Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Attritionis nomine Theologos vulgo significare eam peccati detestationem et dolorem, qui fiat et concipiatur ex aliquo motivo, quod non sit ipse Deus, quatenus est propter se diligendus, et ut summe sibi bonus, a quo mortale peccatum avertit. Porro motivum illius doloris duplex assignatur a Concilio Tridentino. Sess. 14. c. 4. ubi cum Contritionem in genere distinxisset in perfectam et imperfectam, quorum priorem simpliciter Contritionem appellat: posteriorem vero nominat Attritionem: statim subiicit: Attritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, etc. Ubi duplex assignatur huius Attritionis generale motivum, nimirum turpitudo peccati, et gehennae ac poenarum metus, ad quae cetera quaecumque motiva facile revocantur; nam desiderium beatitudinis ac metus illius amittendae comprehenditur sub timore gehennae et poenarum: siquidem nomine gehennae Concilium non tantum intelligit poenam sensus, sed etiam poenam damni, seu carentiam fruitionis et possessionis Dei, quam peccator aeternae incurreret, nisi poeniteret, et admitti peccati veniam obtineret: idem enim est timere carentiam alicuius boni, et illud desiderare, et vice versa optare alicuius boni possessionem, idem est ac illius iacturam et perditionem timere. Unde timor ille de obiecto perdendo illius obiecti dilectionem importat, et vicissim dilectio timorem. Hinc vulgare illud: Tantus est dolor in amittendo, quantus fuit amor in possidendo. Similiter quaecumque alia malitia, propter quam detestamur peccatum, comprehenditur sub turpitudine peccati, qualis est infamiae nota incurrenda, non solum apud homines mortales, sed etiam coram Deo, et beatissimis mentibus: necnon et animae per peccatum vitiatae horrenda difformitas, fetor, horror, etc.

NOTANDUM 2. Attritionem et Contritionem in hoc invicem convenire, quod utraque sit animi dolor, ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero: sic enim Contritionem in genere definit Concilium Trident., Sess. 14. cap. 1. cum ait: Contritio, quae primum locum inter poenitentis actus habet, est enim dolor ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Conveniunt insuper, quod utraque sit dolor de peccato propter Deum offensum: nam Attritio, quatenus est medium ad obtinendam veniam in Sacramento Poenitentiae, debet esse dolor de peccato, cum aliquo respectu ad Deum. Unde infamia mere humana, quae per peccatum incurreretur, sicut et quaecumque poena quatenus dumtaxat ab homine infligenda, non posset esse motivum verae ac proprie dictae Attritionis, ut observat Lugo, disp. 5. n. 11. siquidem per Attritionem homo debet converti ad Deum, ut ab eo peccati veniam obtineat, virtute Sacramenti Poenitentiae: si vero solus sit dolor de peccato propter infamiam tantum humanam, vel propter poenam ab humano iudice infligendam, ille actus nullo modo erit conversio ad Deum, quippe non procederet ullo modo ex amore vel timore Dei, sed ex timore humani iudicii: qui autem non movetur ex timore, vel amore Dei, sed ex timore hominis, ille nullo modo satisfacit Deo, nec honorat Deum, nec praefert Deum creaturae: non enim relinquit peccatum propter aliquam perfectionem, quam recognoscit in Deo, sed propter potentiam Iudicis creati, vel aliud simile. Requiritur autem in omni vera conversione, quod detur aversio a peccato, et conversio ad Deum: sicut in peccato fuit aversio a Deo, et conversio ad creaturam; quare sicuti conversio ad creaturam fuit propter aliquam perfectionem cognitam in creatura, ita conversio ad Deum debet esse propter aliquam perfectionem ipsius Dei, ut propter potentiam puniendi, quam timemus, vel propter bonitatem, quam amamus, vel propter superioritatem, cui obedimus, etc. Ubi ergo non movet aliqua Dei perfectio, non datur poenitentia, quam Deus exigit. illa scilicet, qua homo cognoscat aliquid in Deo, ratione cuius non debeat postponi, sed potius praeferri creaturae. Unde non quaecumque turpitudo peccati, et timor poenae est sufficiens motivum Attritionis, sed quatenus utrumque habet respectum ad Deum, quatenus videlicet peccatum est vel inobedientia, vel irreverentia, vel ingratitudo in Deum, aut quid simile; nam haec omnia fundant turpitudinem peccati, ut peccatum est formaliter, et quatenus dicit oppositionem cum Deo; quare qui sub hac ratione detestatur peccatum, movetur ab aliqua excellentia Dei, cuius intuitu ad ipsum convertitur, et ipsum praefert creaturae, quam prius dilexerat plusquam Deum. Conveniunt tertio, quod utraque annexam habeat dilectionem Dei, tamquam summi boni, saltem virtualiter, qui enim revera dolet se peccasse propter Deum offensum, necessum est, quod habeat amorem Dei, saltem virtualem in tantum enim dolet se offendisse Deum, in quantum diligit. Conveniunt tandem, quod uterque ille dolor, tam Attritionis quam Contritionis, ordinetur ad remissionem peccati consequendam per Sacramentum Poenitentiae, in re vel in voto susceptum.

NOTANDUM 3. Attritionem et Contritionem invicem discrepare: primo, quantum ad virtutem et effectum, nam, inquit Concilium Tridentinum supra laudatum, Contritio aliquando caritate perfecta hominem Deo reconciliat, priusquam Sacramentum poenitentiae actu suscipiatur, cum voto illud suscipiendi. Attritio vero extra Sacramentum Poenitentiae etiam cum voto illud suscipiendi non sufficit ad peccati veniam impetrandam, ut ibidem docet Concilium: dicens, quamvis sine Sacramento Poenitentiae per se ad iustificationem perducere peccatorem nequeat, tamen eum ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponit. Secundo, differunt ratione principii, quia Contritio elicitur a virtute Poenitentiae, quatenus habet caritatem annexam, vel ab ea imperatur: Attritio vero provenit a virtute Poenitentiae, prout habet annexam virtutem spei, quippe dolet de peccato ex metu gehennae incurrendae, et timore amittendae beatitudinis, quod utique spectat ad virtutem spei, quae cum habeat pro obiecto Deum, ut nobis bonum et a nobis possidendum, etiam tendit in id, quod huic possessioni adversatur, et ab ea removet, qualis est peccati turpitudo, et periculum gehennae incurrendae. Tertio, differunt ratione motivii; quia Contritio perfecta elici debet ex amore Dei, ut summi boni super omnia dilecti, et ex affectu caritatis: imperfecta vero debet quidem elici ex dilectione Dei ut summi boni super omnia amandi, non quidem propter se, sed propter nos, seu non quatenus est sibi ipsi bonus, sed quatenus est bonum nostrum, in cuius possessione stat nostra aeterna felicitas, et in cuius amissione summa nostra miseria et infelicitas consistit. Unde Contritio provenit ex amore amicitiae, qua Deus diligitur propter se. Attritio vero provenit ex amore concupiscentiae, qua Deus diligitur propter nos, et ut bonum nostrum. Unde amor spei comparate ad amorem caritatis dici potest imperfectus, et initialis: imperfectus quidem non absolute, sed respective et comparative, quia motivum minus habet perfectum, quam caritas, quae Deum diligit tantum propter se, et nullo habito respectu ad bonum diligentis: initialis vero, quia, ut apparebit infra ex S. Augustino, ab ipso amore spei, et timore gehennae promovemur et provocamur ad amorem caritatis: unde iste timor et amor ex affectu spei est veluti semen ac primordium et initium salutis, quando videlicet concipitur ex impulsu Spiritus sancti, nam, inquit Concilium Tridentinum supra laudatum, timor et amor ille donum Dei est, et Spiritus sancti impulsus, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam ad iustitiam parat.

Ex quibus apparet perfectam Contritionem ab imperfecta non distingui ratione durationis, quia diuturnus dolor ad Contritionem perfectam non requiritur, ut iam diximus. Et insuper longe diuturnior potest esse dolor Attritionis, quam Contritionis, cum illius obiectum sit quasi sensibile, et efficacius afficiat mentem, quam obiectum Contritionis: siquidem efficacius homines moventur ad aliquid fugiendum timore poenae, quam amore iustitiae. — Neque etiam Contritio et Attritio distinguuntur ratione intensionis: quippe cum intensus dolor ad Contritionem perfectam non requiratur, cum quilibet dolor etiam in gradu remisso elicitus ex supernaturali motivo caritatis revera sit actus Contritionis: magis autem et minus speciem rei non mutant. — Non denique Contritio ab Attritione distinguitur, ex eo quod perfecta Contritio informetur gratia et caritate habituali; Attritio vero minime, quia interdum accidit, ut Attritio eliciatur ab homine iusto, et existente in gratia; Contritio vero ab homine existente in peccato producatur. Nec obstat Concilium Tridentinum dicens, Sess. 14. cap. 1. Et si Contritionem hanc aliquando caritate perfecta esse contingat, hominemque Deo reconciliare, priusquam hoc Sacramentum Poenitentiae actu suscipiatur, etc. His enim verbis non significat Concilium, Contritionem semper elici debere ab homine, qui caritatis habitum obtineat, alioquin frustra dixisset ibidem, initio capitis, Contritionis motum fuisse quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum necessarium, et in homine post Baptismum lapso demum praeparare ad remissionem peccatorum: etenim qui caritatem habitualem possidet, iam peccatorum veniam obtinuit, ac proinde frustra ad eam assequendam praepararetur. Solum itaque vult, Contritionem eam perfectam censeri, quae elicitur ex motivo caritatis, in quo a Contritione imperfecta discrepat, quae ex eiusmodi motivo non elicitur, sed dumtaxat ex motivo spei.

His ita praemissis, duo supersunt hac in Quaestione praecipue determinanda: primum quidem, utrum dolor de peccatis ex timore gehennae conceptus sit bonus et utilis ad salutem: secundum, utrum Attritio, seu dolor ex metu gehennae, et ex affectu spei elicitus cum Sacramento Poenitentiae sufficiat ad remissionem peccatorum.

Conclusio prima. — ATTRITIO SEU DOLOR DE PECCATIS EX METU GEHENNAE AUT TURPITUDINE PECCATI ELICITUS EST BONUS ET UTILIS AD SALUTEM.

Haec Conclusio est de fide, determinata in Concilio Tridentino. Sess. 6. Can. 8. his verbis: Si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit. Et Sess. 14. c. 4. definit, dolorem ex gehennae et poenarum metu conceptum, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat.

Probatur primo haec veritas ex Scriptura sacra, quae pluribi timorem servilem commendat. Sic Prov. 1. Timor Domini principium Sapientiae, quod utique oraculum SS. Patres explicant de timore servili: is enim est, qui sapientiam inchoat; nam filialis illam perficit et consummat. Sic pariter Eccles. 2. Timor Domini expellit peccatum. Quia videlicet disponit ad iustificationem, et expulsionem peccati, ut explicat S. Augustinus infra laudatus. Similiter Isaiae 26. Concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus Spiritum: salutes non fecimus in terra. Ubi LXX. Interpretes legunt: A timore tuo, Domine, concepimus, et peperimus Spiritum salutis, et Poenitentiae salutaris.

Hoc ipsum unanimi calculo docent SS. Patres, qui timorem illum commendant et extollunt. Sic S. Clemens Alexandrinus illum appellat fidei coadiutorem; S. Ambrosius clavum animae fluctuantis. Tertullianus, De cultu feminarum, cap. 2. Timor, inquit, fundamentum salutis est, praesumptio impedimentum timoris. Idem docet S. Augustinus pluribus in locis, maxime in Psalm. 127. ubi distinguit triplicem timorem, quorum primus est timor malorum temporalium, secundus est timor gehennae seu poenarum aeternarum, tertius denique est castus. De primo quidem timore, ait: Aliqui propterea tantum timent, ne aliquid mali in terra patiantur, ne illos aegritudo occidat, ne damnum det orbitas, ne alicuius amissio chari, ne auxilium, ne damnatio, ne carcer, ne aliqua tribulatio, propterea timent, et tremunt. Adhuc timor iste non est castus. De secundo autem sic prosequitur: Alius non in hac terra pati timet, sed gehennam timet, unde terruit et Dominus, Audistis, cum Evangelium legeretur, ubi vermis eorum non morietur, et ignis non extinguetur. Audiunt haec homines, et quia vere futura sunt impiis, timent, et continent se a peccato, habent timorem, et per timorem continent se a peccato. Timent quidem, sed non amant iustitiam. De tertio vero timore subiungit: Cum autem per timorem continent se a peccato, fit consuetudo iustitiae, et incipit quod durum erat amori, et dulcescit Deus, et iam incipit homo iuste vivere, propterea non quia timet poenas, sed quia amat aeternitatem. Exclusus est ergo timor a caritate, sed successit timor castus. Quis est iste timor castus? Secundum quem debemus, fratres mei, intelligere quod dictum est, Psalm. 18. Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius. Quem utique timorem castum explicat ibidem similitudine et comparatione castae feminae cum adultera: Castae, inquit, timet ne discedat vir; adultera ne veniat: quid si ambo absentes sunt? illa ne veniat, ista ne tardet. Unde postmodum concludit: « Castus ergo timor, fratres mei, hoc habet, quia venit de amore. Ille autem timor nondum castus praesentiam Domini, et poenas timet, timore facit quidquid boni facit, non timor amittendi bonum illud, sed timore patiendi illud malum. Non timet, ne perdat amplexus pulcherrimi sponsi, sed timet ne mittatur in gehennam. Bonus est et iste timor, utilis est, non quidem permanebit in saeculum saeculi, sed nondum est iste castus permanens in saeculum saeculi. In quo est castus? iam iterum aliquid interrogo, quod vosmetipsos interrogetis. Si Deus veniens voce propria loqueretur nobis, quamquam non taceat loqui per litteras suas, et diceret homini, peccare vis? pecca: fac quidquid delectat: quidquid amaveris in terra, tuum fiat: cui fueris iratus intereat: quem rapere volueris, rapiatur, quem caedere, caedatur, quem damnare, damnetur, quem possidere, possideas. Nemo tibi resistat, nemo tibi dicat: quid facis? nemo: noli facere quod velis: nemo: quare fecisti? abundent tibi omnia ista terrena quae concupisti, et vive in illis non usque ad tempus, sed semper, faciem tantum meam numquam videbis. Fratres mei, unde ingemuitis, nisi quia iam natus est timor castus permanens in saeculum saeculi? Quare percussum est cor vestrum, si diceret Deus, faciem meam numquam videbis? Ecce omni ista terrena felicitate, omnibus rebus abundabis, circumfluunt in te bona temporalia, non illa amittes, non illa deseres, quid vis amplius? Fleret quidem, gemeret timor castus, et diceret: imo tollantur omnia, et videam faciem tuam. Timor castus exclamaret de Psalmo, et diceret: Deus virtutum converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus. Timor castus exclamaret de Psalmo, et diceret: Unam petii a Domino. Vide quomodo audeat timor iste castus, timor verus, timor sincerus: Unam petii a Domino, hanc requiram. Quid? Ut inhabitem in domo Domini per omnes dies vitae meae ». Similia habet Serm. 18. De verbis Apostoli, ubi cum cap. 1. et 5. distinxisset hunc triplicem timorem, tandem, et c. 7. loquens de timore mundano, eum reprobat, postmodum cap. 8. sermonem faciens de timore gehennae scribit: « Quid enim magnum est, timere poenam? Magnum est, sed amare iustitiam. Interrogo te, et invenio te. Tu inspice interrogationem meam sonantem, et fac de teipso interrogationem silentem. Dico ergo tibi: libidine victus habes consentientem, quare non committis adulterium? Et respondebis: quia timeo gehennam, timeo supplicium ignis aeterni, timeo iudicium Christi, timeo societatem diaboli, ne puniar ab illo, et cum illo ardeam. Quid dicturus sum, male times, quomodo tibi dicebam de adversario, quia quaerebat corpus tuum occidere? Ibi enim recte dicebam, male times, securum te facit Dominus tuus, dicens: nolite timere eos, qui corpus occidunt. Modo cum dicis mihi, gehennam timeo, ardere timeo, in aeternum puniri timeo: quid dicturus sum? Male times? vane times? Non audeo: quando quidem ipse Dominus ablato timore subiecit timorem: et ait, ubi dixit: nolite timere eos qui corpus occidunt, et postea non habent quid faciant, sed eum timete, qui habet potestatem, et corpus et animam occidere in gehennam ignis, ita dico vobis, hunc timete. Cum ergo Dominus timorem incusserit, et vehementer incusserit, et repetendo verbum, comminationem geminaverit, dicturus ego sum, male times? Ista non dicam. Plane time, nihil melius times, nihil est quod magis timere debeas: sed interrogo te: si non te videret Deus, quando facis, nec quisquam te convinceret in iudicio illius, faceres? Tu te vide, non enim potes ad verba omnia mea respondere, inspice teipsum. Faceres? Si faceres: ergo poenam times, castitatem nondum amas, caritatem nondum habes, serviliter times, formido est mali, nondum dilectio boni. Sed time tamen, ut ista formido custodiat te, ut perducat dilectionem. Timor enim iste, quo gehennam times, et ideo mala non facis, continet te, et sic volentem peccare animum non sinit, est enim quidam castus timor, quasi paedagogus legis littera est minans, nondum gratia iuvans. Custodiat tamen te timor iste, dum non facis timendo, et veniat caritas: intret in cor tuum, et quantum illa intrat, tantum timor exit. Timor enim id agebat ne faceres, caritas id agit ne velis facere, etiamsi impune possis admittere. Dixi quid timeatis, dixi quid appetatis ». — Ex his sic argumentari licet: timor ille bonus est, qui distinguitur a mercenario respiciente mala temporalia: timor ille bonus, quem non audet S. Augustinus dicere malum, quo non vane quis timet, quo quis non peccat, qui utilis est, et bonus, qui continet hominem extrinsecus a peccato, quamvis scilicet animum interiorem peccare volentem non sinat, qui peccandi consuetudinem sistit, qui est initium sapientiae, qui locum praeparat caritati: ex quo fit iustitiae consuetudo, et incipit quod durum erat amari, et dulcescit Deus: atqui haec omnia tribuit Augustinus timori servili: ergo timor servilis bonus est.

Confirmatur ex his, quae habet, Serm. 24. De Tempore, ubi ait: « cum timetur poena, quam minatur, discitur amari praemium, quod pollicetur: ac sic per timorem poenae bona vita retinetur. Per bonam vitam bona conscientia comparatur, ut per bonam conscientiam nulla poena timeatur. Quapropter discat timere, qui non vult timere; discat ad tempus esse sollicitus, qui semper vult esse securus, ut enim dicit Ioannes: timor non est in caritate, sed perfecta caritas foras mittit timorem. Dixit sane, et veraciter dixit. Si ergo habere non vis timorem, prius vide, utrum iam perfectam habeas caritatem, quae foras mittit timorem. Si vero ante istam perfectionem timor excluditur, superbia inflat, non caritas aedificat. Nam sicut in bona valetudine fames non fastidio, sed cibo pellitur, ita in bona mente timor non vanitate, sed caritate pellendus est ». Quibus verbis S. Augustinus aperte significat, timorem non consequendae beatitudinis, aut incurrendae gehennae posse interdum sufficere ad excludendum omnem peccati affectum; qua ratione timor ille castus censeri potest, saltem initialis, quippe cum ex eo non solum caveatur peccatum, sed etiam oriatur timor filialis, qui non procedit ex spe retributionis, sed ex affectu benevolentiae hominis erga Deum. Hac enim ratione affectus ille dicitur timor filialis; ideo enim filius obedit patri, non quia sperat ab illo retributionem aliquam, aut timet poenam infligendam, sed praecise quia novit inobedientiam displicere Patri, quem diligit, sicque ex amore patris illam refugit, absque ullo prorsus respectu ad suum proprium commodum.

DICES 1: Ille timor non est dicendus bonus, qui non excludit voluntatem peccandi: sed timor, seu dolor conceptus ex metu gehennae, non excludit voluntatem peccandi. Probatur: ille dolor et timor non excludit voluntatem peccandi, qui virtualiter et implicite eam retinet: sed dolor de peccatis ex metu gehennae virtualiter retinet affectum et voluntatem peccandi, ut optime docet S. August., Serm. 15. in Psal. num 118. ubi ait: Timor, quo non amatur iustitia, sed timetur poena, servilis est, quia carnalis est. « Vivit enim peccandi voluntas; quae tunc apparet opere, quando operatur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit, vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat, quia non spiritualiter delectatur eius bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet caritas, etiamsi sequatur impunitas, quia nec impunitatem indicat secuturam, quando amore iustitiae peccatum ipsum deputat poenam ». — NEGO minorem: licet enim dolor non includat in se aliud motivum odii peccatorum, attamen positive omne aliud motivum ad detestandum peccata non excludit: etsi enim hominis attriti voluntas proxime stimuletur ad vitandum peccatum ratione intuitus¹ gehennae, tamen in eo non quiescit, sed virtualiter et mediate tendit in Deum, ut in finem ultimum, quemadmodum actus spei proxime quidem et immediate tendit in beatitudinem aeternam, seu in Deum, quatenus bonus ipsi speranti, virtute autem et implicite fertur in Deum secundum se tamquam in finem ultimum.

INSTABIS: Illud est per se malum, quod cum caritate et gratia sanctificante subsistere non potest: at timor servilis seu gehennae non subsistit cum caritate: nam, inquit S. Ioannes, Epist. 1. c. 4. Timor non est in caritate, sed perfecta caritas foras mittit timorem: igitur, etc. — Distinguo maiorem: quod non potest subsistere cum caritate, ratione suae malitiae, et deformitatis oppositae caritati, nego: ratione suae imperfectionis, concedo. Nam, ut optime notat S. Augustinus supra laudatus, in Psal. 127. duplex est timor, qui foras a caritate mittitur: unus quidem est timor temporalium, quoniam nimirum aliqui propterea timent, ne quidpiam mali in terra patiantur, ne illis aegritudine accidat, ne damnum, et alicuius chari amissio, aut aliqua tribulatio adveniat. Alius est timor gehennae, quo Dominus in Evangelio terret, ratione cuius terreni homines continent se a peccato, et sic incipiunt iuste vivere, et Deum diligere. Prior timor semper foras per caritatem mittitur: posterior vero simul cum ea aliquamdiu permanet, et maxime quando nondum est perfecta, ut etiam optime docet Tract. 9. Epist. Ioannis. « Timor non est in caritate, scilicet perfecta, sed est in caritate inchoata: quia initium sapientiae timor Domini. Timor quasi locum praeparat caritati. Cum coeperit caritas habitare, pellitur timor, quia ei praeparavit locum. Quantum enim illa crescit, tantum ille decrescit: quantum illa fit interior, timor pellitur foras. Maior caritas, minor timor: minor caritas, maior timor. Si nullus timor, non est qua intret caritas. Ibidem infra: est timor, quem caritas foras mittit, et est timor castus permanens in saeculum saeculi. Sicut sunt homines, qui timent Deum, ne mittantur in gehennam, iste timor introducit caritatem: sed ille venit ut exeat: si enim propter poenas times Deum, non amas, non bona desideras, sed mala caves, corrigis te, incipis bona desiderare, cum cupis bona desiderare, est in te timor castus, ne amittas ipsa bona: sicut si ponas duas mulieres maritatas, quarum una velit adulterium facere, sed timet maritum ne veniat: haec diligit nequitiam, et onerosa est ei mariti praesentia. Altera amat virum, et nulla se adulterii immunditia vult maculare, optat praesentiam viri. Timet illa, timet ista. Illa timet virum ne veniat: ista timet virum, ne discedat. Illa dicit: timeo ne damnet: ista dicit: timeo ne deserat. Pone hoc in animo Christianorum, et videas timorem, quem caritas foras mittit, et alium timorem castum permanentem in saeculum saeculi ».

OBIICIES 2. Peccatum est, ordinare maius bonum ad minus: sed ille qui dolet de peccatis ex solo metu damnationis, ordinat maius bonum ad minus, culpae vitiationem ad poenae fugam: igitur peccat. — Distinguo maiorem: ordinare maius ad minus, ut ad finem ultimum. concedo: ut ad finem proximum, nego. Deus enim ipse excellentius bonum ordinat ad inferius, ut incarnationem Christi ad hominum salutem et gloriam. Qui dolet de peccatis solo metu gehennae, maius bonum ordinat ad minus, ut ad finem proximum, non ut ad ultimum: ut sancti viri sacrificium et orationes ordinant ad obtinendam a Deo sanitatem, aut aliud temporale bonum: unde si foret aliquis ita virtualiter, aut actualiter affectus, ut si non esset poena, nullo modo de culpa doleret, haec Attritio non esset bona, quia non tenderet in Deum ullatenus, ut in finem ultimum.

OBIICIES 3. Quod tendit in creaturam, non tendit in Deum ut ultimum finem: quia nemo potest habere duos fines ultimos: sed Attritio tendit in creaturam, ut in ultimum finem: omnis enim attritus, non contritus, in peccato manet; tota siquidem Attritio per se non iustificat. — Distinguo maiorem: non tendit in Deum efficaciter, concedo: nullus enim efficaciter appetere potest plures ultimos fines: inefficaciter, nego: nam alioquin opera moraliter bona in peccato mortali, veluti ieiunium, orationes, eleemosynae, forent peccata mortalia, quia non tendunt in Deum, ut ultimum finem efficaciter, cuius contrarium docuimus in Tractatu De gratia.

OBIICIES 1. Si timor servilis est bonus, etiam timor mundanus erit bonus: at hic bonus non est, quia facit homines malos: ergo, etc. — Nego maiorem: quia timor mundanus est timor creaturae, cuius affectu non veretur homo Deum offendere: timor servilis est vere timor Dei, distrahens et custodiens a peccato: per eum enim homo timet offendere Deum metu poenae, quam ipse peccatis infligit.

OBIICIES 5. Actus, quo quis magis dolet de poena, quam de culpa, malus est: quia magis dolendum est de maiori malo, quam de minori: culpa maius est malum, quam poena: sed Attritio de peccatis ex solo metu damnationis est actus, quo quis magis dolet de poena, quam de culpa; dolet enim de culpa propter poenam: at id propter quod unumquodque tale est, et illud est magis tale: ergo, etc. — Nego minorem: etsi enim servus amet dominum ob mercedem, et fidelis Deum per spem ob gloriae restitutionem: non ideo servus magis amat mercedem, quam dominum, aut fidelis gloriae retributionem, quam Deum, quem semper agnoscit ut finem ultimum: ergo licet attritus oderit culpam ob poenam, non ideo magis odit poenam, quam culpam: Aristotelicum enim axioma debet intelligi de eo, propter quod aliud est tale, tamquam praecipuam causam, non tamquam propter minus praecipuam causam: nam etsi servus amet Dominum ob alimentum, quod expectat ab eo, tamquam ob minus praecipuam causam, et fidelis Deum ob gloriam, non ideo magis amat servus alimentum, quam dominum, aut fidelis gloriam, quam Deum.

Conclusio tertia. — ATTRITIO EX METU GEHENNAE, ET EX AMORE CONCUPISCENTIAE, SEU AFFECTU SPEI CONCEPTA, EST DISPOSITIO SUFFICIENS AD GRATIAM IN SACRAMENTO POENITENTIAE CONSEQUENDAM.

Probatur primo ex Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1.² ubi post quam distinxit Contritionem in perfectam, quae ex caritate procedit, et in imperfectam, quae dicitur Attritio, Quoniam, inquit, vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae: statim subiicit: Illam non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem: verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat: et quamvis sine Sacramento Poenitentiae per se ad iustificationem producere nequeat, tamen eum ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponit. Idem habet Can. 5. Quibus verbis Concilium duplex assignat discrimen inter Contritionem et Attritionem: unum quidem, quod Attritio tendat in peccatum ex motivo minus nobili, quam Contritio, nimirum ex motivo turpitudinis peccati, aut metu gehennae: non autem ex consideratione Dei summe dilecti; alterum vero quod Contritio perfecta extra Sacramentum per se sufficiat ad obtinendam peccati remissionem, dummodo habeat annexum votum illud suscipiendi; Attritio vero disponit quidem ad illam remissionem per Sacramentum impetrandam, verum sine Sacramento reipsa suscepto non sufficit ad peccati remissionem.

REPONES 1: Concilium ibi dumtaxat loqui de dispositione remota, et omnino-insufficiente, non vero de proxima, et quae hominem proxime praeparat ad gratiam iustificantem consequendam. — Verum contra, Concilium ibi aperte docet Attritionem conceptam ex metu gehennae, si voluntatem peccandi excludat, revera ad iustificationis gratiam, in Sacramento Poenitentiae obtinendam disponere, eo modo quo Contritio ante susceptionem Sacramenti ad eam disponit: atqui Contritio proxime sufficienter ad gratiam sanctificantem disponit, ac Deo reconciliat, priusquam Absolutio Sacerdotalis suscipiatur: igitur etiam mens Concilii est, quod Attritio iuncta Sacramento proxime et sufficienter poenitentem disponat, ac Deo reconciliet in Sacramento Poenitentiae. Deinde, Attritio aliter hominem disponit ad gratiam cum Sacramento, quam extra Sacramentum, ut docet Concilium Tridentinum: sed extra Sacramentum remote et insufficienter ad iustificationem disponit: quia, ut supra docebat S. Augustinus, timor viam praeparat caritati: igitur ex mente Concilii Attritio iuncta Sacramento proxime disponit ad iustificationem. Denique, Concilium ibi damnat maxime errorem Lutheri, si ut et Sess. 6. Can. 8. ubi ait: Si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit: sed Lutherus non solum docebat, dolorem ex metu gehennae esse malum, et facere hominem peiorem ac hypocritam, sed etiam eum omnino esse insufficientem praeparationem ad percipiendam Absolutionem, et communionem faciendam: scribit enim Serm. 2. De Poenitent. « Contritio (sic enim coepit) vocari vera Poenitentia interior duplici via paratur: primo, per dissensionem, collectionem, detestationem peccatorum, qua quis, ut dicunt, recognitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, damnum, foeditatem, multitudinem; deinde, admissione aeternae beatitudinis, ac aeternae damnationis acquisitionem, et alia quae possunt dolorem et tristitiam excitare, spe satisfaciendi per bona opera. Haec autem tristitia facit hypocritam, imo magis peccatorem, quia solum timore praecepti, et dolore damni id facit; et tales omnes indigne absolvuntur, et communicantur. Et si libere deberent remoto praecepto, et minis poenarum confiteri, certe dicerent sibi non displicere vitam praeteritam, quam sic coguntur displicere confiteri: imo quo magis timore poenae et dolore damni sic conteruntur, eo magis peccant, et afficiuntur suis peccatis, quae coguntur, non autem volunt odisse, et haec est illa Contritio, quam ipsi vocant extra caritatem non meritoriam, alii vocant Attritionem proxime disponentem ad Contritionem: sic enim ipsi opinantur, quam opinionem errorem ego dico ». Haec Lutherus de primo Contritionis modo. Alium vero Contritionis modum ita describit: « secundo paratur (Contritio) per intuitum et contemplationem speciosissimae iustitiae, qua quis in pulchritudine et specie iustitiae meditatus, in eam ardescit, et rapitur, incipitque cum Salomone fieri amator sapientiae, cuius pulchritudinem viderat: haec facit vere poenitentem, quia amore iustitiae id facit, et hi sunt digni Absolutione ».

REPONES 2: Concilium scribens, Attritionem ad impetrandam Dei gratiam in Sacramento disponere, solum damnare haereticos, qui dolorem Attritionis utilem negantes, aiebant illum facere hominem hypocritam, et magis peccatorem; non autem velle dirimere controversiam Theologorum Scholasticorum circa sufficientiam Attritionis cum Poenitentiae Sacramento. — Contra, Concilium non solum ostendit, dolorem Attritionis esse bonum et utilem, nec hominem facere magis peccatorem, sed insuper distincte ac diserte significat, quod quamvis peccatorem absque Sacramento per se perducere nequeat ad iustificationem, tamen in Sacramento eum disponat ad impetrandam Dei gratiam: ac subinde declarat, Attritionem in Sacramento vim illam habere, quam absque Sacramento non haberet. Ubi aperte satis nostram tuetur sententiam, et illam ab haereticorum calumniis vindicat: postquam enim dixit, Attritionem esse actum bonum, et ex impulsu Spiritus sancti conceptum, atque ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponere, in fine eiusdem capitis sic concludit: Quamobrem falso quidam calumniantur Catholicos Scriptores, quasi tradiderint Sacramentum Poenitentiae absque motu suscipientium, gratiam conferre: quod numquam Ecclesia Dei docuit, nec sensit. Atqui haeretici ex eo solum occasionem captarunt calumniandi Catholicos Scriptores, quod existimarent Attritionem, quae est ex metu poenarum, non esse actum bonum, sed malum, atque reddere hominem hypocritam: ergo Attritionem conceptam ex metu gehennae et poenarum, docet Concilium disponere ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae obtinendam.

URGEBIS: Si Concilium existimasset Attritionem sufficienter ad Dei gratiam disponere, quando iungitur Sacramento, distincte dixisset, eam disponere cum Sacramento: at ita non dixit, sed tantum, quod disponat in Sacramento, ut nempe significaret eam disponere remote et mediate ad gratiam, quatenus videlicet disponit poenitentem ad recipiendam Absolutionem sacramentalem, et excitandam ex gratia Dei Contritionem, ex quibus immediate sequatur iustificatio: igitur Concilium nulla ratione nostrae sententiae patrocinatur. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico, quod quando Concilium ait, Attritionem disponere ad Dei gratiam in Sacramento, idem significat, ac si diceret cum Sacramento: cum enim hanc particulam, in Sacramento, opponat huic, sine Sacramento, quae significat idem, ac seorsim, et separatim a Sacramento, dum ait, Attritionem sine Sacramento non perducere ad iustificationem, consequens est, quod dum etiam ait, eam in Sacramento disponere ad Dei gratiam, idem significat, ac si diceret cum Sacramento.

REPONES 3: Concilium, dum ait, Attritionem in Sacramento ad iustificationem disponere, non loqui de illa Attritione, quae concipitur ex metu poenarum, sed tantum de illa, quae fit ex amore Dei super omnia, sed imperfecto, quaeque est equidem essentialiter Contritio, sed imperfecta; ut eam ibidem appellet Concilium, quippe Contritionem dividit in perfectam, et imperfectam. — Verum nondum quaerit in scirpo, et umbras in Sole, qui haec somniat: tum quia Concilium illam Attritionem asserit sufficere ad impetrandam Dei gratiam in Sacramento, quam dicit concipi ex consideratione gehennae et poenarum metu: igitur non loquitur de Attritione, quae sit amor Dei initialis et imperfectus: tum quia Concilium de ea Attritione loquitur, quam Lutherus docuerat facere hominem hypocritam et peiorem: sed illa Attritio, de qua loquitur Lutherus, non procedit ex caritate imperfecta et inchoata, sed ex solo poenarum metu, ut constat ex dictis supra: igitur, etc. Tum denique quia Concilium ait, illam Attritionem, quae in Sacramento Poenitentiae disponit ad gratiam, esse donum Dei, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed animam moventis: at Attritio ex amore Dei super omnia, quantumvis imperfecta, est motus Spiritus sancti inhabitantis animam: etenim qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo: igitur, etc.

Porro Concilium vocat Attritionem Contritionem imperfectam, non defectu gradus tantum, sicut puer dicitur vir imperfectus, quia omnino viri perfectionem nondum est adeptus; sed dicit imperfectam propter defectum essentiae Contritionis, quia non est dolor de peccatis ex amore amicitiae Dei: sicut embrio est vir imperfectus, quia non habet hominis naturam, sed ad eam disponit, ut diximus in 3. Notabili. Confirmatur: non maior requiritur dispositio ad gratiam per Sacramentum Poenitentiae suscipiendam, quam ad illam recipiendam per Baptismum: sed Attritio est sufficiens dispositio in adulto baptizando ad gratiam iustificantem recipiendam: igitur et in poenitente sufficiens erit. Maior constat; siquidem eadem est ratio Sacramenti Poenitentiae, ac Baptismi, quippe cum utrumque sit Sacramentum mortuorum. Minor vero probatur auctoritate S. Augustini, qui lib. De Catechizandis rudibus, cap. 17. tria refert genera hominum, qui volunt esse Christiani, qui veniunt ad Baptismum, quorum tertium genus est eorum, qui propter beatitudinem sempiternam, et perpetuam requiem, quae post hanc vitam Sanctis futura promittitur volunt fieri Christiani, ut non eant in ignem aeternum cum diabolo, sed in regnum aeternum intrent cum Christo: Qui eiusmodi est, inquit, vere Christianus est; cautus in omni tentatione, ne prosperis rebus corrumpatur, et ne frangatur adversis, et in abundantia bonorum terrenorum, modestus, temperans, et in tribulationibus fortis et patiens, qui etiam proficiendo pervenit ad talem animum, ut plus amet Deum, quam timeat gehennam, ut etiam si dicat illi Deus: Utere deliciis carnalibus sempiternis, et quantum volueris pecca, nec morieris, nec in gehennam mitteris, sed mecum tantummodo non eris, exhorrescat, et omnino non peccet, non iam ut in illud, quod timebat, non incidat, sed ne illum, quem sic amat, offendat, in quo una est requies. In istis hominibus est tantum Attritio circa prioris vitae peccata: nam si solum habent Attritionis motivum gehennae metum, servilis est in iis dumtaxat erga Deum timor, nondum est in iis timor filialis, aut Contritio caritate perfecta, quia recenset eos S. Augustinus inter venientes ad fidem, et ait illos eo postea perventuros, ut plus ament Deum, quam timeant gehennam. Porro si isti forent perfecta caritate flagrantes, non essent in via ad eiusmodi statum, nec ad eum tenderent proficiendo, iam enim eum essent assecuti; sed ea qualiscumque dispositio detur ad Baptismum actu fructuose suscipiendum, suscipietur; nam homo sic dispositus dicetur vere Christianus, idest, idoneus ut recipiat Baptismi Sacramentum, in quo fit Christianae fidei professio. Quare cap. 16. praecedenti, quo traditur formula cuiusdam orationis, aut alloquii Catechistae ita congratulantis eum, qui venit ad Baptismum propter requiem, quae speratur post hanc vitam, ait: Deo gratias, frater, valde tibi gratulor, et gaudeo de te, quod in tantis, tanque periculosis saeculi tempestatibus de vera et certa securitate cogitasti. Porro nisi dispositio praedicta sufficiens esset ad Baptismum, quae dispositio Attritionis est, qui cum ea veniret ad Baptisma, non cogitaret de certa securitate: ergo cum eadem sit ratio Sacramenti Poenitentiae, ac Baptismi, quia ambo sunt Sacramenta mortuorum: Baptismus enim est Sacramentum regenerativum; Poenitentia Sacramentum resuscitativum et reparativum; ac subinde Attritio, quae est sufficiens dispositio ad Baptismum debite suscipiendum, sufficiens pariter erit ad Poenitentiae Sacramentum vere et fructuose recipiendum.

Probatur denique ratione: primo, quia omne Sacramentum novae Legis id efficere potest seipso immediate, ad quod primo et per se est institutum: agit enim ex opere operato: sed Poenitentiae Sacramentum per se institutum est ad causandam primam gratiam sanctificantem in homine per peccatum lapso: igitur potest primam gratiam sanctificantem in eo producere: sed nisi ad illud sufficeret Attritio, nusquam primam gratiam produceret; cum enim Contritio per se sufficiens sit ad producendam primam gratiam extra Sacramentum, si illa esset necessaria dispositio ad Sacramentum Poenitentiae, revera ante susceptionem illius Sacramenti, necessario praesupponi deberet gratia producta: igitur, etc. Deinde, Sacramentum mortuorum, quale est Poenitentia, non praerequirit in suscipiente formale principium vitae spiritualis: illud enim immediate efficit: sed Contritio caritate perfecta est principium vitae spiritualis in homine: ergo illam Poenitentiae Sacramentum tamquam dispositionem necessariam non praesupponit. Deinde, Sacramenta novae Legis sunt efficaciora quam Legis veteris, ac subinde minorem postulant in suscipiente dispositionem: sed Sacramenta Legis veteris, ut homini post circumcisionem lapso conferrent primam gratiam, necessario requirebant Contritionem: igitur Poenitentia, quae est Sacramentum novae Legis, illam non praerequirit. Addendum, si Contritio perfecta aeque esset necessaria in nova, ac in veteri Lege, sequeretur, longe difficiliorem esse peccati remissionem in nova Lege, quam in veteri; nam in Lege Mosaica ad eam obtinendam solus actus Contritionis sufficiebat; in Lege autem Evangelica praeter illam ulterius requireretur Confessio omnium peccatorum mortalium secundum numerum et speciem, quod certe videtur onus gravissimum: igitur ut facilior appareat venia consequenda per Sacramenta novae Legis, non necesse ad Sacramenta mortuorum praerequiritur Contritio.

Confirmantur hae omnes rationes ex censura sacrae Facultatis Parisiensis, quam edidit anno 1638. die prima Iunii, et 1. Iulii adversus nonnullas Claudii Seguenoti Presbyteri ex congregatione Oratorii assertiones, quas scripserat in suis ad S. Augustini librum De Virginitate notis: maxime vero quod pro consequenda remissione peccatorum in Sacramento Poenitentiae non sufficeret Attritio, sed desideraretur Contritio caritate perfecta, et consequenter addidisset Absolutionem sacramentalem nihil aliud esse, quam iuridicam peccati iam remissi declarationem. Eiusmodi propositiones hac censura notavit sacra Facultas: Quae tradidit de Attritionis insufficientia, et Contritionis ex perfecta caritate absoluta necessitate ad recipiendum Sacramentum Poenitentiae: et quae addit et approbat de Absolutione, quod nihil aliud sit, quam declaratio iuridica peccati iam remissi, damnavit Facultas, et censuit has propositiones esse quietis animarum perturbatrices, communi et omnino tutae praxi Ecclesiae contrarias, efficaciae Sacramenti commutativas, et insuper temerarias ac erroneas.

OBIICIES 1. Ad veram Poenitentiam requiritur, quod Poenitens, ut veniam obtineat, ad Deum convertatur ex toto corde, et habeat cor novum: sed haec non praestat sola Attritio: igitur, etc. Maior constat, tum ex illo Deuteronomii 4. Cum quaesieris Dominum, invenies eum, si tamen toto corde quaesieris eum, et tota tribulatione animae tuae. Et Ezechielis 18. Facite vobis cor novum, et spiritum novum. Minor etiam patet: qui enim tantum est attritus, toto corde, totaque animi tribulatione Deum non quaerit; neque Attritio facit cor novum, et spiritum novum; quia non removet spiritum veteris Adam, scilicet affectum peccandi; nec inducit spiritum novi Adam, nempe caritatem: igitur, etc. — Distinguo minorem: si Attritio sit sine Sacramento, concedo: si iuncta sit Sacramento, nego: erit enim cor novum, et Deus utiliter, ac sufficienter quaeritur, quando gratia sanctificans confertur homini, per quam innovatur, et ad Dei consortium ac unionem et amicitiam revocatur. Ad auctoritates autem Scripturae respondeo, eas esse intelligendas de Poenitentia veteris Legis, necnon et novae Legis, quae extra Sacramentum sit sufficiens ad obtinendam peccati remissionem; nam in Lege nova sufficienter homo Deo reconciliatur virtute Sacramenti Poenitentiae, quando dolet de peccatis, et deponit peccandi voluntatem; quod utique fit per Attritionem, ut dictum est supra.

URGEBIS: Concilium Trident., Sess. 14. cap. 3. docet, materiam Sacramenti Poenitentiae esse Contritionem, eamque ad peccatorum remissionem ex Dei institutione requiri. Et cap. 4. ait: Fuit quovis tempore ad impetrandam peccatorum veniam hic Contritionis motus necessarius. Et cap. 6. dicit, Eum cui nulla est Contritio, non vere absolvi Sacramento Poenitentiae: igitur ex mente Concilii ad obtinendam peccatorum veniam, etiam cum Sacramento, non sufficit Attritio. — Distinguo antecedens: requiritur Contritio generatim sumpta, quatenus abstrahit a perfecta et imperfecta, concedo: requiritur perfecta Contritio, nego. Concilium enim ibi docet Contritionem perfectam caritate hominem Deo reconciliare priusquam hoc Sacramentum actu suscipiatur: imperfectam autem per se non perducere peccatorem ad iustificationem, sed eum tantum disponere ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam; nam illam Contritionem Concilium dicit esse necessariam, quam initio capitis 4. definit, cum ait, eam esse animi dolorem ac detestationem peccati, cum proposito non peccandi de cetero: ibi autem definitur Contritio generice sumpta, prout abstrahit a perfecta et imperfecta; siquidem illa definitio etiam convenit Attritioni, quippe cum sit animi dolor, ac detestatio peccati, cum proposito non peccandi de cetero.

URGEBIS: Idem Concilium, Sess. 6. cap. 6. referens varias dispositiones praerequisitas ad iustificationem, asserit hominem disponi ad iustitiam non tantum per actus fidei, timoris, et spei, sed etiam dilectionis, ex qua nascitur odium peccati, per propositum novae vitae, ac denique observationis mandatorum divinorum: In spem eriguntur inquit Concilium fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. hoc est, per eam Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet; denique dum proponunt suscipere Baptismum, inchoare novam vitam, et servare divina mandata. Ubi Concilium ad iustificationem, quae fit per Baptismum, dilectionem inchoatam inquirit, ut constat ex illis verbis, illumque tamquam iustitiae fontem diligere incipiunt. Unde cum non minor requiratur dispositio ad iustificationem, quae fit per Poenitentiam, quam ad illam, quae fit per Baptismum, ex illo Tridentini testimonio manifeste constare putant adversarii, ad iustificationem, quae fit per Poenitentiam, caritatem inchoatam et imperfectam necessario requiri. — Respondeo, Concilium eo loco sermonem facere de iustificatione, quae fit extra Sacramentum, et per solum Baptismi votum ac desiderium; unde signanter ait: Dum proponunt suscipere Baptismum, etc. Quo certe in casu non negamus, dilectionem Dei esse necessariam, necnon et Contritionem caritate formatam. Secus est autem de iustificatione, quae fit in Sacramento: nam idem Concilium, Sess. 6. cap. 6. loquens de Poenitentia in adultis peccatoribus praevia ad Baptismum, ait: Moventur homines adversus peccata per odium aliquod et detestationem. hoc est, per eam Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Porro ad hanc Poenitentiam ante Baptismum agendam, non est absolute necessaria Contritio, ut diximus supra ex S. Augustino. Vel dico Concilium intelligendum esse de amore illo initiali, quem supra diximus ad virtutem spei pertinere. Hic autem amor ideo initialis appellatur, quia ut plurimum ab isto amore nostra iustificatio initium sumit, et ut a me supra dictum est, saepe ducimur ab amore isto ad perfectum illum amorem, qui ad virtutem caritatis pertinet.

URGEBIS: Ea dilectio initialis, quam ibi Concilium Tridentinum pro dispositione ad iustificationem requirit, est ea dilectio, qua peccator incipit Deum diligere tamquam fontem omnis iustitiae: at ista dilectio ad caritatis, non ad spei virtutem pertinet: ergo, etc. — Nego minorem: quia dilectio illa, de qua ibi Concilium loquitur, est qua Deus diligitur, ut ipse est fons nostrae iustitiae, seu iustificationis, quam ab ipso promissam per Christum expectamus; ideo dicit Deum proponi diligendum, non quidem ut iustitiam in se, sed ut fontem iustitiae, quam videlicet in nos derivat: adeoque significat eum esse diligendum, ut nobis bonus est, et ut bona nobis largitur. Nec movere debet particula omnis: hoc enim solum ibi vult per illam particulam Concilium Tridentinum, quod peccatores incipiunt Deum diligere tamquam fontem iustificationis cuiuscumque, et dispositionum omnium supernaturalium ad iustificationem, cum nullus sit, qui aliter, quam per Dei gratiam, iustificari valeat, ut ex praecedenti capite Concilii Tridentini aperte constat, et ex nostro Tractatu De Gratia.

INSTABIS: Ea dilectio, quam requirit Concilium loco mox citato, est ea, quae Sacramento Poenitentiae iuncta, peccatoris conversionem operari potest: at nulla dilectio Dei conversionem istam potest operari, nisi ea quae pertinet ad virtutem caritatis: ergo illa dilectio, de qua Concilium ibi loquitur, est dilectio ad virtutem caritatis pertinens. — Respondeo negando minorem; nam ad hoc sufficit dilectio, quae pertinet ad virtutem spei, et quam suppono coniunctam cum Attritione praedicta, quam sic volumus posse conversionem istam operari, non quidem per se solam, sed quando iuncta est Sacramento Baptismi, vel Sacramento Poenitentiae, ut satis aperte docet Concilium Tridentinum cit., Sess. 14. cap. 4. ubi expresse docet, Contritionem imperfectam, quae Attritione dicitur, et quae ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, non modo non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, sed et donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, et quamvis absque Poenitentiae Sacramento peccatorem per se, nequeat perducere ad iustificationem, eum tamen ad Dei gratiam in Sacramento impetrandam disponit. Nota dictum in Sacramento ipsum disponere, et quidem ad gratiam impetrandam: his enim verbis facile constat, quod per istam Attritionem, prout a Contritione per caritatem perfecta distinguitur, gratia conferri valeat, si iuncta sit Poenitentiae Sacramento.

INSTABIS ITERUM: Idem Concilium, Sess. 14. cap. 6. agens de poenitente, ait: Non debet adeo sibi de sua fide blandiri, ut etiamsi nulla illi adsit Contritio, aut Sacerdoti animus serio agendi et vere absolvendi desit, putet tamen se propter suam solam fidem vere et coram Deo esse absolutum: ergo perfecta Contritio requiritur ad peccati remissionem absolute, nec Attritio sufficit etiam in Sacramento. — Nego consequentiam; ibi quippe Concilium vult tantum arguere Novatores ultimi saeculi, qui docebant hominem nullo suae voluntatis motu, seu Poenitentiae dolore vel sensu praeparari debere ad obtinendam peccatorum remissionem; sed ei solam sufficere fidem, seu potius fiduciam et confidentiam certam de comparata remissione peccatorum. Hinc addit Concilium post verba citata: Nec enim fides sine Poenitentia remissionem ullam peccatorum praestaret. Porro Attritio Poenitentia quaedam est. Ideo Contritionem intelligit ibi generice sumptam, esse prorsus necessariam; quod alterutra species eius absolute requiratur, aut imperfecta, quae dicitur Attritio, aut perfecta, quae dicitur Contritio simpliciter, et stricte sumpta; nam extra Sacramentum perfecta requiritur: in Sacramento autem sufficit imperfecta, quae dicitur Attritio.

OBIICIES 2. S. Augustinus, qui pluribi docet eum inaniter poenitere, qui dumtaxat a peccatis abstinet ex metu poenae et supplicii, sicut Epist. 144. quae est ad Anastasium, Inaniter, inquit, putat victorem se esse peccati: qui poenae timore non peccat: quia etsi non impletur foris negotium malae cupiditatis, ipsa tamen mala cupiditas intus est hostis, et quis coram Deo innocens invenitur, qui vult fieri quod vetatur. si substrahatur quod timetur: at per hoc in ipsa voluntate reus est, qui vult facere quod non licet fieri; sed ideo non facit, quia impune non potest fieri: nam quantum in ipso est, mallet non esse iustitiam peccata prohibentem atque punientem. Et utique si mallet non esse iustitiam, quis dubitaverit, quod si posset auferret? At per hoc quomodo iustus est iustitia talis inimicus. ut eam, si potestas detur, praecipientem auferat, ne comminantem vel iudicantem ferat? Inimicus ergo iustitiae est, qui poenae timore non peccat. Similiter, lib. De Natura et Gratia, cap. 57., ait: Sub lege est, qui timore supplicii, quod lex minatur, non amore iustitiae, se sentit abstinere ab opere peccati: nondum enim liber est, nec alienus a voluntate peccandi est: in ipsa enim voluntate reus est. Insuper, lib. 1. Contra duas Epistolas Pelagianorum, cap. 9. In ipsa, inquit, intus voluntate peccat, qui non voluntate, sed timore non peccat. Et lib. 1. cap. 4. Qui timore poenae praecepta facit, proculdubio invitus facit, ac per hoc in animo non facit, ac per hoc in ipsa voluntate intus est reus, ubi ipse, qui recipit, inspicit. Denique, S. Augustinus, tract. 9. in Epistolam Ioann. ut supra memoravimus, necnon in Psalm. 127. dicit, quod qui cessant a peccatis ex metu poenae, seu gehennae, sunt similes mulieri adulterae, quae tantum ab adulterio cessans metu sui mariti, ne videlicet deprehendatur ab eo, et severe puniatur, semper animum adulterandi retinet: igitur ex mente S. Augustini, Attritio, quatenus est timor ex metu gehennae, non removet voluntatem peccandi, nec consequenter sufficiens est cum Sacramento ad obtinendam peccatorum remissionem. — Distinguo consequens: Attritio ex metu gehennae, quae movet dumtaxat ad cavenda peccata propter solum timorem malorum temporalium, et amorem bonorum terrenorum, non removet peccandi voluntatem, concedo: quae concipitur propter metum gehennae, quo quis timet Deo privari, et ratione huius timoris a peccato abstinet, nego: nam timor iste gehennae ordinatur ad Deum, tamquam ad finem ultimum, et ut sic removet peccandi voluntatem, quia ordinatur ad finem culpae contrarium; non enim qui sic timet, suum finem ultimum reponit in ipsa evitatione supplicii, sed in privatione et carentia Dei, qui cum non possit possideri a peccatore, idcirco qui hoc metu abstinet a peccato, sibi proponit finem ultimum culpae contrarium: quando autem peccator sic respicit evitationem supplicii, non retinet voluntatem peccandi. — Unde timor servilis in eo, qui cessat a peccato timore supplicii, duplex esse potest: unus quidem quando tota ratio, tam finalis quam impulsiva seu motiva, continendi se a peccatis, est fuga poenae, dum videlicet homo sic affectus est, ut malum fugiat solum ob poenam illi malo peccatorum intentatam, et in evitatione supplicii, vel in bono, quod ei supplicio contrarium est, reponit suum finem ultimum. Et iste timor a plerisque dicitur serviliter serviens: quia competit servis, et mancipiis, qui nullo Domini sui amore abstinent a prohibitis, sed solum poenae metu, ita quod semper affectum habeant faciendo vetita, nisi esset poena subeunda. Porro ille timor semper aliquem effectum peccandi formalem aut virtualem in voluntate relinquit. Alter vero servilis est quando qui timet, non constituit suum finem ultimum in evitatione eiusmodi poenae; sed ultro tendit in bonum honestum. qualis utique est timor Attritionis, qui licet terminetur immediate ad evitationem poenae, quam timet, tamen mediate tendit in finem ulteriorem, nempe in beatitudinem aeternam, et ad Deum, ut summum bonum, quo qui sic timet, non vult privari, sed eo frui, ac subinde, qui hoc timore afficitur, non retinet peccandi voluntatem. Ex quibus colligere licet, quod quoties S. Augustinus ait, illos, qui timore cessant a peccato, adhuc reos esse secundum affectum et voluntatem, loquitur de illo timore, quo terrentur ii, qui conquiescunt in evitatione supplicii, ac serviliter serviunt et divinis mandatis parent: qui utique timor malus est, quia per eum homines in amore sui, tamquam in ultimo fine quiescunt; non vero loquitur de timore, qui ultra evitationem poenae tendit in possessionem Dei tamquam summi boni, cuius privationem timet, qualis est timor Attritionis.

URGEBIS: Idem S. Augustinus pluribi docet, neminem sine Dei amore posse iustificari: sic Serm. 7. De Tempore: Poenitentiam veram non facit, nisi odium peccati, et amor Dei: et lib. 21. De Civit., cap. 27. Si non desistant a peccato, habendo caritatem, quae non agit perperam, nihil eis prodest. Unde Auctor De Vera et Falsa Poenitentia, sine amore, inquit. nemo unquam gratiam invenit, nec veniam assecutus est. Quod utique confirmatur ex Scriptura: nam S. Paulus 1. ad Cor. 13. diserte ait: Sine caritate nihil sum; si caritatem non habuero, nihil mihi prodest. Et 1. Ioann. 3. Qui non diligit manet in morte: igitur ad iustificationem, etiam cum Sacramento, non sufficit Attritio concepta ex metu gehennae, sed requiritur affectus et motus caritatis. — Distinguo antecedens: requiritur Dei dilectio, actualis aut habitualis, concomitans aut subsequens, concedo: sola actualis et praevia, nego. Verum quidem est, quod non possit fieri peccatoris iustificatio sine Dei amore et caritate habituali, quae a gratia sanctificante non distinguitur; sed non absolute requiritur, quod actualis et formalis Dei amor ipsam iustificationem praecedat, dum peccator eam obtinet per Sacramentum: verum ad id sufficit amor Dei habitualis, seu caritas, quae est forma huiusmodi iustificationis, per quam videlicet peccator fit Dei amicus et ipsi gratus. Ita Doctor eiusmodi auctoritates solvit, dist. 14. q. 2. n. 20., ubi ait: Quod sine amore Dei nullus consequitur veniam, potest ibi accipi venia, non tantum pro poenitentia, sed pro fine Poenitentiae: et ita cum intelligimus, quod per poenitentiam acquiritur venia, et illa venia est, quando quis per gratiam acceptatur ad amicitiam divinam. Vel dico, S. Augustinum loqui de Dei dilectione, quae proveniat non ex affectu caritatis, sed ex affectu spei: ad quam utique Dei dilectionem conducit ille gehennae metus: nullus enim vere attritus gehennam timet, nisi quatenus est privativa aeternae Dei possessionis, ac subinde quando dolet de peccatis propter metum gehennae, dolor iste terminatur ad Dei dilectionem: non enim timeret gehennam, nisi quatenus est privativa possessionis Dei, neque doleret de huiusmodi privatione, nisi Deum diligeret; nam tantus est dolor in amittendo, quantus est amor in possiendo: igitur vera Attritio semper habet adiunctam Dei dilectionem ex affectu spei, si non explicite et formaliter, saltem virtualiter et implicite.

DICES 3: Cum Lex Evangelica longe sit praestantior Lege veteri, etiam praestantius requirit remedium ad obtinendam peccati remissionem: ubi enim lex est perfectior, ibi gratiae consequendae media debent esse praestantiora: sed Contritio stricte sumpta, quae fuit medium necessarium ad consequendam gratiam in veteri Lege, est medium praestantius Attritione, seu Contritione imperfecta: igitur haec etiam necessaria est in nova Lege. — Distinguo minorem: Contritio perfecta est praestantior Attritione, si consideretur secundum entitatem, concedo: si spectatur per ordinem et habitudinem ad finem et effectum, ac modum procurandi finis et effectus in Sacramento Poenitentiae, nego. Licet enim Contritionis natura et virtus sit praestantior et perfectior Attritione, si secundum se spectetur, unde potest extra Sacramentum ad iustificationem perducere, quod Attritio non potest: Attritio tamen iuncta Sacramento, tam potest ad iustitiam et gratiam ultimate disponere seu perducere, quam ipsa Contritio; nimirum ad ipsam gratiam, quam Poenitentiae Sacramentum ex opere operato producit in poenitentibus: ad hanc enim requiritur solum, ut tollatur obex malae voluntatis ad creaturam conversae; Attritio autem iuncta Sacramento potest id efficere; quare dicitur aequivalenter ultima dispositio, quamquam ad gratiam ex opere operantis producendam in Sacramento Contritionis stricte sumpta perfectius disponat, quia maius est hominis meritum, quam Attritio.

DICES 4: Plurimi e gravioribus Theologis, maxime vero Doctores Seraphicus et Subtilis, aperte docent, Attritionem non sufficere cum Sacramento ad remissionem peccati, quia non excludit voluntatem peccandi. Primo namque Seraphicus in 3. dist. 34. p. 2. art. 1., ait: Dicendum, quod absque dubio timor servilis est donum Spiritus sancti: et ratio huius est, quoniam sicut donum Dei est nosse, sive credere poenas futuras, pro eo quod ibi est quaedam cordis illuminatio et directio: sic donum Dei est illas poenas aeternas refugere et timere, pro eo quod ex tali dono est quaedam cordis emollio, et fluxus concupiscentialis restrictio, et in hoc quaedam rectificatio. Et propter illum timorem cessat homo a peccatorum perpetratione, licet non omnino cesset a voluntate. Nam subdit: Voluntas peccandi manet in habitu et radice, quia deformitas est circa timentem. Similiter Doctor Subtilis, in 4. dist. 20. quaest. unica, ubi agens de Poenitentia, quae tantum fit in extremis vitae, ostendensque eam esse dubiam, hoc probat variis rationibus, maxime vero auctoritate S. August. dicentis: Oportet non solum timere iudicem, sed diligere, arbitrii enim libertatem quaerit, ut dolere possit commissa, non necessitatem: caritatem, non timorem. Igitur ex eorum sententia dolor conceptus ex metu gehennae non sufficit ad remissionem peccati. — Nego antecedens, et ad Seraph. Doctorem dico, illum per voluntatem peccandi, quam dicit manere in habitu et radice, nihil aliud intelligere, quam peccatum habituale, sive maculam quae remanet post praeteritum actuale peccatum, quae non expellitur per timorem servilem, nisi accedente Sacramento; ac subinde potius per Sacramentum, quam per timorem illum pellitur, ait enim q. 2. « Cum dico timorem servilem, duo dico: videlicet ipsum habitum, quo anima disponitur ad timendum Deum, ut punientem eos, qui praevaricantur; et ulterius nomine servitutis importatur deformitas peccati. Quae annexa est illi habitui in eodem homine, ratione cuius ille homo dicitur esse servus peccati, et timor in eo existens dicitur esse timor servilis. Per hunc etiam modum, cum dico aliquem timere serviliter, duo dico: videlicet et actum ab illo habitu egredientem, et voluntatis servitutem, sive deformitatem comitantem.»

Sed attendendum, quod hoc potest esse dupliciter: aut ita quod deformitas illa voluntatis concomitetur quantum ad habitum; sic potest esse, quod aliquis serviliter timeat, et tamen motu illo non peccabit; quia si ex cogitatione poenarum aliquis abhorret offendere Deum, hoc potest esse praeter peccatum actuale. Si autem concomitatur in actu, quamvis ipsum timere de se non sit malum, tamen ratione deformitatis actualiter annexae depravatur: sicut aliquis qui timet poenas, et timendo dolet, quod tales poenae infliguntur pro culpa, et actu etiam concupiscit peccare, si non esset illa poena; et hoc modo serviliter est peccatum et malum. Hoc autem non est semper, cum quis movetur timore servili: alioquin per usum illius doni magis se homo a gratia elongaret, quam praepararet, quod plane falsum est. Ita Seraph. Doctor, unde concludit: «et ideo concedendum est, quod usus timoris servilis potest esse bonus, licet non sit bonus bonitate meriti, sed magis bonitate praeparante vel ordinante ad meritum, quae simul stat cum peccato. Unde et rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt». Quapropter respondens ad primum, ait: illud vero, quod primo obiicitur in contrarium, quod in timore servili vivit voluntas peccandi, et quod dolet de eo, quod lex vetat, dicendum quod illud verbum Augustini non intelligitur, quod semper, quando timet, doleat actu, et similiter quod voluntas peccandi semper sit in actu; sed hoc dicit, quia manet in habitu et radice. Licet autem voluntas sit per peccatum deformata, et regnet in ea malus amor, potest tamen aliquando moveri ad aliqua bona opera in genere, vel ex circumstantia, per aliquam gratiam gratis datam, non committendo culpam, etc. Igitur censet Seraph. Doctor, dolorem peccati propter gehennae metum, seu Attritionem, posse excludere omnem actualem affectum et voluntatem peccandi, quamvis per se non sit sufficiens ad removendum peccatum habituale, seu deformitatem illam et maculam, quae remanet in peccatore, transacto actu peccaminoso, nisi illa Attritio iungatur Sacramento Poenitentiae. — Ad Doctorem Subtilem respondeo, dici posse primo, eum ibi agere maxime de Poenitentia quae extra Sacramentum sufficiat ad salutem, ad quam proculdubio requiritur amor Dei, sive Contritio caritatis perfecta. Secundo, dici potest quod, si sermo sit de Poenitentia, seu de dolore Poenitentiae iuncto Sacramento Poenitentiae, illa verba oportet non solum timere iudicem, sed diligere, non tam significant affectum caritatis, quam spei, ut colligitur ex sequentibus: non igitur timeat poenam qui poenitet, sed anxietur pro gloria: anxari autem pro gloria, nihil est aliud quam timere privationem beatitudinis aeternae hereditatis, quae per peccatum deperditur, et per poenitentiam restauratur. Porro haec animi anxietas ab alia virtute oriri non potest, quam a virtute spei; ac subinde neque S. August. neque Subtilis Doctor, per dilectionem aliud intelligunt, quam affectum spei. Porro Attritio habet hunc affectum, siquidem nemo potest per eam timere gehennam, quin pariter habeat displicentiam voluntariam, quod peccaverit, quia peccando amisit ius ad hereditatem sibi repromissam: quae utique displicentia tendit in Deum, saltem mediate; quippe cum Deus sit obiectiva beatitudo, quam recuperare sperat poenitens. Quod autem Doctor non de alio dolore, quam Attritionis loquatur, quando videlicet poenitens in extremis suscipit Sacramentum Poenitentiae, apparet ex his quae subiicit, n. 7. ubi ex dictis colligit: Quod infirmo iam ad articulum istum deducto suadendum est, ut secundum suam possibilitatem laboret ad Poenitentiam ordinatam, ut scilicet non obstante dolore vel timore, utatur ratione quantum potest, et nitatur habere displicentiam voluntariam propter finem debitum, scilicet propter Deum, et renitatur malae inclinatione habitus et delectationum praesentium: et laboret ad displicentiam quantum poterit habere, licet brevem: et ne in desperationem mittatur, exstollenda est sibi misericordia, proponendo sibi exemplum de latrone illo, cuius fuit Poenitentia sera, sed non sera indulgentia. Quibus verbis Doctor veram, diminutam, ac imperfectam rationem, et doctrinam haud dubie traderet, nisi sic intelligendus esset, quod velit ad iustificationem extra Sacramentum requiri amorem amicitiae, seu caritatis perfectae, cum Sacramento vero sufficere amorem concupiscentiae sive dilectionem minus perfectam: quam utique caritatem, sive potius spem, difficile esse peccatorem habere in extremis, probat, quia, ut mox dicebat, Qui usque tunc fuit impenitens, non videtur tunc extorquere a seipso displicentiam novam, nisi timore poenae imminentis, praesumitur enim, etc. Et recte quidem dixit, praesumitur, quia accidere potest contrarium; licet valde sit timendum huiusmodi peccatorem retinere adhuc internam complacentiam peccatorum praeteritorum, necnon et conditionalem affectum peccandi, si periculum mortis non immineret, etc.

URGEBIS: Ut Poenitentia sit salutaris, debet esse simpliciter voluntaria: sed ex Doctore ibidem, Poenitentia, quae fit in extremis solo metu gehennae non est simpliciter voluntaria: igitur, etc. Maior constat. Minorem vero sic declarat Doctor, n. 5. Ad hoc, inquit, quod displicentia valeat, et sit ordinata, oportet quod sit debite circumstantionata, et maxime circumstantia finis, et principii activi principalis, ut scilicet sit voluntaria propter Deum: sed difficile est tunc habere actum sic circumstantionatum; quia qui usque tunc fuit impenitens non videtur tunc extorquere a seipso displicentiam novam, nisi timore poenae imminentis: praesumitur enim, quod si remotus esset a poena, sicut prius, non extorqueret a seipso illam displicentiam, sicut nec prius: tum quia aliquid simpliciter involuntarium videtur causa istius displicentiae; nam expectatio mortis videtur causa istius displicentiae: ille autem est involuntaria; et quod non fit, nisi ex suppositione cuiusdam involuntariae, non est simpliciter voluntarium, sicut non omnino voluntarie proiicit quis merces in mare, si non proiicit, nisi ex suppositione cuiusdam periclitationis, quam nollet: saltem quod non est, nisi sic involuntarium, non est multum acceptum alii, nec multum videtur propter amorem eius factum. Ita Doctor, quibus significat Poenitentiam ex metu mortis conceptam, non esse voluntariam, nec Deo gratam: ergo multo minus voluntaria erit Poenitentia concepta propter metum gehennae, qui longe maior est quam metus mortis; quia gehenna maius infert damnum, quam mors naturalis; ac subinde maiorem metum incutit; et consequenter magis minuit rationem voluntarii in eo, quem ob eiusmodi metum peccasse poenitet. — Respondeo, involuntarium dici tripliciter: primo modo pro eo, quod nihil omnino habet de voluntario: secundo modo, pro eo quod plus habet de voluntario, quam de involuntario: tertio modo, pro eo quod fit independenter ab omni circumstantia, quae actum impediret. Quod autem fit ex metu, esto non sit simpliciter voluntarium primo modo, est tamen voluntarium simpliciter secundo modo. Porro Doctor intelligendus est de voluntario primo modo, ut colligitur ab exemplo, quod ipse proponit, et repetit ex proiiciente merces in mare: illa namque proiectio est simpliciter voluntaria, quia procedit a voluntate efficaci proiiciendi eiusmodi merces cum sufficienti cognitione circumstantiarum; tametsi habeat aliquam rationem admixtam involuntarii, et fiat contra inefficacem inclinationem istius voluntatis, quae nollet eiusmodi periculum adesse, ut salvas et integras merces haberet. Unde illa proiectio est simpliciter voluntaria ex parte operantis, licet non sit simpliciter voluntaria ex parte obiecti, sed tantum propter circumstantiam imminentis periculi. Igitur displicentia peccati metu gehennae etiam dicenda est voluntaria simpliciter hoc secundo modo; tamen dicitur involuntaria secundum quid, non quidem propter simplicem complacentiam peccatorum, seu affectum peccandi, si periculum gehennae abesset; haec enim conditionalis voluntas esset peccaminosa, quia ex obiecto suo est mala. Sed dicitur involuntaria secundum quid, a nolitione illius periculi, quod utique poenitens nollet adesse: simpliciter autem, et absolute displicent peccata, non tantum externa, sed etiam interna; alioqui non posset peccator imminens gehennae periculum evadere. Hinc magna est diversitas inter proiectionem mercium in mare, et Attritionem; nam ut quis evadat imminens naufragii periculum, sufficit illa externa mercium proiectio; ad evadendam autem gehennam, necessario requiritur detestatio omnium peccatorum, non solum externorum, sed etiam internorum; unde potest aliquis periculum naufragii evadere, tametsi habeat hanc conditionalem voluntatem non proiiciendi merces, nisi periculum urgeret. Attritus autem non potest habere hunc conditionalem affectum non detestandi peccata, nisi gehenna immineret, quia non potest gehennae periculum evadere, nisi omnem omnino affectum peccandi excludat. Nec obstat, quod ibidem subiiciat Doctor, illam detestationem, quae habet admixtum aliquid involuntarii, non esse multum acceptam et gratam Deo; fateor enim, quod Attritio ex se, et seorsim a Sacramento, non sit multum Deo accepta, nec possit peccatorem in Dei gratiam restituere. Quod autem sit ea Doctoris sententia, apparet ex his, quae docet dist. 14. quaest. 4. n. 7. ubi loquens de remissione peccati post Baptismum commissi per Sacramentum, et sine Sacramento, dicit, quod dum quis iustificatur per Sacramentum, recipit illius effectum, scilicet gratiam poenitentialem: Non quidem ex merito, inquit, quia dispositio interior non erat sufficiens per modum meriti, sed ex pacto Dei assistentis Sacramento suo ad effectum illius, ad quem instituit Sacramentum: alioquin non appareret, quomodo Sacramentum Poenitentiae esset secunda tabula, si numquam per ipsum ut Sacramentum est, posset recuperari secunda gratia amissa, sed tantum per Attritionem, tamquam per praevicam dispositionem, et per Contritionem tamquam per dispositionem completivam. Igitur ex mente Doctoris Attritio sufficere potest cum Sacramento ad iustificationem, etiamsi parum secundum se sit Deo accepta et grata.

Corollaria. — Ex his sequitur primo, quod ut Attritio sufficiat cum Sacramento ad iustificationem, debeat esse supernaturalis; ita namque definit Concilium Trid., Sess. 14. c. 4., ubi ait, Attritionem non solum non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum. Unde Sess. 6. Can. 3. definit: Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Quod etiam testantur Scripturae sacrae oracula, quibus Deus sibi tribuit hominis poenitentiam. Sic Ezechiel 36. Auferam a vobis cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum. Et Threnorum 5. Converte nos, Domine, ad te, et convertemur. Hinc Lucae 22. Conversus Dominus respexit Petrum.... et egressus foras Petrus flevit amare. Quae verba sic expendit S. Ambr. « Quos Iesus respicit, plorant delictum; negavit Petrus Christum, et non flevit, quia non respexerat Dominus: negavit secundo, et non flevit, quia adhuc non respexerat Dominus: negavit tertio, respexit Iesus, et ille flevit, amarissime ». Quapropter Concilium Arausic. secundo, Can. 4. decernit, per S. Spiritus infusionem et operationem, in nobis fieri non tantum, ut a peccato purgemur, sed etiam ut purgari velimus: purgationis autem a peccato voluntas est Attritio, vel Contritio: igitur censet Attritionem non posse esse salutarem, nisi sit supernaturali auxilio Dei concepta.

DICES 1: Attritio concepta naturae viribus ut metu poenarum Inferni, quas divina fide credimus, est supernaturalis, utpote quae motivo supernaturali concipitur: sed Attritio supernaturalis ad peccati remissionem sufficit: ergo, etc. — Distinguo maiorem: supernaturalis obiective tantum, et materialiter, ut ea fides, qua credunt haeretici Trinitatem divinam, et Incarnationem Verbi, concedo: formaliter ex obiecto formali, et efficienter ex influxu causae producentis Attritionem, cuiusmodi requiritur ad gratiam peccati remissivam, nego.

DICES 2: Detestatio peccatorum absoluta, non hypothetica tantum et inefficax, ad peccati remissionem sufficit: sed Attritio concepta naturae viribus potest esse detestatio peccatorum efficax et absoluta: ergo, etc. — Distinguo maiorem: si fiat ex gratia Dei, concedo: ex natura, nego. Nam ex Arausicano secundo, Can. 7. Qui per naturae rigorem, aliquid eligere posse confirmat, ad salutem pertinens, absque illuminatione, et inspiratione S. Spiritus, haeretico fallitur spiritu, non intelligens Dei vocem in Evangelio dicentis: Sine me nihil potestis facere.

DICES 3: Doctor Subtilis, in 4. dist. 14. q. 2. n. 14. aperte docet dolorem de peccatis naturae viribus conceptum, sufficere ad obtinendam remissionem peccati: igitur non censet Attritionem necessario debere esse supernaturalem. Patet antecedens: agens enim de dolore praevio ad remissionem peccati tamquam dispositione necessaria, ait: « Ad huius intellectum, sciendum, quod peccator in peccatis existens eo modo, quo dictum est in praecedenti q. art. 1. peccatum manere post actum, potest ex naturalibus cum communi influentia considerare peccatum commissum, ut offensivum Dei, et ut contra legem divinam, et ut aversivum a Deo, et ut impeditivum praemii, et ut inductivum supplicii, et sub multis talibus rationibus: et potest voluntas ipsum sub aliqua illarum rationum, vel sub multis illud peccatum sic consideratum detestari, et ille motus potest continuari, et intendi ante infusionem gratiae. Potest etiam ista detestatio esse totaliter circumstantionata circumstantiis moralibus debitis: non est enim verisimile, quod necesse sit propter peccatum istud remanens actum quemcumque circa peccatum commissum esse defectivum in aliqua circumstantia morali. Iste autem motus dicitur Attritio, et est dispositio, sive meritum de congruo ad deletionem peccati mortalis, quae sequitur in ultimo instanti alicuius temporis, in quo tempore ista Attritio duravit »). Ita Doctor, ex quibus liquet, eum velle, quod voluntas propriis viribus sine speciali auxilio Dei possit elicere actum Poenitentiae ultimo dispositivum ad gratiam. — Nego antecedens, necnon et duas consequentias, et ad Doctoris auctoritatem dico, eum per ly ex naturalibus cum communi influentia non significare actum elicitum ex propriis viribus naturae, et sine omni auxilio supernaturali, sed actum informem: hoc est, qui non informatur caritate et gratia habituali: ibi namque Doctor inquirit, an dispositio praevia informis sufficiat ad remissionem peccatorum. Sic namque ait n. 13.: « De secundo principali, scilicet an poenitere, ut actus virtutis, requiratur ad deletionem peccati; dico, quod non ut actus unius determinatae virtutis: secundo, quod non ut actus cuiuscumque virtutis genitae talis, vel talis indifferenter; et tertio, si ut actus simpliciter perfecte circumstantionatus, numquid ut formatus, vel sufficit ut informis »? Cui postremae quaestioni sic respondit: « De tertio dico, quod, actum aliquem humanum requiri ad deletionem peccati, potest intelligi dupliciter: vel ut dispositionem praeviam, vel ut concomitantem. Primo modo. sufficit actus informis, imo semper est informis, quia dispositio praevia ad peccati deletionem est semper sine gratia et caritate, a cuius solius inhaerentia et inclinatione ad actum, dicitur actus formatus: secundo modo, dico, quod requiritur actus formatus; nam in illo instanti, in quo deletur peccatum, caritas inest, et per consequens, si actus requiritur ut concomitans, requiritur ut formatus ». Haec Doctor. Ex quibus apparet, quod dum n. 14. sequenti ait, intellectum ex naturalibus cum communi influentia posse considerare peccatum ut offensivum Dei, et voluntatem peccatum sic consideratum posse detestari; per ly ex naturalibus, tantum excludit gratiam habitualem, non vero actualem praevenientem ac concomitantem, quam alibi ad veram Poenitentiam et iustificationem necessariam esse asserit; maxime vero in 1. dist. 44. n. 1. ubi ait, quemlibet peccatorem salvari posse: Quia, inquit, potest Deus cum sua gratia praevenire, etc. Et dist. 20. q. un., ait, esse opus Dei, homini Poenitentiam fructuosam inspirare. Et dist. 22. art. 2., ait, Deum propter merita mortificata citius dare gratiam ad resurgendum, etc. Quinimo in hac ipsa dist. 14. eadem q. 2. n. 20. hoc ipsum aperte satis significat Doctor: respondens enim ad auctoritates, quas sibi ipsi obiecerat, nempe quod caritas necessaria sit ad remissionem peccati, ait: Iste auctoritates omnes unam habent responsionem, quia Poenitentia, sive actus, sive virtus, (idest habitus) non est vera quantum ad finem (extrinsecum) Poenitentiae attingendum sine caritate: et hoc est, quod dicit secunda auctoritas de Poenitentia fructuosa. Poenitentia enim attende absolute potest innasci ex naturalibus hominis, sed non fructifera, hoc est, ferens fructum, imo ut fructuosa, est in ultimo instanti. Doctor autem sibi contradiceret, si n. 14. assereret Poenitentiam fructuosam posse innasci ex naturalibus: igitur non est verisimile, quod per ly ex naturalibus excludat auxilium gratiae actualis, aut concomitantis: sed tantum significare vult, ad veram Attritionem, quatenus est dispositio necessaria cum Sacramento Poenitentiae ad iustificationem percipiendam, non requiri, quod illius actus procedat ex gratia habituali sanctificante.

COLLIGE SECUNDO, Attritionem, accedente virtute Sacramenti, posse fieri Contritionem aequivalenter: quippe cum eumdem obtineat effectum, quem haberet Contritio extra Sacramentum; quo sensu Doctor, dist. 4.³ q. 2. n. 15. docet, Attritionem sine mutatione fieri posse Contritionem, adveniente gratia, ait enim: « Etsi manet idem motus contra peccatum in esse naturae, et moris, qui prius fuit Attritio, in illo instanti fit Contritio: quia in illo instanti fit concomitans gratiae, et ita actus formatus, quia habens secum caritatem, quae est forma actus, ut hic loquimur. Ibi tamen oportet distinguere signa naturae, inter actum, ut est talis in esse naturae et moris, et inter caritatem, et inter actum, ut est formalis: quia in primo signo naturae est ibi actus talis, in secundo caritatis. in tertio actus formatus a caritate iam clinante et inhaerente: et sic Attritio fit Contritio sine omni mutatione reali ipsius actus ». Hoc est ex actu informi fit actus formatus: non enim vult Doctor, quod Attritio, quae est detestatio peccati ex motivo spei, possit fieri Contritio, seu peccati detestatio ex motivo caritatis. Hinc facile intelligitur, quid intendat idem Doctor, in 4. dist. 14. q. 4. n. 9. dum ait: « Concedo, quod ante perceptionem dignam Poenitentiae, oportet suscitari vel simpliciter, et tunc per Poenitentiae Sacramentum non deletur peccatum, sed gratia, quae infuit, augetur; vel suscitari secundum quid, scilicet ut habeat aliqualem displacentiam de peccatis, et propositum cavendi de cetero, et velit suscipere Sacramentum Poenitentiae, in quo Attritio fit Contritio, idest, in quo, sive per quod, imperfecta illa, sive aliqualis displacentia, confert gratiam sanctificantem, quam sine Sacramento contulisset Contritio caritate perfecta. Attritio ergo in Sacramento fit Contritio, quoad aequivalentiam, sive quoad effectum, non quoad entitatem ».

COLLIGE TERTIO, Attritionem extendi debere ad omnia prorsus peccata mortalia, quia unum mortale non potest remitti sine alio: ac proinde cum Attritio sit necessaria ad remissionem peccati mortalis, etiam necessum est, quod Attritio ad hoc Sacramentum requisita tendat in omnia mortalia; quodque poenitens qui se disponit ad impetrandam veniam in hoc Sacramento, omnia mortalia saltem generatim et virtualiter detestetur, eorumque omnem affectum abiiciat.

Utrum autem Attritio etiam tendere debeat in omnia venialia, non ita convenit inter Theologos; plures namque id affirmant, negant vero ceteri. Sententia tamen negativa mihi probabilior apparet: tum quia non est necesse de eis peccatis poenitentem dolere, de quibus necessarium non est confiteri: sed ad obtinendam veniam in Sacramento Poenitentiae non est necesse confiteri peccata venialia, ut docet Concilium Trid., Sess. 14. c. 5. ubi cum dixisset: omnia mortalia, quae memoriae occurrunt, necessario esse confitenda, subiicit: Non venialia, quibus a gratia Dei non excludimur: et in quae frequentius labimur, quamquam recte et utiliter citra omnem praesumptionem in confessione dicantur, quod piorum hominum usus demonstrat; taceri tamen citra culpam, multisque aliis remediis, expiari possunt. Tum, quia unum veniale remitti potest sine alio: ac subinde non est necesse quod quis de singulis Attritionem formet, sed sufficit quod de aliquibus doleat, ut videlicet dolor ille sit materia necessaria ad confectionem huius Sacramenti.

DICES 1: Qui non dolet de omnibus venialibus a se confessis, proponit aliquid pro materia Sacramenti Poenitentiae, quod revera non potest illius esse materia: igitur tantum abest, ut possit veniam obtinere, quin imo novum peccatum committit. Antecedens patet: siquidem illud est materia Sacramenti Poenitentiae, quod per Sacerdotalem absolutionem solvi debet; quemadmodum illud est materia Sacramenti Eucharistiae, quod per verba consecrationis debet consecrari: igitur quemadmodum peccaret graviter, qui hostiam papiraceam cum triticeis apponeret consecrandam, sic etiam graviter peccaret, qui confitendo peccata venialia proferret aliqua, de quibus non doleret; quia proferret pro materia, quod revera illius materia esse non potest, defectu doloris. — Nego antecedens: ille enim qui manifestat aliqua venialia in Confessione, de quibus non dolet, non proponit illa pro materia Sacramenti Poenitentiae; sed dumtaxat eiusmodi venialia peccata exponit cum illis, de quibus dolet, vel ut inde maiorem humiliationem et confusionem habeat, vel ut evidentiores suae conscientiae notitiam suo Confessori exhibeat; non secus ac habitus vitiosos, et peccandi occasiones ac tentationes occurrentes solet proponere. Unde ad antecedentis probationem nego paritatem, et ratio disparitatis est, quod hostia papiracea cum triticeis exhiberi non possit in Missa, nisi solum ut consecretur, et ut materia transubstantiationis capax, qualis tamen capax non est; necessarium vero non est, ut omnia venialia, quae manifestamus in Confessione, proponamus ut Sacramenti materiam: ea quippe non confitemur necessario, sed ea proponimus ad humiliationem confusionemque nostram, et maiorem nostri status notitiam aperiendam Sacerdoti, ad consilium habendum, sicuti propensiones naturales, occasiones, tentationes, et similia, quae non sunt peccata, laudabiliter in Confessione Sacerdoti detegimus.

DICES 2: Qui non atteritur de venialibus omnibus, quae confitendo manifestat, facit formam Absolutionis falsam, et Sacramentum irritum, et falsum ex parte, prout ei detrahit idoneam Absolutionis materiam, et legitimum effectum: gravissime igitur peccat. — Nego antecedens: quia formae huius, Absolvo te a peccatis tuis, sensus est, ab iis quae cum dolore, debitoque proposito confessus es: ergo non est irritum ex parte Sacramenti, quia nihil deest ei necessarium ad valorem et fructum, si confessus sit poenitens unum veniale, licet non habeat tantum effectum, quantum habere posset, si dolorem de singulis haberet. Unde consultum esse debet poenitenti, ut dum Confessioni faciendae praemittit examen suae conscientiae, dumque singula a se commissa peccata recogitat, etiam ad singulorum recordationem, et memoriam eliciat dolorem ac detestationem. quo nempe efficacius ac melius disponatur ad percipiendum Sacramenti effectum.

COLLIGE QUARTO, Saluberrimum esse, ut ille, qui fieri solet per Attritionem, dolor confessionem antecedat; qui enim de suis peccatis atteritur, longe distinctius et accuratius, ac etiam maiori cum animi devotione ac praeparatione ad gratiam et Absolutionem Sacramentalem peccata declarat. Non est tamen absolute necessarium, ut ille doloris motus et affectus Confessionem praecedat, sicut constat ex communi praxi fidelium, qui existimant se debite recepisse Absolutionem Sacramentalem, dummodo ante illius susceptionem atterantur. Hinc Confessarii, ubi exceperunt poenitentium peccata, eos adhortantur, ut de ipsis doleant, cum proposito imposterum non peccandi: hoc autem foret inutile, istaque praxis vergeret in ipsius poenitentis damnum, et in Sacramenti irreverentiam, si dolor iste necessario praemitti debuisset Confessioni faciendae: igitur, etc.

Necessarium tamen est, quod ipse Attritionis dolor Sacramentalem Absolutionem praecedat; cum enim illa Sacramentalis Absolutio feratur per modum sententiae iudicialis, quae necessario supponit accusationem rei: accusatio autem cum sit voluntaria, debet habere concomitantem, aut saltem subsequentem dolorem poenitentis, tamquam dispositionem praeviam: idcirco Sacerdos non potest poenitentem absolvere, quin prius peccata per Confessionem declaraverit, et de iis doluerit: maxime cum haec sententia sit reconciliativa peccatoris cum Deo, ac subinde poenitens debet esse paratus ac dispositus, ut in Dei gratiam redeat: hoc autem fieri non potest, quin peccator ea exerceatur ac detestetur, quae ei fuerant in causa, cur averteretur a Deo. Haec autem detestatio fit per modum Contritionis, vel Attritionis: igitur motus ille, et affectus doloris necessario debet antecedere Sacramentalem Absolutionem. Ex quibus colligitur, quod quoties absque eiusmodi dolore quis confitetur peccata, invalide absolvitur, et debet iterum de illis peccatis confiteri.

COLLIGE DENIQUE, Attritionem posse definiri: Attritio est animi dolor et detestatio de commissis peccatis, cum proposito non peccandi de cetero: et spe ac petitione veniae ex motivo supernaturali conceptus, vel ex metu gehennae, vel ex turpitudine peccati, cum aliqua Dei dilectione, ad virtutem spei spectante. Cuius utique definitionis, seu descriptionis particulae omnes constant ex dictis: primo namque dicitur animi dolor ac detestatio de peccatis commissis cum proposito non peccandi de cetero, in quibus convenit cum Contritione perfecta, quae eosdem pariter characteres habet. Additur cum spe ac petitione veniae: qui enim debite atteritur, sperat veniam a Deo obtinendam, et illam exorat. Sequitur ex motivo supernaturali: qui enim doleret de peccatis ob motivum pure naturale non haberet sufficientem dispositionem ad veniam et gratiam sanctificantem obtinendam. Cetera adduntur, ut distinguatur ipsa Attritio a Contritione perfecta, quae habet pariter spem veniae consequendae, et concipitur ex motivo supernaturali: sed dumtaxat ex affectu caritatis, et dilectionis Dei propter se.