Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

IAM aperte liquet ex dictis, Poenitentiam et Contritionem habere vim remittendi quaecumque peccata; non quidem formaliter, sed solum dispositive, ut docuimus in octavo volumine, agendo de iustificatione, quod etiam significat Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 4. cum ait: Contritionis motus, in homine post Baptismum lapso, demum praeparat ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae et voto praestandi reliqua coniunctus sit, quae ad rite suscipiendum hoc Sacramentum requiruntur. Quibus verbis aperte docet, Contritionem esse quidem dispositionem ad consequendam peccatorum veniam, non vero esse eiusmodi peccati remissionem formalem: forma namque non potest esse dispositio ad seipsam, quippe cum inter dispositionem et formam exerceatur aliqua causalitas, quae necessario distinctionem supponit. Duo autem hic supersunt determinanda: primum, utrum Contritio ante realem Sacramenti susceptionem, et statim ac ipsa formatur, conferat ad peccati remissionem obtinendam: secundum, qualis et quam intensa esse debeat ad eiusmodi effectum producendum.

NOTANDUM 1. Omnes Theologos invicem convenire quod Contritio, urgente necessitate et imminenti mortis periculo, sufficiat ad obtinendam peccati remissionem citra Sacramentum, cum voto illud suscipiendi, si Sacerdos haberi posset: quemadmodum Epist. 78. de Contritione Cathecumeni docet S. Bernardus, ubi non adest occasio et facilitas suscipiendi Baptismi. Idque aperte tradit Concilium Tridentinum loco supra laudato, ubi ait: Docet praeterea sancta Synodus etsi Contritionem hanc aliquando caritate perfectam esse contingat, hominemque Deo reconciliare, priusquam hoc Sacramentum actu recipiatur, ipsam nihilominus reconciliationem ipsi Contritioni sine Sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. Verum non desunt qui existiment cum Estio, in 4. dist. 17. § 2. neque ordinarie, neque frequenter, ac multo minus semper, sed raro fieri, ut ante actualem Sacerdotis absolutionem peccator sit absolutus coram Deo; quae utique sententia utrum vera sit nec ne, determinabitur in prima Conclusione.

NOTANDUM 2. Obiectum aliquod posse tribus modis magis diligi, aut odio haberi, quam aliud. Primo quidem obiective, quando ei volumus et optamus maiora bona, quam velimus alteri: secundo, intensive, quod diligitur cum maiori conatu et ampliori fervore, quam ullum alterum, ita ut actus amoris erga istud plures habeat gradus intensionis, quam quicumque alius actus amoris erga aliud obiectum: tertio denique, appretiative, quod pluris aestimatur, quam aliud; ita quod propter obiectum dilectum consequendum vel conservandum, quodcumque aliud omittatur, sive interim illud obiectum dilectum intensius, et maiori cum conatu ametur, sive non. Sic Deum dicimus appretiative diligere, dum eum cuicumque rei diligibili praeferimus. Simili modo dicimur aliquid appretiative odisse, seu per comparationem ad aliud, dum optamus potius pati quodlibet aliud malum, quam istud: sic dicitur quis peccatum odisse, dum optaret magis malum quodlibet perpeti, quam peccatum admittere, et Deum lethaliter offendere. Porro amor ille, sicut et dolor, intensivus, et appretiativus in eo differunt maxime, quod ille se teneat ex parte subiecti et facultatis, quae cum maiori vel minori conatu operatur; appretiativus autem ex parte obiecti, quod pluris sit in suo genere amabilitatis aut odibilitatis.

NOTANDUM 3. Ex Seraphico Doctor, in 4. dist. 26. p. 1. art. 2. qu. 1. intensionem amoris aliam esse sensitivam, aliam intellectualem. Prior comitatur actum appetitus sensitivi: posterior autem actum voluntatis, quatenus voluntas est: prior assimilatur amori quo mater filium diligit cum cordis teneritudine: posterior vero amori Patris, qui eumdem filium diligit cum animi constantia ac firmitate: quippe cum se periculis exponat pro eo vel ditando vel conservando. Insuper in voluntate alia est amoris intensio secundum portionem inferiorem, et provenit ab anima, quatenus est coniuncta corpori; alia vero secundum portionem superiorem, quae regulatur secundum fidei et gratiae dictamen, quaeque consistit in maiori aestimatione unius obiecti propter se voliti, quam in aestimatione alterius. Certum est autem, quod quilibet teneatur Deum diligere magis, quam patrem aut matrem, amore rationali seu intellectuali, et secundum portionem superiorem, saltem appretiative, quam quodlibet aliud obiectum creatum. Certum pariter est, quod non teneamur Deum plus diligere, et magis intensive secundum teneritudinem, et iuxta portionem inferiorem voluntatis: siquidem sanctissimi etiam quique viri experiuntur, se habere maiorem cordis teneritudinem erga filios, quam erga Deum, magisque affici dolore sensitivo de morte filiorum, quam de amissione Dei per peccatum, tametsi mallet omnia alia non esse, et omnes filios amittere, quam Deum offendere mortaliter. Quaeritur autem, utrum alia ratione teneamur Deum magis diligere, ac proinde per Contritionem magis poenitere.

Conclusio prima. — CONTRITIO PERFECTA SUFFICIT AD REMISSIONEM PECCATI CITRA SACRAMENTUM, ETIAM PRAETER CASUM NECESSITATIS, SINE REALI SUSCEPTIONE SACRAMENTI, DUMMODO ADSIT VOTUM ILLUD SUSCIPIENDI. Haec est communior apud Theologos, et

Probatur primo auctoritate Scripturae: siquidem non minoris est efficacitatis Contritio in Lege Evangelica, quam in Mosaica: sed in hac sufficiebat ad obtinendam peccati remissionem, statim ac erat concepta: igitur et nunc ad id sufficiet. Maior constat; siquidem gratia novae Legis longe abundatior est, quam veteris, et faciliori modo iam obtinemus peccatorum remissionem, quam obtinuerint Synagogae filii. Minor vero probatur; primo quidem exemplo Davidis, qui 2. Reg. cap. 12. vix per Poenitentiam ad Deum conversus protulit haec duo verba: Peccavi Domino, cum statim audivit a Nathan Propheta: Dominus quoque transtulit peccatum tuum. Ubi signanter dixit: Dominus transtulit, ut significaret, quod statim ac formatus fuit a Davide Contritionis actus, illico Deus ipsi indulgentiam concessit. — Quod ipsemet regius Propheta testatur, cum ait Psal. 31. Dixi, confitebor adversum me iniustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Ad quae verba addit S. Augustinus: Non iam pronuntiat, inquit, sed promittit se pronuntiaturum, et ille iam dimittit. Attendite fratres, magna res, dixi: pronuntiabo, et tu dimisisti; quia eo ipso quod dicit, pronuntiabo, ostendit, quia nondum pronuntiaverat: hoc ipsum dicere pronuntiabo, pronuntiare est: ideo et tu remisisti impietatem cordis mei: Confessio vero mea ad os nondum venerat, dixeram enim: pronuntiabo adversum me: verumtamen Deus audivit vocem cordis mei: vox mea in aure nondum erat: sed auris Dei iam in corde erat. Addit Propheta: Pro hac, idest propter hoc, orabit ad te omnis Sanctus in tempore opportuno, ut nimirum etiam statim per Contritionem resurgat, et similiter peccatorum veniam obtineat. Subscribit Cassiodorus ad eadem Psalmi verba, dicens: Magna pietas Dei, quod ad solam promissionem peccatum dimittitur, votum enim pro operatione iudicatur. — Colligitur eadem veritas ex illis verbis Ezechielis 33. Iustitia iusti non liberabit eum, in quacumque die peccaverit: et impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua. Ubi dies pro hora vel momento accipitur, iuxta phrasim hebraicam: sicut cum Adae dixit Gen. 2. In quacumque die comederis ex eo, morte morieris. Ex quibus sic licet argumentari: eodem modo loquitur Propheta de recuperatione iustitiae per conversionem peccatoris, quomodo de illius amissione et iactura per aversionem iusti: sed iustus statim adveniente peccato perdit iustitiam: igitur peccator ad Deum conversus per veram Contritionem caritate formatam, statim liberatur a peccato; alioquin in die, qua conversus fuerit, nocebit ipsi sua impietas. — Confirmatur ex verbis Isaiae 30. nam ubi vulgata Editio legit: Ad vocem clamoris tui, statim ut audierit Dominus respondebit tibi, LXX. Interpretes vertunt: Cum reversus ingemueris, tunc salvus eris: ubi signanter dixit, tunc, ut significaret, nullam interponi moram inter reversionem peccatoris per gemitum Contritionis et salutem eiusdem per iustificationis gratiam. Quod utique praeclare sic expendit sanctus Leo, Epist. 89. alias 71. ubi loquens de satisfactione, et reconciliatione non deneganda finaliter poenitentibus, ait: His autem qui in tempore necessitatis, et in periculi urgentis instantia, praesidium Poenitentiae, et mox reconciliationis implorant, nec satisfactio interdicenda est, nec reconciliatio deneganda, quia misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempus definire: apud quem nullas patitur veniae moras conversio, dicente Dei Spiritu per Prophetam: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris. Licet autem ibi dumtaxat loquatur de finaliter poenitentibus, nihilominus cum usurpet verba Prophetae, significat, quod sive in necessitate, sive extra illam, cum aliquis conversus ingemuerit, tunc idest, hoc ipso instanti et sine aliqua mora salvus erit; ac subinde non esse ullum periculum, quod ipsi in extremis posito concedatur reconciliatio in foro Ecclesiae, cum iam apud Deum vere fuerit reconciliatus. Eodem modo haec Prophetae verba interpretatur Caelestinus Papa, in Epistolam ad Episcopos Galliae, cap. 2. ubi ait: « Vera conversio mente potius, quam corpore metienda est, dicente Propheta: si conversus fueris, salvus eris ».

Probatur secundo ex Bullis summorum Pontificum Pii V, Gregorii XIII et Urbani VIII in quibus damnantur hae Baii propositiones; haec quidem nu. 31. Caritas perfecta et sincera, quae ex corde puro et conscientia bona et fide non ficta, tam in Catechumenis, quam in poenitentibus, potest esse sine remissione peccatorum. Et ista n. 37. Per Contritionem etiam cum caritate perfecta, et cum voto suscipiendi Sacramentum coniunctam, non remittitur crimen extra casum necessitatis, aut martyrii, sine actuali susceptione Sacramentorum. Qui enim damnant hanc doctrinam, consequenter asserunt, Contritionem coniunctam cum caritate perfecta, et voto Sacramenti, remittere crimen extra casum necessitatis, aut martyrii, sine actuali susceptione Sacramenti Poenitentiae: ac subinde censent, talem Contritionem eiusmodi vim habere, quotiescumque illa praesens aderit. Confirmatur ex Catechismo Pii V. ubi agens de Contritione num. 39. ait: « Neque hac in re desperent fideles de summa Dei bonitate et clementia; is enim cum nostrae salutis cupidissimus sit, nullam moram ad tribuendam nobis veniam interponit, sed paterna caritate complectitur simul atque ille se collegerit ». Et infra num. 42. « Ipsa certe Contritio, inquit Propheta, cor contritum, et humiliatum Deus non despicies. Quin etiam statim, ut eam mentibus nostris concepimus, peccatorum remissionem nobis a Deo tribui, alio loco eiusdem Prophetae verba illa declarant: dixi. Confitebor adversum me iniustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Atque eius rei figuram in decem leprosis animadvertimus, qui a Salvatore nostro ad Sacerdotes missi, antequam ad illos pervenirent, a lepra liberati sunt. Ex quo licet cognoscere, verae Contritionis, quae supra dictum est, eam vim esse, ut illius beneficio omnium delictorum veniam statim a Domino impetremus ».

Adstipulatur etiam ratio Theologica, siquidem Contritio est ultima dispositio ad gratiam sanctificantem; ac subinde ubi semel perfecte posita est, etiam simul praesens adesse debet gratia sanctificans: posita enim ultima dispositione, ponitur forma: sed gratia sanctificans de via ordinaria non stat cum peccato: igitur Contritio necessario et infallibiliter infert remissionem omnium peccatorum. Deinde, Contritio vel est formaliter actus caritatis, aut virtualiter, vel saltem caritatis actum annexum habet: sed, ut diximus supra, caritas necessario secum infert peccati remissionem; siquidem amor Dei hominem vere Dei amicum constituit; nam Prov. 8. v. 17. Ego diligentes me diligo. Eccli. 31. v. 15. Oculi Dei in diligentes se. Ioan. 1. c. 4. v. 7. Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et v. 16. Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet. et Deus in eo. Ioan. 14. v. 21. Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo. Et v. 23. Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus (per gratiam sanctificantem), et apud eum mansionem faciemus. Deus autem mansionem facere non potest in anima peccatrice, nec vicissim anima peccatrix in Deo manere potest: ac subinde cum Deus odio habeat peccatores, et diligit diligentes se, necesse est, quod qui diligit Deum, salvatur a peccato, ut a Deo diligatur.

OBIICIT I. ESTIUS: Non aliter ratiocinandum est de remissione peccati per Contritionem in aliis peccatoribus, quam in Magdalena poenitente: sed ipsi peccata non fuerunt remissa virtute Contritionis et dilectionis, statim ac illius actum formavit: siquidem Lucae 7. Christus de ea dixit: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum, quibus significat se in praesenti ei peccata dimittere, ratione antecedentis actus Contritionis et caritatis. Id confirmat Estius exemplo Martyrum Genesii et Emerentianae, qui baptizati leguntur in¹ sanguine suo, quibus potius tribuendus videretur Baptismus flaminis, quam Baptismum sanguinis, si ille, sicut hic, vim haberet statim iustificandi. Sic et S. Paulus licet mirabiliter conversus, ac proinde habens perfectam Contritionem, nihilominus audivit ab Anania Act. 2.² Surge et ablue peccata tua: igitur eius Contritio non habuit vim statim peccata remittendi. — NEGO MINOREM; cum enim conversio Magdalenae extraordinaria fuerit, et praestantissima habuerit verae ac perfectae dilectionis signa, non dubito, quin antequam Christus de ea diceret. Remittuntur ei peccata multa, etc. revera eam fuisse a peccatis mundatam virtute Contritionis; unde verba illa non significabant remissionem fieri, sed iam esse factam in instanti dilectionis et Contritionis; sicque erant remissionis factae declarativa, aut saltem illius confirmativa, non secus ac verba Sacramentalis Absolutionis, quando proferuntur super peccatis semel dimissis, quae simul significant peccatum esse revera dimissum quoad reatum culpae; et insuper illud solvunt quoad reatum poenae et indignitatis. Hinc etiam postea, interiecto aliquo temporis spatio, iterum Christus eidem Magdalenae dixit: Remittuntur tibi peccata tua: quae verba non significabant iteratam peccati Absolutionem, sed prioris confirmationem, sicut cum Marci 7. Mulieri iam sanatae a profluvio sanguinis dicebat: Filia, fides tua te salvam fecit. vade in pace, et esto sana a plaga tua. Nec obstat, quod S. Augustinus, Homil. 32. inter 50. de ea dixerit: Accessit ad Dominum immunda, ut rediret mundo, accessit aegra, ut rediret sana, accessit confessa, ut rediret professa. Hoc, inquam, non obstat; loquitur enim de accessu, prout simul complectebatur primam voluntatem accedendi, vel certe de illo tempore, quo forte ad Domini praesentiam accedens, nondum habebat Contritionem caritate perfectam. — Ad exemplum SS. Martyrum Genesii et Emerentianae dico, eorum peccati remissionem potius adscribi Baptismo sanguinis, quam flaminis: tum quia, ut optime inquit Bosco, disp. 6. nu. 829. Baptismus sanguinis certior est, cum sit actus aliquis externus: tum quia efficacior est, utpote delens omnem culpam et omnem poenam debitam: tum denique, quia ordinarie includit, aut certe supponit Baptismum flaminis, quandoquidem mors propter fidem Christi sit actus excellentissimus caritatis, saltem materialis, iuxta illud dictum Christi apud Ioan. cap. 15. v. 13. Maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Denique ad exemplum S. Pauli responderi potest Ananiam sic fuisse locutum, vel quod dubius erat, utrum S. Paulus perfectam habuisset Contritionem, quae sufficeret ad obtinendam veniam peccatorum; vel quod iudicabat adhuc superesse eluendas poenas temporales peccatis remissis debitas, quae licet non inficiant animam, tamen dicuntur peccata, eo fere sensu quo concupiscentia dicitur peccatum, quia oritur a peccato. Dicuntur autem eiusmodi poenae ablu in Baptismate, quoniam per Sacramentum Ablutionis relaxantur et condonantur.

OBIECTIO 2. Non maioris est efficacitatis Contritio in poenitente cum voto suscipiendi Sacramenti Poenitentiae, quam in Catechumeno cum voto suscipiendi Baptismatis: sed in hoc non sufficit ad remissionem peccati, donec baptizetur; nam, inquit S. Augustinus, tract. 13. in Ioan. Quantumcumque Catechumenus proficiat, adhuc sarcinam iniquitatis suae portat, non illi dimittitur donec venerit ad Baptismum. Quomodo non caruit populus Israel populo Aegyptiorum, nisi cum venisset ad mare rubrum: sic nec pressuris peccatorum nemo caret, nisi cum ad fontem Baptismi pervenerit. Igitur nec alicui poenitenti quantumvis contrito dimittitur peccatum, donec Sacramentum Absolutionis receperit. — NEGO MINOREM, et ad S. Augustinum dico, vel ipsum loqui de eo quod fit communiter, quia videlicet pauci sunt Catechumeni qui revera perfectam habeant Contritionem ante Baptismum; unde fit, quod ordinarie maneant in peccato, donec baptizentur; vel significare voluit, non posse obtineri peccatorum remissionem quoad poenam et culpam integram nisi per Baptismum; quamvis enim Catechumenus obtineat remissionem culpae virtute contritionis, communiter tamen superest reatus poenae adhuc eluendus: vel denique dico, S. Augustinum ibi loqui de Catechumenis qui negligunt ad Baptismum accedere, ac subinde non habent efficax desiderium et votum suscipiendi Baptismi, nec consequenter perfectam Contritionem. Unde praeclare S. Bernardus, Epist. 77. ait: Sicut nulla ei poenitentia remittitur peccatum, si, cum possit, non restituitur ablatum, sic et huic nulla prodest fides, si, cum possit, non percipit Sacramentum Baptismi, quamquam et fidem convincitur non habere perfectam, si negligit: vera enim et plena fides universa praecepta complectitur: est autem hoc verum, ipsumque praecipuum praeceptum: merito ergo non fidelis, sed plane rebellis atque contemptor reputabitur, quisquis obedire renuerit: quomodo denique fidelis, qui Dei contemnit Sacramentum? Quod autem ea mens fuerit S. Augustini, apparet ex ipso textu, ait enim: Ne quis arrogans eo quod habeat abundantiam alicuius gratiae, indignaretur baptizari Baptismo Domini. Postque statim subiicit: Quantumcumque Catechumenus efficiat, etc.

OBIECTIO 3. Concilium Tridentinum, Sess. 13. cap. 7. loquens de praeparatione ad Eucharistiam, ait: Ecclesiastica autem consuetudo declarat, eam probationem necessariam esse, ut nullus sibi conscius mortalis peccati, quantumvis sibi contritus videatur, absque praemissa sacramentali Confessione ad sacram Eucharistiam accedere debeat: et Canone 11. Statuit atque declarat sancta ipsa Synodus illis, quos conscientia peccati mortalis gravat, quantumcumque etiam se contritos existiment, habita copia Confessoris, necessario praemittendam esse Confessionem sacramentalem: sed ad debitam dispositionem praerequisitam ad Eucharistiae sacramentum debite suscipiendum sufficit mundatio a peccatis: igitur cum praeter Confessionem Concilium adhuc requirat absolutionem, signum est, quod non censeat Contritionem habere vim remittendi peccata extra casum necessitatis, absque reali susceptione Absolutionis sacramentalis. — DISTINGUO MINOREM: sufficit mundatio a peccatis vera, concedo: existimata tantum, nego. Concilium autem non negat sufficere veram et perfectam Contritionem ad debitam receptionem Eucharistiae, sed dumtaxat, quod non sufficiat existimata ut talis. Unde etiam non dixit: Quantumvis contritus sit, sed quantumvis contritus sibi videatur: et quantumcumque se contritos existiment: ut nempe removeat et coerceat quorumdam nimis sibi temere confidentium vanitatem et praesumptionem, qui existimantes se habere perfectam Contritionem, quam tamen revera non haberent, negligerent ac spernerent beneficium Absolutionis, quam facili negotio data opportunitate Confessorum, possent obtinere. Adde quod, cum vera Contritio debeat esse actus supernaturalis, vix quis cognoscere potest utrum illam habeat, necne: cum enim intellectus noster pro hoc statu pendeat in suis operationibus a phantasmatibus, nec iudicare possit quando aliquis actus sit supernaturalis: idcirco merito suadet Concilium, ac praecavet, ut ne quis prius accedat ad Eucharistiam, quam adhibuerit media et remedia, quibus certior et securior esse potest, se non esse prorsus indignum participatione tanti sacramenti; « Nam, inquit ibidem Concilium, cap. 7. quo magis sanctitas et divinitas caelestis huius Sacramenti vero Christiano comperta est, eo diligentius cavere ille debet, ne absque magna reverentia et sanctitate ad percipiendum accedat ».

OBIECTIONES. 1. Cathechismum Conc. Tridentini dicentem num. 16. Quoniam pauci admodum ad hunc (Contritionis) gradum pervenirent, fiebat ut a paucissimis hac via peccatorum venia speranda esset: quare necesse fuit ut clementissimus Dominus faciliore ratione communi hominum saluti consuleret: quod quidem admirabili consilio effecit, cum claves regni caelestis tradidit. Igitur paucissimi sunt, qui per Contritionem ante Sacramentum veniam consequantur. — RESPONDEO, nihil inde adversus nostram assertionem elici: quippe licet consideremus paucissimos esse, qui perfectam contritionem eliciant, tamen semper foret verissimum, quod qui perfectae Contritionis haberet actum, sive in necessitate, sive extra necessitatem, revera peccati remissionem obtineret. Ex quibus apparet, quam inanibus et levibus fundamentis nitatur particularis Estii sententia.

Conclusio secunda. — CONTRITIO, UT SIT PERFECTA, DEBET DETESTARI PECCATUM SUPER OMNIA MALA, SI NON INTENSIVE, SALTEM APPETITIVE; AC SUBINDE, UT IUSTIFICET EXTRA SACRAMENTUM, NON REQUIRITUR ALIQUA INTENSIO GRADUALIS. Haec videtur esse sententia Seraphici Doctoris, in 4. dist. 16. par. 1. art. 2. quaest. 1. ubi ait: « Dicendum quod cum quaeritur de quantitate doloris, dolor potest dici displicentia rationis, vel passio ex hac resultans in sensualitate. Si hoc secundo modo accipiatur, dico, quod non est necesse magis dolere de peccato, quam de re temporali. Nec etiam necesse est dolere, quia non est in potestate cuiuslibet: talis enim dolor non consequitur amorem, sed consequitur ipsam affectionem, et affectio experimentalem cognitionem: et quia non omnes habent experientiam divinae dilectionis, ideo non omnes ita sensibiliter dolent de peccatis. Tamen quod magis etiam sensibiliter doleat aliquis de peccato, quam de aliquo damno, hoc est perfectionis, et congruum, non necessarium. Sed in quantum dolor dicitur displicentia rationis, sic dico, quod displicentia mensuratur secundum quantitatem caritatis. Quantitas autem caritatis dupliciter potest accipi, vel in se, vel in comparatione ad alios amores. In se, sic dico, quod est parva, et maior, et maxima. In comparatione ad alios, sic dico, quod vindicat sibi dominium in corde, quamdiu est, nec unquam ibi est, nisi sit domina. Unde dico, quod ad hoc, quod aliquis habeat caritatem, necesse est quod diligat Deum super omnia. Dubitatis, quid sit diligere Deum super omnia? Hoc autem est prosequitur S. Bonaventura diligere Deum super omnia, quod pro nullo damno vel commodo velit offendere Deum. Sic intelligendum de displicentia Contritionis. Unde dico, quod peccatum debet tantum displicere rationi, quod nullo pacto, nullo commodo vel incommodo velit in ipsum consentire, vel consensisse. Quorum voluntas, quae ex aliqua causa consentit in peccatum, iusta non est. Et infra sic ait: si ergo quaeritur, utrum dolorem Contritionis necesse sit esse maximum? Si dicatur de dolore sensualitatis, manifestum est, quod non. Si de displicentia rationis, aut quantum ad intensionem motus absolute; et sic nec hoc modo oportet esse maximum. Si in comparatione ad alios dolores, dico sicut de amore, quod oportet quod habeat praedominium. Illud autem praedominium non consistere in gradibus intensionis perspicue manifestum est ex praecedentibus ».

Igitur ex mente huius sancti Viri, exempli Doctoris Ecclesiae, Contritio iustificativa non requirit determinatum gradum intensionis (ut optime colligit noster Bosco, disp. 6. sect. 2. can. 8.), sed quantumcumque parva, sufficere potest ad peccati remissionem, dummodo eliciatur propter Deum summe offensum, et sit caritate formata.

Quam utique veritatem aperte docet Sanct. Chrysostomus, Epist. 17. ad Theodorum lapsum, et refertur dist. 3. De Poenit., cap. Talis, ubi ait: Talis, crede mihi, talis est erga homines pietas Dei: numquam spernit poenitentiam, si ei sincere et simpliciter offeratur. Etiamsi ad summum quis perveniat malorum, et inde tamen velit reverti ad virtutis viam, suscipit et libenter amplectitur: facit omnia, quatenus ad priorem revocet statum: et quod est adhuc praestantius et eminentius, etiamsi non potuerit quis explere omnem satisfaciendi ordinem, quantumcumque tamen, et quamlibet brevi tempore gestam non respuit poenitentiam, suscipit etiam ipsam, nec patitur quamvis exiguae conversionis perdere mercedem.

Probat autem Conclusionem Seraphicus Doctor, loco supra laudato: primo, quia maior ille dolor est, qui nullum habet gaudium annexum: sed dolor Contritionis habet aliquod gaudium annexum; siquidem poenitens de peccatis dolere debet, et de dolore gaudere, ut dicit S. Augustinus. Et revera contritus gaudet de sua liberatione a peccato, et aliis eiusmodi: dolor vero de amissione vel parentis³, vel filiorum non habet gaudium annexum: igitur ille non debet esse intensissimus secundum intensionem gradualem. Secundo, magis dolendum est de eo, quod deperditum non potest reparari, quam de eo, quod recuperari potest, et revera recuperatum est: sed perditi parentes, aut filii hoc in mortali statu, nisi interveniente miraculo, restitui non possunt: Deus autem per peccatum deperditus a poenitente potest recuperari, et de facto per Contritionem iterum possidetur: igitur, etc. Tertio, quantumcumque parva sit gratia sanctificans, delet omnem culpam: ergo similiter quantumcumque parvus sit dolor Contritionis, si gratiam et caritatem habeat annexam, sufficiens erit ad delendam omnem culpam. Quod utique confirmatur, quia Contritio se habet ut gratia sanctificans, ad quam disponit; ultima quippe dispositio debet aequari formae, ad cuius receptionem praeparat vel disponit subiectum: sed gratia sanctificans remissiva peccatorum, ad quam Contritio disponit, neque necessario est intensissima, neque certum exigit intensionis modum, aut gradum, infra quem non esset sufficiens ad delendum peccatum: igitur etiam quantumvis modica et parva sit Contritio, sufficiens erit ad efficiendam peccati remissionem. Denique, quod dolor Contritionis non debet esse intensissimus, aut intensive maximus, nec habere certum intensionis gradum, apparet et suadetur exemplis; quia Contritio vera fuit in Davide de peccatis adulterii, homicidii, et inanis in enumeratione populi gloriae: ea Contritio non erat intensive maxima, nam intensiorem in Absalonis filii morte dolorem ostendit. 2. Reg. 9.⁴ Vera fuit in S. Paula Contritio, erat enim sanctissima mulier et poenitens: atqui Contritionis in ea dolor non erat intensissimus; experiebatur enim intensiorem in morte filiorum; Hieronymus enim ait in eius Vita, sic eam affici solitam in obitu filiorum, ut ea semper de vita periclitaretur; at eiusmodi dolorem numquam sensit ob suas in Deum offensas.

Ratio est, quia quod est intensissimum non est in uno intensius, quam in altero: sed in uno poenitente dolor est intensior, quam in altero, ut in Davide, Magdalena, et Petro. Non certus intensionis gradus aut modus exigitur; quia Deus in Scriptura contritis absolute promittit veniam, nulla facta limitatione gradus intensionis tristitiae, seu doloris. Zachariae 1. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Traditio quoque nusquam assignat certum Contritionis gradum, aut modum intensionis: ergo nullus est omnino determinatus, infra quem non sufficit Contritio, si forte motivum et obiectum habeat. Ratio est, quia si certus intensionis gradus, aut modus in Contritione requiratur, poenitens habebit iustam doloris mensuram casu fortuito, non ex electione, quod est absurdum.

Huic autem veritati non refragatur Doctor, ut contendit Hiquaeus in Commentario, ad dist. 14. quaest. 2. n. 97. ubi ipse oppositam sententiam tuetur: si enim alicubi Doctor assereret necessario requiri aliquam intensionem in actu Contritionis, maxime dist. 27. n. 19. ubi loquens de habitu infuso et actu supernaturali, videtur eum distinguere ab actu naturali per ulteriorem intensionem: De tertio dico, inquit, sicut dictum est dist. 17. primi libri, quod ille habitus caritatis, quantum ad substantiam actus, dat aliquam intensionem ulteriorem, quam eadem potentia, et ex aequali conatu dare non potest actus actui suo. At revera contrarium ex illo non evincitur. Nam Doctor Subtilis, eadem dist. n. 16. sic discurrit: « de primo dico, quod illud, Super omnia, potest intelligi extensive, puta plus diligat Deum, quam omnia alia, ut citius vellet omnia alia non esse, quam Deum non esse; et intensive, puta ex maiori affectu vult Deo bene esse, quam alicui alteri. De primo membro conceditur communiter, quod nihil aliud a Deo, nec omnia simul sunt aeque appetienda, sicut Deus. De secundo ponitur una distinctio, quod amor excedit amorem, vel quia est ferventior sive tenerior, vel quia fortior sive firmior; et dicuntur isti amores sese excedere, sicut mater dicitur tenerius et ardentius diligere filium, pater vero fortius et firmius, quia maiori periculo se exponeret pro amore filii. Hoc modo dicitur, quod dilectio Dei debet esse super omnia quantum ad firmitatem, ne scilicet aliquid aliud possit ab hoc evellere: sed non oportet, quod sit super omnia, quantum ad fervorem et teneritudinem et dulcedinem, quia aliquando invenit se quis ferventius diligere creaturam, quam alius Deum. Verum cum haec distinctio ei non placeat, contra eam arguit hoc modo: quia solum hoc magis diligitur, quod firmius diligitur: haec enim magis diligo, cui minus volo malum accidere, et pro cuius bono salvando magis me expono ex amore, quia exponere sequitur amorem, et hoc loquendo de amore, qui est actus voluntatis, non de illo, qui est passio appetitus sensitivi. Etsi igitur aliqui dicantur diligere ferventius vel tenerius, qui tamen firmius non diligunt, hoc non est ex aliquo excessu amoris intellectivi in eis, sed forte alicuius passionis amoris sensitivi, sicuti aliqui, qui dicuntur devoti, sentiunt aliquam maiorem dulcedinem, quam alii, multo solidiores in amore Dei, qui centuplum promptius sustinerent martyrium. Nec dulcedo est actus voluntatis elicitus, sed passio quaedam actui retributa, qua Deus allicit et nutrit parvulos, ne deficiant in via ». Inde concludit Doctor: dico igitur, quod illud (super omnia) debet intelligi utroque modo (scilicet extensive, et intensive). Sicut enim teneor diligere Deum super omnia alia extensive, ita etiam maiori affectu, quam aliquod aliud. Dubitas an maiori affectu ex parte subiecti, idest, secundum gradus intensivos, an vero maiori ex parte obiecti, idest, secundum essentiam? « Et dico (prosequitur Scotus) maiori simpliciter, quia scilicet magis repugnat effectui posito, quia facilius posset inclinari ad oppositum dilectionis cuiuscumque alterius, quam Dei ». Ille igitur diligit Deum super omnia intensive, iuxta mentem Doctoris, qui facilius posset inclinari ad appositam⁵ dilectionis cuiuscumque alterius, quam Dei: ergo non requiritur maior affectus ex parte obiecti, idest, secundum essentiam.

Confirmatur haec nostra explicatio ex Scholio praefixo n. 16. iamiam citato: ait, inquit, Scotus, Deum esse diligendum super omnia intensive et extensive, et ideo tribuitur ei, quod velit nos teneri ad amorem Dei intensiorem omni alio. Et Valentia 2. 2. dist. 3. quaest. 1. part. 1. dicit neminem praeter Scotum hoc tenere. Sed Scotus hoc non tenet, et alii multi tenent... Scotus vero tantum ait, Deum super omnia amandum esse extensive, et intensive, sicut explicantur haec ab aliis; idest, tenerius et firmius Deum plus ceteris amandum; quia intensive illis duobus modis pro uno et eodem reputat; sed non dicit maiori amore graduali eum esse amandum, sed solum maiori affectu, ad quem sufficit maioritas appetitiva, seu affectus magis exclusivus oppositi. Hucusque Scholium. Ex quibus inferre licet, Doctorem praefato n. 19. per intensionem ulteriorem, quam dicit habitum caritatis conferre actui supernaturali, non intelligere intensionem ex parte subiecti sive gradualem, sed intensionem ex parte obiecti sive essentialem. Quantum, inquit, ad substantiam actus (idest rationem eius genericam, quae desumitur ex obiecto, et modo tendendi naturali lumine noto), dat aliquam intensionem ulteriorem, idest, commensurationem cum obiecto, per quam constituitur actus in ratione specifica supernaturali. — Quam utique interpretationem optime confirmat Bosco, n. 246. et sequentibus ubi ait: huius assertionis ratio alia congruentior subesse non potest, quam quia non videtur hominibus praescribenda obligatio, quin huiusmodi fundamentum appareat et colligi possit, vel ex Scriptura, vel ex Conciliis, vel ex SS. Patribus: sed ex neutro illorum capitum colligitur illa necessitas intensionis in actu Contritionis, ut apparebit ex solutione obiectorum et fundamentorum sententiae adversae.

OBIECTIONES ITAQUE 1. Cum Hiquaeo n. 97. varios Scripturae sacrae textus, quibus insinuari videtur, non quemlibet dolorem sufficere ad veram Poenitentiam, sed summum et maxime intensum esse necessarium; quod apertum fit ex illo Ioelis 2. Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et fleto, et planctu, et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra, etc. Similiter Deut. 4. Si quaesieris Dominum Deum tuum, invenies illum; si tamen quaesieris ex toto corde, et ex tota tribulatione animae tuae. Et Deut. 30. Si ductus poenitudine cordis.... reversus fueris ad Dominum in toto corde tuo, et tota anima tua.... miseretur tui. 3. Reg. 8. Si peccaverint tibi.... et reversi fuerint ad te in universo corde suo, et tota anima sua.... propitiaberis populo tuo. 2. Paralip. 30. Dominus bonus propitiabitur cunctis, qui in toto corde requirunt eum. Hieremiae 29. Quaeritis, et invenietis me, cum quaesieritis me in toto corde vestro. — RESPONDEO, his et similibus Scripturae locis colligi quidem, quod ad peccatoris iustificationem necessario requiratur aversio a peccato, et conversio ad Deum: ita ut necessum sit, quod revera homo omnem suum affectum peccandi exuat, et ex toto corde avertatur a creaturis, quae ipsi erant in peccati occasionem, et ad Deum convertatur: non autem necessum est, quod id fiat ex summo affectu et animi Contritione. Unde ex eiusmodi locis colligitur, quod conversio ad Deum ex toto corde includat quidem revocationem cordis ab omni amore opposito dilectioni Dei, et involvat detestationem omnium peccatorum propter Deum cum proposito non peccandi de cetero: et talis conversio fit toto corde, licet per actum remissum id fiat; fit enim integro corde, nulla cordis parte remanente in affectu peccati: adeo quod diligere Deum toto corde, nihil aliud sit, quam diligere eum plus amoribus finitis, tunc enim integrum cor damus, quando nihil prae illo diligimus: poenitere autem tota animae tribulatione est displicere de peccatis, et de nullo complacere.

OBIECTIONES 2. Varias SS. Patrum auctoritates, qui ad veram Contritionem et Poenitentiam videntur summum animi dolorem exigere, maxime pro gravioribus peccatis. Sic S. Cyprianus, tract. De lapsis. ubi inter cetera ait: Quam magna deliquimus, tam granditer defleamus. Alto vulneri diligens, et longa medicina non desit; Poenitentia crimine minor non sit... orare oportet impensius, et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes ac fletibus ducere, tempus omne lacrimosis lamentationibus occupare, stratos solo adhaerere cineri, in cilicio, et cordibus volitari, etc. Similiter S. Ambrosius, Exhortatione ad virginem lapsam, cap. 8. ubi ait: Sed quanta putas, et qualis necessaria Poenitentia, quae aut aequet crimina, aut certe excedat? Vide ergo si simplex hoc peccatum adulterii est, an duplex sit per illam necem, quae facta sit in occulto, et secundum conscientiae molem adhibenda est Poenitentiae magnitudo. Et infra: Cor vero sit liquescens sicut cera, ieiuniis inquietantus seipsum, etc. Ac post pauca subiungit: Grande scelus grandem habet necessariam satisfactionem. Fortius est dolendum, quia peccatum est fortius. Item S. Augustinus, Epist. 54. ad Macedonium et refertur, dist. 3. De Poenitentia, cap. 33. ubi inducit peccatorem sic loquentem: Aut date mihi eumdem iterum poenitendi locum, aut desperatum me permitte, ut faciam quidquid libuerit... Aut si me ab hac nequitia removatis, dicite utrum mihi aliquid prosit ad vitam futuram, si in ista vita illecebrosissimae voluptatis blandimenta contempsero, si libidinum incitamento frenavero, si ad castigandum corpus meum, multa mihi etiam licita et concessa substraxero, si me poenitendo vehementius quam prius exercuiero, si vehementius ingemuero, si flexero uberius, si vixero melius, si pauperes sustentaro largius, si caritate, quae operit multitudinem peccatorum, flagravero ardentius. Quis nostrum ita desipit, ut huic homini dicat: Nil tibi isto proderunt imposterum; vade, saltem huius vitae suavitate perfruere? Avertat Deus tam immanem sacrilegii dementiam. — RESPONDEO, his et aliis similibus Patrum oraculis suaderi quidem quod in agenda Poenitentia peccator consulto adhibeat omnem conatum et affectum, non solum, ut pro viribus satisfaciat tam pro culpa, quam pro poena temporali, quae remissa culpa remanet solvenda, vel in hoc saeculo, vel in Purgatorio, sed etiam ut sit securior, ne forte dum minus contendit Deo satisfacere, sufficientem satisfactionem non impendat, maxime cum certissimum sit, quod ad deletionem poenae correspondentis maiori culpae, maior requiratur satisfactio, tam interna per dolorem, quam externa per opera bona et poenalia. Cum enim pro peccatis satisfacere possimus, non solum per poenas arbitrio et iudicio Sacerdotis pro mensura debiti impositas, sed etiam per eas, quae sponte a nobis suscipiuntur. Ideo prudenti consilio monent SS. Patres, ut iuxta gravitatem criminum, graviores poenas pro eis expiandis assumant. — Simili modo fit satis Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Alius est praeterea Baptismi, et alius Poenitentiae fructus: per Baptismum enim Christum induentes nova prorsus in illo efficimur creatura, plenam et integram peccatorum omnium remissionem consequentes: ad quam tamen novitatem et integritatem per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus et laboribus, divina id exigente iustitia, pervenire nequaquam possimus, ut merito Poenitentia laboriosus quidam Baptismus a SS. Patribus dictus fuerit. Ubi Concilium loquitur non de remissione culpae, sed totius poenae, quae gratis quidem dimittitur per Baptismum, sed in Poenitentia tantum relaxatur per ingentes gemitus et labores. Unde, Sess. 6. cap. 11. discrimen pariter assignans inter Poenitentiam et Baptismum, dicit, in Poenitentia non solum requiri cessationem a peccatis, et eorum detestationem, aut cor contritum et humiliatum, Verum etiam eorumdem sacramentalem Confessionem, saltem in voto, et suo tempore faciendam, et Sacerdotalem Absolutionem, itemque satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel Sacramento, vel Sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae Litterae docent, non tota semper, ut in Baptismo fit, dimittitur illis. Igitur nec SS. Patres, nec Concilium exigunt ad perfectam Contritionem dolorem intensum, et summum poenitentis conatum pro obtinenda remissione culpae, sed dumtaxat pro consequenda relaxatione totius poenae, quae, remissa culpa, ordinarie superest luenda.

OBIICIES 3: Deus non confert suam gratiam, nisi facienti quod in se est: sed promittit suam gratiam habendi Contritionem: igitur ut quis sit vere contritus, debet omnem suum conatum et affectum adhibere. — Respondeo, maiorem non esse sic intelligendam, quod ut quis gratiam consequatur, omnem suum conatum ad id debeat impendere: vix enim est inter mortales aliquis, qui ita perfecte operetur et exequatur quae sibi praecepta sunt, quin adhuc praestantiori modo posset id exequi, si omnem omnino conatum ad id intenderet: sed dumtaxat hoc sensu est accipienda, quod ut quis gratiam sanctificantem per Poenitentiam a Deo obtineat, debeat ex parte sua omnia adhibere, quae ad huius beneficii praeparationem necessaria sunt. Vel dico, quod ipse debeat facere totum quod in se est, diligendo Deum magis appetitative, quam creaturas, quamvis non eum intensius diligat.

URGEBIS: Amor ille, aut dolor appetitivus enervat sollicitudinem peccatorum, Contritionem attenuat: igitur est improbandus. — Nego antecedens: nam peccatores solliciti esse debent, non solum de remissione peccatorum quoad culpam, sed etiam quoad poenam; unde cum dolor appetitivus tantum conferat ad remissionem peccatorum quoad culpam, poenitens, qui eiusmodi remissionem obtinuit, debet adhuc satagere, ut per dolorem intensum, et opera poenalia possit pariter consequi relaxationem poenae peccatis debitae.

OBIICIES 4. Ex Catechismo Romano, num. 36. Contritio debet non solum esse maxima, sed vehementissima: at vehementissima Contritio est intensissima: siquidem vehementia doloris est eiusmodi intensio: igitur, etc. — Nego minorem: ibi quippe per vehementissimam Contritionem, nil aliud intelligit Catechismus, quam efficacem et actualem, non autem inefficacem et ignavam; unde statim subdit: Omnemque ignaviam et socordiam excludat; etenim in Deuteronomio scriptum est: Cum quaesieris Dominum Deum tuum, invenies eum, si tamen toto corde quaesieris, et tota tribulatione animae tuae. Et apud Ieremiam, cap. 29. Quaeritis me, et invenietis, cum quaesieritis me in toto corde vestro: et inveniar a vobis, ait Dominus. Quamquam si id minus consequi nobis liceat, ut perfecta sit, vera tamen et efficax Contritio esse potest; saepe enim usu venit, ut quae sensibus subiecta sunt, magis quam spiritualia nos afficiant. Quare nonnulli interdum maiorem ex filiorum obitu, quam ex peccati turpitudine, doloris sensum capiunt. Idem etiam iudicium faciendum est, si lacrimae doloris acerbitatem non consequantur; quae tamen in Poenitentia summopere optandae et commendandae sunt. Unde etiam ad marginem habet hanc notam: Contritio etsi non tanta, vera tamen est.

Ex his sequitur veritas secundae partis, nempe quod Contritio debeat esse dolorum maximus appretiative, vel aestimetive: siquidem ex laudatis Scripturae oraculis constat, Deum praecipere peccatori, ut convertatur ad se ex toto corde, sicut et iubet ut ea conversio fiat in fletu et planctu: porro iubet eam solum fieri secundum affectum; quia flere, plangere, ieiunare, etc. non est unicuique liberum semper, et possibile, vel propter naturalem indolentiam, vel propter aegritudinem. Insuper iubemur eo modo toto corde conteri, sicut et Deum diligere; nam, inquit Catechismus Trident., num. 37. Uti Deus summum bonum est inter omnia, quae diligenda sunt, ita etiam peccatum summum est malum inter omnia, quae odisse debent homines: unde sequitur, ut quam ob causam Deum summe diligendum esse confitemur, ob eamdem rursus peccati summum odium nos capiat necesse est: atqui tenemur tantum habere maximam Dei dilectionem appretiative, vel aestimetive, Deum omnibus in amore praeferentes, malentesque quidvis aliud omittere, quam Deum aut amicitiam Dei, licet eius amorem intensissimum non habeamus: ergo tenemur tantum odisse peccatum super omnia mala, licet odium et dolorem summe intensum non habeamus. Hinc prosequitur Catechismus: Omnibus vero rebus Dei amorem anteponendum esse, ita ut nec vitae quidem conservandae causa peccare liceat, aperte nos docent illa Domini verba, Matth. 10. Qui amat patrem, aut matrem plusquam me, et filium, aut filiam super me, non est me dignus... Et qui voluerit animam suam salvam facere, perdet eam: qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam. Et quemadmodum (Sancto Bernardo teste) nullus caritati finis et modus praescribitur, quia modus diligendi Deum est ipsum diligere sine modo; ita peccati detestationi nullus modus definiatur. Ratio est, quia dolor ille maximus est appretiative, quo detestamur aliquid, ut maximum omnium malorum, et super omnia detestandum; et amor ille maximus est appetitive, quo diligimus aliquid, ut maximum omnium bonorum, super omnia diligendum: atqui dolor in Contritione de peccato a nobis commisso debet esse eiusmodi; nullum enim malum peccato mortali maius aut deterius, cuius detestationem debemus pluris aestimare, quam assecutionem cuiusque boni, vel evitationem omnis alterius mali: quia malum est, quod nos avertit ab ultimo fine.

Dices 1: Omnis dolor appetitative maximus est etiam maximus intensive; quia quo pluris aestimamus rem amissam, eo maiori conatu de illius amissione dolemus; dolor enim de re amissa oritur ex aestimatione et amore bonitatis eius: atqui Contritio non est dolor intensive maximus: ergo nec appetitative. — Nego maiorem: etsi enim ut plurimum intensiva magnitudo doloris oriatur ex eius appetitiva magnitudine, tamen id absolute necessarium non est; quia magnitudo intensiva doloris oritur ex parte subiecti, et ex conatu, quo dolor intenditur ad alicuius mali detestationem: appetitiva oritur ex parte obiecti, quod super omnia doloris obiecta odio habetur: saepius autem accidit, ut de re aliqua magis intensive doleamus, de qua minus appetitative dolemus, et e contra; nam et ipsi saepe Sancti magis intra se dolent de amissione liberorum, quam de reatu peccatorum, ut Iacob, qui nolebat admittere consolationem super amissionem Iosephi; sed illi non habent maiorem appretiative dolorem de liberorum amissione, quam de suis peccatis; mallent enim amisisse liberos, quam Deum offendisse mortaliter. Et in ipsis rebus corporeis magis saepe dolemus de eo, quod minus aestimamus: acrior enim est dentium dolor, aut ustio digiti, et intensior, quam lenta febris, aut pestifera: sed ex ea febrili dolor est appretiative maior. Patet etiam in amore; quia pater senex saepe filium natu minorem intensius et tenerius amat, quam primogenitum; at hunc magis appretiative, quia maiora primogenito vult, facitque bona.

Dices 2.: Causa innotescit per effectum: sed in Contritione non est tantus doloris effectus, ac aliorum dolorum; nam lacrimae sunt doloris effectus et testes: at per Contritionem non effunduntur tot lacrimae, ac in aliis plerisque doloribus, puta ex amissione filiorum, aut opum, ex dedecore, vulnere, et similibus: ergo dolor Contritionis non est appretiative maximus. — Distinguo maiorem: per effectum proximum et immediatum, concedo: remotum et mediatum, quales sunt lacrimae respectu doloris animae, nego: corporales enim mutationes immediate sequuntur ex passionibus sensitivae partis, et eius affectionibus. Hinc ex dolore sensibili, seu sensibili obiecto nocivo, citius effluunt lacrimae, quam ex dolore spiritali Contritionis. Optandae sunt equidem in Contritis lacrimae; nam ex S. Augustino, Non sunt in te christianae caritatis viscera, si luges corpus, a quo recessit anima, nec luges animam, a qua recessit Deus. Et sancti poenitentes lacrimis veniam impetrarunt a Deo. Sine lacrimis tamen potest esse vera Contritio: quia lacrimae non sunt in nostra potestate. Quare debet esse perfecta; quia perfectio doloris animi sumitur ex electione: sed electionis in dolore perfectio sumitur ex eo, quod doleamus de re maxime dolenda, detestemurque malum super omnia detestabile, puta peccatum.