Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Notandum 1. Praesentem difficultatem moveri maxime de quadruplici dispositione hominis adulti accedentis ad suscipiendum Baptisma; nempe de fide, quae excludit omnem infidelitatem et errorem; consensu, qui coactionem non admittat; sincera voluntate, quae simulationem et fictionem removeat; denique poenitentia, quae animam a peccatis revocet, et ad Deum convertat. Porro constantissimum est, fidem in adulto requiri ad obtinendam gratiam iustificationis; nam Matthaei ultimo Christus Apostolos delegans ad conversionem gentium, praecipit: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes, etc. ubi vult doctrinam praemitti Baptismo, ob necessitatem fidei; Fides enim ex auditu auditus autem per verbum Dei, idest, praedicationem. Hinc Marci ultim. Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Quapropter Eunucho Baptismum postulanti dixit Philippus Actor. 8. Si credis, licet. Cui cum Eunuchus dixisset. Credo, statim eum Philippus baptizavit. Hanc etiam veritatem constantissimam habuerunt omnes SS. Patres, exigentes confessionem fidei a Catechumenis, tamquam dispositionem necessariam ante Baptismum. Ita S. Dionysius, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 2. Origenes, Homil. 5. in lib. Num. Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 2. Basilius, lib. 3. ad Eunomium. Chrysostomus, in cap. 15. ad Corinth. et alii Patres Graeci. Quibus adstipulantur etiam Latini, Tertullianus De spectaculis, cap. 4. Cyprianus Epist. 70. et 76. Ambrosius, lib. De Spiritu sancto. cap. 11. Hieronymus, Dialog. Contra Luciferianos, cap. 5. et S. Augustinus, lib. De Fide, et Operibus, cap. 9. et 20. Idem decernunt Concilia, «Laodicenum, Can. 19. et 47. Sexta Synodus Constantinopolitana, cap. 7. ac novissime Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. fidem constituit tamquam primam dispositionem adulti ad iustificationem, cuius rationem subdit cap. 8. quia est radix et fundamentum iustificationis. Non tamen necessario fides praerequiritur in suscipiente, ut valide baptizetur, sicut praeclare docet S. Augustinus, lib. De baptismo, cap. 11. ubi ait: Nec interest cum de Sacramenti integritate tractatur, quid credat, et quali fide imbutus sit ille, qui accipit Sacramentum. Interest quidem plurimum ad salutis viam; sed ad Sacramenti quaestionem nihil interest: fieri enim potest ut homo integrum habeat Sacramentum, et perversam fidem.»

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in 4. dist. 4. qu. 1. num. 2. adultum posse distingui duplicem; alium scilicet aetate solum, alium vero aetate et ratione simul. Prior est, qui licet adoleverit ad plurimam aetatem, tamen non est rationis compos, idque vel a nativitate sua, vel licet aliquando habuerit usum rationis, eum tamen non obtinet, dum occurrit occasio suscipiendi Baptismum. sed speratur eum aliquando habiturum. Posterior vero ille est, qui plena et perfecta ratione actualiter potitur. De utroque autem movetur quaestio, utrum sine consensu baptizari possit. Porro ex eodem Doctore in 2. d. 41. quaest. unica, triplex est consentiendi, vel dissentiendi modus, nempe actualis, virtualis, et habitualis. Consensus actualis est ille, quo quis de facto vult, et consentit, ac determinat aliquid agere, vel suscipere. Virtualis ille est, qui aliquando actualiter fuit elicitus, nec revocatus est; sed manet in virtute, quia nempe voluntatem excitavit ad effectum ponendum, per applicationem mediorum, qualis consensus est in eo, qui distrahitur, dum id exequitur, quod voluntate determinata faciendum susceperat. Habitualis vero est voluntas inefficax, qua quis vult quidem effectum, non tamen applicat media pro eo tempore, quo habetur, licet removeat obicem contrariae voluntatis; idque vel negative, per suspensionem actus non consentientis, sive contrarie per elicitionem actus dissensus. Nam, ut docet Doctor praefata dist. 4. qu. 1. n. 3. aliquis potest dici non consentire duobus modis, nempe vel contrarie, vel negative. Negative, tantum negat actualem consensum: contrarie vero ponit actualem dissensum. Cuius discriminis hanc rationem profert, quia, inquit, non est idem, non velle, et nolle: nam non velle significat suspensionem actus volendi; nolle autem positionem actus non volendi. Rursus, qui dissentit contrarie, seu positive, vel dissentit simpliciter, ita ut nollet, nulla ratione velit actionem; vel tantum secundum quid, ita ut nollet quidem talem actionem, si non esset periculum cavendum; sicut, inquit ibidem Doctor, proiiciens merces in mare, ut fugiat submersionem, simpliciter vult proiicere merces, nam potentiam suam motivam ad proiiciendum voluntas movet imperando, et ipsa seipsam libere movet, quia cogi non potest: simpliciter ergo volens proiicit; sed secundum quid nolens, hoc est, sub conditione nolens, quia mallet si posset alio modo salvare vitam. Quaeritur ergo, quisnam ex illis modis consentiendi requiratur et sufficiat ad valide recipiendum Sacramentum.

Notandum 3. Ex Doctore ibid. qu. 5. num. 2. aliquem posse rem intendere et exequi ficte duobus modis; fictio enim, ut in actibus humanis invenitur, consistit in eo, quod aliquis exterius praetendat, aut praeseferat, quod interius non intendit: in verbis dicitur mendacium: in operibus autem simulatio: at ex communi Theologorum usu appellatur fictio, quae respective ad susceptionem Sacramenti duplex est: prima, quando revera recipiens Sacramentum nullo modo intendit illud recipere, licet exterius id se velle simulet: secunda respicit dispositionem praeviam ad debite recipiendum Sacramentum, quam utique dispositionem suscipiens Sacramentum simulat se habere, qua tamen caret, puta cum simulat se credere mysteria, quorum fides exigitur, nec tamen credit: vel simulat se poenitere de peccatis ante Baptismum commissis, licet de facto non poeniteat, vel si in ipsamet susceptione Sacramenti actu mortaliter peccet per pravam internum affectum.

His ita praemissis, quatuor supersunt determinanda: primum, utrum et quando adultus, qui non est rationis compos, possit licite baptizari: secundum, utrum adultus non consentiens revera recipiat Baptismum: tertium, utrum qui ficte accedit ad Baptismum suscipiat illius effectum: quartum, utrum impoenitens debite Baptismum suscipere valeat.

Conclusio prima. — ADULTUS RATIONE DESTITUTUS A NATIVITATE, SI LUCIDUM NON HABEAT RATIONIS USUM, VALIDE ET LICITE BAPTIZATUR. Ita Doctor praefata quaest. 1. n. 2. ubi hanc difficultatem ita luculenter explicat, ut non solum eius doctrinam, sed et verba hic libeat exscribere. Ait autem: « De illo adulto idem dicendum esse, ac de parvulo, cum hoc solo discrimine, quod si speratur ipsum aliquando curandum, et usurum ratione, expectandum est tempus illud, ut cum maiori reverentia suscipiat Sacramentum. Si autem desperatur de eo, quod ad usum rationis numquam attingat, statim conferendum est sibi Sacramentum, quia nulli Deus excludit remedium ad salutem. De secundo, scilicet nunc non utente, qui aliquando tamen usus est ratione, dico quod supponitur nunc habitualiter consentiens, vel dissentiens, secundum quod se habuit in sanitate, ante istud impedimentum immediate, scilicet si tunc actualiter consensit, iudicatur nunc habitualiter consentiens: si tunc actualiter dissensit, nunc iudicatur habitualiter dissentiens. Et dixi, immediate, ita quod inter actum illum et istud impedimentum non interveniret motus voluntatis oppositus. Et sic universaliter dico, quod iste habitualiter se habens, potest recipere Sacramentum, sicut potuit prius, quando actu sic, vel sic, se habuit. Qualiter autem actualiter se habens possit baptizari, statim dicetur in tertio membro. Sed expedit ne talem baptizari? Multo enim licent, quae non expediant, 1. Corinth. 6. Respondeo, si speretur eum rediturum ad usum rationis, magis expedit tempus expectare, quo utetur ratione, puta de dormiente, tempus vigiliae expedit expectare; et furioso tempus lucidi intervalli. Si autem non speretur, puta de eo, qui incidit in perpetuum impedimentum usus rationis, cum expedit baptizare, si tamen est capax Baptismi: quia alias exponeretur periculo damnationis. Qualiter autem sit capax, statim dicetur de utente ratione. » Hic Doctor.

Idipsum colligitur ex Rituali Romano tit. De Baptismo, ubi legimus: Amentes et furiosi non baptizentur, nisi tales a nativitate fuerint: tunc enim de iis idem iudicium faciendum est, quod de infantibus; atque in fide Ecclesiae baptizari possunt. Sed si dilucida habeant intervalla, dum mentis compotes sunt baptizentur, si velint. Si vero antequam insanirent, suscipiendi Baptismi desiderium ostenderint, ac vitae periculum immineat, etiamsi non sint compotes mentis, baptizentur. Idemque dicendum est de eo, qui lethargo aut phrenesi laborat, ut tantum vigilans, et intelligens baptizetur, nisi periculum mortis impendeat, si in eo prius apparuerit Baptismi desiderium. Ubi primo prohibet baptizare amentem, aut furiosum. Secundo, permittit, si sit perpetuo amens. Tertio, etsi non sit perpetuo amens, si dum dilucida habebat intervalla, Baptismum desideravit; tunc enim baptizari potest, etiam in amentia, si nempe sit periculum vitae.

Conclusio secunda. — ADULTUS, QUI NULLATENUS CONSENTIT, INVALIDE RECIPIT SACRAMENTUM; SECUS VERO SI SALTEM SECUNDUM QUID CONSENTIAT. Haec est communis quantum ad

Primam partem, illamque expresse tradit Innocentius, cap. Maiores de Baptismo, et eius effectu, ubi ait: Ille vero, qui numquam consentit, sed penitus contradicit, nec rem, nec characterem suscipit Sacramenti, quia plus est expresse contradicere, quam minime consentire; et probat a simili: Sicut, inquit, nec ille notam alicuius reatus incurrit, qui contradicens penitus et reclamans thurificare idolis cogitur violenter. — Idem decernit ibidem Pontifex de illo, qui in somno vel amentia suscipit Sacramentum Baptismi, non retractata priori voluntate de Baptismo numquam suscipiendo: Dormientes autem, inquit, et amentes si priusquam amentiam incurrerent, aut dormirent, in contradictione persistere, quia in eis intelligitur contradictionis propositum perdurare, et fuerint si sic emersi (alias immersi) characterem non suscipiunt Sacramenti.

Ratio autem huius veritatis petitur a voluntate Christi Domini, qui poterat quidem absolute Sacramenta sic instituere, ut etiam prodessent nolentibus; ea tamen non sic instituisse colligitur ex sensu Doctorum et Ecclesiae. Congruentiam vero assignat Doctor 1. dist. 1. q. 1. n. 3. ubi ait: « Si ergo iste sit utroque modo (negative et contrarie, simpliciter et secundum quid) dissentiens, dico quod non recipit Sacramentum; quia Deus per Sapientem dicit Prov. 23. Fili praebe mihi cor tuum, nolens aliquem omnino invitum adscribi familiae suae: suscipiens autem Baptismum adscribitur per hoc familiae Christi. » Addit Doctor: « neque oportet hic distinguere de reclamante, sive protestante signo exteriori suum dissensum, et de non reclamante; quia in rei veritate si est dissensus, omnino idem est quoad Deum: tamen quoad iudicium Ecclesiae iudicantis de manifestis, et eum qui tacet praesumendis consentire, non cogetur reclamans ad observantiam Religionis Christianae; cogetur autem non reclamans. Nec in hoc potest argui Ecclesia, quod isti nolenti, tamen non reclamanti fiat iniuria. Minus enim malum est sibi, quod invitus servet Legem Christianam, quam quod impune permittatur agere contra eam; quia minus malum est invitum aliqua bona facere, et mala fugere, quam libere et impune mala agere, et bona dimittere ».

DICES 1: Innocentius III, eodem cap. Maiores, ait: Sunt nonnulli, qui dicunt, quod Sacramenta quae per se sortiuntur effectum, ut baptismus, et Ordo, ceteraque similia, non solum dormientibus et amentibus, sed invitis et contradicentibus, etsi non quantum ad rem, quantum tamen ad characterem conferuntur: cum non solum parvuli, qui non consentiunt, sed et ficti qui quamvis non ore, corde tamen dissentiunt, recipiant Sacramentum. Igitur invitis et renuentibus potest valide ministrari Baptismus. — Nego consequentiam; nec enim ea est summi Pontificis Innocentii sententia, sed solum refert quid alii sentiunt, unde continuo subiungit: Sed opponitur talibus, quod qui fuissent inviti et reluctantes immersi, saltem ratione Sacramenti ad iurisdictionem Ecclesiae pertinerent: unde ad servandam regulam fidei Christianae forent rationabiliter compellendi: verum id est religioni Christianae contrarium, ut semper invitus et penitus contradicens, ad recipiendam et servandam Christianitatem, aliquis compellatur. Propter quod inter invitum et invitum, coactum et coactum alii non absurde distinguunt: quod is qui terroribus atque suppliciis violenter attrahitur, et ne detrimentum incurrat Baptismi suscipit Sacramentum, talis sicut et is qui ficte ad baptismum accedit characterem suscipit Christianitatis impressum. Quibus verbis Pontifex concedit quidem invitum dumtaxat secundum quid posse quidem valide baptizari; non vero eum, qui absolute ad Baptismum suscipiendum compelleretur.

Secunda pars probatur ab eodem Doctore ibidem, nempe quod dissentiens tantum secundum quid, hoc est timore alicuius mali incurrendi si Sacramentum non susciperet, revera baptizetur: « si autem, inquit, secundum quid dissentiat, sed simpliciter consentit; et hoc non tantum in illam ablationem, tamquam in quoddam balneum, sed in ablationem eo modo, quo illam intendit facere Ecclesia, ille simpliciter recipit Sacramentum; quia simpliciter est volens, licet secundum quid nolens: et de tali loquitur illud Concilium Toletanum, quod allegatur Extrav. de Baptismo, et eius effectibus, cap. Maiores: quod illi qui iampridem ad Christianitatem coacti sunt, quia iam constat Sacramentis divinis associatos, oportet, ut fidem quam necessitate susceperunt, tenere cogantur, ne nomen Domini blasphemetur, et fides, quam susceperunt, contemptibilis habeatur. Exemplum huius. qualiter aliquis potest consentire in illam ablationem suscipiendam, eo modo, quo confertur ab Ecclesia, et tamen nollet, si posset evadere tormenta, quia non credit eam aliquid valere, sicut potest haberi de eo, qui non credit verba incantationis posse habere aliquem effectum, tamen concedit incantanti, quod dicat illa verba super eum, ea intentione, qua solet ea dicere, dicendo in corde suo, valeant quantum valere poterunt; iste vere diceretur incantatus, etsi talis incantatio super aliquem diceretur consecrato diabolo, ille esset diabolo consecratus. Patet autem differentia istius membri secundum quid dissentiensis a membro praecedenti: quia ille simpliciter dissentiens omnino non recipit Sacramentum, et ideo cessante dissensu esset simpliciter baptizandus. Iste vero, quia simpliciter consentit, licet secundum quid dissentiat, est baptizatus, et cessante dissensu illo secundum quid, non est iterum baptizandus. Si quis autem non consentiat tantum negative, dico, quod recipit Sacramentum, si consentit virtualiter; quia noluit Deus obligare hominem ad impossibile, vel secundum statum huius vitae nimis difficile. Nunc autem non distrahi nimis videtur homini difficile pro hoc statu; quia secundum Aug. 3. De Lib. Arb. Non est in voluntate nostra, quin visis tangamur: ergo noluit Deus salutem hominis ponere in ista conditione, si non distrahatur. Nec ergo voluit obligare eum, qui in suscipiendo Baptismum, non distraheretur. Et ita est universaliter in aliis Sacramentis. Sacerdos etiam in consecrando Eucharistiam, non obligatur necessario, dico ad hoc, ut non sit distractus. Vere enim conficit distractus, dum tamen prius induendo se, intenderet celebrare Missam, secundum morem Ecclesiae.»

Et si quaeras, esto quod non consentiens actualiter, tamen consentiens virtualiter (eo modo, quo positum est exemplum de Sacerdote celebrante) recipiat Baptismum, numquid et ille qui solum consentit habitualiter, recipit? Distinctio autem istorum, virtualiter, et habitualiter, patet 2. lib. dist. 41. Et esto quod sic, numquid ille, qui tantum negative non consentit, negative etiam non dissentit? Quia nec actum, nec habitum oppositum habet. — De primo posset dici, quod talis iudicatur habitualiter consentiens, quia aliquando habuit consensum actualem, non interveniente dissensu; et talis, licet utens ratione, recipit Sacramentum: quia non videtur propter aliquam conditionem minus capax, si utitur ratione, quam si prius usus, non utatur nunc: sed in tali non utente nunc, prius tamen uso, sufficeret habitualis consensus: ergo et in hoc. De secundo, licet difficile esset aliquem talem invenire, praecipue qui prius aliquando cogitasset de Baptismo; quia vel tunc placuisset sibi baptizari, vel non placuisset, imo displicuisset; et secundum ultimum modum iudicaretur talis habitualis consensus, vel dissensus esse imposterum; tamen si quis esset omnino non consentiens, nec dissentiens, tam actualiter, quam habitualiter, et tamen utens ratione, non esset capax Baptismi, quia ex quo utitur ratione, oportet quod habeat devotionem aliquam ad Sacramentum, si debet sibi valere; aliter enim videretur contemnere.

Quibus omnibus Doctor quinque potissimum determinat: primum, quod dissentiens negative, aut contrarie non baptizetur valide. Secundum, quod qui dissentit dumtaxat secundum quid, revera baptizetur, quia censetur simpliciter consentire. Tertium, quod consensus virtualis sufficiat, ut quis non solum valide, sed et debite baptizetur: si enim intentio virtualis sufficiat in Ministro, multo magis in suscipiente, minor enim requiritur intentio in suscipiente, quam in Ministro, ut diximus agendo de necessitate Ministri. Quartum, quod consensus habitualis sufficiat ad validam receptionem Sacramenti; quia voluntas praeterita reputatur semper perseverare donec revocetur. Quod utique pariter docet Innocentius, cap. Maiores, ubi dicit, quod amentes et dormientes, qui iam consenserunt, nec postea dissenserunt, valide baptizentur. Quod utique pariter determinant Concilia. Concilium Carthaginense 3. cap. 31. ubi ait: Ut agrotantes, si pro se respondere non possunt, cum voluntatis eorum testimonium sui dixerint, baptizentur. Similiter et de poenitentibus agendum est. Idem decernit Concilium Arausicanum I, cap. 11. alias 12. Subito obmutescens, prout statutum est, baptizari aut poenitentiam accipere potest, si voluntatis praeteritae testimonium aliorum verbis habet, aut praesentis in suo nutu. Quintum denique, quod qui indifferenter se habet, idest, qui nec consentit, nec dissentit, non recipit Sacramentum.

DICES 2: Innocentius praefato cap. Maiores, ait: Tunc characterem Sacramentalem imprimit operatio, cum obiectum voluntatis contrariae non invenit obsistentem: sed in eo, qui nec consentit, nec dissentit, non est contraria voluntas: igitur in ipso imprimitur character Baptismi, et subinde valide baptizatur. Deinde, in Extrema-Unctione suscipienda nullus requiritur consensus: igitur nec in Baptismo. — Respondeo ad primum. Innocentium nomine contrariae voluntatis, significare etiam illam, quae negativa est: ait enim: « Ille vero qui numquam consentit, sed penitus contradicit, nec rem, nec characterem suscipit Sacramenti »; ubi verba illa, sed penitus contradicit, non adduntur per modum dubitationis, sed per modum augmenti, ut ibidem optime observat Hiquaeus, quia casus propositus fuit de iis, qui ad Baptismum invitati rapti fuerant, in quibus dicit Baptismum esse nullum; quia, inquit, plus est contradicere, quam minime consentire; ubi etiam supponit hunc valide baptizari, qui enim consentit, non censetur invitus. Ad secundum dico, non esse paritatem; quia Extrema-Unctio non supponit alium consensum, quam consensum universalem hominis fidelis et poenitentis, qui in ipso mortis articulo, non abs re supponitur velle omnia media ad salutem conducentia sibi adhiberi. Unde Rituale Romanum, titulo de Sacramento Extremae-Unctionis docet: Infirmis qui dum sana mente, et integris sensibus essent, illud petierunt, seu verisimiliter petiissent, seu dederunt signa contritionis, etiamsi deinde loquelam amiserint, vel amentes effecti sint, vel defierent, aut non sentiant, nihilominus praebeatur.

Conclusio tertia. — ADULTUS, QUI REUS EST ALICUIUS PECCATI MORTALIS ACTUALIS, NECESSARIO DEBET AGERE POENITENTIAM, ET REVERA DOLERE DE PECCATIS COMMISSIS, UT DIGNE AC DEBITE BAPTISMUM SUSCIPIAT. Haec est communis apud Theologos, et

Probatur primo ex Scriptura sacra. Actor. 2. ubi S. Petrus videns Iudaeos, quibus fuerat concionatus, paratos ad id omne exequendum, quod ipsis necessarium praescriberet ad salutem, dixit: Poenitentiam agite, et baptizatur unusquisque vestrum in nomine Iesu Christi, in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus sancti.

Hinc Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. declarat, poenitentiam esse necessariam in adulto accedente ad Baptismum, ut digne eius effectum percipiat; loquens enim de praeparatione necessaria ad iustificationem, ait: Propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Unde Can. 3. definit: Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificatio, et gratia conferatur, anathema sit. Nec abs re quidem, ad omnem enim iustificationem hominis peccatoris, utpote rem maxime supernaturalem, praerequiritur dispositio supernaturalis, saltem in modo. Unde idem Concilium, Sess. 14. cap. 1. ait: Fuit quidem poenitentia universis hominibus, qui se mortali peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam et iustitiam assequendam necessaria; illis etiam, qui Baptismi Sacramento ablui petivissent, ut perversitate abiecta et emendata, tantam Dei offensionem cum peccati odio, et pio animi dolore detestarentur.

« Eamdem veritatem propugnat Doctor Subtilis, nam dist. 1. q. 5. n. 2., ait: Alio modo potest aliquis esse fictus, ostendendo se esse dispositum ad recipiendum Sacramentum, et tamen non est dispositus interioris: vel quia non habet rectam fidem, vel quia habet aliquod peccatum mortale tunc in actu, vel praeteritum, de quo nullo modo atteritur, vel conteritur. Loquitur autem de Sacramento Baptismi, ac proinde supponit, Baptismum non iustificare adultum reum alicuius peccati actualis, sine praevia attritione vel contritione.»

DICES: Idem Doctor videtur asserere homini peccatori adulto non esse absolute necessarium dolorem de peccato, sed solam voluntatem recipiendi Sacramentum, sine complacentia actuali in peccato, ait enim in 1. dist. 14. q. 3. art. 3. Sicut ergo adultus primam gratiam delentem originale potest habere duplici via, vel ex bono motu disponente ad illam de congruo, vel ex susceptione Sacramenti, ita et in proposito, etc. Hoc declaratur sic: quia ad primam susceptionem gratiae, requiritur aliquis motus meritorius de congruo: ad secundam autem non requiritur, nisi voluntaria susceptio Baptismi, et sine fictione, hoc est cum intentione suscipiendi quod confert Ecclesia; et sine actu. vel voluntate peccati mortalis, ita quod in primo requiritur aliquod opus intrinsecum, aliquo modo acceptum, tamquam meritum de congruo: in secundo solum requiritur opus exterius cum amotione interioris impedimenti: non solum ergo attritus per aliquod tempus, etc. — Respondent aliqui his verbis, Doctorem non asserere quod non requiratur poenitentia ad dignam susceptionem Baptismi, sed quod non requiratur contritio perfecta, quae extra Sacramentum iustificet, de qua contritione ut plurimum tota illa distinctione. Verum, inquit Hiquaeus in Commentario, non est necessarium ad hoc recurrere; quia clare loquitur, si membra discursus eius discernamus, et scopum perpendamus. — In principio enim illius articuli reiicit sententiam Magistri in dist. 18. asserentis Sacerdotem Evangelicum non remittere peccata, sed ostendere remissa. Hanc impugnat Doctor, quia derogat Sacramento Poenitentiae, quia sic numquam remitteret peccata, sed supponeret remissa per veram Contritionem, et consequenter non esset secunda post naufragium tabula. Subdit sententiam Alensis, qui dicit ad Sacramentum Poenitentiae adeo requiri dispositionem congruam, ut per Sacramentum remittatur peccatum, non tamen alligasse virtutem suam Sacramentis, quin sine ipsis remittat peccatum per perfectam dispositionem extra Sacramentum; quia est maioris misericordiae, duplicem viam, et medium remittendi peccati instituere, quam ad unum tantum arctare. Subdit autem Doctor exemplum de Baptismo adulti, et remissione peccati originalis per duplicem illam viam, nempe vel per bonum motum voluntatis, tamquam meritum de congruo, vel per realem susceptionem Baptismi, excludendo fictionem, ut inde probet etiam peccatorem post Baptismum utroque modo iustificari, sive per Contritionem, sive per Sacramentum Poenitentiae, supposita attritione, quod denotat illa clausula, ita et in proposito, etc. idest, de Poenitentiae Sacramento. Et amplius subdit declarationem: Hoc, inquit, declaratur sic. etc. quia ad primam susceptionem gratiae (nempe ab adulto, quando iustificatur a peccato originali extra Sacramentum) requiritur aliquis motus meritorius de congruo, etc. — Praefatis itaque verbis nil aliud innuit Doctor, quam quod adultus, qui nullum admisisset actuale peccatum, non aliam ad recipiendum effectum Baptismi dispositionem exigat, praeter voluntatem sinceram recipiendi eiusmodi Sacramentum; loquitur enim dumtaxat de modo, quo remittitur peccatum originale, ut constat ex eius verbis; non autem sermonem ibi facit de peccato actuali, ad quod delendum, ultra voluntatem recipiendi Sacramentum Baptismi, requiritur etiam poenitentia, seu dolor de commissione eiusmodi peccati.

PETES: Utrum illa poenitentia debeat esse actus contritionis perfectae, an vero sufficiat attritio? — Respondeo, attritionem sufficere; siquidem Sacramentum Baptismi per seipsum habet vim remittendi peccatum, et regenerandi hominem, ut docet Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 4. ubi postquam dixisset, iustificationem impii esse translationem ab eo statu, in quo homo nascitur filius primi Adae, in statum gratiae, et adoptionis filiorum Dei per Iesum Christum Salvatorem nostrum, statim subiungit: Quae quidem translatio post Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis, aut eius voto fieri non potest. Quibus verbis Concilium attribuit vim regenerandi, vel ipsi Sacramento realiter suscepto, aut voto illud suscipiendi: votum autem istud aliud non intelligit quam contritionem perfectam; igitur censet Concilium, Baptismum in re susceptum habere vim iustificandi, non autem necessario supponere hominem iam iustificatum per contritionem. Confirmatur ex eo quod idem Concilium, in prooemio Sess. 7. loquens de Sacramentis, ait: Per quae omnis vera iustitia vel incipit, vel coepta augetur, vel amissa reparatur: iustitia autem non incipit per aliud Sacramentum, quam per Baptismum, qui primus est omnium Sacramentorum, et eorum ianua, sicut et Ecclesiae aditus: igitur, etc. Accedit Concilium Florentinum in decreto Eugenii, ubi loquens de effectu Baptismi, ait: Effectus Baptismi est remissio omnis culpae originalis, et actualis: ac subinde censet Baptismum ex se vim habere remittendi quodlibet peccatum; non autem necessario debere supponere illius remissionem virtute contritionis perfectae. — Quam utique doctrinam pridem ante utrumque Concilium docuerat Subtilis Doctor in 4. dist. 14. q. 4. n. 6. ubi ait: Dicitur ergo, quod ita Deus requirat dispositionem de congruo (scilicet contritionem perfectam) ad hoc, ut peccatori conferat gratiam per Sacramentum Poenitentiae, et hoc non quod alliget potentiam suam Sacramentis, quin tamen sine dispositione illa praevia, et congrua, quae sufficeret, conferat per Sacramentum gratiam, et haec est maioris misericordiae: scilicet duplicem viam instituere, per quam iustificetur peccator, quam ad unam viam arctare. Sicut ergo adultus primam gratiam delentem originale potest habere duplici via, vel ex bono motu disponente ad illam de congruo, vel ex susceptione Baptismi, ita et in proposito, etc.

DICES: Homo per peccatum avertit se a Deo, ut ab ultimo fine: igitur ut liberetur a peccato, necessarium est, quod ad Deum se convertat, ut ad ultimum finem, adeoque per actum caritatis et contritionis. — Nego ultimam consequentiam: enimvero per contritionem imperfectam, sive attritionem, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, peccator sufficienter se convertit ad Deum, tamquam ultimum finem, ut per Sacramentum peccati remissionem obtineat. Quod utique luculenter explicat Doctor in 2. dist. 37. q. 1. n. 8., ubi ait: « Quod aversio a fine ultimo potest intelligi dupliciter, vel formaliter, vel virtualiter; formaliter, vel contrarie, vel negative, sic quod voluntas nolit illum finem; et tale nolle est odire; vel non velit eum deberet velle; et tale non velle est omittere illud praeceptum: Diliges Dominum Deum tuum. Virtualiter sic, quod quando aliquid est necessarium ad consequendum finem ultimum, voluntas aversa ab illo, in hoc virtualiter a fine avertitur; sicut intellectus negans conclusionem virtualiter avertitur a principio; et sic infirmus dicitur averti a sanitate, quando avertit se a potu amaro, sine quo non potest haberi sanitas. Prima aversio secundum se est eiusdem rationis; nec includitur formaliter in quolibet peccato; est enim odium Dei speciale peccatum. Secundo modo aversio est communis omni peccato mortali, quia in omni tali peccato mortali voluntas inordinate se habet respectu alicuius necessarii ad finem ». Haec Doctor. Subsumo: atqui per attritionem statim descriptam, voluntas antea a Deo per peccatum aversa, ordinate se habet respectu omnium necessariorum ad consequendum finem ultimum: ergo talis attritio proxime disponit peccatorem ad remissionem peccatorum in Sacramento Baptismi impetrandam. Consequentia est evidens. Probatur subsumptum ex verbis Christi Matt. 19. v. 17. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.

Conclusio quarta. — QUI FICTA PIETATE ACCEDIT AD SACRAMENTUM BAPTISMI, VALIDE QUIDEM BAPTIZATUR, NON TAMEN RECIPIT GRATIAM SANCTIFICANTEM, NISI DUM FICTIO ILLA SEU OBEX SUBLATUS FUERIT. Haec est communis, et

Primam illius partem docet Doctor, dist. 4. quaest. 5. ubi ait, n. 2. « Dico, quia nolentem Deus non iustificat, secundum illud Augustini: qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te. Iste, qui habet actualiter obicem contra gratiam, puta infidelitatem, vel aliquod peccatum, quod tunc actu voluntatis committit, vel quod prius commisit, et nullo modo sibi displicet, nullo modo recipit gratiam, secundum Augustinum, ubi supra: Omnis, qui suae voluntati arbiter constitutus est, etc. et de isto intelligitur illud Sapient. 1. Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum ». Quibus verbis Subtilis Doctor significat perversam voluntatem illius, qui ficte accedit ad Baptismum, esse obicem, ne gratia sanctificans accipiatur, de quo certe nulla est controversia.

Porro hanc veritatem luculenter explicat S. Augustinus, lib. 1. De baptismo, cap. 12. ubi non solum docet fictionem obicem esse, ne baptizandus gratiam sanctificantem excipiat, sed etiam quod recedente fictione, baptismus reviviscat, ac baptizatus gratiam sanctificantem virtute Baptismi producendam excipiat. Ait autem: « quid si ad ipsum Baptismum fictus accessit, dimissa sunt ei peccata, an non sunt dimissa? Eligant quod volunt, utrumlibet elegerint, sufficit nobis. Si dimissa dixerint, quomodo ergo Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, si in isto ficto remissionem operatus est peccatorum? Si dixerint non esse dimissa, quaero, si postea fictionem suam corde concusso, et vero dolore fateretur, denuo baptizandus iudicaretur? Quod si dementissimum est dicere, fateantur vero Baptismo Christi baptizari posse hominem, et tamen cor eius in malitia, vel sacrilegio perseverans, peccatorum abolitionem non sinere fieri. Atque ita intelligant in communionibus ab Ecclesia separatis posse homines baptizari, ubi Christi Baptismum eadem Sacramenti celebratione datur, et sumitur: quin tamen tunc prosit ad remissionem peccatorum, cum quis reconciliatus unitati, sacrilegio dissensionis exuitur, quo eius peccata tenebantur, et dimitti non sinebantur. Sicut enim in illo, qui fictus accesserat, fit ut denuo baptizetur¹, sed ipsa pia correctione, et veraci confessione purgetur, quod non posset sine Baptismo, ut quod ante datum est, tunc valere incipiat ad salutem, cum illa fictio veraci confessione recesserit: sic etiam iste, qui Baptisma Christi, quod amiserunt, qui se separaverunt, inimicus caritatis, et pacis Christi, in aliqua haeresi aut schismate accepit; quo sacrilego scelere peccata eius non dimittebantur, cum se correxerit, et ad Ecclesiae societatem, unitatemque venerit, non iterum baptizandus est: quia ipsa reconciliatione ac pace praestatur, ut ad remissionem peccatorum eius, in unitate iam prodesse incipiat Sacramentum, quod acceptum in schismate prodesse non poterat ». Similia habet lib. 3. cap. 13. et lib. 6. cap. 5. unde in collatione 54. Carthaginense habita contra Donatistas legimus: Ideo ad Christum venire debent, qui extra Communionem Baptismum eius habent, non ut quod deerat adsit, sed ut quod inerat prosit: nempe ad salutem, peccatorum remissionem, et animae iustificationem. — Ei subscribit auctor, quisquis est, Serm. De Passione, apud Cyprianum, ubi inter cetera haec habet: Licet indigni sint qui accipiunt; Sacramentorum tamen reverentia, et propinquiores ad Deum parat accessum, et ubi redierint ad cor, constat ablutionis donum, et reddit effectus munerum. — Consonat Gregorius, lib. 5. Epist. 61. et refertur de consec. dist. 4. Can. 44. Sanctum, inquit, quod sunt apud haereticos consecuti, tunc in eis vires emundationis recipit, cum vel illi per impositionem manus Spiritum sanctum acceperint, vel isti propter professionem verae fidei sanctae, ut universalis Ecclesiae visceribus fuerint uniti. — Similia habet S. Isidorus Hispalensis, lib. 2. Officiorum, cap. 24. Habet quidem Baptismum Christi haereticus, sed quia extra unitatem fidei, nihil ei prodest: ut ubi ingressus fuerit, statim Baptisma, quod habuerat foris ad perniciem, incipit illi iam prodesse ad salutem.

PETES: Quisnam sit ille effectus reviviscentis Baptismi, sublata fictione, et remoto obice indispositionis illius, qui Baptismum susceperit? — Respondet Doctor praefata q. 5. n. 1. « Et si obiicitur, inquit, quomodo habebit iste gratiam baptismalem, vel effectum aliquem Baptismi? Uno modo potest dici, quod illa fictio non dimittitur, nisi per veram poenitentiam: sed ea dimissa habet Baptismus effectum suum respectu omnium peccatorum praecedentium Baptismum, quae tamen non erant causa fictionis in Baptismo. V. g. aliquis ante Baptismum commisit septem peccata mortalia, et veniens ad Baptismum sex attritus, septimum autem actu placet, vel de eo nullo modo atteritur: illud septimum solum est causa (positiva) fictionis eius in Baptismo: oportet ergo, quod vere poeniteat de isto septimo, et in se, et in quantum fuit causa fictionis eius in Baptismo. Quod pro tanto dico, quia forte peccavit novo peccato mortali ait forte, quia potuit excusari per ignorantiam faciens irreverentiam Sacramento Baptismi, recipiendo illud cum tali fictione: sed recedente illa fictione (quae fuit impedimentum effectus Baptismi), Deus confert gratiam baptismalem in remedium contra alia peccata, quae fuissent deleta in Baptismo, nisi fictio occurrisset ». Et post pauca: « sicut Deus signo suo prius adstitisset ad causandum effectum eius, vel dandum, quando suscipiebatur, nisi fuisset impedimentum in suscipiente; ita paratus est semper post susceptionem eius signi assistere ei, qui suscepit, ad causandum effectum eius, quando cessat illud impedimentum. Quomodo evidentius, et illustrius potuisset Baptismo, recedente fictione, concedere remissionem omnis culpae, et poenae? » Porro quia hic modus dicendi non carebat difficultate, quam ibidem obiicit, et probabiliter solvit, hinc solito sui intellectus acumine rem ponderans, secundum, et tertium modum excogitavit.

Secundum, inquam n. 7. ubi ait: « Aliter potest dici, quod quando vere aliquem poenitet de fictione illa, gratia infunditur sibi perfectior, quam esset illa, quae praecise virtute poenitentiae infunderetur; ita quod illa includat in se perfectionem gratiae poenitentialis, et baptismalis; et hoc modo Baptismus habet effectum; quia gratia aequivalens gratiae baptismali datur poenitenti de fictione, simul cum illa, quam meretur de poenitendo ». At statim obiicit: « sed contra hoc arguitur, quia tunc ille haberet commodum de fictione sua, maius quam si tunc non fuisset fictus, et post in peccatum cecidisset, simile illi fictioni: nam si cecidisset, et modo poeniteret, non haberet modo gratiam, nisi tantum virtute poenitentiae: Tu autem dicis, illum qui tunc fuit fictus in Baptismo, habere in poenitendo quasi duplicem gratiam ». Itaque propter has inconvenientias ex illa sententia sequendas, non censet absolute standum huic rationi; quapropter n. 8. aliam proponit sententiam ad explicandam eiusmodi reviviscentiam Baptismi.

Tertio modo, inquit, principaliter hoc est ad principalem quaestionem potest dici quod ille poenitens de fictione tantum recepit gratiam virtute poenitentiae: et ita non maiorem, quam si non fuisset fictus in Baptismo, et post Baptismum cadens resurgeret per poenitentiam. Non est enim verisimile, quod aeque poenitenti de aequali peccato, vel minori, non detur aequalis gratia: iste autem lapsus post Baptismum, licet quantum ad aliquid gravius peccaverit, quam fictus; tamen fictus quantum ad aliquid gravius peccavit, quia Sacramento irreverentiam fecit: et tunc illa verba, quae dicuntur de effectu Baptismi, quem sortitur poenitens de fictione, intelligenda sunt, non quod in poenitentia illa recipiat gratiam aliquam virtute Baptismi (quia susceptio eius mortua fuit, et mortuus reviviscere non potest), sed absolutus est a praecepto de Baptismo suscipiendo, quia illud implevit; illa autem impletio nil sibi valuit ad salutem ante istam poenitentiam.

Quibus omnibus Doctor tres modos proponit, (quibus intelligi posset Sacramentum Baptismi reviviscere, quantum ad effectum, in eo, qui simulata pietate illud susceperat. Primus quidem modus est, quod per Poenitentiam, quam agit ille qui ficta pietate Baptismum susceperat, remittatur quidem peccatum illius simulatae et fictae pietatis, cetera vero peccata, quae ante susceptum Baptismum commiserat, remittantur virtute Baptismi suscepti, cui assistit Deus, hoc est, qui semper est praesens Deo, ipsumque movens ad producendum effectum: nempe remissionem peccati, et infusionem gratiae sanctificantis, quem revera produxisset in ipsa reali Baptismi susceptione, si non obfuisset obex simulatae pietatis. Quem utique modum impugnat ibidem Doctor, Eo quod, inquit, nullum peccatum mortale, quod inest post Baptismum, potest deleri sine poenitentia; quia illa est secunda tabula post naufragium, secundum Hieronymum: illa autem alia peccata, quae non sunt causa fictionis, insunt post Baptismum: ergo non delentur, nisi per poenitentiam: vel si fingas illa deleri per Baptismum, quando tollitur impedimentum effectus Baptismi, quare non potest ita illa fictio, quae fuit causa impedimenti, tolli, quando cessat impedimentum per ipsum Baptismum? Proponit autem ibidem duplicem solutionem huius instantiae. Primo, quod Poenitentia et Baptismus simul concurrant per modum unius causae adaequatae, ad remissionem omnium peccatorum, tam eorum, quae praecesserunt Baptismum, quam ipsius fictionis: ita quod si ille, qui ficte accesserat ad Baptismum, antea commisisset sex peccata mortalia, quibus septimum per illam fictionem in susceptione Baptismatis adiiceret, sex illa priora peccata remitterentur a Deo intuitu Baptismi suscepti; septimum autem intuitu poenitentiae. Unde, inquit Doctor num. 6. Secundum hoc esset dicendum, quod illa non delentur, et quantum ad culpam, et quantum ad poenam, nec de his oportet habere contritionem, nec Confessionem, nec Satisfactionem, sed solum de illo septimo, quod fuit causa fictionis. — Ad secundam partem instantiae, nempe quod illa septem mortalia peccata sunt in ipso homine post Baptismum; respondet, non tamen omnia debere per poenitentiam expungi: quia, inquit, nullum eorum fuit causa, quin essent iam deleta; illud autem septimum fuit causa, quare nec ipsum, nec alia sunt deleta; et ideo rationabile est, quod respectu eius non habeat Baptismus efficaciam, sed respectu aliorum: quia ipsum formaliter impedit effectum baptismi, alia non. Et tunc illa propositio (peccatum mortale post Baptismum non deletur, nisi per poenitentiam) debet intelligi de peccato commisso post Baptismum; vel omnino inhaerente, sic scilicet, quod de ipso non fuerit Contritio, nec Attritio in Baptismo, nec post Baptismum. Quoniam autem haec responsio varias adhuc patitur difficultates, et instantias, idecirco Doctor proponit secundum modum explicandi eiusmodi reviviscentiam.

Secundus itaque dicendi modus, quo fictio illa deleatur, est, quod gratia baptismalis restituatur, non quidem in se, sed in aequivalenti; ita quod homini illi, qui ficta pietate ad Baptismum accesserat, ubi per poenitentiam resurgit, conferatur uberior gratia, quam habuisset virtute solius poenitentiae praecise; quia gratia illa aequivaleret simul gratiae baptismali et poenitentiali; ita tamen, ut nullam gratiam reciperet virtute Baptismi ex opere operato, sed tantum per modum dispositionis praeviae; ita ut Baptismus eo in casu se habeat per modum dispositionis ad gratiam illam uberiorem per poenitentiam ex opere operato producendam; non quidem ex sola virtute propria ipsius poenitentiae, sed ratione suscepti Baptismi, tamquam dispositionis praeviae. — Ideo autem Baptismus eo in casu dicitur se habere per modum dispositionis ad gratiam, quia baptizatus per susceptum characterem insignitur nova dignitate, ratione cuius adscribitur in familia Christi, quo fit ut acceptetur ad illam gratiam magis, quam alius, qui non esset baptizatus. Quod etiam significat auctor Sermonis De Cena Domini, apud S. Cyprianum, ubi loquens de accedentibus ad Baptismum, ait: Licet indigni sint qui accipiunt, Sacramentorum tamen reverentia, et propinquiores ad Deum parant accessum, et ubi redierint ad cor, constat ablutionis donum, et reddit effectus munerum; nec alias quaeri, aut repeti necesse est salutiferum Sacramentum. — Verum huic dicendi modo opponit Doctor, ipsum non posse admitti; quia, inquit, sequeretur, quod ille, qui ficte accesserat, habet commodum de fictione sua magis, quam si tunc non fuisset fictus, et post in peccatum cecidisset simile illi fictioni: nam si cecidisset, et modo poeniteret, non haberet modo gratiam, nisi tantum virtute poenitentiae: tu autem dicis illum, qui tunc fuit fictus in Baptismo, habere in poenitendo quasi duplicem gratiam. Huic instantiae respondet Doctor duobus modis: primo, falsum esse, quod ipse commodum habeat ex sua fictione, imo magis habet detrimentum; Quia tempore Baptismi, et sequenti usque ad poenitentiam est filius gehennae, et omnia opera eius mortua sunt: si autem non fuisset fictus, fuisset tunc, et post usque ad lapsum filius regni, et opera eius vivae, quibus meruisset augmentum gratiae, et gloriae. Secundo, negat quod lapsus post Baptismum rite susceptum, et per poenitentiam resurgens, reportet aliquod commodum ex suo lapsu; licet recuperet etiam gratiam baptismalem, et aliquid amplius, ut praeclare docet dist. 22. ubi agit de reviviscentia meritorum per poenitentiam, ubi eandem veritatem nos etiam aperte propugnavimus.

Tertius tandem modus, quem proponit Doctor de reviviscentia Baptismi, per sequentem poenitentiam, est quod poenitens recipit quidem gratiam virtute poenitentiae, per quam remittuntur ei peccata, ipsa quidem fictio directe, cetera vero indirecte; nullam autem gratiam recipit virtute Baptismi; quia illud indigne recipit. Nec inde sequitur, Baptismum non valere converso ad salutem; licet enim non valeat quantum ad gratiam, valet tamen quantum ad impletionem praecepti; quae utique praecepti observatio proficit ad salutem, quando ille fictus poenitentiam agit; siquidem per susceptum Baptismum fit filius regni, et membrum Christi, nec tenetur de novo ad praeceptum Baptismi: unde ibidem observat Doctor, Quod actualiter peccans mortaliter potest implere praeceptum affirmativum, etiam in illo actu: praeceptum enim affirmativum determinat actum quoad substantiam, non vero quoad finem extrinsecum, aut alias circumstantias, quae separari possunt a substantia actus, prout cadit sub praeceptum. Quoniam autem haec quaestio de reviviscentia Sacramentorum iterum agitanda est ubi erit sermo De Sacramento Poenitentiae, idcirco ab ampliori illius examine hic supersedendum iudico.