Videntibus Deum
Caput XV: Quae Sit Necessitas, Quodve Munus Luminis Gloriae
Caput XVI: An de Absoluta Potentia Possit Videri Deus sine Lumine Gloriae
Caput XVII: An Visio Dei Sit Connaturalis Intellectui Lumine Gloriae Informato
Caput XVIII: An Visio Dei Sit Cognitio Quidditativa et Intuitiva Dei, Habeatque Omnes Conditiones Perfectae Scientiae
Caput XIX: Sit-ne Dei Visio Eiusdem Speciei Essentialis in Omnibus Beatis, Ita ut Deus Uno Tantum Modo Visibilis Sit
Caput XX: An Visio Dei Aequalis Perfectionis Sit in Omnibus Videntibus Ipsum
Caput XXI: Unde Proxime Oriatur Inaequalitas Visionis in Beatis
Caput XXII: An Videntes Divinam Essentiam Necessario Videant Omnia Attributa, Quae in Ea Formaliter Sunt, Ita ut ex Hac Parte Non Possint Visiones Esse Inaequales in Obiecto
Caput XXIII: Utrum Necesse Sit, Beatos Videntes Divinam Essentiam Videri Simul Tres Personas; ac Subinde Etiam in Hoc Visiones Omnes Sint Aequales
Caput XXIV: Utrum Beati Videntes Deum, Videant aut Videri Possint Liberos Actus Voluntatis Eius
Caput XXV: An Viso Deo, Videri Possint in Ipso Creaturae
Caput XXVI: An, Viso Deo, Necessarium Sit Videri Creaturas, Saltem ut Possibiles
Caput XXVII: An in Deo Viso Videri Possint Creaturae secundum Suam Existentiam Actualem
Caput XXVIII: Quae Res de Facto Videantur a Beatis in Deo
Caput XXIX: Cur Visio Dei Clara Non Sit Eius Comprehensio, et Quomodo ab Illa Differat
Caput XXX: Sit-ne Deus Omnino Invisibilis Homini in Vita Mortali, Ita ut pro Hoc Statu Visio Clara Dei Illi Communicari Non Possit
Caput XXXI: An Deus Ineffabilis Sit, seu Innominabilis
Caput XXXII: De Variis Nominibus Dei
Liber III: De Proprietatibus Quae Positivam Perfectionem Deo Attribuunt
Caput I: De Scientia, quam Deus de se Habet
Caput II: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis ut Possibilibus
Caput III: De Scientia, quam Deus Habet de Creaturis Aliquando Futuris seu Existentibus
Caput IV: An Scientia Dei Practica Sit et Causa Rerum; Ubi de Variis Nominibus Divinae Scientiae
Caput V: An in Divina Scientia Practica Sint Ideae Creaturarum Omnium, et Quot, Quarumcumque Rerum Sunt
Caput VI: De Divina Voluntate
Caput VII: De Actibus Divinae Voluntatis circa Obiecta Creata
Caput VIII: De Voluntate Signi et Beneplaciti, Antecedente et Consequente
Caput IX: De Omnipotentia Dei
Caput X: De Divina Providentia
Tractatus II: De Divina Praedestinatione et Reprobatione
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De praedestinationis necessitate, ac natura
Caput I: Necessarium Esse in Deo Praedestinationem Ponere
Caput II: Sit ne Praedestinatio Actus Immanens ex Aeternitate Deo Conveniens
Caput III: Praedestinatio Libere ne, vel Necessario Deo Conveniat
Caput IV: Quae Res Proprie Praedestinari Dicantur
Caput V: Quae Res Cadant sub Praedestinatione Tanquam Ipsius Termini
Caput VI: Quae Scientia Necessario in Deo Supponenda Sit Ante Omne Decretum Praedestinationis
Caput VII: Quomodo Scientia Conditionata Effectum Contingentium ad Praedestinationem Necessaria Sit, vel ad Illam Comparetur
Caput VIII: Sit ne Voluntas Absoluta Dandi Gloriam Electis, Primus Actus, Quem Deus Habet Erga Homines, Qui Salvantur
Caput IX: Non Solum Circa Homines, Sed Etiam Circa Angelos Sanctos, Habuisse Deum Propositum Absolutum Salvandi Illos Ante Omnem Alium Voluntatis Actum
Caput X: Decretum Gratuitum, Quod Deus Habuit de Aeterna Felicitate Plurium Angelorum, et Hominum Fuisse Definitum quoad Personas, et Gradus Gratiae, et Gloriae
Caput XI: An Hoc Decretum Dandi Gloriam Praedestinatis, Fuerit Eorum Electio, vel Dilectio et Quomodo Haec Differant
Caput XII: Electionem Omnium Salvandorum in Eodem Signo Rationis Factum Fuisse
Caput XIII: Quomodo Divina Voluntas Praeparavit Media, Quibus Electi Infallibiliter Salvantur
Caput XIV: Habeat ne Deus Voluntatem Exequentem Circa Bona, Quae Confert Praedestinatis, Praeter Eas, Quae ad Ordinem Intentionis Pertinent
Caput XV: An Intentio Efficax Dei, et Executio Mediorum, Diversas Mutationes ex Necessitate Efficiant in Praedestinato
Caput XVI: Sitne ad Praedestinationem Necessarius Actus Imperii, Ratione Distinctus ab Omnibus Numeratis
Caput XVII: Quis Tandem Actus Intellectus, aut Voluntatis Dei Sit Praedestinatio
Caput XVIII: Sit-ne Praedestinatio Pars Providentiae, et Quibus Aliis Modis ab Illa Differat
Caput XIX: Quomodo Praedestinatio ad Gratiam et Supernaturalem Gubernationem Comparetur
Caput XX: Quomodo Praedestinatio ad Librum Vitae Comparatur
Liber II: De causis praedestinationis
Caput I: Status Controversiae, Multiplexque Disputationis Sensus Aperitur
Caput II: Quas Physicas Causas Habeat Praedestinatio quoad Effectus Suos
Caput III: Possit-ne Dari ex Parte Hominis Praedestinati Moralis Causa Praedestinationis quoad Effectus Eius
Caput IV: Utrum Praecesserit Ante Hanc Vitam Actio Aliqua Hominis Praedestinati, Quae Sit Causa Praedestinationis Eius ex Parte Effectum
Caput V: Utrum ex Operibus, Quae Homo Facturus Esset, Si in Alio Statu Constitueretur, Sumi Possit Ratio Praesentis Praedestinationis, Etiamsi Talia Opera Absolute Nunquam Futura Sint. Ubi de Praedestinatione Infantium Praesertim Disseritur
Caput VI: Nullam Hominis Actionem ex Solis Viribus Liberi Arbitrii Procedente Virtute, et Merito Sui, Esse Posse Causam Praedestinationis, quoad Effectus Eius. Contra Pelagianos, et Semipelagianos Ostenditur
Caput VII: An Homo per Opera Moralia Solius Liberi Arbitrii Possit Esse Causa, Saltem Dispositiva, Praedestinationis Suae, quoad Effectus Eius
Caput VIII: Quid Senserint Antiqui Patres Praesertim Graeci, et inter Eos Chrysostomus de Initio Gratiae, vel Praedestinationis ex Operibus Naturae
Caput IX: Contra Resolutionem Superiorem Obiectio Proponitur
Caput X: Tractantur Tres Modi Asserendi Bonum Opus Morale, Quod Non Possit Esse Nisi ex Praedestinatione, seu Gratia
Caput XI: Proponitur Quarta Sententia Negans Posse Hominem per Vires Naturae Bonum Morale Perficere
Caput XII: Vera Sententia, Scilicet, Hominem per Rationem et Liberum Arbitrium Posse Aliquod Bonum Opus Morale Honeste Perficere, ex Scripturis Probatur
Caput XIII: Eadem Sententia Conciliorum Auctoritate Comprobatur
Caput XIV: Probatur Eadem Sententia Auctoritate Patrum
Caput XV: Ratione Comprobatur Eadem Sententia
Caput XVI: Eadem Vero Sententia Suadetur, Ostendendo Varia Incommoda, Quae ex Contraria Sequuntur
Caput XVII: Respondetur Fundamentis Contrariae Sententiae Positis Capite Decimo
Caput XVIII: Satisfit Principali Obiectioni in Capite Nono Propositae
Caput XIX: Bonum Opus Morale Ordinis Naturalis, seu Virtutis Acquisitae Non Posse Esse Causam Propriam Praedestinationis quoad Aliquem Effectum Eius, Etiam Si ex Aliqua Gratia Extrinseca Proficiscatur
Caput XX: Opera Supernaturalia Procedentia ex Gratia Non Esse Causam Praedestinationis quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXI: An ex Parte Christi, vel Alicuius Puri Hominis Possit Dari Causa Praedestinationis Alterius quoad Omnes Effectus Eius
Caput XXII: Possit-ne Dari Causa Praedestinationis ex Parte Actus Divinae Voluntatis
Caput XXIII: An ex Parte Hominis Electi Dari Possit Causa, vel Ratio Praedestinationis Secundum Se, seu quoad Liberam Determinationem Aeterni Actus
Caput XXIV: Potuerit ne Homo Purus, vel Etiam Christus Dominus Mereri Aliis Praedestinationem, quoad Liberam Determinationem Electionis Divinae
Caput XXV: Detur ne Aliqua Causa, vel Ratio ex Parte Dei Electionis Praedestinatorum
Liber III: De praedestinationis effectibus, eorumque concordia cum arbitrii libertate
Caput I: Habeat-ne Praedestinatio Aliquos Effectus, et in Quo Genere Causae
Caput II: Quae Conditiones Necessariae Sint, ut Aliquod Beneficium Sit Praedestinationis Effectus
Caput III: Sint-ne Gloria et Perseverantia Praedestinationis Effectus
Caput IV: An Prima Iustificatio, Omnisque Gratia Habitualis, Quae in Hac Vita Datur Praedestinato, Sit Effectus Praedestinationis Eius
Caput V: An Omnes Supernaturales Actus Quovis Modo Meritorii, Quos Praedestinatus Facit, Sint Effectus Praedestinationis Eius
Caput VI: Quae Vocatio et Praevenientia Auxilia Sint Praedestinationis Effectus
Caput VII: Quae Bona Naturae, et Quomodo Sint Praedestinationis Effectus
Caput VIII: An Malum, Eiusve Permissio Sit Praedestinationis Effectus
Caput IX: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem Habendi, vel Conservandi Gratiam
Caput X: Ex Praedestinatione Non Sequi Necessitatem, aut Non Peccandi, aut Bene Operandi in Singulis Actibus: Ubi Magis Explicatur Concordia Praedestinationis cum Libertate
Liber IV: De supernaturali providentia Dei circa aeternam salutem reproborum seu non electorum
Caput I: Quam Certum Sit, Voluisse Deum Salvare Omnes Homines, Etiam Non Praedestinatos
Caput II: Qualis Sit in Deo Haec Voluntas Salvandi Omnes Homines, et Quod Proprium Obiectum Habeat
Caput III: An Deus Providerit Omnibus Adultis Non Electis Sufficientia Media ad Aeternam Salutem Consequendam
Caput IV: Utrum Omnibus Infantibus, Qui in Hac Vita ad Rationis Usum Non Perveniunt, Providerit Deus Sufficientia Media ad Salutem
Liber V: De reprobatione
Caput I: Reprobationem Esse in Deo, et Quid Sit
Caput II: Sitne Praecipue Reprobatio Actus Intellectus, an Voluntatis
Caput III: An Deus ex Se Voluerit Aliquem a Regno Coelesti Excludere in Primo Signo Rationis, in Quo de Salute Hominum Decrevit
Caput IV: Qui Actus Divini Intellectus, vel Voluntatis in Reprobatione Interveniant
Caput V: Reprobationis Negativae Non Dari Causam ex Parte Hominis Praesciti
Caput VI: Detur ne Causa ex Parte Hominis Positivae Reprobationis Eius
Caput VII: De Effectibus Reprobationis, Praesertim de Permissione Peccati
Caput VIII: Utrum Reprobatio Tollat Aliquo Modo Reprobi Libertatem
Liber VI: De nonnullis comparationibus inter praedestinatos et reprobos, seu inter praedestinationem et reprobationem
Caput I: Utrum Praedestinatus Semper in Hac Vita Recipiat Maiora Dona Gratiae, Quam Reprobus
Caput II: Quomodo Numerus Praedestinatorum et Reproborum Certus Sit
Caput III: Sit ne Maior Numerus Praedestinatorum, an Reproborum
Caput IV: Quomodo Ratio Divinae Providentiae Supernaturalis ex Praedestinatione et Reprobatione Compleatur
Tractatus III: De Sanctissimo Trinitatis Mysterio
Prooemium I: Prooemium
Liber I: De Trinitate Personarum Earumque Processione an in Deo Sit
Caput I: In Deum Tam Nomen, quam Rationem Personae Vere et Proprie Convenire
Caput II: In Deo Esse Plures Personas
Caput III: Quomodo Ratio Personae Communis Sit Tribus Divinis Personis
Caput IV: Personas Non Multiplicari in Deo, nisi per Realem Processionem
Caput V: In Trinitate Processiones Non Esse Immediate a Natura, sed per Intellectum, et Voluntatem
Caput VI: Personas Productas in Deo Procedere per Actus Intelligendi et Amandi, ut Tales Sunt
Caput VII: Per Quos Actus Intelligendi, et Amandi Producantur in Deo Personae Procedentes
Caput VIII: Sit-ne Actus Intelligendi et Amandi Principium Quo Producendi, vel Ipsa Productio
Caput IX: In Deo Tantum Esse Duas Processiones Reales
Caput X: In Deo Esse Tres Personas, et Non Plures
Caput XI: Non Posse Intellectum Creatum sine Divina Revelatione Trinitatem Personarum in Deo Cognoscere
Caput XII: Quomodo Possit Intellectus Creatus Cognoscere, vel Ostendere Personarum Trinitatem in Deo, Supposita Divina Revelatione
Liber II: De Vera Trium Personarum Divinitate
Caput I: Sitne Pater Verus Deus
Caput II: An Persona, Quae est Verus Deus, Possit Esse Producta
Caput III: Filium Secundam Trinitatis Personam Esse Verum Deum
Caput IV: Respondetur Argumentis Haereticorum contra Veram Filii Divinitatem
Caput V: Spiritum Sanctum, Tertiam Trinitatis Personam, Esse Verum Deum
Caput VI: Respondetur Argumentis contra Divinitatem Spiritus Sancti
Liber III: De Vera Distinctione Trium Personarum, et Praedicatis, Quae in Illis Multiplicantur
Caput I: Divinas Personas Realiter inter se Distingui, Ostenditur
Caput II: Satisfit Obiectionibus Haereticorum contra Veram Trium Divinarum Personarum, Realemque Distinctionem
Caput III: Sicut Trinitate Sunt Tres Personae, Ita Etiam Esse Tres Personalitates Realiter Distinctas
Caput IV: Sintne in Tribus Personis Tres Subsistentiae Personales Realiter Distinctae
Caput V: Sint ne in Divinis Personis Tres Existentiae Personales Realiter Distinctae
Caput VI: Quomodo Transcendentalia Praedicata, Res, Aliquid, Ens Multiplicentur Simpliciter in Trinitate
Caput VII: Sint-ne in Tribus Divinis Personis Tres Unitates Transcendentales
Caput VIII: Sint-ne in Tribus Personis Tres Veritates Transcendentales
Caput IX: Sint ne in Trinitate Tres Bonitates, ac Subinde Tres Perfectiones Personales
Caput X: Satisfit Fundamentis Aliarum Opinionum
Caput XI: Utrum Attributa Divina Positiva Multiplicentur in Divinis Personis, aut de Eis Possint Aliquo Modo Pluraliter Praedicari
Caput XII: An Divina Attributa Privativa Multiplicentur Aliquo Modo in Personis Divinis
Caput XIII: Quibus Verbis Distinctio Personarum Explicanda Sit
Liber IV: De Vera Unitate et Identitate Trium Personarum, et Omnibus, Quae ad Illam Pertinent
Caput I: Tres Personas Esse Unius, et Eiusdem Essentiae ac Naturae
Caput II: Tres Personas Divinas Esse Idem Realiter in Una Deitate
Caput III: Occurritur Fundamento Contrarii Erroris et Conciliatur cum Trinitatis Mysterio Principium Illud
Caput IV: Sit-ne inter Personas et Essentiam Aliqua Distinctio in Re, vel Summa Identitas cum Sola Distinctione Rationis
Caput V: Utrum Divinae Personae, seu Proprietates Earum, Sint de Essentia Divinitatis
Caput VI: Satisfit Fundamentis Contrariae Sententiae et Eorum Occasione Nonnulla Dubia Expediuntur
Caput VII: Sit-ne Divina Essentia de Conceptu Essentiali, et Quidditativo Singularum Relationum, ac Proprietatum
Caput VIII: Satisfit Argumentis Contrariae Sententiae et Duo Dubia Illorum Occasione Incidentia Expediuntur
Caput IX: Tres Divinas Personas Habere Eamdem Perfectam Unitatem in Omnibus Attributis Divinis
Caput X: Quomodo Una et Eadem Omnipotentia Sit in Omnibus et Singulis Personis
Caput XI: An Tres Personae Divinae Sint Unum in Aliqua Subsistentia Absoluta et Essentiali
Caput XII: Tres Divinas Personas Vere, ac Proprie Esse et Dici Unum Deum propter Essentiae Unitatem
Caput XIII: Explicantur Varii Modi Loquendi de Unitate Trium Personarum in Esse Dei
1. Personae an dicantur esse idem. — Ex dictis in superiori capite facile intelligi possunt plures propositiones, et varii modi loquendi, de tribus personis, ut sunt unus Deus. Primus est, quo Pater, Filius et Spiritus sanctus dicuntur esse idem Deus, vel idem absolute. Nam si dicantur idem sine ullo addito, erit ambigua locutio, neutraliter vera, masculine falsa. Quia sicut in neutro dici non possunt aliud, et aliud, ita e converso dici possunt idem, quia vero masculine dicuntur alius et alius, idem dici non possunt masculine, quia haec opposita sunt. Et hoc sensu dixit Guidmundus, in quadam confessione Trinitatis, quae habetur in sexto tomo Biblioth. Pater, et Filius sunt idem ipsum, non idem ipse. Sumitur etiam ex Athanasio, dialog. 3, de Trinit., et Iustino in expositione fidei. Qui propterea sentiunt, illam locutionem esse vitandam, vel propter ambiguitatem, vel quia idem immediate adiunctum personis sine addito videtur potius masculine sumi.
2. At vero si ei addatur aliquid, erit vera, vel falsa iuxta rationem additi. Nam, si personae dicantur idem suppositum, est falsa, si autem idem Deus, est vera, quia perinde est dicere eundem Deum, ac dicere unum numero Deum. Et eadem ratione vera est haec locutio. Pater est idem Deus cum Filio et Spiritu sancto, sicut Ecclesia de Patre dicit in Praefatione Missae Trinitatis, et similiter de eodem Patre saepe dicit: Qui cum Filio et Spiritu sancto vivit, et regnat. Sic etiam intelligitur id, quod Ecclesia de Filio dicit: Tu solus Dominus, tu solus altissimus, Iesu Christe, cum sancto Spiritu in gloria Dei Patris. Nam quatenus Christus Iesus est idem Deus cum Patre, et Spiritu sancto, eatenus est solus Dominus, solusque altissimus.
3. Pater est idem Deus, qui est Filius. — Hinc etiam vera est haec locutio: Pater est idem Deus, qui est Filius. Quamvis de illa aliqui dubitent, ut videre licet in commentariis Boetii, de Trinitate, qui nomine Bedae habentur in tomo 8 operum eius. Sed immerito in dubium hoc vocatur. Aliud enim est dicere, Pater est idem, qui Filius, aliud vero est dicere: est idem Deus, qui Filius. Prior enim locutio merito negatur ab Athanasio, in dialogo 1, contra Anomaeos, et ab Ambrosio 1, de Fide, cap. 2. Quia illud relativum, Qui, refert in ea propositione personam Patris, ut talis est. Altera vero locutio vera est, quia in ea immediate refertur Pater, quatenus Deus est, unde, quia Pater, et Filius sunt idem Deus, qui est Pater. Si autem quis enuntiet. Pater est Deus, et idem Deus est Filius: videtur esse locutio magis ambigua. Nam cum Pater proxime praecesserit, videtur ipse immediate referri, et ideo negatur in dicto commentario. Tamen cum ex parte praedicati propositionis prioris absolute praecesserit Deus, potest de illo optime intelligi locutio, et identitas, et ita erit propositio vera, et videtur mihi sensus satis accommodatus. Haec autem locutio, Deus Pater est Deus Filius, simpliciter falsa est: nam ratione adiuncti determinatur suppositio ad tales personas, et ideo perinde est, ac si Pater diceretur Filius. Hanc vero locutionem admittunt aliqui Patres; Pater est idem, quod Filius, ut videre licet in Ambrosio supra, et Augustino, undecimo, de Civitate, cap. 10. Et ratio patet ex dictis, quia illud relativum neutrum, quod, declarat etiam aliud relativum identitatis satis in eodem genere usurpari. Ac talia relativa in neutro posita, identitatem tantum in essentia indicant, ut supra dictum est.
4. Deus unicus. — Rursus vero dubitari solet, an personae, vel simul, vel sigillatim dici possint Deus unicus. Nam D. Thomas, 1 part., quaest. 31, art. 4, videtur non admittere hanc locutionem, quod sequitur etiam Bonaventura, in 1, dist. 21, art. 2, quaest. 1, et favet Hilarius 7, de Trinitate, in fine, ubi significat, Deum dicendum non esse unicum. Fundamentum esse potest, quia haec vos videtur excludere consortium personarum. Illam tamen locutionem admittit Durandus in 1, d. 9, q. 1. Quia non plus significat unicus, quam unus tantum, nam hoc sensu dicitur unicus Pater, et unica Deitas. Unde quando dicitur unicus Deus, ex vi sermonis illud nomen unicus cadit in Deum formaliter, quatenus Deus est, et ideo non excludit consortium personarum, sed Deorum. Atque hoc mihi videtur in rigore verum.
5. Deus singularis. — Non est Deus solitarius. — Deus unus non unitus. — Idemque iudicium est de illa locutione, in qua Deus dicitur singularis: quam etiam Hilarius supra negare videtur, et Leo papa, serm. 2, Pentecost.: In Deitate (inquit) nec singularitas est, nec diversitas. Videntur autem sumpsisse singularitatem pro incommunicabilitate. Proprie tamen, et iuxta communem usum, singulare universaliter opponitur et idem significat, quod individuum, et unum numero, quo sensu verissima est illa locutio. Et sic Anselmus, de Incarn. Verbi, cap. 3, tres personas vocat unum numero Deum: et Lactantius, lib. 4, cap. 29, circa finem, vocat singularem Deum: et Sophronius, in dicta Epistola vocat Deitatis unitatem singularem. Magis cavenda est haec vox Solitarius, quia excludere videtur societatem personarum: et ideo illam etiam negat Hilarius supra, et lib. 4, de Trinitate. Et sumitur etiam ex Augustino 6, de Trinitate, cap. 6 et 7. Expressius id tradit Concilium Toletanum, 6, in confessione fidei. Tandem dubitari solet, an tres personae divinae dici possunt: Unitae in Deitate, vel coniunctae. Nam ita videtur loqui Dionysius, cap. 2 et 3, de Divinis nominibus dum nomina essentialia vocat coniuncta: Significat etiam Nazianzenus, oratione 23, Bernardus autem, lib. 5, de Consideratione ad Eugenium, unus, inquit, non unitus: et idem habetur nomine Bedae in dicto commentario. Et sumitur ex Cyrillo cum Concilio Alexandrino, Epistol. 10. Et sine dubio hic posterior loquendi modus est magis proprius: quia unio indicat distinctionem unitorum: et ideo cum personae dicuntur unitae in Deitate, indicatur distinctio inter ipsas et Deitatem. Et hoc maxime intendit Bernardus, nam hunc errorem impugnabat: propriissime ergo dicuntur unum in Deitate. Quod si dicantur unitae, dicendum est Deitate, non in Deitate, nec Deitati: ut non significetur unio inter personam et Deitatem, et consequenter nec distinctio: sed indicetur unio inter ipsas personas, quae vere sunt distinctae et vinculum huius unionis dicatur esse sola Deitas, quod recte explicatum verum est: quia non per unionem, sed per identitatem cum personis, illas inter se unit.