Commentaria ac Disputationes in Primam Partem D. Thomae: De Deo Uno et Trino

Multa sunt nomina, seu attributa notionalia, quae secundae personae Trinitatis in Scriptura tribuuntur: praecipua vero sunt tria, vel quatuor, quae in hoc libro a nobis explicanda sunt: nam si quae alia inveniuntur, vel ad haec revocantur, vel non tribuuntur illi personae secundum divinitatem, seu prout ab aeterno productae, sed prout unitae in tempore humanitati per incarnationem suam. Primo ergo appellatur haec persona Filius, vel genitus (has enim duas voces in praesenti non distinguimus), vocari etiam solet unigenitus, sed haec vox ultra rationem Filii non dicit rationem aliquam positivam in illa persona, sed addit negationem alterius Filii in divinitate, et ideo non tam ad Filii, quam ad Spiritus sancti cognitionem pertinet, et in eo habet specialem difficultatem, quam in undecimum librum reservamus. Alterum secundae personae nomen est Verbum, quod magis declarat perfectionem et immaterialitatem generationis eius. Tertium nomen est imago, quod perfectionem illius filiationis et eiusdem Verbi excellentiam declarat. His adiungitur sapientiae appellatio, quae peculiari modo Verbo tribuitur. De his ergo sigillatim dicemus, quomodo in illam personam conveniunt, quomodo etiam inter se comparentur, ne secundae personae proprietates multiplicari videantur.

1. Haec duo non possunt disputatione separari, quia vix possumus utrumque probare, nisi ostendendo per utramque vocem eamdem personam significari, hic vero solum supponimus illam personam esse Verbum, proprietatem autem et rationem eius postea prosequemur. De ratione vero Filii brevius hic potest tota res expediri. Multi ergo antiqui haeretici negarunt, Verbum esse proprie Filium, vel quia faciebant illud creaturam, vel quia nomen Verbi attribuebant divinitati, nomen autem Filii humanitati, seu Christo ut homini, vel Filium et Christum in persona distinguendo, vel etiam tantum ex parte naturae. De quibus erroribus videri potest Athanasius in oratione circa illud, Deum de Deo, et epistola de Decretis Nicaenae Synodi, ubi Paulo Samosateno et Arianis hos tribuit errores. Basilius Eunomio tribuit libro 1, contra illum, et de Valentino, varia figmenta refert Irenaeus, lib. 1, contra ipsum, cap. 1, et Tertullianus, lib. 2, contra eundem, Theodoretus, lib. 1, haereticarum fabularum, capite de Filio. Sed inutile censeo circa hos errores latius immorari. Quid vero ex Scriptura possent obiicere, dicam infra.

2. Prima assertio. — Probatio prima. — Dico ergo primo. Processio Verbi divini est vera et propria generatio. Est conclusio de Fide, quam ex Novo Testamento in sequenti latius confirmabo. Nunc solum utor testimonio Pauli ad Hebraeos, 1 cap., probantis Christi Divinitatem ex illo Psalmi 2: Filius meus es tu, ego hodie genui te, loquitur enim de aeterna generatione: alias non recte ostenderet veram Christi divinitatem. Sunt autem, qui existiment, loqui Paulum de Filiatione naturali, non vero de aeterna generatione. Sed difficile est in eodem testimonio haec duo separare, nam ut recte dixit Anselmus ad obiectiones Arianorum, in secunda: Quis Filium dicat et genitum nesciat? quis Patrem valeat credere, quem non considerat genuisse? Itaque si Psalmista loquitur de Filiatione naturali, et ita exponitur a Paulo, credendum etiam est loqui de generatione aeterna. Atque ita intelligunt Augustinus et Ruffinus in Psal. 2, Chrysostomus et Graeci in Paulum ad Hebraeos 1, Augustinus etiam in Enchir., c. 49, et Athanasius, orat. 5, contra Arianos, Tertullianus, contra Praxaeam, c. 7. Verum est, sanctos Patres aliis etiam modis exponere locum illum, qui ita admitti possunt, ut praedictus sensus non excludatur, de quo videri possunt, quae de hoc testimonio in tomo primo et secundo disserui, et quae tractat Ribera ad Hebraeos.

3. Secunda et tertia probationes. — Probatio alia. — Simile testimonium est Psalm. 109: Ex utero ante luciferum genui te, ubi particula Ante luciferum, significat aeternitatem generationis, particula, ex utero, consubstantialitatem: nam ad indicandum generationem illam esse ex solo Patre, ponitur per metaphoram illa vox, quae Matri potius attribui solet. Sumitur ex Cyrillo, dialogo 2, de Trinitate, et Athanasio, Oratione Quod Christus sit Deus, Ambrosio 4, de Fide, c. 4. Aliud testimonium est Isaiae 53: Generationem eius quis enarrabit? Quod licet varios etiam habeat sensus, hic excludendus non est, quem Patres communiter amplectuntur, Clemens, Epist. 1, Iustinus, in Dialogo contra Triphonem, Basilius 1, contra Eunomium, Chrysostomus, homil. 1, de Incomprehensibili Dei natura, Augustinus, lib. 1, de Symbolo ad Cathecumenos, c. 3, Eusebius, lib. 1, de Praeparatione Evangelica, cap. 8, et Cyrillus, dialogo 2, de Trinitate. Communiter etiam exponuntur de hac generatione varia loca ex libris Sapientiae, praesertim Proverb. 8, et Ecclesiast. 24. Denique in Symbolo Athanasii, et in Symbolo Apostolorum ita definitum est, Genitum, non factum, et ideo necesse non est plura Ecclesiae vel Patrum testimonia afferre.

4. Ratione confirmat veritatem hanc divus Thomas, 1 p., q. 27, art. 2, advertendo, generationem duobus modis a philosophis sumi. Primo pro omni productione substantiae ex praeiacente materia, quomodo communis est inanimatis, et viventibus, et univocae, ac aequivocae productioni, quomodo fere utitur illa voce Aristoteles in libris physicorum et de generatione. Alio modo sumitur specialiter pro nativitate, seu conceptione viventium, quo modo in praesentî sumenda est. Nam divinum Verbum est perfectissime vivens. Sic autem sumpta generatio definitur, ut sit processio viventis a vivente coniuncto in similitudinem naturae. Ubi duae particulae indigent expositione. Prior est illa coniuncto, per quam significatur, generationem viventis debere esse aliquo modo de substantia ipsiusmet generantis. Inanimata enim generant ex materia extrinseca, viventia vero ex se ipsis, quia generant vitali modo: actio autem vitalis semper est aliquo modo circa ipsum operans. Sic ergo vivens producit ex vivente coniuncto, quia ex substantia, vel aliqua parte substantiae eius generatur. Altera particula est in similitudinem naturae, de qua solet quaeri, an debeat esse similitudo specifica, vel sufficiat generica. Nam in generatione quorumdam viventium haec posterior tantum invenitur. Sed quaeestionem hanc philosophis omitto, illud nobis sufficit, hanc generationem tunc fore perfectam et maxime naturalem, quando fuerit in perfecta similitudine. Quocirca si talis esse possit, ut ad unitatem etiam naturae perveniat, illa erit perfectissima. Addunt vero expositores divi Thomae huic definitioni aliam particulam, scilicet, ex vi processionis, quam ipse divus Thomas, dicta quaestione 27, articulo 4, et quaestione 35, articulo 2 et 4, contra Gentes, cap. 11, indicavit, fortasse vero illam expresse non addidit, quia in ipsa definitione subintelligi poterat. Nam processio, quae est generatio, debet formaliter tendere ad similitudinem, quia tendit ad communicationem naturae et essentiae, ut talis est. Atque definitionem sic expositam amplectuntur theologi in prima, dist. 13. Indicavit etiam Elias Cretensis in orationem primam Nazianzeni, § Cum contra, dicens: Generatio propria est cum ex generantis essentia id quod gignitur, quantum ad essentiam, genitori simile producitur.

5. Hinc ergo concluditur ratio. Nam productio Verbi aeterni est processio viventis a vivente, maxime coniuncto, tum, quia est per actum immanentem, tum etiam, quia est de substantia eius, ut in superioribus ostensum est: est etiam non solum in similitudinem, sed etiam in identitatem naturae, ut supra etiam demonstratum est. Eamque similitudinem ex vi sua confert: ergo nihil deest illi processioni ad propriissimam generationem. Antecedens quoad priores partes notum est ex dictis in superioribus, quoad ultimam vero in libro sequenti tractandum est latius. Nunc satis est brevis declaratio, quia quoad hanc partem nulla est inter Catholicos difficultas. Probatur ergo, quia per illam processionem formaliter communicatur secundae personae natura divina, ut intellectualis est, et ut tenet supremam excellentiam in illo gradu, quia communicatur, ut est ipsum intelligere per essentiam, ut constat ex dictis in libro primo, et in sequentibus capitibus latius dicetur, sed perfecta et formalis assimilatio geniti consistit in receptione eiusdem naturae, secundum proprium gradum specialem eius, ut per se constat, ergo in hac processione est assimilatio ad generationem sufficientissima.

6. Dico secundo. Secunda Trinitatis persona est vere, ac proprie Filius. Hoc assertum sequitur ex praecedenti, estque de fide certum et in Scriptura expressum. Primo in dicto loco Psal. 2: Filius meus es tu, explicato ad Hebraeos 1. Et ita etiam intelligitur a Patribus illud Proverb. 36: Quod est nomen eius, et quod nomen Filii eius, si nosti? Ubi videri potest Iansenius, in Evangelio est frequens haec veritas, Matthaei 3, 16 et 17, Marci 14, et alia statim referam. Definitiones autem et testimonia Patrum notissima sunt. Ratio etiam est evidens ex dictis, quia Filius nihil aliud est, quam vivens productum a vivente per propriam generationem, ostensum est autem Verbum produci per veram generationem, ergo.

7. Dico tertio. Verbum divinum et Filius Dei idem sunt, et quoad personam, et quoad naturam. Est de fide, quam contra praedictos errores ostendunt Patres in principio citati, et Irenaeus etiam lib. 2, c. 4 et lib. 4, c. 37, Athanasius, Epist. ad Epictetum, et oratione 2, contra Arianos, Ambrosius, l. 1, de Fide, c. 2, et l. 4, c. 3, Augustinus 7, de Trinitate, cap. 2 et seq. Et convincitur ex Ioanne 1, ubi idem, qui prius dicitur Verbum, postea dicitur Caro factum, ac tandem vocatur Unigenitus, vidimus gloriam eius gloriam quasi unigeniti a Patre. Idem constat ex Matthaei ultimo iuncto testimonio 1, Ioan. 5. Nam eadem secunda persona Trinitatis, quae in priori loco vocatur Filius, in posteriori appellatur Verbum. Imo in eodem loco Ioannis vocatur etiam verus Filius, ut simus in vero Filio eius.

8. Ratio etiam est evidens, ex principiis fidei, quoad priorem quidem partem, quia si non essent una persona, vel quatuor essent personae Trinitatis, vel Verbum, aut Filius excludendus esset a numero divinarum personarum: utrumque autem est aperte contra fidem. Quoad alteram vero partem probatur, quia si Filius Dei non esset Filius secundum divinam naturam, non esset verus, et naturalis Filius, et consequenter nec Deus esset Pater ab aeterno, quae sunt aperte contra fidem: Verbum ergo etiam in natura sua Filius est. Quod etiam ex dictis de secundae personae processione facile ostendi potest, quia illa processio talis est, ut Pater intelligens communicet personae, quam producit, suum proprium intelligere, quod est substantiale et essentiale esse ipsius Patris: ergo illa productio Verbi simul est etiam perfectissima generatio, quia est communicatio eiusdem vitae substantialis et essentialis, ergo Verbum est Filius.

9. Sed obiici possunt nonnulla Scripturae testimonia, in quibus Verbum a Filio distingui videtur Actor. 10. Verbum misit filiis Israel Evangelizans per Iesum Christum: sunt ergo distincta, Verbum et Christus, et ad Hebraeos 1, dicitur de Filio, Portansque omnia Verbo virtutis suae, et Apocal. 1: Testimonium perhibuit Verbo Dei et testimonium Iesu Christi. Confirmatur etiam ratione, quia alias hae voces Verbum et Filius essent synonymae: quod falsum est, quia diversas important habitudines.

10. Ad primum testimonium Athanasius, oratione in illud dictum Deum de Deo, concedit, ibi esse sermonem de Verbo divino et negat consequentiam. Quia interdum in Scriptura sit repetitio eiusdem personae per proprium eius nomen, ut 1, Corinth. 1: Expectantes beatam spem et adventum Domini nostri Iesu Christi, qui et confirmabit vos inculpabiles usque in diem Domini nostri Iesu Christi, quam expositionem late etiam prosequitur in libro contra Samosatos. Et confirmatur, quia statim de eodem Christo ibi subiungitur, Hic est omnium Dominus. Secundo vero responderi potest, ibi non esse sermonem de Verbo Divino, sed de verbo evangelico, quod Deus annuntiari voluit hominibus per Iesum Christum. Ita Theophylactus, et significanter etiam Glossa, Carthusius, et Caietanus.

11. In secundo autem testimonio, quamvis Basilius, libro de Spiritu sancto, cap. 11, per Verbum ibi Spiritum sanctum intelligat, tamen et improprie utitur illa voce, et expositio necessaria non est. Nam si per Verbum ibi Verbum divinum intelligamus, intransitive exponendum est Verbum virtutis suae, id est, quod est virtus sua, ut voluit ibi D. Thomas, lect. 2. Probabilius autem videtur ibi Verbum non pro Filio, sed pro imperio sumptum esse, nam illo Verbo dixit, et facta sunt et eodem omnia continet. Unde ibi non est vox λογου, sed ρῆμα, quae sermonem significat, non divinam personam. Atque ita exponunt Chrysostomus et Graeci, consentitque D. Thomas, 1 part., q. 34, art. 2, ad 5.

12. Et utraque expositio potest ad tertium testimonium accommodari. Probabilius autem videtur ibi esse sermonem de Verbo divino, quia ibi est vox logos, et cum articulo, quia emphasim habet, et quia huic Verbo maxime praebuit testimonium Ioannes, et quia sequentia verba non discrepant, sed potius confirmant veritatem. Nam hoc testimonium Iesu Christi, quia nimirum Verbum, et Christus idem sunt, quod in prima canonica, cap. 1, idem Ioannes diserte satis explicuit, dicens in principio: Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus de Verbo vitae, et infra: Quod vidimus, et audivimus, annuntiamus vobis, ut societas nostra sit cum Patre, et cum Filio eius IESU Christo. Cum ergo nobis Dei Filius, et Verbum, et Iesus Christus praedicatur, eadem persona annuntiatur.

13. Ad confirmationem absolute negatur sequela. Significant quidem illae voces eamdem rem, eamdemque personam, atque adeo eamdem relationem, quo sensu dixit Augustinus 7, de Trinit., cap. 2. Eodem quippe Verbum, quo Filius, et eodem Filius, quo Verbum. Nihilominus tamen sub diverso conceptu illam personam significat. Quod intelligi potest ex eo, quod illae voces abstracte sumptae, communes sunt Deo, et creaturis, et nomen Filius res creatas longe diversas sub se comprehendit quam nomen Verbum. Ergo applicatae secundae personae Trinitatis, sub diversa ratione illam significant. Unde verbum dicit respectum ad creaturas, seu res distinctas, quem non dicit Filius, ut sic: Filius ergo solum dicit processionem in similitudine naturae: Verbum autem explicat processionem intellectualem, et ideo dixit Ambrosius, lib. 1, de Fide, cap. 2: Verbum dicitur, quia immaculatum, Filius quia genitus, et Athanasius, orat. 2, contra Arianos: Nomen Filii (dicit) identitatem substantiae significare nomen Verbi, quod non sit materialiter genitum, idem fere Basilius, homilia in Ioan. prima, et ex dicendis capite sequenti hoc fiet manifestius.

14. Ex dictis intelligitur, filiationem, generationem, et paternitatem (quod supra in hunc locum remisi) longe diverso modo in divino Verbo, et aeterno Patre, quam in creaturis inveniri. Nam in Deo est generatio omnino immaterialis, immutabilis, aeterna, sine substantiae divisione, ac denique sine aliis imperfectionibus, quae in creata generatione inveniuntur, ideoque sicut alia nomina communia Deo, et creaturis, analoga sunt, ita etiam haec. Quod non solum verum est de filiatione illa, et paternitate, quae inter homines esse potest, sed etiam de filiatione, quae esse potest hominis ad Deum. Quia haec etiam est per participationem tantum, vel adoptionem, atque adeo impropria, et metaphorica, ut latius dixi in 3 part., q. 23. Unde etiam e contrario, hoc nomen Pater dictum de Deo notionaliter, vel essentialiter, analogum est, et prius, ac proprius convenit, quatenus notionale est, ut ex dictis satis constat. Nec refert, quod quatenus essentielle est, est commune tribus personis, nam dicit relationem ad creaturas, quae autem huiusmodi sunt, etiam si sint communia, posteriora sunt notionalibus. Quae omnia clara sunt ex dictis, et ex his, quae tradit D. Thomas, 1 p., q. 33, art. 3.

1. Non est, quod amplius de proprietate, seu veritate divinae filiationis disputemus: hoc enim satis iam actum est, et in libro primo et praecedenti capite est demonstratum, et in Scriptura expresse habemus, Verbum non tantum esse Filium, sed etiam esse verum Filium, 1, Ioan. 5. Agimus igitur solum de Verbo, ut Verbum est, quia eius proprietas non solum ab haereticis, sed etiam ab aliquo Catholico in dubium revocata est, indigetque aliqua declaratione. Operae pretium autem erit advertere (quod Caietanus, 1 p., q. 34, art. 2, notavit) vocem proprie dupliciter accipi posse, vel ut distinguitur contra Metaphorice, vel ut distinguitur contra commune. In hoc enim capite in priori sensu de illa disputamus, de alio dicemus in capite sequenti.

2. Varii errores refelluntur. — Fuit ergo antiqua haeresis, quae Verbum Dei ita abnegavit, ut nihil esse diceret, ideoque neque initium Evangelii Ioannis, nec Apocalypsim admitteret. Ita refert Epiphanius, haeres. 51. Ubi hac de causa hos haereticos Alogianos appellat. Idem Augustinus, haeres. 30, Athanasius, orat. contra Gregales Sabellii, et in epist. de decretis Nicenae Synodi. Quo autem fundamento hi haeretici moverentur, neque hi Patres explicant, neque multum refert, cum nullum habuerint probabile fundamentum. Et contra illos sufficiunt iidem libri, quos ipsi esse in hac parte canonicos negabant: in quo satis se esse haereticos ostendunt, neque id nunc denuo confutare, aut auctoritatem illarum partium Scripturae probare necesse est, quia res est nota, et alterius loci.

3. Durandi opinio reprobatur. — Arius vero, Eunomius, et alii, qui posuerunt secundam personam esse creaturam, etiam consequenter negarunt, esse proprie Verbum, ut Athanasius eisdem locis refert, et oratione contra Arianos in id Deum de Deo, et Hilarius 6, de Trinitate, Cyrillus, lib. 7, Thesauri, cap. 3, et lib. 1, in Ioan., cap. 3 et 7, loquebanturque isti haeretici consequenter. Quia si illa persona esset creatura, non maneret intra Deum ipsum, non ergo posset esse proprium Verbum ipsius Dei. Explicabant ergo illam vocem per metaphoram, ut sicut Ioannes Baptista dictus est vox, ita illa excellens creatura dicta sit Verbum, quia per excellentem sapientiam illi communicatam, et per humanitatem assumptam, divina secreta, et mysteria nobis manifestavit. Verum tamen fundamentum istorum haereticorum iam supra est eversum, cum ostendimus secundam personam esse verum Deum, et esse in Deo. Omitto etiam errorem Valentini, qui posuit quidem Verbum prolatum a Patre, sed post multa saecula, ut late refert Irenaeus, lib. 1, a principio, et impugnat, lib. 2, attingitque Hilarius, lib. 6, de Trinitate. Sufficiunt tamen contra hunc errorem superius dicta de aeternitate omnium personarum, et quod temporale Verbum, vel non possit esse intra Deum, et sic nec esset proprie verbum, vel non posset esse sine magna mutatione Dei. Denique inter scholasticos Durandus, in 1, dist. 2, quaest. 3, negat secundam personam esse proprie Verbum, ex alio fundamento. Quod non procedit per intellectum, ut supra vidimus libro primo ubi fundamentum illud sufficienter impugnavimus. Hic ergo supponimus, secundam personam esse Deum, procedentem a prima per intellectum, et nihilominus inquirimus, an proprie Verbum sit.

4. Argumenta. — Ratio dubitandi esse potest, quia non omne, quod procedit per intellectum, est Verbum, habitus enim scientiae, verbi gratia, procedit per intellectum, et tamen Verbum non est, necesse est ergo, ut procedat, ad intelligendum, seu ad repraesentandum ei, a quo procedit, sic enim verbum hominis ab ipso procedit, ut ipsum actu intelligentem constituat, eique repraesentet, quae intellectus est. At secunda Trinitatis persona non potest ita procedere a prima, ergo non potest esse proprie Verbum. Minor probatur, quia prima persona, quae intelligendo producit, non constituitur actu intelligens per personam productam, quia nullam perfectionem ab illa comparat: et ideo nec persona producta potest repraesentare producenti, tum quia talis repraesentatio non est, nisi per intellectionem: tum etiam, quia Pater in se ipso, non in alio omnia cognoscit, ergo non est secunda persona proprie Verbum. Patet consequentia, quia non possumus propriam Verbi rationem, nisi ex nobis colligere, nam ex nostro verbo ad divinum ascendimus.

5. Prima et secunda confirmationes. — Unde confirmatur primo, nam quod procedit ab intelligente iam constituto in actu secundo intelligendi, non potest esse proprium Verbum mentale, sed erit vocale, vel scriptum, ut in nobis constat: secunda autem persona procedit a prima, prius origine constituta in actu secundo intelligendi, ut supra visum est, quia prius origine habet Pater omnia essentialia, inter quae est ipsum intelligere, ergo non potest Filius procedere, ut proprium verbum mentale, constat autem nec vocale, seu transitorium esse, ergo nullo modo est proprium Verbum. Tandem confirmatur, quia dicere, et Verbum correlativa sunt, sed primam personam producere secundam non est dicere: ergo nec secunda est Verbum. Minor patet, quia dicere, ut sic, non est producere. Nos enim dicimus res, quas nos producimus, et Verbum ipsum divinum dicit omnia, quae cognoscit, et quae facit, nam de illo etiam verum est illud, ipse dixit et facta sunt. Et tamen non producit saltem per intellectum, ergo.

6. Assertio. — Dicendum nihilominus est, secundam personam esse Verbum Patris cum omni veritate et proprietate. Res per hanc assertionem significata est de Fide, et ultima pars est etiam ita certa, ut sine errore negari non possit. Probatur primo ex Scripturis: nam in Testamento etiam veteri multis in locis significata est haec veritas, ut in illo Psalmi. 32. Verbo Domini caeli firmati sunt, et similibus, praesertim vero in illo Psalm. 44. Eructavit cor meum verbum bonum. Quem locum de aeterna generatione exponunt Patres ibi communiter, et Cyprianus, lib. 1, contra Iudaeos. Et significavit Paulus, ad Hebr. 1, ex illo loco demonstrans Christi divinitatem. Praecipue vero nobis ostendit hanc proprietatem Ioannes Apostolus in tribus locis Novi Testamenti, Apocalyp. 19, Et nomen eius Verbum Dei, in quo indicat proprietatem: nam haec maxime significari solet proprio rei nomine, et maxime quando a Deo ipso, vel spiritu eius imponitur. Item prima canonica, c. 1, ubi vocat Verbum vitae, et in c. 5, numerans personas Trinitatis, secundam ponit nomine Verbi.

7. Initium Evangelii Ioannis exponitur. — Insignior locus est initium Evangelii Ioannis: In principio erat Verbum. Est enim vulgatum, Ioannem ad hoc praecipue suum Evangelium scripsisse, ut Christi divinitatem et aeternam processionem nobis demonstraret, et ideo inquit Cyrillus Alexandrinus, lib. 7, Thesauri, cap. 5, statim in principio: Nomen Verbi elegit, quia est maxime proprium et significativum divinitatis et processionis propriae secundae personae. Et ob hanc rem male audit Erasmus, qui in illo initio mutare ausus est nomen Verbum, et loco illius ponere nomen Sermo. Reprehenditur autem, non quia secunda persona non possit etiam sermo vocari. Nam multi Patres saepe utuntur illa voce, ut videre licet in Cypriano, dicto libro 2, contra Iudaeos, cap. 3 et 5, et Augustino, tract. 108, in Ioannem. Imo aliqui ita interpretantur et non male illud ad Hebr. 4: Vivus est enim sermo Dei et efficax, etc. Nam illa omnia, quae Paulus ibi attribuit verbo Dei, propriissime conveniunt in Verbum increatum, ut notarunt Ambrosius 4, de Fide, cap. tertio, et Cyrillus, lib. 2, in Ioannem, cap. 37, et Graece utrobique habetur eadem vox λόγος. Nihilominus merito reprehenditur Erasmus, tum quia ausus est, antiquissimam et receptissimam lectionem mutare, tum quia in rigore magis proprium est Verbum, quam Sermo. Nam Verbum propriissime dicitur de re omnino simplici, Sermo autem in rigore significat orationem compositam. Et ideo aliqui curiose adnotarunt, Sermonis vocem magis accommodari Christo, ut est persona composita: Verbum autem proprie dici de ipsa persona divina secundum se, quamvis illa etiam sermo dici possit, quia in sua simplicitate eminenter continet omnia, quae a longo sermone dici possunt.

8. Ex Conciliis et Patribus non oportet plura referre, quoniam supra probando Filii Divinitatem et processionem eius per intellectum allata sunt et in discursu huius capitis et sequentium necessario erunt repetenda. Ut ergo ratione declaremus hanc veritatem, pauca de verbo praemittenda sunt, ex multis, quae theologi disputant, et inter eos latissime Torres, 1 p., q. 27.

9. De verbo creato. — Primo ergo Verbum in communi sumptum, in genere signi, seu repraesentavi constituitur, quod satis constat ex communi usu et sensu omnium. Verbum enim locutioni respondet: locutio autem ad significandum, vel repraesentandum aliquid refertur: verbum ergo hunc etiam respectum includit. Et hinc fit, ut verbum dicat ordinem ad naturam, seu facultatem rationalem, vel intellectualem, quatenus intelligit, seu ratione utitur, quod etiam constat ex usu philosophorum. Quia nec brutis, nec sensibus externis verbum attribuunt, quamvis haec suo modo forment imagines obiecta repraesentantes, quia rationem non participant. Item quia locutio, si sit vera et propria, est actus rationis; Verbum autem, ut dixi, locutioni respondet. Tertio denique, dicit verbum habitudinem ad mentem tanquam ad principium, a quo, vel quo mediante procedit, ut etiamsi repraesentet et ad hoc fiat, non est verbum, quia per se non procedit a mente, ut principio intelligendi, sed ab obiecto, vel aliquo supplente causalitatem eius. Item procedit hic ratio facta, quia Verbum est terminus locutionis, locutio autem dicit habitudinem ad rationem, ut ad principium. Ex quibus facile erit unicuique descriptionem Verbi colligere, quia tamen valde analogum est, facilius accommodabitur ad singula membra, praemissa divisione.

10. De vocali et scripto. — Est ergo secundo advertendum, verbum primo dividi posse in externum et internum. Externum voco, quod sensibile est et per exteriora corporis membra formatur: internum, quod per interiores potentias. Unde illud prius dividi solet in vocale et scriptum, quae materialiter tantum differunt, nam usum et modum significandi fere eundem habent. Dubitari autem solet, an verbum sensibile, ut vocale sit proprie verbum. Nam Durandus vult solum metaphorice ita appellari eo modo, quo imago hominis vocatur homo: nam solum dicitur verbum, quia repraesentat mentale. Caietanus vero, Torres et alii dicunt, esse proprie verbum. Imo Caietanus existimat, proprius esse Verbum in voce, quam in phantasia, quia locutio exterior magis participat de usu rationis, magisque ibi obedit, quam phantasia, seu disputatio est parvi momenti et de nomine. Si tamen attendamus primam impositionem vocis, non videtur dubium, quin vocale sit proprie verbum, imo fortasse ad illud significandum primo est vox imposita, tanquam hominibus notius. Item locutio exterior est proprie locutio a ratione procedens et terminus eius vere significat, ac repraesentat: erit ergo proprie verbum. Quanquam probabile sit, comparatione verbi mentalis esse analogice verbum: quia totum suum esse et repraesentationem habet per quamdam habitudinem ad illud et per aliquam participationem illius, ut significavit Augustinus, 15, de Trinit., cap. 11, et sequentibus. Idemque dicendum est de verbo scripto. Aliqui etiam volunt actiones alias externas, quibus homines interdum utuntur ad exprimendos conceptus loco vocum, posse etiam dici verba, sed hoc magis metaphoricum est.

11. De verbo phantasiae. — Similiter verbum internum subdividitur a divo Thoma supra in verbum phantasiae et mentale, seu imaginationis et intellectus. De priori solum est advertendum, in imaginatione posse imprimis esse conceptus externorum verborum. Experientia enim constat, cum loquimur formare prius in imaginatione verba ipsa exterius proferenda. Atque hoc modo nemo dubitare potest, quin illa imago phantasiae sit tam proprie verbum sicut vocale vel scriptum, quia habet eundem usum, eundemque modum significandi et eandem subordinationem ad rationem. Ulterius vero est in phantasia imago ipsius rei significatae per vocem, et de hac aliqui nolunt, ut appelletur verbum, sed idolum, vel phantasma expressum, quia non procedit a ratione. Sicut in bruto simile idolum non dicitur verbum. Sed de hoc etiam non est multum contendendum, nam etiam est quaestio de voce. Quia vero in homine ipsa imaginatio est rationalis per participationem, et in suis conceptibus etiam ultimis dirigi potest ab intellectu, ideo maiori cum ratione potest in homine talis conceptus verbum appellari, quam in brutis.

12. De verbo intellectus creati. — Quod vero maxime ad rem praesentem pertinet, est verbum intellectus, in quo distingui etiam potest verbum vocis a verbo rei. Illud est, quod a dialecticis vocari solet conceptus non ultimus: estque etiam verbum imperfectum et secundum quid, respectu rei significatae per vocem, nam formaliter habet eandem rationem quam verbum ore prolatum, et ideo est etiam omitendum. Verbum ergo rei est, quod proprie et simpliciter dicitur verbum mentis, quod in hac materia omnes Patres supponunt, et per comparationem ad illud rationem Verbi divini declarant. Nam licet Verbum divinum longe sit nobilius et principalius verbum, etiam secundum analogiam: nihilominus nostrum verbum nobis notius est, et ideo utimur ac cognoscendum aliud, et seclusis imperfectionibus. Atque hanc viam et rationem declarandi Verbum divinum maxime prosequitur Augustinus, toto libro 15, de Trinitate, et lib. 7, et in aliis habet aliqua Anselmus optime, in Monologio, cap. 29, et sequentibus. Ubi verbum vocat Imaginem expressam, quae oritur in ratione cogitante: imo significat, cogitationem ipsam esse imaginem et imaginem in cogitatione existentem esse verbum. Damascenus etiam, lib. 1, cap. 18, vocat verbum naturalem intellectus conceptum et quasi factum. Basilius, hom. 1, in Ioannem, dicit procedere a mente sicut rivum a fonte. Denique Athanasius, in Epistola de sententia Dionysii contra Arianos, dicit esse mentis promanationem.

13. Convenientia verbi increati cum creato. — Est autem tertio observandum ex eodem Athanasio, serm. 3, contra Arianos, et ex Basilio, oratione contra Sabellium, non esse in omnibus Verbum divinum cum verbo mentali hominis comparandum, sed tantum in iis quae ad perfectionem pertinent. Conveniunt itaque primo, quia utrumque spirituale est et permanens, et non transitorium, ut est verbum vocale. Secundo, utrumque est immanens intra ipsum intelligentem. Tertio, utrumque repraesentat non ad placitum, sed naturaliter, neque ex accidenti, ut sic dicam, seu concomitanter, sed per se et ex vi suae processionis, quia utrumque est ipsummet intelligere eius, a quo procedit. Quae omnia et similia ad perfectionem spectant, et ad proprietatem verbi sufficiunt, ut statim declarabo.

14. Differentia. — Differunt tamen in multis. Primo, quia verbum creatum est accidentale, Verbum autem divinum subsistens, quod non minuit rationem et proprietatem verbi, imo perficit. Sicut patet a simili in sapientia accidentali et subsistente, et similibus. Et ratione etiam facile patet, quia ratio subsistentis non excludit veram repraesentationem intellectualem, nec veram rationem imaginis. Hinc secundo differunt, quod Verbum creatum est forma constituens in actu secundo intelligentem, a quo producitur, ut recte probat quaedam ratio supra facta. Et sequitur haec differentia ex praecedenti, quia res subsistens ut sic, non est forma alterius rei distinctae. Nascitur etiam haec differentia ex alia, quae potest esse tertia, quia verbum creatum producitur ex indigentia intelligentis, quia sine illo non est sufficienter constitutus in actu ad intelligendum, neque habet formaliter ipsum intelligere, sed solum actum primum et virtutem producendi verbum. Verbum autem divinum non ex indigentia, aut potentialitate aliqua sui principii producitur, sed ex infinita perfectione et foecunditate, et ideo non supponit personam producentem solum constitutam in actu primo, sed etiam in actu secundo intelligendi. Quarto denique differunt, quia in productione verbi creati forma illa repraesentativa, quae imprimitur ipsi verbo, ut sic dicam, est res distincta a forma, quae est principium productionis eius et comparatur ad illam ut actus secundus ad primum. In productione autem divini verbi, quamvis producens sit distinctum a producente, tamen forma, quae in verbo producto est ratio repraesentandi, eadem est cum forma, quae in producente est ratio producendi, nam est ipsummet intelligere Patris communicatum verbo. Ratio autem est eadem, quae tacta est, quia haec productio non est quasi transitus de potentia in actum, sed est communicatio eiusdem purissimi actus, quae non habet locum, nisi in forma infinita.

15. Concluditur ratio assertionis. — Ex his ergo omnibus concluditur manifeste ratio assertionis propositae. Nam in divino Verbo vere, ac proprie inveniuntur omnia per se necessaria ad veritatem et proprietatem Verbi: est ergo verbum proprie et non metaphorice. Antecedens patet, quia est terminus per se primo productus per actum intelligendi, recipiens ex vi suae productionis ipsummet intelligere personae producentis, quo constituitur in ratione rei repraesentantis intellectualiter obiectum illius intellectionis: haec autem sunt, quae per se et formaliter requiruntur ad esse verbi. Reliqua vero, quae in humano verbo inveniuntur et imperfectionem includunt, non pertinent ad formalitatem verbi ut sic, sed ad imperfectionem verbi creati, et ideo ex eis nihil concluditur contra proprietatem Verbi divini.

16. Solvuntur argumenta. — Per quod etiam responsum est ad rationem dubitandi: nam totum, quod in ea sumitur, pertinet ad imperfectionem verbi creati, sicut in scientia creata, quod sit habitus et forma, est materiale, et ideo non licet inde argumentari, quod in Deo non sit propria scientia. Unde dixit optime Athanasius supra. Non tale esse quaerendum Dei Verbum, quale nostrum est, quia non talis est Deus, quales nos sumus. Responsum etiam est ad primam confirmationem ibi positam: nam si actus secundus intelligendi ita supponatur in producente, ut tamen ipsemet communice tur producto ex vi talis productionis, perfectissima est productio Verbi, et talis est in Deo: in nobis autem non ita fit propter imperfectiones declaratas. De secunda vero confirmatione dicam in capite sequenti.

1. Prima opinio. — Haec quaestio pertinet ad aliam significationem vocis proprie, ut distinguitur contra commune, an scilicet Verbum dicatur proprie de Filio, non solum quia non metaphorice, sed etiam quia non essentialiter, sed personaliter tantum de Deo dicitur. In qua re Durandus, in 1, d. 27, q. 3, sentit, Verbum dici essentialiter tantum, de secunda autem persona dici non proprie, sed appropriate. Erravit tamen ex alio fundamento supra reiecto, quod secunda persona non procedit per intellectum. Alii vero dixerunt Verbum et essentialiter, et personaliter dici posse. In qua sententia fuit D. Thomas, in 1, dist. 27, q. 2, art. 2, et sequitur ibi Capreolus, q. 2, art. 1, conclusione 4, et Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 13. Fundamentum esse potest, quia omnis actus intelligendi est Verbum, quia est forma expresse repraesentans: in Deo autem est actus intelligendi essentialis, ergo ille est verbum essentialiter. Nec necesse est, ut realiter producatur: sed satis esse videtur, quod sit actus vitalis fluens nostro modo intelligendi ab interno principio intellectuali. Praeter hoc vero est in Deo verbum realiter productum, ut explicatum est. Ergo licet haec posteriori ratione dicatur notionaliter, nihilominus priori modo dicetur essentialiter.

2. Verbum in Deo tantum notionaliter dici. — Sed licet haec quaestio maxime posita sit in significatione vocis, nihilominus verior sententia est, magisque consentanea modo loquendi Scripturae et Patrum, quae docet verbum personaliter tantum dici. Quod sensit D. Thomas, 1 part., quaest. 34, art. 1, et ibi Caietanus et Magister, 1, d. 27, ubi etiam Bonaventura, Scotus, Gabriel et alii. Et est expressa sententia Augustini, 5, de Trinit., cap. 13, et lib. 6, cap. 2, lib. 7, cap. 1 et 2, et lib. de Cognitione verae vitae, cap. 14. Quibus locis docet tres personas non dici esse unum verbum, sicut dicuntur esse una sapientia, quia sapientia ut sic, non dicit relativum, verbum autem dicit relativum, sicut Filius. Sic etiam Cyrillus, lib. 7, Thesauri, cap. 1, dixit Verbum esse nomen proprium Filii. Quod certe multum indicatur in illo loco Apocal. 19: Et nomen eius erat, Verbum, utique tanquam omnino proprium et singulare. Magnumque argumentum est, quod in Scriptura nunquam essentialiter sumitur, ut patet ex Ioanne 11, et aliis locis supra citatis, in aliis autem vocibus, quae nunc essentialiter, nunc personaliter sumuntur, ut sunt Amor, Spiritus, etc., uterque usus in Scriptura invenitur.

3. Ratio. — Ratio autem est, quia de ratione verbi proprii est, ut sit realiter productum: quod autem huiusmodi est, solum personaliter de Deo dicitur, ut per se constat. Maior quidem ex usu Scripturae et Patrum maxime sumenda est, tamen etiam significatio latina in rigore illam requirit, nam verbum dicitur, quod per locutionem fit: locutio autem productio realis est, et ita est expeditum fundamentum contrariae sententiae.

4. Quam relationem dicat verbum. — Atque hinc colligitur verbum in suo significato includere relationem realem ad proferentem. Probatur, quia in Trinitate non potest esse nomen personale, vel notionale, nisi in suo significato huiusmodi relationem includat, cum absoluta communia sint. Dubitant autem theologi, quomodo relatio per eam vocem significetur, an de formali, vel de connotato tantum. Nam primum sentit D. Thomas, in 1, ubi, supra, et quaest. 4, de Veritate, art. 1, et sequitur Ferrariensis supra. Secundum autem sensit idem D. Thomas, 1 part., quaest. 34, art. 3, ad 4, et ibi Caietanus. Existimo vero, parum referre, uno, vel altero modo sentire. Nam in verbo (ut dicendis magis constabit) duplex includitur respectus, unus realis ad dicentem, alter rationis, vel quasi transcendentalis ad res dictas. Prior convenit formaliter secundae personae ratione suae proprietatis relativae, ut per se patet. Posterior convenit formaliter ratione essentiae, ut infra ostendam. Ut autem hic posterior respectus conveniat secundae personae tanquam Verbo, necesse est, ut connotet relationem producti, et originem, per quam illa forma repraesentativa rerum dictarum ei sub tali ratione communicata sit. Et hoc est, quod pertinet ad rem ipsam et ad significatum adaequatum Verbi in Deo. Unde si haec vox Verbum ad significatum adaequatum comparetur, utrumque respectum complectitur, ut docet D. Thomas, quaest. 34, art. 1, ad 3 et art. 3, ad 4, ubi Caietanus, Torres et alii, quaest. 27, art. 1. Si autem duos illos respectus inter se conferamus, censeo respectum rationis, vel potius fundamentum eius, seu repraesentationem obiecti, formalissime pertinere ad rationem Verbi. De altero vero respectu ad producentem parum refert sentire, quod pertineat ad formale significatum, vel ad connotatum: nam quodlibet horum sufficit, ut Verbum tantum personaliter dicatur. Considerato tamen usu vocis, videtur saltem includere in suo formali significato habitudinem, seu denominationem originis, sicut genitum, vel prolatum.

5. Secundo colligitur ex dictis, qua ratione licet verbum proprie, ac personaliter dicatur de solo Filio et non sit nomen Synonymum cum Filio: nihilominus non dicat de formali proprietatem aliquam realem secundae personae, a filiatione distinctam. Quia omnis proprietas positiva consistit in respectu, ut supra ostensum est. Duo autem respectus possunt considerari in secunda persona Trinitatis, ut Verbum est: Unus est ad producentem et hic non est alius a filiatione, ut recte notavit Augustinus, dicto lib. 5, de Trinit., cap. 13. Quia verbum eo ipso, quod subsistens est, procedit necessario, ut Filius: ideoque relatio eius ad dicentem non est alia a Filiatione, quamvis species (ut sic dicam) talis relationis, non ita exprimatur nomine Filii. Quanquam melius dicemus per neutram illarum vocum significari satis modum et perfectionem illius relationis, per utramque vero simul utcumque declarari. Nam voces illae ex creaturis desumptae sunt, in quibus nec verbum est proprie Filius, quia non est subsistens et consequenter nec est substantia in natura similis producenti, nec Filius est Verbum, quia materialiter generatur, et non per mentem. Verbum autem et Filius Dei unico respectu et dicentem, et generantem Patrem respicit. Alter vero respectus ad res dictas rationis est et non realis, ideoque ad proprietates personales non spectat. Praeterquam quod formaliter convenit Verbo ratione essentiae, et ut sic, secundum se ad essentialia pertinet: quod si aliquo modo est proprius Verbi, solum est, quatenus connotat modum habendi, in quo involvitur eadem proprietas filiationis, ut infra explicabitur, ideoque etiam ex hoc capite non multiplicatur proprietates Verbi.

6. Dicere esse notionale. — Tertio, expeditur ex dictis secunda confirmatio superiori capite in hunc locum remissa. In qua petebatur, an Dicere dicatur in Deo essentialiter, vel notionaliter tantum. In quo Anselmus, in Monologio, in cap. 28, significat Dicere esse ipsam essentiam Dei et cap. 34, ait: In summo Spiritu idem esse dicere quod intelligere aut scire, quae essentialiter dicuntur. Et ita senserunt aliqui scholastici antiqui, ut Durandus refert, qui nihilominus aiebant, Verbum tantum notionaliter dici. Sed hoc non videtur dici consequenter, nisi Dicere sumatur large et improprie, prout significat actionem ad extra. Hoc enim modo etiam ipsa exterior actio Dei dicitur per metaphoram locutio eius, vel locutio aliqua exterior instar humanae locutionis formatae, quam constat necessario esse a tota Trinitate, et hoc sensu pertinere ad essentialia et non ad notionalia. At vero loquendo de proprio Dicere interno, habet adaequatam correlationem cum proprio Verbo.

7. Et ideo dicendum est. Quod sicut Verbum intra Deum personaliter tantum dicitur: ita etiam dicere, quod est Verbum producere, vixque potest aliter defendi, quod sit notionale. Item in locutione verbali dicere idem est, quod producere vocem ipsam, seu verbum vocis. Denique hoc modo loquitur Augustinus 15, de Trinitate, cap. 15, de verbo mentali nostro dicens: Verbum nostrum interius dici a nobis, id est, produci. Sic etiam intelligendum est, quod ait, cap. 10, dicere interius idem esse, quod cogitare, iuxta illud Sapientiae 2, dixerunt intra se non recte cogitantes, et Lucae 5, caeperunt cogitare dicentes, et Matth. 9, de Pharisaeis dicitur: Dixerunt intra se. Et Christus ad illos: Quid cogitatis mala in cordibus vestris? In cogitatione autem duo sunt, scilicet, productio actus cogitandi et haec est propria dictio interna: et informatio intellectus per cogitationem productam, et hoc est formaliter intelligere: ut significavit D. Thomas, dicta quaest. 34, art. 1, et Scotus in 4, dist. 46, quaest. 2, ad 4, et sumitur ex 3, de Anima, cap. 7. Et ideo intelligere, ut sic essentielle est in Deo, quia non includit habitudinem originis; dicere autem proprie illam, includit, et ideo est notionale.

8. Anselmus autem vel locutus est late et improprie de dicere, ut D. Thomas exponit, vel locutus est identice, et quantum ad absolutum, quod includit. Nec refert, quod res ipsa repraesentata per Verbum dici, dicatur, cum tamen non producat: quia verbum includit duplicem respectum supra declaratum, et ideo quando producit Verbum, censetur quodammodo res produci, non in esse simpliciter, sed in esse repraesentativo, et inde communi usu factum est, ut Verbum passivum significans productionem Verbi scilicet, dici, ipsi obiecto tribuatur. Quod in similibus facile constat, dicimus enim depingere imaginem et regem, et scribere litteras, et res: ita ergo dicimus Verbum, et rem repraesentatam per Verbum. Ibi autem aliqua includitur analogia, nam dicere Verbum, est proprie producere illud, dicere autem rem est repraesentari illam, producendo verbum eius, et idem est de Verbo pingendi, scribendi et similibus. Et videntur locutiones fundatae in illo principio sumpto ex Aristotele de memoria et reminiscencia, cap. 5, idem est motus in imaginem, et in id, cuius est imago.

1. Verbum procedit ex cognitione essentiae et attributorum. — Ea, quae sunt formaliter in Deo, quaedam absoluta sunt, alia relativa ad intra: nam relationes ad extra in Deo non sunt formaliter, et secundum rem, et ideo nunc de illis non loquimur. Quod ergo spectat ad absoluta, certa res est. Verbum procedere ex cognitione omnium absolutorum attributorum quae in Deo sunt formaliter. Neque necesse est, distinguere quoad hoc inter essentiam et attributa, quia ipsamet attributa essentialia sunt, et quasi constituunt, ut ita dicam, complentque essentiam. Ratio autem clara est, quia Verbum procedit per actum intelligendi DEI: ergo maxime procedit per actum illum, ut terminatum ad primarium obiectum eius: nam actus intelligendi neque esse, neque concipi potest sine suo primario obiecto: sed primarium obiectum illius actus est ipsa divinitas, nam sicut ille actus est ipsum intelligere per essentiam, ita ipsa divinitas est per se primo intelligibilis per essentiam: ergo productio Verbi divini necessario ac primario esse debet ex cognitione ipsius divinitatis. Unde cum illa cognitio sit perfectissima et non solum quidditativa, sed etiam comprehensiva necesse est, ut sic etiam cognitio omnium attributorum essentialium, atque adeo omnium absolutorum, quae in tali natura formaliter existunt. De hoc ergo nulla est controversia.

2. An procedat ex cognitione relationum. — Prima opinio. — Difficultas vero superest de relativis. Ubi potest referri opinio absolute negans ex Scoto, in 2, dist. 1, quaest. 1, art. 2, et quodlib. 14, § Hic intelligendum est, in quibus locis dicit Verbum solum procedere ex cognitione obiecti primarii divinae intellectionis: et licet ibi expresse non excludat personas, aliis vero locis, ut in 1, dist. 27, quaest. 3, sentit, personas non pertinere ad primarium obiectum divinae visionis, unde hac ratione videtur in praesenti illas etiam excludere. Potestque haec opinio suaderi. Quia Pater non producit Filium ex cognitione sui, ergo neque ex cognitione Filii et a fortiori nec Spiritus sancti. Haec posterior pars illationis per se nota est. Prior etiam est satis clara. Quia Pater non potest cognoscere se ipsum sine Filio, ad quem dicit intrinsecam habitudinem, quia cognitio illa est perfecta et intuitiva rei, prout est in se, in qua unum relativum non est prius, quam aliud. Antecedens ergo probatur, quia Pater non potest producere Filium ex cognitione Filii, ergo neque ex cogitatione sui ipsius. Probatur antecedens. Tum, quia id ex quo Verbum producitur, est aliquo modo principium Verbi. Verbum autem non potest esse principium sui ipsius. Tum etiam, quia id, ex quo Verbum producitur, necessario supponitur productioni, quia illa productio est per intuitivam cognitionem, saltem quoad ea, quae in Deo sunt, Verbum autem non potest supponi ad suam productionem. Tum denique quia Verbum est imago obiecti, ex cuius cognitione producitur. Verbum autem divinum non est imago sui ipsius, non ergo producitur ex cognitione sui.

3. Secunda opinio. — Secunda opinio referri potest quorundam modernorum. Qui cum negare non audeant, Patrem se, et consequenter Filium suum cognoscendo producere Verbum, nihilominus negant, Patrem producere Verbum suum ex cognitione Spiritus sancti: nam illis visum est, rationes fortius procedere a Spiritu sancto. Quia Spiritus sanctus nullo modo potest esse principium Filii. Item, quia non solum non supponitur ad productionem Verbi, verum etiam est posterior origine, quam ipsum Verbum, et non habet tam intrinsecam connexionem cum Patre et Filio ut sic, respectu cognitionis, quantum habent ipsi Pater et Filius inter se: nam se respiciunt ut formaliter correlativa, non autem Spiritum sanctum. Denique etiam Verbum non potest esse imago Spiritus sancti, sed solius Patris, ergo non procedit ex illius cognitione.

4. Assertio affirmativa. — Dico autem Verbum divinum per se procedere ex cogitatione totius Trinitatis, omniumque relativorum simul cum absolutis. Est expressa sententia D. Thomae, q. 34, art. 1, ad 3: Pater, inquit, intelligendo se, et Filium et Spiritum sanctum concipit Verbum, ut sic tota Trinitas Verbo dicatur. Sequitur ibi Caietanus, et plures ex recentioribus, Torres, q. 28, art. 5, Capreolus et alii quos referam capite sexto. Sumitur ex Augustino 7, de Trin., c. 1 et 3.

5. Ratio. — Ratio generalis est, quia Pater producit Verbum ex cognitione perfectissima, comprehensiva, et intuitiva suae divinitatis, ergo producit illud ex simili cognitione omnium personarum, atque adeo omnium, quae in Deo sunt formaliter. Antecedens certissimum est, tum quia in Patre non potest intelligi imperfecta aut minus perfecta cognitio suae divinitatis, tum etiam, qui alias Verbum divinum non esset perfectissimum, quod intelligi posset, quia perfectius est Verbum comprehensivum, quam non comprehensivum, quod est contra perfectionem illius personae. Unde in superioribus ostendimus, illud Verbum tantum posse esse unum, quia est adaequatum divinae cognitioni, non esset autem adaequatum, nisi cognitioni comprehensivae aequaretur. Consequentia probatur primo, quia cognitio intuitiva, omnino perfecta, terminatur ad rem, prout est in se, et secundum omnem modum et conditionem existentiae illius: modus autem existendi divinitatis est esse in tribus personis: ergo non potest esse perfectissima intuitio illius, nisi videatur in tribus, et consequenter nisi videantur illae tres personae. Idem vel fortius argumentum sumitur ex ratione comprehensionis: nam ad comprehensionem necessarium est, ut perfectissime cognoscantur omnia attributa, omnesque perfectiones divinitatis. Una autem perfectio est foecunditas, vel communicabilitas eius: haec autem non potest exacte cognosci, nisi videantur personae, quibus natura illi communicatur.

6. Confirmatur ac declaratur contra opinionem proxime relatam: nam Pater cognoscendo se producit imaginem sui, et ideo simul etiam cognoscit ipsam imaginem, seu Filium, ad quem dicit relationem: cognoscit autem se comprehensive, ergo cognoscit omnem potentiam suam: ergo potentiam spirandi: ergo necessario cognoscit Spiritum sanctum, ergo producit Filium ex cogitatione omnium. Simile argumentum est, quia cognoscendo se et suam essentiam, cognoscit etiam suum amorem, et ex cognitione illius producat Filium, ille autem amor, prout est in ipso Patre, non potest perfecte cognosci, quin etiam cognoscatur terminus producibilis per ipsum, quia hoc pertinet ad infinitam perfectionem illius amoris.

7. Responsio. — Reiicitur. — Respondent, haec omnia concludere, Spiritum sanctum cognosci quidem illomet actu intelligendi, quo Verbum divinum producit, non tamen quod Verbum per se producat per illum actum, quatenus ad Spiritum sanctum terminatur, sed solum quod concomitanter utrumque habeat ille actus, scilicet, et producere Verbum, et cognoscere Spiritum sanctum. Haec responsio praeter alias difficultates, quas habet tractandas capite sexto hic non potest satisfacere. Primo, quidem eadem ratione dicetur Verbum non produci ex conditione Patris aut ipsius Verbi per se, sed solum illum actum, quo producit Verbum concomitanter habere, quod sit cognitio ipsius Patris et Verbi, quod ab ipsis non admittitur. Sequela patet, quia nulla sufficiens ratio discriminis assignari potest. Nam quod Pater, verbi gratia, sit magis idem sibi, quam cum Spiritu sancto non sufficit, tum quia est etiam magis idem sibi, quam cum Verbo: tum etiam, quia non potest Filius vel Pater habere maiorem connexionem, cum cognitione divinitatis, quam Spiritus sanctus. Haec enim connexio non est attendenda ex identitate relationis et essentiae, prout considerantur in principio cognoscente ut sic, sed prout se tenent ex parte obiecti cogniti, sub hac autem ratione tanta connexio est inter essentiam cognitam, et processionem, sicut inter eamdem et paternitatem.

8. Deinde, quod paternitas sit prior origine, et quod filiatio sit terminus immediatus productionis per intellectum, non etiam sufficit, tum quia prioritas originis, ut supra ostendi, non excludit simultatem cognitionis. Item quia eadem ratione posset aliquis dicere, Verbum non cognosci per se illo actu, quo producit, sed tantum concomitanter, quia haec duo generatim sumpta, produci et cognosci, formaliter distincta sunt: nam in nobis Verbum producit, et cognitione sui: imo proprie raro cognoscitur illo actu, quo producit. Ergo quamvis in divino verbo haec duo iungantur propter infinitam perfectionem, et quasi intimam reflexionem illius actus, nihilominus posset quis dicere in ordine ad productionem Verbi, illa duo non esse per se necessaria: sed tantum concomitanter se habere. Quod si hoc falsum est, ut revera est, quia verbum illud per se est tam perfectum in esse Verbi, sicut actus ipse in esse cognitionis: eadem ratione id est falsum respectu cognitionis Spiritus sancti; quia etiam per se, et necessario pertinet ad perfectionem illius cognitionis, quod terminetur ad Spiritum sanctum; ergo et per se pertinet ad perfectionem illius Verbi, quod producat per illam cognitionem etiam ut terminatam ad Spiritum sanctum.

9. Urgetur ratio. — Possumus ergo eamdem rationem conficere, addita illa particula per se: nam Verbum divinum per se procedit ex cognitione definitiva, (ut sic dicam) vel potius comprehensiva divinitatis: ergo per se procedit ex cognitione omnium, quae ad illam comprehensionem per se necessaria sunt: sed cognitio Spiritus sancti per se est necessaria ad comprehensionem divinitatis, ut ostensum est, ergo ex illa per se procedit Verbum divinum. Et ideo invalidum est argumentum, quod fieri solet, quia si per impossibile Spiritus sancti persona non esset, vel non agnosceretur, nihilominus esset processio Verbi divini, quia est prior origine, et non pendet a posteriori: ergo signum est, cognitionem Spiritus sancti esse quasi per accidens ad productionem Verbi. Respondetur enim, hypothesim repugnare aut foecunditati divinitatis, aut comprehensioni eius, et ideo nullam esse illationem. Quia tunc Verbum vel non produceretur ex comprehensione divinitatis, sicut modo, vel non acciperet divinitatem ita communicabilem, et foecundam, sicut modo recipit. Unde necessario fieret, vel, quod Verbum divinum tunc non esset ita perfectum, sicut modo est, vel quod divinitas non esset ita communicabilis, et foecunda, sicut modo est, vel certe utrumque et plura alia incommoda sequerentur. Quod non est mirum, quia illa hypothesis destruit mysterium, et supponit Deum carere aliqua perfectione per se illi conveniente.

10. Confirmatio. — Unde confirmatur ratio, quia Pater aeternus cognoscendo suam divinitatem, non minori necessitate cognoscit simul Spiritum sanctum, quam seipsum et Verbum, quia proprietas Spiritus sancti non minori necessitate coniuncta est cum divinitate, quam reliquae. Deinde illa cognitio Patris non minus est foecunda, ut est cognitio Spiritus sancti, quam ut est cognitio ipsiusmet Patris, ergo non minus est productiva Verbi sub una, quam sub alia ratione: ergo Verbum divinum aeque procedit ex utriusque personae cognitione. Non enim producit Pater aliud Verbum diversarum rerum a se cognitarum, sed unum et idem omnium. Probatur antecedens quoad posteriorem partem, quae sola superest probanda: quia illa cognitio aeque infinita est, ut terminatur ad personam Spiritus sancti et aeque necessaria, ut dixi et aeque prior origine, quam Spiritus sanctus, aut Verbum, quia etiam illam habet Pater absque origine et illam communicat Verbo suo, sed foecunditas illius cognitionis in Deo solum ex his conditionibus provenit: ergo.

11. Obiectio. — Sed obiiciunt, quia Pater non habet prius hanc cognitionem, quam Verbum ipsum, ergo ex hoc capite fieri potest, ut illa cognitio ut sic, non sit productiva Verbi. Antecedens patet: quia Pater prius est Pater quam spirator, et consequenter Filius etiam prius est Verbum, quam Pater sit spirator, quia simul spirant: et ideo Filius non accipit spirationem per processionem a Patre, sed in eo simul cum Patre resultat in eo signo, in quo producunt Spiritum sanctum: ergo eadem ratione cognitio ipsius Spiritus sancti, et activae spirationis, quae simul sunt, non antecedit in Patre, prius quam in Verbo: ergo ex hac parte potest non esse foecunda ad producendum Verbum.

12. Responsio. — Respondetur, argumentum dupliciter deficere. Primo, quia procedit a prioritate originis ad prioritatem cognitionis, quae non est bona illatio. Nam licet persona Spiritus sancti sit posterior origine, potest esse simul cognitione: et idem dicitur de spiratione activa, etiamsi admittatur, illam esse posteriorem origine, quam Verbum, quod infra videbimus. Quamvis ergo Pater non prius habeat relationem spirationis activae, quam Verbum: nihilominus potius origine cognoscit illam, ut manifeste probat ratio facta, quia a se illam cognoscit, et Verbum non nisi a Patre. Secundo deficit illa ratio, quia non distinguit inter Spirationem, quatenus est relatio quasi resultans ex productione Spiritus sancti, vel quatenus est virtus spirandi: prior autem consideratio nihil ad praesens refert, sed posterior: et de illa certissimum est, prius origine esse in Patre et communicari Verbo ex vi processionis eius, ut infra ostendemus. Et hoc satis est, ut cognitio et comprehensio tam spirationis activae, quam personae Spiritus sancti, sit etiam prius origine in Patre, quam in Verbo et consequenter, ut sit foecunda ad productionem eiusdem Verbi.

13. Replicatio. — Dicet fortasse tandem aliquis, multa et fere omnia ex his argumentis supponere, Patrem aeternum producere Verbum suum per se ex cognitione sui ipsius, id est, non tantum suae divinitatis, sed etiam suae personalis proprietatis: nam ex hoc principio tanquam ex notiori, videmur inferre caetera quasi a paritate rationis. At principium illud nec per se motum est, etiam supposito fidei mysterio: nec videtur satis probatum, vel certum. Nam (ut in principio dicebam) fortasse Scotus illud negaret, quia nulla persona pertinet ad primarium obiectum primae intellectionis essentialis: nec est necessario connexa cum illius cognitione. Unde alibi sentit Scotus posse videri essentiam sine personis, et ut sic visam esse sufficiens obiectum Beatitudinis.

14. Solutio. — Respondeo imprimis, fundamentalem rationem supra factam directe procedere contra eos, qui absolute aiunt, Verbum per se non procedere ex cognitione alicuius personae, sed solius divinitatis. Quod ostendimus, repugnare cognitioni comprehensivae et intuitivae, qualis est cognitio divinitatis, per quam Pater producit Verbum. Deinde dicitur non sine speciali ratione, ut certius supponi, Patrem producere Filium ex cognitione sui. Tum quia certissimum est, Patrem producere Verbum, ut sui ipsius imaginem, ergo producit per se illud, ut se in illo et per illud intellectualiter repraesentet, ergo cognoscendo se, producit illud. Tum etiam, quia Patres communiter ita loquuntur, sicut etiam asserunt, Patrem et Filium producere Spiritum sanctum, se invicem diligendo: eadem autem proportionalis ratio de cognitione, quae de amore esse potest. Tum denique, quia intellectio Patris in nullo signo rationis potest concipi prius terminari ad Verbum, ut productum per illam, quam ad Patrem ut cognitum per ipsammet, quia talis ordo rationis nullum habet in re fundamentum, ergo sicut Pater cognoscendo divinitatem suam, ita etiam se, suamque personam cognoscendo, producit Verbum suum. Recte ergo principium hoc tanquam certissimum sumitur, et ex illo caetera consequuntur, ut deductum est. Fundamenta vero aliarum opinionum nonnulla dubia petunt, quae in sequenti capite expedientur.

1. Primum dubium. — Ex dictis in superiori capite nonnulla dubia deducuntur, ex quorum resolutione solutio etiam rationum aliarum opinionum patebit. Primum est, an dicendum sit, Verbum procedere ex cognitione personarum tanquam ex obiecto primario vel secundario. Ratio autem dubitandi est, quia non videtur dici posse, obiectum primarium, quia illa intellectio necessario terminatur prius obiective ad divinitatem, quam ad relationes, quia essentia est ratio cognoscendi relationes. Unde intellectio illa, prout essentialis praeintelligitur relationibus, ut saepe dictum est, ergo ut sic terminatur solum ad divinitatem in ratione obiecti cogniti, ergo primarium obiectum eius est sola divinitas. Dictum est autem in superioribus, per eamdem essentialem intellectionem, prout est in Patre, produci Verbum, ergo producit Verbum ex cognitione solius essentiae, ut primarii obiecti, Personarum autem ut secundarii. Quod si hanc partem tueamur, videmur reincidente in Scoti opinionem, quod Verbum non per se, sed concomitanter procedat ex cognitione personarum. Quid enim est secundario, nisi concomitanter et quasi accidentario?

2. Explicatur dubium. — Respondeo, interrogationem hanc non pertinere specialiter ad productionem Verbi divini, ut productio est, sed ad actum intelligendi Dei, ut actus intelligendi est, eo enim modo, quo actus ille in ratione cognitionis attingit personas, ut repraesentatas et cognitias per illum: eodem modo est ratio producendi Verbum, adiuncta conditione necessaria ex parte paternitatis. De ipso vero actu intelligendo ut sic, dicendum est, non concomitanter, sed per se, et quasi unico simplicissimo intuitu attingere essentiam et relationes. Concomitantia enim esset, si in illo actu intelligeremus duos ratione distinctos cum fundamento in re, per duas habitudines, unam ad essentiam, et alteram ad personas: ita ut unus formaliter in alio non icludatur secundum nostros conceptus, sed per se unusquisque constituatur in ordine ad suum obiectum, licet unus intelligatur resultare ex altero, et hac ratione actus ille, ut in se est, dicatur primario terminari ad essentiam, et secundario ad relationes. At hic modus concomitantiae verus non est, quia essentia Dei ita est in re ipsa connexa cum relationibus, non solum in ratione entis per simplicissimam identitatem, sed etiam in ratione obiecti intelligibilis, per essentialem ordinem ad illas relationes, ut non possit, prout est, in se videri, nedum comprehendere, quia actus ille, quo videtur et comprehenditur, attingendo ipsam Deitatem, eodem quasi intuitu, et respectu attingit etiam personas; et hoc satis est, ut non tantum concomitanter, sed etiam per se, ac formaliter et essentialiter illa intellectio, eo ipso, quod est cognitio essentiae, sit etiam cognitio personarum. Quamvis enim fortasse verum sit, divinitatem ipsam esse rationem attingendi et cognoscendi personas, non tamen per actum ratione distinctum, sed eodem omnino.

3. Unde licet concedamus, illum actum intelligendi ut essentialem prius ratione esse in hoc DEO, quam in personis: nihilominus dicendum est, hunc Deum per illum actum cognoscere non tantum divinitatem et substantiam essentialem, sed etiam personalem, quia per illum perfecte comprehendit, et intuetur suam naturam, prout in se est. Quod si nos praescindimus illum actum in hoc DEO ut terminatum obiective ad eundem Deum, sic praecisum et abstractum a personis: non est quia intelligimus, eundem actum etiam, ut existentem in hoc Deo non attingere personalitates obiective. Sic enim esset abstractio negativa, et in ea esset falsitas, et mendacium, solum ergo ex parte nostra praescindere possumus, considerando unum et non considerando aliud, quia illud, quod sic abstrahimus, non prout in se est, sed confuse tantum cognoscimus per illum actum. Quocirca licet personalitates non sint de essentia divinitatis, ut supra diximus: nihilominus est de essentia intellectionis essentialis Dei, attingere personalitates in ratione obiecti cogniti, quia de essentia eius est, esse comprehensionem Divinitatis, comprehensio autem totum hoc complectitur. Dices. Qui fieri potest, ut personae videantur per intellectionem essentialem prius ratione, quam producantur, et consequenter prius ratione, quam existant? Respondetur, quia visio illa nec sumitur ab illo obiecto quasi secundario, sed ex vi essentiae haberi potest, nec ex parte termini supponitur necessario actualis existentia ad visionem intuitivam pro omni signo rationis, sed potest esse prior existentia visionis, quam rei visae. Nam si Deus potest intueri futuras creaturas prius duratione, imo aeternitate, quam ipsae existant, cur non poterit Deus ut sic, videre personas prius ratione, vel origine, quam producantur? totumque hoc ex tertio dubio fiet clarius.

4. Resolutio dubii. — Iuxta hanc ergo doctrinam formaliter respondendo ad dubium propositum, sub distinctione dicendum est, si illud primario et secundario, sumantur ex parte actus, sic Verbum primario et per se produci per cognitionem personarum, quia ille actus intelligendi, quo producit, essentialiter, ac subinde per se primo habet, quod sit cognitio, non tantum essentiae, sed etiam personarum. Et ita constat non concomitanter, sed per se, ac formaliter procedere Verbum ex cognitione personarum. Si vero illae voces sumantur ex parte obiecti, sic non est inconveniens concedere, relationes non ita primario pertinere ad obiectum illius intellectionis, sicut divinitatem ipsam, quod bene suadet illa ratio, quia divinitas est quasi medium et ratio attingendi relationes. Sicut enim ad ipsum esse Dei non aeque primo, nec ita essentialiter comparantur relationes, sicut essentia, licet esse DEI simplicissimum sit, ita ex parte obiecti non aeque primo comparantur essentia, et relationes ad intellectionem Dei, licet illa simplicissima sit. Quamvis autem hoc modo dicamus, Verbum procedere ex cognitione personarum, tanquam ex cognitione obiecti aliquo modo secundarii, non inde bene infertur, concomitanter tantum, et non per se produci ex cognitione personarum. Quia concomitantia dicit pluralitatem actuum sese concomitantium cum proportione, id est, vel secundum rem, vel secundum rationem. Hic autem non sunt plures actus, ut declaratum est, sed pluralitas est in obiectis, et in eis non est sola concomitantia, sed ordo per se, quatenus unum est ratio cognoscendi aliud, quod sine illo cognosci non potest extrinseca ratione, et quasi habitudine sua, et non solum propter identitatem, aut concomitantiam ex parte actus, ut satis declaratum est, et in sequentibus necessarium erit fere similia attingere.

5. Secundum dubium. — Secundum dubium est, an possit dici, Verbum esse principium suae processiois et similiter, an Spiritus sanctus dici possit principium productionis Verbi. Et dubitandi ratio est, quia obiectum cognitum solet esse principium cognitionis et termini eius. Diximus autem, Verbum et Spiritum sanctum esse obiectum cognitum per eam cognitionem, per quam producit Verbum, sunt ergo principium eius. At hoc plane absurdum est, ut recte dicebat Scotus, quia nec una persona potest esse principium sui ipsius, nec persona procedens potest esse principium personae producentis ipsam.

6. Resolutio. — Dico ergo nullo modo id admittendum esse, ut ratio proxime facta evidenter probat. Neque id sequitur ex superiori doctrina. Quia vel est sermo de principio quod, vel quo. De priori clarum est, obiectum cognitum non semper esse principium quod cognitionis, vel termini per illam producti, nam in visione beatifica Deus est obiectum cognitum, et tamen non est principium, quod proxime producit illam visionem, sed beatus et in multis aliis fieri potest inductio. Et ratio est, quia de ratione obiecti cogniti, ut sic, ad summum est, quod sit aliquo modo ratio cognoscendi, vel producendi, non vero quod sit ipsum cognoscens, vel producens per cognitionem. Si vero sit sermo de principio quo, dicendum est, tunc solum rem cognitam esse principium quo cognitionis, aut Verbi, quando vel per se ipsam unitur cognoscenti in ratione speciei intelligibilis, vel quando est principium speciei intelligibilis, vel illius rei, quae vicem eius gerit, quod alias dici solet, quando non solum est obiectum terminativum, sed etiam motivum, seu quando cognoscens cognitionem accipit a re cognita: nam si ex se illam habeat, non oportet, ut res cognita sit principium cognitionis eius, et consequenter nec Verbi eius. Ita vero se habet aeternus Pater respectu Verbi et Spiritus sancti: non enim ab eis accipit cognitionem, nec virtutem, aut quasi speciem ad cognoscendum, nec filiatio, aut processio per sese quasi uniuntur Patri, ut sint illi ratio cognoscendi personas Filii et Spiritus sancti, ut tales sunt, sed ipse Pater ex vi suae divinitatis totum hoc habet, et ideo ad eius cognitionem non comparantur, ut obiectum motivum, sed tantum ut terminativum. Ac propterea nullo modo sunt principium Verbi, etiamsi Verbum ex illorum cognitione procedat.

7. Illatio de paternitate quomodo ad productionem Filii concurrat. — Ex quo obiter infero, etiam in ipso Patre paternitatem non concurrere, nostro modo intelligendi, per modum obiecti motivi, seu speciei intelligibilis ad eam cognitionem, per quam producitur Verbum, etiam ut est ipsiusmet Patris cognitio. Probatur. Quia tota virtus et tota quasi species ad illam cognitionem est sola divinitas ut sic, non ergo Paternitas. Antecedens patet, quia Filius eadem omnino cognitione cognoscit Patrem, qua Pater seipsum et eodem intellectu: ergo eadem quasi specie intelligibili: Filius autem ex vi suae divinitatis Patrem cognoscit, et idem est de Spiritu sancto. Neque enim fingi aut intelligi potest, quod Paternitas, quae ab illis realiter distinguitur, illis deserviat per modum speciei intelligibilis. Ratio vero est, quia divinitas eminenter continet perfectiones omnium relationum, ut supra dixi, et ideo per se est sufficiens ratio cognoscendi illas. Denique quia etiam respectu Patris propria relatio seu Paternitas est veluti secundarium obiectum respectu cognitionis suae essentiae: nam ex comprehensione huius illam etiam consequenter cognoscit. Quando autem aliquid hoc modo cognoscitur, principium cognoscendi primarium obiectum est sufficiens ratio cognoscendi secundarium. Atque ita in praesentia sola divinitas est sufficiens ratio comprehensionis suae, quae secundum rationem potest prius intelligi in hoc Deo ut praeciso a personis: nam omnis perfectio essentialis in eo praeintelligi potest. Et, ut supra dicebam, per illam intellectionem, ut sic, cognoscuntur relationes, quamvis ipsae relationes nullo modo, etiam secundum rationem sint principia talis cognitionis, sed solum res cognitae. Quocirca, cum Paternitas possit dupliciter considerari, scilicet, et ut proprietas constituens talem personam, et ut quoddam obiectum cognitum: priori modo concurret aliquo modo ut principium ad productionem Verbi, id est, tanquam conditio necessaria, quae in tali persona supponi debet: posteriori autem modo non concurret ut principium, sed solum ut terminus secundario cognitus.

7. Tertium dubium. — Tertium dubium est, an Verbum procedat ex cognitione intuitiva personarum. Cuius resolutio respectu Patris clara est: ille enim supponitur existens, et ideo non est dubium, quin respectu illius sit intuitiva cognitio. Idem non difficile intelligi potest respectu Verbi, quia actus, quo producitur, simul terminatur ad illud ut existens, tam in ratione productionis, quam in ratione cognitionis eius, quod a fortiori etiam patebit ex dicendis. Tota ergo difficultas versatur circa personam Spiritus sancti, quia, cum Verbum producitur, nondum tertia persona intelligitur producta: ergo nec existens: ergo neque ut obiectum intuitivae cognitionis.

8. Productio Verbi est ex visione intuitiva Spiritus Sancti. — Atque ita censurent aliqui, in eo signo cognitionem Spiritus sancti esse abstractivam. Sed mihi nullo modo probatur, quia cognitio abstractiva, aut in obiecto supponit imperfectionem, aut in cognoscente: si enim res cognita talis sit, ut de se abstrahat ab actuali existentia, et possit esse tantum possibilis, tunc poterit quidem abstractive cognosci etiam a perfectissimo intelligente, quomodo Deus habet scientiam abstractivam rerum possibilium. Tunc autem supponitur imperfectio in re cognita, quae non potest attribui personae Spiritus sancti: nam essentialiter est actu existens, et tam necessario sicut Pater. Si autem res de se non abstrahit ab actuali existentia, sed illam necessario includit, non potest abstractive cognosci, nisi imperfecte cognoscatur, quia plane non cognoscitur, sicut est et sicut meretur, quod Patri aeterno attribui non potest. Nam in quocumque signo perfectissime et comprehensive cognoscit personam Spiritus sancti: ergo cognoscit illam sicut est: ergo cognoscit illam ut necessario existentem actu, ergo intuitive. Confirmatur a posteriori, nam cognitio intuitiva potest esse prior etiam duratione, quam existentia rei cognitae: habet enim Deus ex aeternitate cognitionem intuitivam creaturarum, quia videt illas, prout futurae sunt, etiamsi nondum existant. Quid ergo mirum, quod possit esse prior origine. Maxime cum supra ostensum sit, prioritatem originis esse cum simultate cognitionis seu rationis. Sic ergo simul intuetur Pater et Verbum et Spiritus sanctus, quamvis in illo signo intueatur Verbum, ut productum a se, Spiritum sanctum autem ut a se et Verbo.

9. Dicunt vero aliqui: esto verum sit, Patrem intuitive cognoscere Spiritum sanctum, tamen in illo signo non cognoscere illum ut productum, sed ut producendum, neque ut existentem, sed ut futurum. Verumtamen neque hic modus loquendi absolute placet, quia in illo obiecto non est propria futuritio, sed necessaria praesentia. Dici tamen potest, a nobis pro illo signo apprehendi instar futuri, quia imperfecte cognoscimus et apprehendimus illa signa, ac si in uno signo esset cognitio, in quo nondum est existentia obiecti, quod revera ita non est, quia prioritas originis non est prioritas in quo, sed a quo, et ut saepe dixi, non excludit facultatem omnimodam in existentia et cognitione. Cum ergo Pater producit Verbum suum ex cognitione eiusdem Verbi, et Spiritus sanctus illos intuitive cognoscit, quia videt illos ut entia simpliciter necessaria, ac proinde ut existentia simul in ipsa aeternitate, licet cum habitudine originis, quae non obstat intuitivae cognitioni.

10. Quartum ac praecipuum dubium tactum in argumentis superioris capitis erat, an sequatur, Verbum divinum esse imaginem vel sui ipsius, vel Spiritus sanctus. Sed hoc dubium supponit multa dicenda in capite septimo, et ideo postea melius tractabitur. Nunc breviter dicimus, neutrum illorum sequi, quod ibi ostendemus.

1. Prima opinio negans. — In hoc puncto clarior, quam in praecedenti est sententia Scoti, negantis procedere Verbum divinum ex creaturarum cognitione sive futurarum, sive possibilium. Ita docet Scotus in 1, dist. 2, quaest. 7, et sumitur ex dist. 32, quaest. 1, idem in 2, dist. 1, quaest. 1, et quodlibet, decimo quarto, § Hic intelligendum est. Eamdem sententiam sequitur eius schola, et ex modernis expositoribus divi Thomae aliqui eam constanter defendunt.

2. Primum fundamentum. — Fundamenta afferuntur multa, omnia tamen ad hoc principium revocantur, quod in Patre prius secundum naturam est producere Filium, quam cognoscere creaturas etiam possibiles: ergo fieri non potest, ut Verbum procedat ex cognitione creaturarum, quia non procedit ex aliquo posteriori se. Antecedens probatur primo, quia respectu paternae cognitionis creaturae sunt secundarium obiectum: cognitio autem prius natura terminatur ad primarium obiectum, quam ad secundarium, ergo Pater prius natura cognoscit se, quam creaturas; ergo prius etiam natura producit Verbum, quam cognoscat creaturas. Probatur haec ultima consequentia, quia illa cognitio sic praecise spectata est simpliciter infinita: ergo foecundissima, cum supponatur prior origine. Item illa est sufficiens beatitudo Patris, non enim fit beatus cognoscendo creaturas: ergo est etiam sufficiens, ut ex vi illius habeat consortium Verbi, et Filii eadem beatitudine.

3. Secundum fundamentum. — Quia vero haec ratio quoad prioritatem naturae videtur supponere distinctionem ex natura rei inter divina attributa, et quoad reliqua videtur posse instari in cognitione personarum, ideo augetur aliter difficultas. Quia creaturae non solum sunt obiectum secundarium, sed etiam sunt obiectum quasi accidentarium, in quo multum differunt a cognitione personarum. Declaro assumptum primo, quia cognitio creaturarum etiam possibilium, non est necessaria Deo ad consummatam perfectionem suam: nullo enim modo indiget creaturis, etiam ut obiectis, ad suam perfectionem, nam hoc esset imperfectio in ipso. Secundo, quia non tanta necessitate creaturae sunt possibiles, quanta Deus est actu, et quanta Verbum producit, ergo sunt quasi per accidens respectu Dei, et comprehensionis, quam de se habet. Ex quo ulterius sequitur, cognitionem primarii obiecti posse dici priorem natura, quam huius secundarii, non ob distinctionem a parte rei inter cognitiones, sed ob distinctionem, et independantiam unius ab alio. Hinc enim resultat illa prioritas naturae, quae dicitur esse in subsistendi consequentia. Quae in hunc modum confirmatur explicando argumentum. Nam si per impossibile, creaturae non essent possibiles, nihilominus Pater esset, et se perfectissime cognosceret, et consequenter Verbum etiam adaequatum produceret, quia in nullo pendet a creaturis: ergo signum est Verbum nunc produci sine ulla quasi dependentia a cognitione creaturarum, quamvis concomitanter illae cognoscantur.

4. Secunda opinio affirmans. — Nihilominus secunda sententia affirmat, Verbum, procedere ex sententia simplicis intelligentiae creaturarum possibilium. Quam sine dubio tenet D. Thomas, 1 part., quaest. 34, art. 1, ad 3, ubi quoad hoc eodem modo loquitur de processione Verbi ex creaturarum cognitione, et personarum. Idem sumitur ex art. 2 et 3, et ex quaest. 4, de Veritate, art. 5. Tenet Caietanus, 1 part. supra, et Torres, quaest. 27, art. 3, in fine, et fere alii expositores his locis. Idem sentit Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 13, licet de ordine rationis inter cognitionem creaturarum in Verbo, et productionem Verbi, specialem habeat opinionem, de qua in capite octavo dicam. Tenet etiam Gabriel, in 1, dist. 27, quaest. 3, art. 3, dub. 1. Et sumitur ex aliis theologis ibi, et ubicumque disputant de scientia Dei, ut infra declarabo.

5. Probatio ex Augustino. — Atque haec sententia mihi etiam magis probatur, quam probabo primo ex D. Augustino, lib. 15, de Trinit., cap. 13 et 14, ubi inter alia dicit: Verbum divinum esse de omnibus, quae sunt in scientia Dei: nam si aliquid minus esset in Verbo, quam in scientia, non esset Verbum adaequatum. Potest autem hoc testimonium infirmari ex eo, quod nimium probare videtur, quia Augustinus etiam de scientia futurorum loquitur, sed hoc, ut statim declarabo, non obstat, quia satis est, quod Verbum procedat ex scientia, quae est futurorum, quamvis non procedat illa, ut est futurorum. Ad illud autem prius necesse est, ut procedat ex scientia creaturarum ipsarum, ut possibles sunt. Hanc etiam sententiam indicavit idem Augustinus, lib. 11 Confessionum, cap. 7, dicens: Verbum sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia. Sic etiam sentit Anselmus, in Monologio, a cap. 28, usque ad 44, ostendens Deum unico Verbo sua omnia dicere, quod dicit esse perfectissimum, et verissimum respectu omnium creaturarum. Et in cap. 30, declarat, illud Verbum non requirere futuras creaturas, sed simpliciter praesentare creaturas.

6. Aliqui tamen interpretantur Anselmum, ut loquatur de creaturis, non prout in se sunt: neque ut cognoscuntur possibles, sed prout sunt eminenter in Deo, et referunt hoc testimonium pro contraria sententia, quia, ibi capitibus 31 et 32, dicit: Verbum divinum non esse verbum creaturarum. Sed revera expositio est contra mentem Anselmi, nam c. 29, ait, illas creaturas, quae dicuntur in Verbo esse ad imitationem eius, quod non est verum de creaturis, prout eminentes sunt in Deo, sed prout in se sunt, vel esse possunt. Item quia dicere creaturas, prout sunt in Deo, nihil aliud est, quam dicere Deum ipsum; Anselmus autem dicit illo Verbo non tantum dici Deum, sed etiam creaturas. Denique quando Deus dicitur cognoscere non tantum se, sed etiam creaturas, necessario debet intelligi de creaturis, prout distinguuntur a Deo, Anselmus autem docet eodem modo procedere Verbum repraesentativum creaturarum, sicut creaturae cognoscuntur a Deo. Quod autem recusat appellare Verbum illud Verbum creaturarum, exponit D. Thomas, dicta q. 4, de Veritate, art. 5, ad 2, ideo esse, quia Verbum illud non est a creaturis, non vero quia non sit de creaturis. Itaque sensus est, non esse Verbum, quod trahat originem a creaturis, quamvis sit Verbum repraesentans illas, ex vi suae processiois. Vel etiam noluit Anselmus vocare Verbum creaturarum, quia per se primo non procedit ad repraesentandas illas, sed secundo et veluti consecutione quadam. Quod etiam D. Thomas in illo art. 5, vocavit repraesentare illas per accidens, non quia hoc proprie accidat illi Verbo, sed quia non est de primaria ratione eius, ut explicabimus. Quantum vero spectat ad hanc locutionem, non est inconveniens, vocare illud Verbum creaturarum, sicut scientiam Dei vocamus scientiam creaturarum. Et ita passim loquitur sanctus Augustinus. An vero idem dicendum sit de imagine, dicam postea.

7. Ratio. — Ratio communis, ad probandam hanc sententiam, est, quia Verbum divinum procedit ex cognitione comprehensiva divinitatis, sed talis cognitio est etiam comprehensio omnium creaturarum possibilium, ergo procedit ex earum cognitione. Consequentia patet ex dictis, capite praecedente: simili enim illatione conclusimus, Verbum procedere ex cognitione personarum, non tantum materialiter et concomitanter, sed per se et formaliter. Maior vero est per se nota: minor autem est communis sententia theologorum dicentium, Deum cognoscere omnia in se ipso tanquam in prima causa, quia comprehendendo se et omnipotentiam suam, necessario comprehendit omnes creaturas. Et ideo e contrario dicunt, creaturam videntem Deum posse quidem videre in eo aliquas creaturas, tanquam in causis, non tamen omnes, quia comprehenderet causam. Quae constat ex 1 part., q. 12 et 14, et ex theologis in 1, dist. 35 et in 4, dist. 49. Quamvis enim non omnes ita sentiant, tamen graviores et plures id docent, praesertim D. Thomas, et discipuli eius, et sine dubio quoad principale fundamentum est doctrina Dionysii et Augustini, ut supra tractatu 1, lib. 3, visum est.

8. Expenditur ratio. — Primus modus explicandi scientiam Dei. — Ut autem vis huius rationis melius intelligatur, et occurramus responsionibus, simulque fundamenta contrariae sententiae diluamus, adverte, tribus modis posse a nobis concipi Deum per scientiam suam et sui, cognoscere creaturas possibles. Primo per eundem omnino actum re et ratione, prout terminatum ad adaequatum obiectum suum, tam primarium, quam secundarium. Et in hoc sensu videntur locuti theologi, qui asserunt, Deum comprehendendo se, necessario etiam comprehendere creaturas, quia ille actus ut perfecte terminetur ad primarium obiectum formaliter includit, ac necessario postulat extensionem, et quasi terminationem ad secundarium obiectum. Et hic modus tribuendi Deo scientiam creaturarum possibilium, est sine dubio valde consentaneus communi doctrinae, quam supposui ex Dionysio, Augustino, divo Thoma et aliis. Est etiam valde conformis divinae perfectioni et simplicitati, ad quam spectat cognoscere perfecte omnes effectus in sua causa. Quod tanto simplicius et perfectius sit, quando ex vi unius formalissimi actus re et ratione eiusdem, quo causa comprehenditur, manifestantur omnes effectus in illa eminenter contenti, manifestantur, inquam, non solum quoad ipsam eminentiam (hoc enim non esset cognoscere effectus) sed etiam quoad ipsos effectus participabiles a tali causa.

9. Declarari etiam potest ex cognitione potentiae, sive obiecti in creaturis. Nam cognitio potentiae, si perfecta sit, et praesertim comprehensiva, necessario debet attingere obiectum non alia cognitione re, vel ratione distincta, sed se ipsa formaliter, quia propter connexionem illarum rerum non potest ad unam primario et perfecte terminari, quin transeat ad aliam. Sic ergo Deus comprehendendo sese, comprehendit omnipotentiam suam, et ideo necessario illa comprehensio transit ad creaturas ut possibles. Potest quidem assignari differentia, quia potentia creata dicit transcendentalem habitudinem ad obiectum, a quo speciem sortitur, quod de divina potentia dici non potest. Verumtamen non oportet connexionem inter obiectum et potentiam quoad cognosci ex eadem ratione oriri: sed quod in creaturis facit habitudo potentiae ad obiectum, in Deo potest efficere eminentialis continentia effectuum in potentia et essentialis dependentia creaturarum possibilium a creatrice essentia.

10. Secundus modus declarandi scientiam Dei. — Sic ergo explicata cognitione creaturarum in Deo, manifestum est ex ratione facta, Verbum, quod producitur, ex comprehensiva cognitione essentiae, consequenter etiam produci ex simplici intelligentia creaturarum. Neque esse aliquid verum instans naturae, in quo illa cognitio prius terminetur ad essentiam, quam ad creaturas possibles. Quia licet essentia sit primarium obiectum et ratio cognoscendi creaturas, tamen propter connexionem unico simplici intuitu cognoscuntur et essentia et creaturae in ipsa. Sicut beatus videns Deum eadem simplici actione et attentione (ut sic rem declarem) videt Deum et res in ipso et simul format verbum ita repraesentans essentiam DEI, ut etiam repraesentet creaturas in ipsa. Et ita facile solvuntur fundamenta contrariae sententiae, praeter illud, quod est de necessitate creaturarum possibilium, de quo statim dicam.

11. Secundo modo potest intelligi, Deum cognoscere creaturas ex cognitione suae essentiae, non tamen eodem actu, seu eadem tendentia intellectus secundum rationem, sed veluti duobus actibus ratione distinctis, quorum unus sit ratio alterius, sicut in nobis ex cogitatione causae, si perfecta sit, oritur statim cognitio effectus, hac tamen interveniente differentia, quod in nobis actus illi sunt realiter distincti, et unus ab altero vere et realiter causatur et interdum non sine temporis successione (in quo forte ratio discursus consistit) in Deo autem est simplici et eminenti modo, per omnimodam identitatem realem, cum distinctione tamen virtuali, secundum hunc explicandi modum. Et ex hac suppositione et declaratione divinae essentiae videtur procedere contraria opinio.

12. Verumtamen sic etiam duplici ratione mihi displicet illa opinio. Primo, quia non approbo hunc modum explicandi scientiam Dei erga creaturas, quia nec virtuales discursus in Deo admitto, sed simplicissimum modum cognoscendi effectus in causa. Deinde quia non video, cur posita scientia illo modo, non sic etiam ponendum Verbum productum ex tota illa, ut utramque rationem includit, ut ita Verbum sit adaequatum divinae scientiae, sicut Augustinus, dixit, et perfectio illius Verbi postulat. Et declaratur in hunc modum, quia iuxta illam sententiam duplex est in Deo scientia ratione distincta, una sui, et alia creaturarum, et unaquaeque illarum dicit perfectionem formalem necessario convenientem DEO, et ratione distinctam ab altera, pertinentemque ad attributa essentialia. Ergo illa scientia secundum utrumque rationem est productiva, seu ratio sufficiens producendi Verbum ergo sicut illa est in re una, et ratione duplex, ita per illam producitur unum Verbum adaequatum in re quod sit Verbum et DEI, et creaturarum secundum distinctionem rationis. Probatur prior consequentia (reliqua enim clara sunt) quia etiam illa scientia divina, ut est scientia creaturarum est infinita quaedam perfectio, et consequenter actus intelligendi infinitus, et ideo necessarius, cum pertineat ad essentialem Dei perfectionem, et de se prius origine conveniens Patri: ergo est foecundus ad productionem Verbi.

13. Quocirca, licet iuxta hunc modum explicandi scientiam Dei intelligi possit scientia illa prius ratione terminata ad essentiam, quam ad creaturas, et consequenter intelligi possit Verbum, ut productum per illam in illo priori terminatam solum ad essentiam: tamen sicut hoc modo non concipitur adaequate tota scientia Dei, ita nec Verbum adaequate productum, et ideo non sequitur in re ipsa non produci ex scientia creaturarum, quia consequenter intelligendum est, in secundo signo rationis, quasi adaequate compleri productionem eius. Qui modus concipiendi, et loquendi nullam ingerit difficultatem, neque est, quod illud prius, et posterius aliquem decipiat, quia haec signa, seu instantia rationis non ponunt prioritatem, in qua vere unum sit prius altero, sed solum explicant rationes varias in eadem simplicissima re contentas: et ita facile expediuntur fundamenta contraria. Solum superest explicandum, quomodo scientia creaturarum in Deo tam necessaria sit, sicut ipsum Verbum divinum, quod statim praestabo.

14. Tertius modus explicandi scientiam Dei. — Tertio modo potest intelligi scientia creaturarum in Deo, ita ut non sit per cognitionem illarum in essentia Divina tanquam in causa, nec per cognitionem illarum ex cognitione divinitatis tanquam ex cognitione causae: neque etiam ita, ut haec duplex scientia sit in DEO duplex perfectio ratione distincta: sed solum per simplicem repraesentationem ipsarum creaturarum, quae in DEO ultra cognitionem sui nullam realem perfectionem addat: sed solum respectum rationis ad creaturas. Declaratur exemplo scientiae simplicis intelligentiae, et visionis: distinguuntur enim in Deo ratione, non vero tanquam perfectiones reales ratione distinctae, sed solum per respectum rationis, qui nostro modo intelligendi consurgit in illa scientia, quae erat simplicis intelligentiae, eo ipso, quod obiectum eius futurum est, et comparato illo respectu iam est scientia visionis, sine ulla additione reali. Ita ergo in praesentí concipere possumus divinam scientiam, ut terminatam ad solam essentiam DEI tanquam ad rem omnino absolutam, et simul etiam ad relationes ad intra, et in hoc solo necessario consistere perfectionem realem eius, et ad comprehensionem illius obiecti non indigere cognitione alicuius rei extra se. Et nihilominus eo ipso, quod creaturae possibiles sunt, habere illam scientiam vim repraesentandi illas, et consurgere in ipsa respectum rationis ad tale obiectum, per quem constituitur in esse scientiae creaturarum. Unde fit, ut hic respectus minus necessarie, et quasi accidentarie Deo conveniat, ac propterea illa scientia sub ea ratione non sit Verbi divini productiva. Et iuxta hunc modum explicandi scientiam divinam circa creaturas possibiles, videntur aliqui moderni auctores defendere priorem sententiam.

15. Mihi autem imprimis difficile videtur illud fundamentum. Primo, quia scientia creaturarum sic explicata non videtur esse perfectissima, qualis Deo attribui debet, quia non est cognitio effectuum in causa, haec autem est perfectissima. Secundo, quia vix potest intelligi, quod divina scientia post repraesentationem (ut ita dicam) ipsius DEI tanquam obiecti intelligibilis, repraesentet vere, et realiter omnes creaturas possibiles, et non propter connexionem cum essentia sua, sed per sese propter perfectionem suam, et tamen quod hoc nihil perfectionis realis dicat in illa scientia, cum ex suo genere scientia cuiuscumque obiecti scibilis dicat perfectionem simpliciter. Neque in hoc est simile, quod affertur de scientia visionis: nam haec supponit scientiam simplicis intelligentiae earumdem omnino rerum, ut possibilium, et ideo mirum non est, quod illae eadem res eo ipso, quod futurae sunt, repraesententur per eamdem scientiam immutata. Hic autem non supponitur scientia eiusdem rei illo modo, neque etiam alterius rei, in qua cognoscantur creaturae possibiles: et ideo vix potest intelligi illa veluti extensio scientiae sine perfectione reali secundum rationem distincta. Praesertim, quia in scientia visionis ratione cogimur ad illam dicto modo explicandam, propter immutabilitatem divinae scientiae, hic autem nulla est ratio, propter quam hoc asserendum sit, neque id pertinet ad divinam perfectionem. Cur ergo obscuriorem reddemus modum explicandi scientiam illam?

16. Tam necessario creaturae repraesentantur in Verbo sicut in scientia Dei. — Addo vero ulterius, etiam admissio illo modo, nihil esse, cur negemus, Verbum procedere ex scientia creaturarum. Quia etiam illa scientia est simpliciter necessaria non solum in se, sed etiam ut actu repraesentans creaturas, hoc autem solum est produci ex cognitione creaturarum. Consequentia patet ex illo principio, quod hoc Verbum est adaequatum illi scientiae, ut saepe dixi ex Augustino, et idem habet Athanasius in epistola de decretis Nicenae Synodi, et inde probat unitatem illius Verbi, quam rationem nos supra declaravimus. Antecedens vero patet, quia illa scientia Dei necessario repraesentat, quidquid est repraesentabile, sed creaturae possibiles supponuntur naturaliter repraesentabiles per scientiam, ergo necessario repraesentantur per illam scientiam.

17. Dicetur fortasse, scientiam illam Dei necessario repraesentare creaturas, ut possibiles, sed non tam necessario, ac Pater producit Verbum suum, atque hoc satis esse, ut Verbum non procedat ex illa scientia ut repraesentante creaturas possibiles. Sed contra primo, quia licet daremus hanc inaequalitatem in necessitate, nihilominus cum eadem proportione loquendum esset de Verbo et scientia. Nam Verbum etiam repraesentat creaturas possibiles necessario, ut omnes fatentur, et est per se notum ex illo principio, quod est Verbum adaequatum. Unde hanc repraesentationem habet ex vi suae processionis, quia ex vi illius totam scientiam Dei habet, secundum absolutum esse illius. Ad quod necessario sequitur repraesentatio creaturarum tanta necessitate, quanta illae sunt possibiles. Ergo accommodando singula singulis, sicut in scientia distinguuntur illa duo, scilicet esse et repraesentare creaturas, ita et in Verbo distinguenda sunt, ergo verbum quoad esse procedit ex scientia, ut est, et quoad repraesentationem creaturarum ex cognitione illarum.

18. Tam necessario repraesentantur creaturae possibiles, sicut Verbum producit. — Adhuc etiam ulterius addo, non minus necessario scientiam Dei repraesentare creaturas ut possibiles, quam procedat Verbum a Patre. Probatur, quia illa scientia est prior origine in Patre, non solum secundum se, et absolute spectata, sed etiam ut actu repraesentans creaturas possibiles. Quod ita ostendo: nam creaturae, ut sint possibiles, non pendent per se a Verbo, ut Verbum est, sed a Deo ut sic, et ab omnipotentia eius, quae est prior origine in Patre, ergo etiam possibilitas creaturarum secundum se est, ut ita dicam, origine prior: ergo etiam actualis repraesentatio earum in scientia Patris est prior origine, ergo illa repraesentatio est tam necessaria, ac Verbi emanatio est origine posterior. Quia si illa repraesentatio est simpliciter necessaria, et independens ab emanatione Verbi, et prior illa saltem prioritate originis: nihil obstare potest, quominus sit aeque necessaria. Et consequenter ex eadem prioritate concluditur, Verbum produci per illam scientiam ut iam actu repraesentantem creaturas possibiles.

19. Obiectioni occurritur. — Sed aiunt, ut creaturae sint possibiles per omnipotentiam Dei, supponi ex parte illarum quamdam possibilitatem obiectivam, quae solet vocari non repugnantia, quae non est in illis tam necessaria, sicut est Verbi existentia: sed contra, quia vel creaturae habent hanc qualemcumque possibilitatem ex Deo, seu ex divinis ideis: vel habent quasi ex se sine dependentia a Deo. Priori modo necessariam habent illam possibilitatem quasi ex necessaria denominatione, vel coniunctione cum ideis divinis, et ex hac parte non minus necessario habent illam, quam Verbum existat, et alioqui habent illam, cum prioritate originis respectu Verbi, ut explicavi. Si autem posteriori modo concipiatur illa non repugnantia ex parte creaturarum, plane est tam necessaria in sua negatione, sicut Verbum in suo esse actuali, quia est sine dependentia ab alio in illa nam repugnantia. Tota autem necessitas Dei est necessitas independentiae, ergo in hoc est aequalitas. Neque hoc est inconveniens, quia non est aequalitas in re positiva, sed in negatione quadam.

20. Ad fundamenta contrariae sententiae. — Et hinc facile patet responsio ad totum fundamentum contrariorum. Ad illam vero conditionalem, in qua fit magna vis, si creaturae non essent possibiles; Verbum nihilominus esset perfectum, respondet recte Caietanus, dato antecedenti, non recte inferri, de facto non procedere Verbum ex scientia creaturarum: sicut e contrario dicere quis potest, licet Verbum non produceretur, creaturas esse posse, quia non pendent per se a Verbo, ut talis persona est, quantum est ex parte sua. Et tamen non sequitur, quod de facto non producantur per Verbum, quia licet ex parte creaturarum non esset necessarium Verbum productum, ex parte Dei necessarium est. Ita ergo e contrario dici potest, quamvis ex parte Verbi praecise considerati non sit necessaria possibilitas, vel non repugnantia creaturarum: tamen quia alias per se necessaria est; ideo illa posita per modum termini relationis, necessarium omnino esse, ut Verbum producat ex scientia actu repraesentante ipsas creaturas. Deinde addi potest, posita illa hypothesi impossibili, Verbum fore aeque perfectum comparative (ut ita loquar) id est, tam perfectum, quantum esset tunc scientia Dei. Absolute tamen, nec scientia Dei esset tam perfecta, nec Deus ipse, quia non esset omnipotens. Quod si dicas, non supponi impotentiam in illo, sed tolli possibilitatem non repugnantiae ex parte creaturarum. Respondeo, tam impossibile esse hoc posterius, sicut illud, et non posse tolli illam possibilitatem ex parte creaturarum, quin tollatur a Deo positiva perfectio omnipotentiae, ac subinde scientiae, et totius divini esse.

21. Resolutio quaestionis. — Conclusio igitur ex dictis, Verbum divinum simpliciter procedere ex cognitione creaturarum, ut possibilium, ac proinde Verbum divinum ex vi suae processionis dicere, non tantum respectum ad Patrem, sed etiam ad creaturas, et in universum res necessario cognitas a Deo. Quod docuit D. Thomas in illa quaest. 34, et sequuntur omnes eius discipuli, et sumitur etiam ex Augustino, dicto lib. 7, de Trinitate, a principio, et libro etiam 15. Ratio autem est, quia Verbum per se primo dicit ordinem ad res cognitas tanquam repraesentans eas, cum ergo inter eas comprehendantur creaturae, ut ostensum est, ad illas dicet similem respectum. Cuius oppositum significat Gabriel, in 1, dist. 27, quaest. 3, art. 3, dub. 1, sed in re non contradicit. Solum enim intendit respectum non esse realem, quod nos fatemur, et est per se clarum. Loquimur ergo de respectu rationis, et de hoc non formaliter, sic enim a ratione fingitur, sed fundamentaliter, quia repraesentatio a nobis non concipitur, nisi per modum respectus.

22. Respectus in creaturis unde sit in Verbo. — Sed contra. Ergo hic respectus est proprius Verbi, quia convenit illi ex vi suae processionis: ergo convenit illi ratione suae proprietatis personalis, et non ratione essentiae: nam ea, quae sunt propria, non conveniunt ex ratione communi, sed ex particulari: consequens autem est falsum, ergo. Propter hoc Aureolus, in 1, dist. 27, ut refert etiam Capreolus ad argumenta contra quintam conclusionem concedit, respectum hunc convenire verbo ratione suae proprietatis, et non ratione essentiae. Oppositum autem D. Thomas, d. quaest. 34, art. 3, ad 1, et ibi Caietanus et alii. Ferrariensis 4, contra Gentes, c. 13. Capreolus supra, atque ibidem etiam Scotus, quaest. 3. Qui dicunt repraesentationem rerum convenire Verbo ratione essentiae, non ratione filiationis. Et ratio est, quia haec repraesentatio est intellectualis, unde convenit Verbo ratione ipsius actus intelligendi illi communicati: talis autem actus absolutum quid est, ut supra ostendi. Unde haec sententia vera est loquendo de propria forma, quae est ratio repraesentandi. Propter argumentum autem factum addo ex D. Thoma, in 1, dist. 27, quaest. 1, art. 3; aliud esse loqui de ratione formali repraesentandi, aliud de modo habendi illam. Primum convenit Verbo ratione essentiae, ut recte probatum est. Secundum autem convenit ratione proprietatis. Unde repraesentare intellectualiter creaturas, non est proprium Verbi, sed commune omnibus personis, ut convincit ratio facta, habere autem hanc repraesentationem, ut communicatam ex vi suae formalis processionis, est proprium Verbi, et ideo in hoc involvitur proprietas eius. Et ita nulla est repugnantia aut retractatio in D. Thoma, quamvis oppositum Caietanus dixerit.

1. Prima opinio affirmans. — Supponimus, Deum ex aeternitate cognoscere res futuras secundum reales existentias, quas habiturae sunt, quam cognitionem scientiam visionis theologi appellant, eamque ratione distinguunt a scientia simplicis intelligentiae. De hac ergo scientia sub hoc conceptu et respectu loquimur, nam dicta in capite superiori solum de simplici intelligentia procedunt, ita enim semper locuti sumus. Nonnulli ergo moderni docent, Verbum procedere ex divina scientia etiam sub hoc respectu spectata, id est, ut attingit creaturas futuras in qualibet differentia temporis secundum existentias earum, et attribuunt D. Thomae, 1 part., quaest. 34, art. 3, et quaest. 37, art. 2, ad 3, quia his locis absolute docet, Verbum procedere ex cognitione omnium creaturarum, nihil distinguens inter cognitionem simplicem, vel visionis: nec inter creaturas, ut futuras, vel possibiles. Fortius videtur hoc suaderi ex Augustino, lib. 83 quaestionum, quaest. 63, ubi sentit, Verbum dicere respectum ad creaturas, ut faciendas, ponderatque, ideo potius fuisse appellatum a Ioanne Verbum, quam rationem, quia ratio non dicit respectum ad res faciendas, sicut Verbum.

2. Fundamentum. — Atque hinc potest raticne suaderi haec sententia. Quia quidquid Verbum divinum habet, ex sua processione habet, sed Verbum divinum habet respectum ad creaturas existentes, non solum, ut fieri possunt, sed etiam ut fiunt, ergo habet totum hoc ex sua processione, ergo non solum procedit ex scientia simplicis intelligentiae; sed etiam visionis. Ut enim Verbum dicatur procedere ex aliqua scientia ab aliquo respectu, non oportet, quod totum suum esse habeat per illam scientiam, ut spectatam sub illo respectu; sed satis est, ut sub aliquo etiam respectu suo sit per illam cum proportione et accommodando singula singulis. Et confirmatur applicando quamdam rationem, qua supra utebamur pro scientia simplicis intelligentiae. Dicebamus enim, quod licet scientia creaturarum, ut possibilium non esset in Deo tanquam in causa, nec secundum proprium conceptum, diceret perfectionem, nec esset tam necessaria secundum illum respectum, sicut absoluta scientia Dei in se: nihilominus Verbum procederetur ex illa scientia creaturarum, non ut per illam ut sic, haberet esse simpliciter, sed ut haberet repraesentationem creaturarum: ergo idem dicendum cum proportione est de scientia visionis. Nam verbum (ut ita dicam) non tantum est Verbum simplicis intelligentiae, sed etiam visionis. Atque ita nihil obstabit, quod scientia illa, ut sic, libera sit, quia non est libera quoad suam perfectionem realem; sed solum quoad illam terminationem: et eodem modo et non habet illum respectum contingentem Verbum necessario.

3. Opinio negans vera. — Nihilominus simpliciter dicendum est, Verbum divinum non procedere ex scientia creaturarum existentium ut sic, seu ex scientia visionis, aut libera vel contingente, ut talis est. Hoc tam certum existimavit Scotus, locis citatis in praecedenti capite, ut oppositum intulerit tanquam manifestum absurdum, ut probaret suam sententiam ibi tractatam. Cui respondentes Caietanus et fere alii Thomistae ibidem citati, hanc etiam sententiam admittunt, et ideo negant illationem Scoti, nam revera est longe diversa ratio, ut statim dicam. Divus autem Thomas licet indistincte locutus fuerit, tamen (si verba eius expendantur) satis indicat loqui de simplici et necessaria scientia creaturarum, ut possibilium nam dicit, Verbum per illam scientiam procedere, ut expressivum et factivum creaturarum (dicta quaest. 34, art. 3, in corpore, et ad ultimum) esse autem factivum dicit solum respectum ad creaturas ut possibles: et in alio loco, quaest. 37, comparat in hoc processione Verbi et amoris: at certum est, Spiritum sanctum non procedere ex amore libero creaturarum, ut infra videbimus, ergo nec Verbum ex scientia libera, qualis est scientia visionis, ut talis est.

4. Fundamentum. — Ratione probatur, quia Verbi processio, ut est realis productio, est simpliciter, et omnimodo necessaria, at scientia visionis, ut talis est, non est necessaria, sed ita contingens, ut potuerit non esse in DEO absolute loquendo, ergo non procedit Verbum in re ipsa per illam scientiam, ut talis est. Et declaratur in hunc modum, quia fundamentum illius scientiae est simpliciter posterius ratione, quam productio Verbi, ergo multo magis ipsa scientia, ergo non potest Verbum produci per illam scientiam. Consequentias, ut claras suppono, et declaro antecedens. Nam fundamentum scientiae visionis est decretum liberum voluntatis Dei, quo vult, talem rem esse, vel saltem permittit, ut fiat, volendo concurrere ad illius factionem: Hoc autem decretum, ut tale est, non intelligitur esse in Deo, donec et Filius, et Spiritus sanctus sint producti. Tum quia naturalia sunt priora liberis, et ratione, et subsistendi consequentia: processiones autem personarum sunt naturales, et decretum illud est liberum. Tum etiam quia sicut actiones ad extra sunt indivisae, ita et voluntates, seu decreta libera voluntatis DEI, a quibus exteriores actiones proxime manant. Quapropter loquendo formaliter, et in se, Pater non prius ratione, vel origine habet decretum aliquod liberum ad extra, quam Filius, nec prius vult creare, quam Filius id velit, nec communicat Filio illud decretum ut sic, sed communicat voluntatem, vel etiam volitionem, quae postquam in omnibus personis necessaria existit terminata ad primarium obiectum, ex consensu omnium libere terminatur ad hoc, vel illud obiectum secundarium. Ergo illud decretum intelligitur omnino esse post Filii processione, ergo multo magis scientia visionis, ergo non potest Verbum procedere per scientiam visionis, ut talis est.

5. Solvitur contrarium fundamentum. — Unde solvitur facile ratio facta pro contraria sententia, et intelligitur differentia inter scientiam simplicis intelligentiae et visionis. Concedo enim, Verbum divinum habere respectum repraesentandi, non solum ad creaturas possibles, sed etiam ad existentes, seu futuras, vel faciendas, quia per Verbum omnia facta sunt, et in ipso sunt omnium rerum faciendarum ideae. Dico tamen, non accepisse Verbum respectum hunc per productionem suam immediate, et (ut ita dicam) formaliter, quamvis dici possit accepisse illam fundamentaliter, et quasi materialiter, et ideo non processisse ex illa scientia libera, ut talis est, sed solum, ut scientia est earumdem rerum ut possibilia, quae sine illa mutatione sua, vel nova perfectione repraesentat etiam res futuras, eo ipso, quod futurae sunt. Nam (ut supra tetigi) dupliciter potest Verbum accipere aliquid per suam productionem aeternam, uno modo immediate, et formaliter, ut accipit, verbi gratia, virtutem spirandi, altero modo in radice, sicut accipit relationem spirationis activae. Priori modo accipit ex vi suae processionis scientiam simplicis intelligentiae creaturarum, ut actu iam terminatam ad illas ut possibiles sunt. Posteriori autem modo recipit scientiam visionis, quia recipit talem scientiam, quae statim repraesentabit creaturas, ut existentes eo ipso, quod futurae sint, absque ulla nova perfectione, sed solum ex vi illius, quam habet receptam per suam processionem.

6. Discrimen inter scientiam Visionis, et simplicis intelligentiae. — Ratio autem huius differentiae est, quia scientia creaturarum possibilium ut sic est prior origine et simpliciter essentialis, et non pendet ex aliquo actu communi ipsi Verbo, et ideo, ut talis est, supponitur in Patre, et communicatur Verbo, et Verbum per illam procedit. At vero scientia visionis nullo modo est prior origine; nec ut talis est, est essentialis, imo pendet (ut ita loquamur) ex decreto libero communi ipsi Verbo, et ideo non potest intelligi Verbum esse ab illa, seu per illam, ut talem, sed potius illam quodam modo esse a Verbo, in quantum ab illo simul cum Patre, et Spiritu sancto est decretum liberum, quo consummatur scientia illa in ratione visionis. Quia vero ex parte scientiae iam erat positum sufficiens fundamentum huius respectus, solumque expectabatur terminus: et Verbum ex vi suae processionis accepit illam scientiam, ideo ex vi illius dicitur accepisse radicaliter etiam scientiam visionis, nam formaliter accepit scientiam illam de se repraesentativam rerum futurarum, si futurae sint. Et haec fuit mens D. Thomae. Nec aliud sensit Augustinus, solum enim dixit, Verbum dicere respectum ad res faciendas, non vero docet, Verbum procedere per illam scientiam ut habentem iam illum respectum. Differentia autem, quam Augustinus constituit inter Verbum et Rationem, universalis non est, nam et Verbum esse potest de re nunquam futura, et ratio etiam esse potest de re facienda, et ita Athanasius in epistola de decretis Nicenae synodi indifferenter utitur illis vocibus. Et divus Thomas, 1 p., q. 15, n. 3, significat, in Deo esse rationes rerum tam futurarum, quam earum, quae nunquam futurae sunt.

7. Dubium. — Responsio. — Atque ex his obiter expeditur dubium, quod hic tractari solet, quidnam sit secundum rationem prius in aeterno Patre, producere suum Verbum, an cognoscere res repraesentatas in Verbo. Quod attingens Ferrariensis 4, contra Gentes, cap. 13, respondet, prius Patrem producere Verbum suum, quam cognoscere. Moveturque argumento sumpto ex analogia ad nostrum verbum, quia nos prius producimus verbum, quam per illud cognoscamus. Sed hoc argumentum non urget, quia non oportet servari in hoc proportionem, quia nos producimus Verbum ex indigentia, ut supra dixi, et per illud constituimur formaliter intelligentes. Pater autem aeternus intelligit per suam essentiam, et producit Verbum ex foecunditate scientiae suae, non ex indigentia, ut capite ultimo huius libri amplius explicabimus. Dico ergo, posse esse sermonem, vel de cognitione earum rerum, ex quarum actuali scientia Verbum producitur, ut sunt divinitas, personae et creaturae possibiles ut sic, vel de cognitione creaturarum ut existentium. In priori sensu dico, Patrem prius ratione cognoscere tales res, quam producat Verbum, licet in re sint omnino simul. Hoc ultimum constat, quia ibi nec est proprietas durationis, nec causalitas, nec realis ordinis, cum nulla sit distinctio in re inter producere Patris, et cognoscere. Prioritas autem etiam secundum rationem in hoc solum fundatur, quod Pater cognoscendo producit. Unde nostro modo intelligendi, quia cognoscit, producit; et ideo prius etiam cognoscit nostro intelligendi modo. Quod etiam communis modus loquendi declarat, quia dicimus Patrem producere ex cognitione harum, vel illarum rerum, ergo concipimus cognitionem ut ratione priorem. Idque confirmari potest ex his, quae de dicere et intelligere diximus, libro primo, capite sexto. At vero loquendo de cognitione libera futurarum rerum, sic dicendum est, prius Patrem producere Verbum suum, quam has res actu cognoscat. Probatur, quia in quacumque persona divina prius est actio naturalis, quam libera, et ita in Patre prius est generare, quam velle creare, ergo prius est producere Verbum, quam cognoscere creaturas, ut factas, vel faciendas. Item in Patre prior est scientia simplicis intelligentiae, quam visionis, sed cum scientia naturali, et simplicis intelligentiae immediate coniungitur, ac necessario Verbi productio, cum scientia autem visionis non ita immediate, sed interveniente libero actu voluntatis, ergo prior est Verbi productio. Denique ex proxime dictis in hoc capite hoc satis constat.

8. Dubium aliud. — Occurrit autem hoc loco specialis dubitatio de scientia contingentium conditionatorum, quam multi mediam vocant, et nos eam in DEO esse supponimus, sive hoc, sive illo nomine vocetur. Est ergo dubium an idem dicendum de illa sit, quod de scientia visionis, scilicet, quod Verbum divinum non procedat ex tali scientia creaturarum sic cognitarum, et quod prius ratione, vel origine sit productio Verbi, quam haec scientia sit in DEO, vel in Patre. Videtur enim esse aliqua dissimilitudo, quia haec scientia non supponit in DEO decretum liberum, sed solam obiecti veritatem, quae ex decreto DEI actuali, seu in re posito (quod aliqui absolutum vocant) non pendet, sed solum ex futuritione rei sub tali conditione, quae futuritio non pendet ex praesenti decreto, quod habeat DEUS, est ergo ex hac parte tam naturalis haec scientia, quam scientia simplicis intelligentiae. Et alioqui illa futuritio, si vera est, in quocumque signo aeternitatis vera est: ergo et scientia, quae statim resultat secundum habitudinem, vel terminationem, ad tale obiectum scibile in eodem signo est; ergo ex illa producitur Verbum.

9. Resolutio. — Nihilominus dicendum censeo, Verbum divinum non procedere ex hac scientia, quia simpliciter est contingens; nam licet posito obiecto tali, necessario sequatur in DEO haec scientia, tamen obiectum illud simpliciter contingens est, potuissetque aliter se habere, et ideo non potest Verbum divinum ex tali scientia procedere, quia solum procedit ex his, quae naturalia sunt. Unde consequenter etiam censeo, prius secundum rationem, vel originem esse in Patre, vel a Patre naturalem Verbi productionem, quam quod hanc scientiam conditionatam habeat, ut talis est, id est, ut actu terminatam ad talem veritatem conditionalem contingentem. Quia secundum illum respectum non est necessaria, nec naturalis, et in Patre omnia naturalia sunt priora contingentibus quocumque modo. Unde non refert, quod illa scientia non supponat decretum liberum actuale, et quod in hoc differat a scientia visionis, quia non est haec ratio adaequata illius ordinis secundum rationem, vel originem, sed contingentia quaecumque sufficit. Quia quidquid est simpliciter necessarium necessitate absoluta, et maxime divina, est prius simpliciter, quam id, quod est quovis modo contingens. Unde in ipsis creaturis obiective cognoscendis, prius simpliciter est, esse absolute possibiles quam esse futuras, etiam sub hac, vel illa conditione. Et ita non est verum, in quocumque signo aeternitatis praecedere illas veritates conditionatas, nam prius est (ut ita loquar) signum possibilitatis, quam futuritionis conditionatae. Naturalis autem scientia Dei, et productio ad intra, ac denique quidquid in Deo simpliciter necessarium est, intelligitur, esse in primo gradu necessitatis, atque ante omnem, et qualemcumque contingentiam.

1. Exponitur sensus. — Durandi opinio. — Duo possumus de hoc Filii attributo inquirere. Unum est, an proprie, et sine metaphora Verbo attribuatur, et hoc explicamus per voces illas, vera, et naturalis. Alterum est, an hoc attributum sit notionale, et ita proprium Verbi, ut non sit commune aliis. Et de hoc puncto nihil hic tractandum proponimus, quia tria sunt, quae per illam negationem possunt excludi, Pater, Spiritus sanctus, et creaturae, et de Patre quidem, et creaturis nulla est difficultas, et ideo obiter, ac facile expeditur: de Spiritu sancto vero est quidem difficultas propria illius, quae in peculiari libro de illo commodius tractabitur. Igitur in quaestione proposita Durandus, in 1, dist. 28, negative respondet, quia propria imago requirit propriam similitudinem, quae non est in Verbo, cum in illo non sit relatio realis similitudinis ad Patrem, sed potius identitas in natura.

2. Vera resolutio. — Dicendum vero est, Verbum esse veram, et naturalem, ac propriissimam imaginem Patris. Ita D. Thomas 1. part., q. 35, ubi Caietanus et alii; Bonaventura, in 1, dist. 31, 2 p., art. 1, q. 1; Capreolus, dist. 27, q. 2; Henricus quodlibet 4, et q. 2. Et probatur primo, quia Scriptura ita loquitur, et a Patribus cum proprietate intelligitur, et potest sine inconvenienti ita intelligi, ut ratione statim ostendetur, ergo ita intelligenda est. Maior constat ad Colossens. 1: Qui est imago Dei invisibilis; ad Hebraeos 1: Et figura seu character substantiae, seu hypostasis eius. Minor quoad priorem partem constat ex omnibus Patribus exponentibus haec loca, et illud etiam Geneseos 1. Faciamus hominem ad imaginem, et idem habet Athanasius, sermone 4, contra Arianos, et Epistola de decretis Nicenae Synodi, Cyrillus, lib. 1, Thesauri, cap. 1, ubi vocat, incommunicabilem, et increatam Patris imaginem, in qua Pater videtur, iuxta illud: Qui videt me, videt et Patrem. Ambrosius vero 1, de Fide, capite 4, exponens de hoc mysterio illud, Sapientiae 7. Splendor est lucis aeternae, speculum sine macula, et imago bonitatis illius. Speculum dicit vocari, quia in eo videtur Pater, imago, quia in eo est plenitudo virtutis. Idem docet Hilarius 7, de Trinitate, Augustinus, lib. 7, c. 2, qui etiam videri potest libro de decem chordis, cap. 8, et libro de Incarnatione Verbi (sic eius est), cap. 10 et 15.

3. Ratio assertionis. — Ratione declaratur haec veritas, nam propria imago est similitudo ab aliquo expressa, sed verbum divinum est huiusmodi, ergo est vera, et propria imago. Minor constat, quia verbum procedit a Patre, et procedit illi similis in natura ex vi suae processiois. Maior autem declaratur late ab Augustino, libro Quaestionum in Deuteronomium, q. 4, et lib. 83 quaestionum, q. 74, et lib., imperfecto Genesis ad litteram, capite ultimo, ubi ait, sine similitudine non posse esse perfectam imaginem, ut per se notum est, similitudinem vero non sufficere, quia licet duo homines sint inter se maxime similes, si unus ab altero non procedit, non est unus imago alterius. Sunt ergo illa duo, scilicet, similitudo, et processio necessaria ad imaginem: quod autem sufficiant, patet etiam ex communi usu. Unde inter homines Filius censetur imago Patris, sicut Genesis 3, dicitur de Adamo genuisse Seth ad imaginem, et similitudinem suam: Solum ergo requiritur ad imaginem, quod ab aliquo procedat similis illi. Addit D. Thomas supra, et super ad Colossenses 1, et ad Hebraeos 1, necessarium esse, ut similitudo sit in specifica forma, aut in eadem natura, aut in proprio, et quasi expresso signo illius. Quod est certum, tamen in ipsa voce Similitudinis satis continetur, quia non censetur absolute simile, quod illam unitatem, vel convenientiam cum altero non habet. Unde vestigium hominis, sicut non est imago, ita nec dici potest simile homini absolute, sed cuidam parti eius. Et homo non dicitur imago Dei, sed ad imaginem Dei, quia non habet similitudinem quasi specificam cum Deo, nec refert Deum, ut Deus est, sed solum secundum analogam imitationem. Alii addunt, necessarium esse, ut procedat ad repraesentandum: Augustinus vero hoc non addidit, et potest bene, et male intelligi, et ideo necessarium non est, illud addere: nam si processio cum similitudine recte explicetur, ibi sufficienter continetur illa particula, quatenus verum sensum habere potest.

4. Explicantur conditiones imaginis. — Ut ergo tota magis contest, duo illa similitudo et processio magis explicanda sunt. Similitudo enim duplex intelligi potest. Una est per veram convenientiam, seu unitatem in forma, vel natura. Altera est similitudo tantum repraesentationis absque praedicta unitate. Prior reperitur in imagine naturali, ut est Filius respectu Patris, et aliquo modo in imagine artificiali, saltem quantum ad exteriorem formam, et figuram speciei maxime significativam, ut notavit D. Thomas, dicta q. 35. Posterior similitudo attribui potest Verbo mentis nostrae, quod etiam solet imago obiecti appellari, cum quo tamen revera non habet formalem convenientiam in specifica forma, tamen quia repraesentat illud, dicitur imago illius, et idem potest considerari suo modo in phantasia, et visu, atque etiam in specie intelligibili, vel sensibili.

5. Filius est imago ob naturae unitatem. — Dicunt ergo aliqui, Verbum divinum esse imaginem propter similitudinem huius posterioris rationis, non propter unitatem naturalem, idque propter argumentum Durandi, et ut melius explicent hoc attributum esse proprium Verbi. Sed quamvis verum sit, in Verbo divino esse illud genus repraesentationis, non solum respectu Patris, sed etiam respectu omnium, ex quorum cognitione procedit (ut dicemus) nihilominus verum, atque certum existimo, rationem imaginis primario, et proprie illi convenire, propter eamdem naturam, quam ex vi suae processiois a Patre accipit. Id enim non obscure significavit Paulus ad Hebraeos 1, cum Filium vocavit Figuram, seu characterem Patris. Et ibi expositores notaverunt, praesertim Ambrosius dicens, figuram vocavit, quam alibi formam appellat, ad Philippenses 2, Qui cum in forma Dei esset, forma enim, et imago unum declarant, scilicet, personarum aequalitatem. In eodem sensu dixit Lucas 22: Solus Christus est plena imago Dei propter expressam in se paternae claritudinis unitatem. Idem habet Cyrillus cum Alexandrino Concilio, in Epistola decima, probata in Concilio Ephesino. Propter eamdem, inquit, quam cum illo habet essentiam, et imago, et character, et splendor est gloriae eius. Idem aperte sentit Augustinus, locis citatis: nam illo capite ultimo Geneseos ad litteram imperfecto libro dicit: Filium esse imaginem propter perfectam similitudinem, habere autem perfectam similitudinem, quia Patris naturam plenissime habet. Idem dicta q. 74, talem dicit esse hanc imaginem, ut non tantum sit similis, sed etiam aequalis, quod habet ex naturae unitate. Et dicto lib. de Decem chordis, cap. 8, ait: Filium esse imaginem, quia hoc est, quod Pater. Et reliqui Patres, quos retuli, et referam, idem sentiunt.

6. Ratio vero est, quia Filius est imago naturalis tanquam verus Filius, ad naturalem autem imaginem et maxime illam, quae substantialis est; et ad filiationem sufficit, maxime necessaria, est similitudo per unitatem naturae, et haec per se sufficit. Si vero adiungatur simul repraesentatio intellectualis, erit propter perfectum modum illius processionis, non quia ex praecisa et generali ratione imaginis, ut sic, illud necessarium sit, ut plane constat in imagine hominis respectu Patris sui. Altera vero similitudo, quae est per solam repraesentationem intellectualem, revera non sufficit ad perfectam et propriissimam imaginem, si alias formalis similitudo non intercedat. Nam propria similitudo fundatur in unitate, seu convenientia formali, ubi ergo non est haec convenientia, neque est propria similitudo: ergo neque propria imago, quia ut Augustinus dixit, similitudo est de intrinseca ratione imaginis.

7. Durando satisfit. — Neque argumentum Durandi contra hoc quidquam refert, quia non agimus de similitudine pro relatione, sed pro fundamento, seu unitate, huiusmodi autem similitudo propriissima, est inter Patrem et Filium, non obstante unitate naturae, ut in superioribus ostendi, et docent Patres citati. Eo vel maxime, quod sicut illa relatio similitudinis est rationis in Filio, ita et relatio repraesentantis: ergo quoad has relationes par erat ratio. Quocirca illa unitas numerica naturae, et identitas in illa non solum non minuit proprietatem imaginis, verum potius perficit illam. Quia quanto maior est illa unitas, tanto est perfectior convenientia in forma inter procedentem, et principium suum, et hanc vocamus similitudinem, quidquid sit de relatione resultante.

8. Quae processio necessaria ad imaginem. — Circa alterum, scilicet processionem, advertendum est, duobus modis posse imaginem procedere ab eo, cuius est imago. Primo tanquam ab exemplari cognito. Secundo tanquam a principio activo, id est, producente. Prior modus non habet locum in Verbo divino, quia per ipsummet actum cognoscendi, et per primum actum cognitionis paternae procedit. Neque ille modus est necessarius ad imaginem ut sic, ut patet in imagine naturali hominis, qualis Filius est Patris. Sed specialiter ille modus invenitur in imagine, artificiali, et pertinet ad imperfectionem eius, quia propria et libera causalitate fit. Unde etiam participari potest ab imagine naturali, quae per intellectum libere fit, quomodo factus est homo ad imaginem et similitudinem Dei, Deus enim cognoscendo naturam suam intellectualem, voluit participationem illius homini imprimere, et sic fecit illum ad imaginem suam. Non est ergo hic modus procedendi necessarius ad rationem imaginis, sed prior sufficit, et necessarius est, et (seclusa imperfectione causalitatis) ad veram, et propriam imaginem naturalem. Constat autem hunc processionis modum convenire Verbo divino respectu Patris.

9. Addi etiam potest, aliquando imaginem procedere ex re repraesentata tanquam ex obiecto, non iam praecognito, sed cognoscendo (ut sic dicam) per talem actum, quod invenitur in imagine nostra intentionali. Sic enim verbum nostrum procedit ab obiecto, cuius imago aliquo modo existit. Tamen et illa processio ad genus principii activi in nobis reducitur, et imago illa eo modo, quo repraesentat, naturalis est, nam verbum mentis naturaliter repraesentat, et sit, vel producitur. Cumque Verbum divinum sit proprie verbum, illi etiam potest accommodari hic modus emanationis, semotis imperfectionibus, ut in capite sequenti commodius declarabo.

10. Atque ita obiter data, et exposita est trimembris divisio imaginis in naturalem, artificialem, et intellectualem, et indicatum est etiam, in quibus haec membra differant, aut conveniant. Quarum notitiam habere oportet, quia in Scriptura Verbum nominatur vocibus significantibus has omnes imagines, ut sunt Figura, et character, Verbum, et imago, substantiae. Ut intelligamus, quidquid perfectius est in omni imagine, reperiri in Verbo sine imperfectione, atque ita esse propriam, et perfectam imaginem. Nam in formali conceptu imaginis ut sic nulla imperfectio includitur, ut ex dictis patet.

11. Deinde ex dictis facile est intelligere, Patrem aeternum nec sui, nec aliarum personarum, nec omnino aliarum rerum posse esse imaginem. Non quidem sui, quia nullo modo a se distinguitur, et ideo nec similis sibi, sicut nec aequalis dici potest: non etiam aliarum personarum, quia licet illis similis sit, et proprie dicatur, non tamen ab illis procedit. Et inde nascitur peculiaris difficultas de Spiritu sancto, quia est similis Patri et Verbo, et ab illis procedit, et ideo quaerendum de illo restat, an sit imago et consequenter, an hoc attributum soli Filio conveniat, quod libro undecimo disputavimus. Nunc vero supponimus hanc esse propriam notionem Filii, ac subinde Spiritum sanctum imaginem non esse. Tandem interrogari hic potest, an Filius sit imago Patris tantum, quia Deus est, an etiam, ut Pater est. Ad hoc vero commodius in capite sequenti respondebimus.

1. Ratio dubitandi. — Ratio dubitandi esse potest, quia Verbum mentis est vera et naturalis imago obiectorum omnium, ex quorum cognitione procedit, sed verbum non tantum procedit ex cognitione Patris, sed etiam Spiritus sancti et creaturarum, ut dictum est capite quinto et sexto, ergo non est tantum imago Patris, sed etiam aliorum. Maior probatur, quia Verbum habet duas illas conditiones necesarias ad imaginem obiecti per illud cogniti. Nam imprimis habet similitudinem, cum repraesentat obiectum: deinde habet emanationem, quia ex obiecto et potentia nascitur Verbum. Et augetur amplius difficultas respectu Spiritus sancti, quia Filius non tantum est similis illi secundum intellectualem repraesentationem, sed etiam secundum naturalem et perfectam similitudinem substantialem, et alioqui procedit ab illo saltem ut ab obiecto cognito, ergo est imago illius.

2. Resolutio. — Nihilominus concors sententia theologorum esse videtur, Verbum solum esse imaginem aeterni Patris, sub hoc enim respectu hanc proprietatem Verbi declarant, et non sub alio, eodemque modo loquuntur Patres. Ratio vero est, quia verbum non habet illas duas conditiones simul ad rationem imaginis necesarias, praecipue processionem, nisi respectu Patris: ergo illius tantum potest esse et dici imago. Magis autem hoc confirmabitur, et solvetur difficultas tota discurrendo per omnia, ad quae Verbum potest comparari, et quasi inductione ostendendo, nullius alterius posse esse imaginem.

3. Verbum non esse imaginem sui. — Primo ergo certum est, Verbum non esse imaginem sui, quia neque a se procedit, neque sibi est similis, quia nullo modo a se distinguitur. Dices, hinc sequi, Verbum non esse imaginem Patris, quia Deus est ipse Pater, sed qua Pater est, quia quatenus Deus est, non distinguitur a Filio. Consequens autem est falsum, quia Verbum non est simile Patri, ut Pater est, sed ut Deus est, quia similitudo non est attendenda in notionalibus, sed in essentialibus, ut dixit D. Thomas, 1 part., quaest. 35, art. 2. Responderi potest primo: Verbum esse imaginem Patris, ut Pater est, quia eum intellectualiter repraesentat, non solum ut Deum, sed etiam secundum propriam rationem Paternitatis, et procedit a Patre, non solum ut a principio producente, ut quod et propriissime, sed etiam ut ab obiecto cognito. Sed hoc non recte dicitur, quia sola repraesentatio intentionalis non sufficit ad perfectam rationem imaginis, qualem in divino Verbo intelligere debemus, nisi transeat in substantialem unitatem. Et ideo Paulus vocavit Verbum Figuram substantiae ad Hebraeos 1, ut denotaret consubstantialitatem, sicut ibi D. Thomas adnotavit. Et eandem consubstantialitatem appellatione absoluta imaginis significatam esse ad Colos. 1, omnes Patres intellexerunt, ut supra retuli. Unde Verbum beatorum, seu visio beatifica, non potest absolute dici imago Dei invisibilis, aut Trinitas, licet intentionaliter illa repraesentet, quia non repraesentat secundum convenientiam naturalem. Unde intentionalis imago revera est imago secundum quid. Et praeterea improprie dicitur Filius procedere, ut ab obiecto cognito, ut in simili statim dicam.

4. Verbum esse imaginem Patris ut Deus est. — Dico ergo, Filium esse imaginem Patris, ut Deus est formaliter loquendo, id est, si particula ut designat formalem rationem terminandi relationem imaginis, quamvis Paternitas sit conditio necessaria, ut Pater possit esse terminus illius relationis. Cum enim dicimus, Filium esse imaginem Patris, Filium concipimus ut subiectum relatum, Patrem vero ut terminum illius relationis, relatio autem, quam indicat nomen imaginis, seu per quam nos imaginem explicamus, non est alia, quam relatio similitudinis: connotat vero ex parte imaginis, quod talis relatio, seu fundamentum eius sit acceptum per emanationem a termino similitudinis. Unde ex parte ipsius subiecti talis relationis (ut sic dicam) fundamentum formale, ac proximum, seu ratio fundandi talem relationem, est natura ipsa, seu forma: conditio autem necessaria est modus habendi formam illam per processionem ab alio, qui terminus est talis relationis. Sic ergo etiam ex parte termini formalis ratio terminandi illam relationem imaginis, est eadem natura seu forma, quia illa est ratio fundandi similitudinem, conditio autem necessaria est modus habendi illam formam per modum principii alterius, qui imago vocatur. Hoc ergo modo dicimus, Verbum esse imaginem Patris, ut Deus est, formaliter, licet in eo requirat conditionem Paternitatis, quae necessaria est, ut possit esse principium Verbi, et consequenter ut possit esse terminus relationis imaginis.

5. Discrimen inter imaginem et similitudinem. — Et hinc facile solvitur obiectio facta, nam licet Filius idem sit cum Patre in Deitate, nihilominus Pater habet illam Deitatem sub conditione, et modo necessario in termino illius relationis, quam dicit imago. Filius autem non habet illam conditionem necessariam ad terminum eiusdem relationis, saltem respectu sui, et ideo non potest dici imago sui, licet dicatur imago Patris. Unde etiam obiter intelligitur, quomodo licet relatio similitudinis sit aequiparantiae, seu eiusdem rationis in Filio et Patre, nam ad invicem dicitur unus alteri similis, nihilominus relatio imaginis sit disquiparantiae, quia in Filio est imaginis, non vero in Patre, sed imaginati, seu repraesentati cum tamen relatio imaginis iuxta ea, quae diximus, non alia, quam similitudinis esse videatur. Ratio enim esse videtur, quia imago non dicit relationem similitudinis absolute, sed ut fundatam in forma accepta ab exemplari. Vel certe imago involvit duas relationes, similis et procedentis in tali similitudine, et ex utraque simul conficit unam denominationem, quae propterea non potest esse eadem in utroque extremo. In illo autem quasi aggregato relationum similitudo attenditur ut formale, processio ut conditio requisita, illa tamen sufficit, ut denominatio varietur in utroque extremo.

6. Imago non dicit in Filio novum proprietatem. — Praeterea hinc etiam obiter intelligitur, quomodo licet nomen imaginis sit proprium Filii, et involvat relationem ad eum, cuius est imago, nihilominus inde non multiplicentur personales proprietates Filii, etiamsi nomen imaginis synonymum non sit, nec cum nomine Filii, nec cum nomine Verbi. Ratio autem est, quia duplicem respectum importat imago. Unus vero, qui est similitudinis, non est realis, sed rationis, et ideo non pertinet ad proprietates, maxime cum ille respectus communis sit omnibus personis. Alter autem est respectus realis, scilicet, procedentis et hic non est alius, nisi filiatio, et ideo nec ex hoc capite multiplicentur proprietates. Ex coniunctione autem illorum respectuum sumitur quaedam denominatio, quae sufficit ad proprium et speciale nomen notionale imaginis, non vero ad novam proprietatem, vel notionem in abstracto multiplicandam. Unde facile etiam constat differentia inter nomen Imaginis et Filii, eandem enim rem significant, et eosdem respectus involvunt, sed Filius, formaliter importat relationem procedentis, Imago formaliter relationem similis. Item nomen Imaginis, communius est, non enim requirit ex vi suae significationis relationem Filii, sed procedentis, et ex hoc capite etiam non dicit specialem proprietatem, quia ex vi sua non dicit specificam relationem realem, sed genericam. Et hoc etiam titulo differt vox imago a nomine Verbi, ex parte relationis procedentis, quia non dicit relationem specificam processionis per intellectum sicut dicit Verbum. Ex parte vero relationis similitudinis imago magis declarat similitudinem naturalem, quam Verbum, quod intentionalem magis indicat.

7. Verbum non est imago Deitatis. — Ulterius sequitur ex dictis, Verbum non esse imaginem Deitatis: nec huius Dei ut concepti praecise et abstracti a tribus personis. Patet, quia nec procedit realiter ab illo, quia nec Deitas generat, neque hic Deus, ut supra ostensum est, unde nullum respectum realem dicit Verbum divinum ad Deitatem suam, vel ad hunc Deum ut sic. Ac proinde nec est ei similis, cum similitudo requirat distinctionem realem, saltem inter extrema, quae dicuntur similia. Obiici vero potest, nam ad Colos. 1, dicitur CHRISTUS, Imago Dei invisibilis, et ad Hebr. 1, dicitur, Imago substantiae Dei, id est, essentiae. Respondeo ad prius testimonium, ibi esse sermonem de Patre. Praemittit enim Paulus, in principio: Gratia vobis et pax a Deo Patre, et de illo sermonem prosequitur. In Epistola vero ad Hebraeos ita Paulus incipit: Multiformem, multisque modis olim Deus loquens Patribus in prophetis, novissime locutus est nobis in Filio. Ubi plane loqui videtur de Deo Patre, solet enim per quamdam appropriationem nomen Dei simpliciter prolati pro Patre accipi. Quod maxime observare licet in multis orationibus Ecclesiae, quibus prius ad Deum omnipotentem orat et postea subdit: Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum. Quod relativum, Patrem referat, necesse est. Sic ergo cum Paulo de eodem Filio subdit: Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae eius, illud relativum, eius ad Deum Patrem refertur. Cum autem dicitur figura substantiae, vel nomen substantiae, non significat essentiam, seu personam, seu hypostasim, ut graece habetur, vel non significat terminum relationis imaginis, sed perfectionem illius figurae, ita, ut sumatur in vi adiectivi figura substantiae, id est, substantialis, vel appositione, figura substantiae, id est quae est substantia eius. Denique licet interdum in his locutionibus nomen Dei simpliciter sumatur, cum Christus dicitur Imago DEI, quod probabile est in dictis testimoniis, praesertim ad Colos. 1, nihilominus ex vi vocis relativae Imago restringitur ad supponendum pro persona Patris, sicut cum Verbum dicitur Deus de Deo, particula De facit, ut in uno extremo Deus supponat tantum pro Patre, sicut in altero supponit tantum pro Filio.

8. Verbum non esse imaginem Spiritus sancti. — Maior aliqua difficultas est de persona Spiritus sancti, nam et realiter a Filio distinguitur, et illi perfecte similis est, et ex eius cognitione Filius procedit, eumque repraesentat, quatenus est Verbum adaequatum divinae intellectionis. Nihilominus dicendum est, Filium non esse imaginem Spiritus sancti. Ratio est, quia non procedit realiter ab illo, quod est de ratione imaginis, ut supra ostensum est. Quod autem ita non procedat, patet, quia Spiritus sanctus nulla ratione dici, aut cogitari potest principium Filii. Nec satis est, quod Filius procedat a Patre, ut cognoscente se et Spiritum sanctum. Primo quia supra est ostensum, non semper rem cognitam esse principium cognitionis, vel termini, per cognitionem producti, sed tunc solum, quando intelligens ab obiecto cognito habet aliquo modo principium cognoscendi, seu speciem intelligibilem, vel id, quod sortitur vicem eius. At Pater aeternus, dum producit Verbum repraesentativum Spiritus sancti, non habet ab Spiritu sancto ullo modo virtutem producendi tale Verbum, nec Spiritus sanctus ad illam cognitionem sui concurret (ut sic dicam) ut principium, seu obiectum motivum, sed ut purus terminus. Hic autem modus non est satis, ut Verbum dicatur aliquo modo procedere ab Spiritu sancto, nam praepositio ab dicit habitudinem principii, unde potius dicendum esset procedere ad Spiritum sanctum, utique repraesentandum, quamvis neque hic modus loquendi usurpandus est, quia non est usitatus. Accedit, quod Verbum divinum ex vi suae processions non procedit ad repraesentandum Spiritum sanctum, nisi secundo et quasi per consecutionem quamdam ex vi cognitionis divinitatis: unde sola divinitas ut sic, est principium quo, et quasi species intelligibilis, per quam Pater producit tale Verbum. Quando autem aliquid sic cognoscitur secundo ex vi alterius, et per speciem alterius, non potest dici verbum repraesentans illud secundarium obiectum, procedere ab illo, ut est per se notum. Unde nec Pater ipse dici potest principium Verbi ratione Paternitatis, etiamsi per ipsum Verbum secundum suam etiam Paternitatem repraesentetur, quia etiam Paternitas est secundarium obiectum, et cognoscitur ex vi essentiae. Et ideo supra dicebamus, Filium non esse imaginem Patris quoad Paternitatem, etiamsi procedat ex cognitione Patris ut sic, seu Paternitatis: ergo non potest dici imago Spiritus sancti.

9. Filium non esse imaginem creaturarum. — Tandem a fortiori concluditur non esse Filium imaginem creaturarum. Tum, quia ab illis non procedit, ut eisdem rationibus a fortiori convincitur. Tum quia non habet cum illis similitudinem perfectam et consubstantialem, quam imago, quae intra Deum est, importat. Tum denique, quia potius creaturae ab illo Verbo procedunt secundum peculiarem quamdam appropriationem, quatenus in se continet ex vi processions suae ideas omnium creaturarum, quae sunt quasi exemplaria, ad quorum imitationem producuntur creaturae. Illae autem ideae non sunt propriae imagines creaturarum, quia non sunt ab illis sumptae, sed per se sunt connaturales divinitati, quae ex se habet esse principium creaturarum. Nec etiam, ut sunt in verbo, sunt imagines idearum, prout sunt in essentia, quia sunt omnino idem, sicut essentia secundum se, et prout communicata Filio, est una et eadem. Nihil ergo relinquitur, cuius Filius possit esse imago, praeter Patrem, est ergo solius Patris imago.

10. Obiectio. — Dices. Divinitas ipsa vocatur ab Augustino imago creaturarum de Fide ad Petilium, cap. 1, cur ergo non poterit etiam Verbum creaturarum imago vocari. Item Verbum aeternum dici potest Verbum creaturarum, nam per illud factae sunt omnes creaturae, et omnia portat Verbo virtutis suae.

11. Responsio. — Ad priorem partem respondet D. Thomas, dicta quaest. 35, art. 5, ad 1, ibi Augustinum late et minus rigorose sumpsisse nomen imaginis pro exemplari. Sed forte Augustinus, si attente legatur, non vocat divinitatem imaginem hominis, vel alicuius creaturae, sed ipsum hominem dicit esse ad imaginem divinitatis. Itaque illud ad imaginem non significat exemplar ex parte Dei, ad cuius imitationem factus est homo, estque quasi terminus relationis illius qualiscumque imaginis impressae ipsi homini, sed potius significat illammet imaginem, quae est in homine, quae non dicitur simpliciter imago, sed quasi imago, seu ad imaginem, quia imperfecta est sicut cum dicitur factus homo ad similitudinem Dei, non significatur similitudo, quae est in Deo, sed quam participat ipse homo. Qualiscumque tamen sit illa imago, quae est in homine, una tantum est totius Trinitatis, ut colligit Augustinus ex verbis illis: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram propter pronomen illud plurale nostram Et idem subinfert, unam esse deitatem trium personarum, in qua illae aequales sunt: non quia ipsa divinitas imago sit, sed quia non possunt tres personae una imagine repraesentari, nisi unam haberent naturam.

12. Ad alteram partem respondeo, cum Verbum dicitur alicuius, ambiguam esse locutionem, nam potest dici Verbum alicuius, quia ab illo dictum, seu prolatum est, vel quia illud repraesentat, et circa illud versatur, ut in materia, circa quam. Priori sensu non potest Verbum divinum dici, nisi Patris tantum, ut constat. Posteriori autem modo dici poterit esse personarum omnium, et creaturarum. Tamen quia ambigua est locutio, non est ita loquendum sine declaratione, ne detur occasio erroris. Praesertim, quia prior sensus videtur magis usitatus, et proprius. Cum enim dicimus, hoc Verbum vel testimonium est Augustini, non significamus in illo, aliquid dici de Augustino, sed esse scriptum, vel probatum ab Augustino. Quando vere significare volumus habitudinem obiecti seu materiae, circa quam, potius dicimus, Verbum esse de tali re. In nomine autem imaginis utrumque significari videtur per modum unius, dicitur enim imago alicuius, quae illum repraesentat tanquam eum, a quo processit, et ideo non est eadem omnino ratio.

1. Verbum quo sensu dicatur sapientia Patris. — Quod attinet ad priorem partem communis locutio sanctorum Patrum est, Verbum esse sapientiam Patris. Ita loquitur Athanasius, oratione contra Gregales Sabellii, Nazianzenus, oratione 1, Apologetica, circa finem, et oratione 33, circa finem, Ambrosius 1, de Fide, cap. 2, Augustinus 7, de Trinitate, a principio, Anselmus, in Monologio, cap. 46. Et habet fundamentum in Paulo 1, ad Cor. 1. Ubi CHRISTUM vocat Dei virtutem, et Dei sapientiam. Duobus autem modis potest vox, sapientia, sumi in illa locutione. Primo pro sapientia essentiali, et ita videtur sumere Anselmus, loco citato. Nam quia eadem est sapientia Patris et Filii, et Filius est illa Sapientia: ideo dici potest esse sapientia Patris. Advertit autem Anselmus, magis dici Filium sapientiam Patris quam e converso, quia Filius habet illam sapientiam a Patre, et non e contrario. Hic vero loquendi modus non est adeo usitatus, quia et est minus proprius, et aequivocationem potest pati: sicut absolute non dicimus, Verbum esse Deitatem Patris, quamvis sit Deitas, quae est Pater, vel quam accipit a Patre. Posito vero illo sensu, ut vera sit propositio, ita explicanda est, Filius est sapientia Patris, quia est illa sapientia, quae est Pater, et illam habet a Patre.

2. Altero vero modo sumitur nomen Sapientia personaliter pro sapientia genita: quae significatio est etiam usitata, ut Augustinus notat, et in libris sapientiae saepe in hac significatione sumitur. Tamen quia vox ipsa in rigore est absoluta et communis, solumque appropriatur Filio, quia ex vi processionis suae formaliter recipit sapientiam a Patre, ideo, ut sit proprium nomen Filii, semper vel addendum est aliquid, quo id significetur, vel ex circumstantia sermonis constare debet, ut notavit Gabriel, in 1, dist. 32, ut cum dicitur sapientia genita, vel sapientia de sapientia, ut Augustinus loquitur. In hac ergo significatione dicitur proprie Verbum sapientia Patris. Est autem ulterius advertendum, per illum genitivum Patris, duplicem habitudinem significari posse, scilicet causae formalis vel originis, sic non verbum hominis dici potest sapientia eius, quia et ab illo procedit, et illum constituit formaliter actu sapientem. Respectu ergo Patris significatur solum habitudo originis, non formae: unde recte dixit Athanasius supra: Sapientia Patris est Filius, non ut in homine, ubi per sapientiam est sapiens, sed ex sapiente sapientia illa ortum habet. Et ratio est clara, quia qui est talis per aliquam formam, aliquid ab illa recipit: Pater autem nullo modo recipit sapientiam a Filio, sed potius illam ipsi communicat.

3. An Pater sit sapiens sapientia genita. — Hinc definienda est illa quaestio an Pater dici possit sapiens sapientia genita. Nam hoc aliquando affirmavit Augustinus, lib. 83 quaest., q. 23. Nihilominus dicendum est, locutionem illam in rigore falsam esse, quam propterea idem Augustinus retractavit 1, Retract., cap. 26, et lib. 6, de Trin., cap. 1 et 2, lib. 7, cap. 1 et 3, et lib. 15, cap. 7, et consentiunt scholastici in 2, dist. 32, et D. Thomas, quaest. 1, Capreolus, quaest. 1, art. 2. Ratio est clara, quia per illam locutionem in rigore significatur causalitas formalis, vel modus eius, sapientiae genitae ad constituendum Patrem sapientem: hoc autem falsum est, ut diximus. Et quamvis extendere velimus etiam improprio modo locutionem illam, ad significandum alium causalitatis modum, semper erit falsa locutio, quia in nullo genere Pater est sapiens aut a sapientia genita, aut per sapientiam genitam: per has non duas particulas tantum explicare possumus quamcumque habitudinem illa locutione significatam.

4. Obiectio. — Superest vero obiectio: nam Pater est sapiens intelligendo: sed intelligit Verbo suo, ergo sapit, seu est sapiens Verbo suo: at Verbum est sapientia genita, ergo est sapiens sapientia genita. Probatur minor, reliqua enim clara sunt ex Augustino 15, de Trinitate, dicente cap. 14: Novit omnia Pater in seipso, novit in Filio, sed in seipso tanquam se ipsum, in Filio tanquam Verbum suum. Perinde autem esse videtur dicere, Patrem cognoscere omnia Verbo aut in Verbo. Et confirmatur: nam Pater est etiam sapiens dicendo, nam in summo Spiritu idem est dicere, quod sapere, ut dixit Anselmus, in Monol., cap. 34, sed Pater dicit omnia Verbo suo, ergo sapit omnia Verbo suo. Tandem confirmatur, quia Filius est sapiens sapientia genita: et Pater non est sapiens alia sapientia, ergo.

5. An Pater intelligat Verbo. — Circa argumentum quidam existimant posse admitti illam locutionem, Pater intelligit Verbo, quia non constituunt differentiam inter haec duo, intelligere Verbo, vel in Verbo. At profecto illa locutio falsa est, ut recte notarunt Scotus et Gabriel supra. Quia nulla habitudo ibi significari potest, nisi formalis, quae falso attribuitur Verbo divino respectu Patris, ut convincit argumentum factum. Unde in hoc differt a verbo humano, ut ex Athanasio notavimus. Per illam autem locutionem intelligit in Verbo, significatur tantum habitudo obiecti, quomodo etiam dicuntur Beati videre res in Verbo, et ideo dixit Augustinus, Patrem intelligere in Verbo suo, quia revera est obiectum intellectionis paternae, in quo speciali modo omnia repraesentantur.

6. Refellitur. — Circa hanc autem locutionem adverte ulterius, quamvis approprietur Verbo propter specialem modum processionis suae, non tamen esse ita propriam, quin etiam possit Pater omnia cognoscere in Spiritu sancto, sicut dicitur etiam omnia cognoscere in se ipso. Et eadem ratione, separando cognitionem a productione non est proprium Patris cognoscere omnia in Verbo divino, sed ipsum Verbum etiam in se omnia cognoscit, et Spiritus sanctus similiter. Quorum omnium ratio est, quia repraesentatio omnium intelligibilium convenit Verbo ratione essentiae: et ideo sicut essentia est in omnibus personis, ita etiam illa repraesentatio. Solum est discrimen, quod in Verbo est ratione suae processionis formaliter: in Patre autem est sine processione: in Spiritu sancto vero non est ex vi formalis processionis, sed per aliquam communicationem. Quod autem omnia cognoscantur in Verbo, non est propter modum habendi repraesentationem illam, sed propter ipsam repraesentationem, et ideo in qualibet persona omnia cognoscuntur. Nam idem omnino est intelligere Patris et aliarum personarum: idem ergo obiectum habet in omnibus: quidquid ergo una cognoscit in alia, cognoscit etiam altera, et e converso. Quod etiam ex re ipsa patet: nam cognoscere unam personam in alia non potest esse aliud, quam cognoscere unam ex vi cognitionis alterius, vel propter identitatem essentiae, vel propter connexionem relativam, sed hoc totum aeque cognoscit Pater in Spiritu sancto sicut in Filio, et singulae personae in caeteris: ergo haec omnia communia sunt, solumque haec intervenit differentia, quod connexio correlativa formalior est inter Patrem, verbi gratia, et Filium, quam inter Patrem et Spiritum sanctum, sed hoc ipsum ita cognoscit Spiritus sanctus in Filio, sicut Pater.

7. Obiectio. — Reponsio. — Dices, haec omnia vera esse de intellectione et repraesentatione essentiali, non autem de notionali, quia Verbum notionaliter soli Patri repraesentat, ergo et e converso solus Pater per notionalem intellectionem intelligit in Verbo suo quodam speciali modo, quo non intelligit in Spiritu sancto. Respondeo, obiectionem procedere ex falsa apprehensione, ac si intellectio notionalis diceret proprium actum intelligendi convenientem Patri et non aliis personis, quod falsum esse supra libro primo ostendi, et in praesenti patet. Quia alias Pater haberet aliquam sapientiam, quam non habet Filius, quia omnis intellectio divina sapientia est. Praeterquam quod nec intelligi neque explicari potest, quis modus sit ille, quo Pater intelligit, et non Filius. Non ergo differunt in modo intelligendi, sed in modo habendi intellectionem, quia Pater a se, Filius a Patre: et intelligere notionaliter nihil aliud addit, nisi habere illud intelligere a se: et ideo posse producere intelligendo. Idem cum eadem proportione dicendum est de repraesentatione Verbi, unde repraesentare notionaliter, non est repraesentare soli Patri, sed est repraesentare a solo Patre, at repraesentatio illa a Patre accepta omnibus innotescere potest, qui habuerint virtutem intelligendi illam. Quod plane sentit Cyrillus Alexandrinus 1, Thesauri, cap. 1, cum dixit, Patrem in Verbo tanquam in imagine repraesentari: et ideo dixisse Verbum: Qui videt me, videt et Patrem, quod non de solo Patre, sed de omnibus dixit: illud enim relativum Qui, universale est et indifferens. Quam sententiam habet etiam Ambrosius, l. 5, Exameron, et 1 de Fide, cap. 4, Bernardus, serm. 8, in Cant., et Rupertus 2, de Trinitat., cap. 2.

8. Variae locutiones explicantur. — Solvitur prima confirmatio. — Circa primam confirmationem breviter advertendum est, tres esse voces, quibus significamus actum intelligendi paternum, vel processionem, quae per illum est, scilicet generare, intelligere, dicere. Inter quas haec est differentia, quod verbum generandi solum dicit habitudinem ad terminum productum, non autem ad obiectum: unde fit, ut nec reflecti possit supra ipsum generantem, nec construi cum termino in causa significante modum causalitatis, sed purum terminum, et ideo non dicimus, Pater generat se, nec, generat Verbo, sed tantum, generat Verbum. Vox autem Intelligendi, non dicit habitudinem ad terminum productum, ut recte dixit divus Thomas, q. 34, art. 1, sed dicit tantum actum formalem intelligentis cum habitudine ad obiectum, et ideo potest reflecti supra ipsum Patrem, intelligit enim se. Potest etiam coniungi cum Filio in casu etiam significante obiectum, nam etiam Pater intelligit Filium. Non tamen potest cum illo construi in casu significante causalitatem, quia deberet significare causalitatem formalem, seu originem: neutro autem modo Pater intelligit Verbo: quidquid sit de creaturis. Verbum autem dicere, respectum ad terminum productum dicit, et ideo propriissime dicimus Patrem dicere Verbum suum. Tamen haec vox non sistit in solo termino producto: nam dicit illum, quatenus est repraesentativus, et ideo etiam construitur cum rebus dictis in casu significante obiectum, vel quasi obiectum, et ideo reflectitur supra ipsum dicentem, ut Pater dicit se, quia in Verbo suo repraesentatur et eadem ratione, dicit Verbum suum, non tantum ut rem productam, sed etiam ut rem dictam. Ac denique construitur cum ipso termino etiam in casu significante causalitatem: nam Pater dicit Verbo, quia tunc non significatur aliqua causalitas formalis Verbi circa Patrem, sed sola repraesentatio et habitudo signi, quae est in Verbo ad res dictas. Ad confirmationem ergo neganda est consequentia, nam licet intelligere et dicere in re sint idem, ratione tamen et modo significandi differunt.

9. Ad secundam confirmationem. — In secunda confirmatione petitur, quid sentiendum sit de his locutionibus, Filius est sapiens, sapientia genita, vel, Pater ingenita. De quibus multa apud D. Thomam, Capreolum, Durandum, Gabriel, et alios in 1, dist. 32. Ego breviter censeo, priorem locutionem in proprio et formali sensu esse falsam, nam Filius est sapiens sapientia essentiali, quae genita non est: sicut non potest dici, Filius est Deus, Deitate genita, sed potius, ingenita, sumendo illam vocem negative. Nam si sumatur privative, etiam dici non potest, Sapiens sapientia ingenita, quia in rigore significatur habitudo formalis, et illo modo sapientia ingenita est Pater, Filius autem non est sapiens per Patrem formaliter, sed a Patre. Quia vero ipse Filius est sua essentia, et e converso sapientia essentialis est ipse Filius, ideo materialiter dici potest Filius esse sapiens sapientia, quae est sapientia genita, quomodo etiam dici posset sapiens sapientia, quae est sapientia ingenita, melius est tamen vitare has locutiones propter ambiguitatem et improprietatem. Et eadem proportione sentiendum est de Patre, est enim sapiens sapientia ingenita negative, id est sua essentia, non tamen proprie privative, nisi materialiter et identice, ut in Filio satis explicatum est. Ad confirmationem ergo dico satis hinc constare, quomodo Pater et Filius eadem sapientia sapiens sit.

10. Alia nomina secundae personae. — Tandem ex his, quae de quatuor nominibus secundae personae diximus, facile est, omnia nomina, quae in Scriptura Christo Domino attribuuntur, interpretari. Quaedam enim sunt propria, ut Verbum, Filius; alia metaphorica, ut vapor, speculum, candor, Sap. 7, figura, splendor, ad Hebr. 1, et similia, quae ad propria revocanda sunt, ut constat. Rursus propria quaedam sunt personalia, ut Imago, Verbum: quaedam essentialia, ut Deus: et ex his, quaedam appropriantur Verbo, ut Sapientia modo explicato, ad quam revocatur Veritas et similia. Denique tam metaphorica, quam propria, quaedam tribuuntur Christo ut Deo, sicut ea, quae diximus: alia Christo ut homini, ut esse hominem, Pastorem, Caput et alia, quae in libro de Incarnatione explicata sunt, et de illis videri possunt, quae nomine Augustini dicuntur, in libro de Incarnatione Verbi, a capite 10, ad 15, in tom. 4, et quae notat Hilarius, libro de Unitate Patris et Filii, in fine.

FINIS LIBRI NONI DE TRINITATE.