Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Notandum 1. Praecepta divina esse in duplici differentia: quaedam enim sunt negativa, alia vero affirmativa. Negativa sunt, quae verbis negativis exprimuntur, et removent ab actione: affirmativa autem, quae actionem aliquam imperant, et stimulant ad actum aliquem ponendum. Porro inter utrumque hoc maximum discrimen intercedit, quod negativa obligant semper, et pro qualibet temporis differentia, non solum quantum ad animi praeparationem et affectum, sed etiam quantum ad actum negativum. Sic v. g. praeceptum de non furando, obligat non solum ad nusquam habendum propositum furandi, sive ad semper habendum propositum non furandi: sed etiam obligat ad nusquam committendum furtum. Praeceptum vero affirmativum obligat quidem semper, quantum ad praeparationem et effectum animi: non ita quantum ad exercitium actus affirmativi: id enim dumtaxat exigit tempore a D. o, vel Ecclesia determinato. Sic praeceptum honorandi parentes obligat quidem semper, quantum ad illum animi affectum, quo semper tenemur habere illam animi propensionem erga honorem, observantiam, et obsequium eis exhibendum tempore congruo: non tamen semper obligat ad actum, sed tantum pro illa temporis differentia, in quo parentes illi nostro egere possunt adminiculo et subsidio. Quaeritur ergo, utrum de agenda Poenitentia sit aliquod praeceptum affirmativum, aut negativum.

Notandum 2. Quod omne praeceptum affirmativum secum importat unum negativum de non eliciendo actu contrario huic praecepto. Sic praeceptum honorandi parentes includit praeceptum negativum eos nusquam inhonorandi, sive contumeliis afficiendi verbo aut facto. Dixi de actu contrario, praecepta enim affirmativa non important negationem actus contradictorii: siquidem praeceptum fidei v. g. includit quidem negationem infidelitatis, hoc est praeceptum negativum, ne simus infideles, habendo actum fidei contrarium, prohibet enim infidelitatem positivam: verum non prohibet negativam, aut privativam, qualis est in illis, quibus nondum affulsit Lex Evangelii, nec quidquam de Christo Domino audierunt; similiter praeceptum de diligendo Deo includit quidem negativum contrarium de nusquam odiendo Deum, non autem includit contradictorium, nempe nusquam esse non amans Deum, inde enim sequeretur, quod teneremur ad continuum actum amoris Dei, quod utique videtur impossibile.

Notandum 3. Praecepta divina posse dupliciter impleri, nimirum vel quantum ad substantiam actus praecepti, vel quantum ad finem praecipientis. Sic v. g. qui ieiunat in statu peccati mortalis implet quidem praeceptum, quantum ad substantiam actus, nempe abstinentiam ab esu carnium, necnon ad parsimoniam cibi, aut potus; non tamen implet quantum ad finem praecipientis, nempe Dei indicentis, quod ieiunium istud sit meritorium vitae aeternae, propter quam comparandam praecipitur. Hinc in quolibet praecepto duplex exurgit obligatio: alia quidem ex parte operis, altera vero ex parte finis, propter quem actus debet elici. Movetur ergo difficultas, an utroque hoc modo sit aliquod praeceptum de poenitentia agenda, et quonam tempore illud obliget. Unde duo hic maxime sunt determinanda: primum, quod de poenitentia agenda sit aliquod praeceptum divinum: secundum, quando illud impleri debeat, an videlicet statim post admissum peccatum, an vero dumtaxat diebus festivis, aut in manifesto mortis periculo.

Conclusio prima. — TENETUR PECCATOR SUB PRAECEPTO AGERE POENITENTIAM, ITA QUOD NOVUM PECCATUM COMMITTAT SI ILLAM NEGLEXERIT TEMPORE QUO TENETUR EXERCERE. Ita conveniunt omnes Doctores Catholici cum Subtili, dist. 17. q. unica n. 13. ubi ait: « Quicumque primam gratiam amisit, tenetur de necessitate praecepti, et hoc illius, Diliges Dominum Deum tuum, etc. agere quantum in se est ad eius reparationem; et etiam virtute illius praecepti, diliges te ipsum: sed iste peccator in peccato mortali amisit primam gratiam, et potest eam recuperare suscipiendo Sacramentum Poenitentiae ab illo arbitro, quia hoc est institutum, ut remedium efficax ad recipiendam primam gratiam, ex illo verbo Ioan. Quorum remiseritis peccata, etc. Et sic concluditur necessitas praecepti confessionis non ex isto verbo tantum, Quorum remiseritis peccata, etc. sed ex isto, et illo praecepto, Diliges Dominum Deum tuum, etc. simul iuncto. Quibus verbis Doctor declarat. Sacramentum Poenitentiae ex praecepto esse suscipiendum, ac subinde etiam ex praecepto esse agendam Poenitentiam per eamdem rationem ».

Probatur itaque auctoritate Scripturae sacrae: primo quidem ex illo Luc. 13. Nisi Poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Quae utique verba non solum significant Poenitentiam esse necessariam ex parte medii, ut volunt aliqui, sed etiam necessitate praecepti; nam Doctores Catholici colligunt praeceptum de suscipiendo Baptismate in re vel in voto ex illo Ioann. 3. Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc. Necnon praeceptum de suscipienda Eucharistia ex Ioann. 6. Nisi manducaveritis carnem Filii hominis. etc. Ergo cum idem sit loquendi modus Scripturae de agenda Poenitentia, idem pariter praeceptum inferri debet. — Fateor tamen, oraculum istud magis insinuare Poenitentiae necessitatem sub ratione medii, quam sub ratione praecepti, ita quod omnes peccatores qui non egerint poenitentiam necessario perituri sint, non quidem propter peccatum poenitentiae, sed propter peccata praeterita non remissa. Unde verius dicendum existimo cum Doctore, quod praeceptum de agenda Poenitentia potius deducatur ex dilectione Dei, et nostri; nam ex praecepto dilectionis nostri tenemur nobis procurare beatitudinem aeternam, et consequenter ad amovenda ea omnia, quae ab eiusmodi consecutione removent, qualia sunt peccata, quae dumtaxat per poenitentiam possunt elui. Idem pariter colligitur ex dilectione Dei: siquidem Christus Dominus Ioann. 14. dixit: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum. Fieri autem non potest, quod peccator velit revera amare Deum, non autem velit implicite amorem Dei erga se; adeoque tollere omne illud, quod divinum illum amorem impediret: nec sane videretur sincere amare Deum, qui nollet amovere, cum potest, id (quod novit Deo summopere displicere, et illius aversionem ac odium erga se provocare. Unde ex ratione Doctoris superius expressa sic in forma probatur Conclusio: quicumque gratiam sanctificantem et divinam amicitiam perdidit, tenetur ex necessitate praecepti de diligendo Deo agere quantum in se est, ad eiusmodi divinae gratiae et amicitiae recuperationem: sed peccator per mortale peccatum gratiam et amicitiam Dei perdidit, nec utramque recuperare potest, nisi poenitentiam egerit: igitur ex illo praecepto de diligendo Deo, simul iuncto cum necessitate agenda Poenitentiae, colligitur praeceptum de illa exercenda.

DICES: Si praeceptum esset de agenda Poenitentia, sequeretur quod nullus posset damnari propter unum solum peccatum mortale: sed hoc falsum est: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris: peccator enim, qui moreretur post commissum peccatum mortale, non acta poenitentia, necessario damnandus esset, non solum propter istud mortale peccatum, sed etiam propter omissionem praecepti de agenda Poenitentia, quae quidem omissio esset speciale peccatum, quia in speciale praeceptum militaret: igitur: etc. — Respondeo primo, nihil quidquam absurdi sequi, quod peccator non damnetur propter unicum dumtaxat mortale peccatum, quamvis unicum solum ad damnationem sufficeret: exinde enim magis elucesceret divina Iustitia, quae potiori iure hominem sic dupliciter reum poenis aeternis addiceret. Respondeo secundo, posse negari maiorem: fieri namque potest quod peccator pro uno dumtaxat mortali peccato damnetur, etiamsi omittat praeceptum de agenda Poenitentia, puta si statim, ac in peccatum mortale decidit, deperdat usum rationis, atque ita moriatur: talis enim damnabitur propter solum admissum mortale peccatum: non autem propter omissionem praecepti de agenda Poenitentia: quippe cum perditio rationis usu, impossibilis ei fuerit talis praecepti observatio. Adde quod etsi aliquamdiu rationis compos vivat in statu peccati mortalis, et in eo moriatur, non propterea damnandus erit propter omissum praeceptum de agenda Poenitentia; quod utique praeceptum non tenetur implere statim ac peccavit, ut indicabit

Conclusio secunda. — PRAECEPTUM DE AGENDA POENITENTIA NON OBLIGAT PER SE PECCATOREM AD POENITENDUM PRO PRIMA OPPORTUNITATE POST ADMISSUM PECCATUM. Haec est Doctoris, dist. 17. n. 21. ubi determinat praeceptum de confessione facienda, ac subinde de agenda Poenitentia, obligare dumtaxat in certo ac determinato tempore, maxime in articulo mortis. Quod autem non statim obliget post peccatum commissum, docet n. 28. ubi reiicit opinionem Alensis affirmantis. 1. p. q. 77. memb. 1. art. 2. praeceptum faciendae confessionis, ac subinde agendae Poenitentiae obligare statim, ac occurrit opportunitas: quod utique negat Doctor, Quia, inquit, praecepta poenalia non sunt amplianda, sed restringenda, nec invenitur quando praeceptum istud affirmativum liget, vel obliget nisi ad aliquando, etc.

Probatur autem Conclusio, primo quidem, quia si teneretur homo statim ac peccavit agere poenitentiam, sequeretur quod in singulis illis momentis in quibus posset poenitere, peccaret mortaliter, quia in singulis illis momentis esset transgressor praescripti sibi praecepti: sed hoc falsum apparet ex communi praxi fidelium, qui confitentes peccata sua, nusquam accusant poenitentiae dilationem aut protractionem, nisi forte talis dilatio protracta fuerit ultra tempus determinatum ab Ecclesia de facienda peccatorum accusatione, et agenda Poenitentia: neque de eiusmodi dilatione a Confessariis interrogantur: non est autem verisimile hunc accusationis defectum oriri ex minus perfecta instructione poenitentium, et Confessorum: alioqui culpanda esset Ecclesia, quippe quae huius accusationis defectum novit, nec tamen emendat et corrigit: igitur signum est illam accusationem non esse necessariam ad salutem.

Deinde, si talis dilatio esset contra praeceptum et vitiosa, sequeretur Baptismum olim adultis collatum non contulisse eis primam gratiam, ad quam tamen principaliter ordinabatur: quia olim Ecclesia non permittebat baptizari Catechumenos solemniter, nisi in Paschate, et Pentecoste; ac subinde si debuissent confiteri, statim post peccatum actuale commissum, non potuissent accedere cum peccato ad Baptismum: quia iam peccatum illud debuisset dilui et expungi per Contritionem, quae sufficeret ad iustificationem; non enim sermo est de simplici retractatione peccati, sed de ea retractatione et Poenitentia, qua peccator constituatur extra periculum aeternae damnationis: idcirco enim adversarii requirunt Poenitentiam statim post peccatum commissum, ne videlicet homo exponat se manifeste periculo aeternae damnationis, tempore intermedio inter peccatum et mortem.

Denique, praeceptum de agenda Poenitentia est affirmativum: igitur non obligat pro quolibet tempore; sed tantum pro determinato. Antecedens constat: praeceptum enim de agenda Poenitentia est quo iubetur elicitio actus virtutis: sed virtutis actus iubetur elici dumtaxat per praeceptum affirmativum: igitur, etc. Consequentia patet a paritate rationis de aliis praeceptis affirmativis, quae obligant dumtaxat aliquo determinato tempore, ut constat de amore Dei, veneratione parentum, auditione Missae, etc. Quae omnia praecepta non obligant ad eliciendum actum positivum quolibet determinato tempore, licet ita obligent ad negationem actus contrarii. « Nam, inquit Doctor praefato n. 28., semper oportet habere voluntatem confitendi tunc, pro quando praeceptum obligat: hoc dico, si quod¹ pro numquam voluntatem habeat ».

DICES 1: Scriptura sacra sub gravissima interminatione et comminatione peccatores admonet, ne Poenitentiam differant: igitur censet eam non esse protractandam citra peccatum. Patet antecedens ex illo Isaiae 65. Omnes in caede corruetis, pro eo quod vocavi, et non respondistis, locutus sum, et non audistis. Idem habet Hieremias, c. 8. Confusi sunt, inquit, qui abominationem fecerunt: quinimo confusione non sunt confusi, et erubescere nescierunt, idcirco cadent inter corruentes, et in tempore visitationis suae corruent, dicit Dominus — Respondeo, his et similibus Scripturae sacrae oraculis non damnari dilationem Poenitentiae, cessante omni affectu actuali erga peccatum praeteritum, de qua solum hic loquimur; sed perstringi perseverantiam in peccato actuali: nam Isaias immediate subiicit: Et faciebatis malum in oculis meis, et quae nolui, elegistis. Similiter Hieremias ibidem continuo attexit: Omnes conversi sunt ad cursum suum, quasi equus impetu vadens ad praelium.

URGEBIS: Eadem Scriptura sacra sub gravissima interminatione prohibet, differendam Poenitentiam: igitur nulla solutio. Probatur antecedens ex illo Eccles. 5. Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem: subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te. Et cap. 21. Quasi a facie colubri fuge peccatum. Et Apocal. 2. monet Angelus Episcopum Ephesi: Memor esto vnde excedisti, et age Poenitentiam, et prima opera fac: sin autem, venio tibi, et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi Poenitentiam egeris: igitur non potest differri Poenitentia citra peccatum. — Respondeo 1. illa omnia oracula, et his similia, significare, quidem saluberrimum esse consilium statim Poenitentiam agere de peccato; non autem quod illud fieri debeat sub praecepto. Deinde dico, quod etsi divinum praeceptum de agenda Poenitentia referant; non tamen significant aliquem obligari quocumque momento ad eam agendam, sed dumtaxat opportuno tempore, et ubi necessitas aliqua postulaverit; ille quippe non existimatur tardare, qui non facit quod potest, sed qui non facit illud quando faciendum est; nam, ut inquit S. Petrus, Epist. 2. cap. 3. Non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant, sed patienter agit propter vos, etc. Quibus verbis significat Deum non differre affectum suae promissionis, etsi statim illam non impleat, quando potest implere, quia tempore convenienti illam implebit, nec ultra differt quam oporteat. Ita a pari ille dici non debet Poenitentiam tardare, qui eam agit tempore opportuno, et quando necessitas id exigit.

SUBSUMES: Scriptura sacra aperte significat Deum condemnare et punire Poenitentiae procrastinationem, ut constat ex illo Proverb. 1. Vocavi vos, et renuistis, extendi manum meam. et non fuit qui aspiceret: despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis: ego quoque in interitu vestro videbo, et subsannabo, cum id, quod timebatis, acciderit. — RESPONDEO, Scripturam intelligendam esse de peccatoribus perseverantibus in peccato actuali, ut colligitur ex verbis praecedentibus, siquidem paulo ante dixerat: Usquequo paruuli diligitis infantiam, et stulti ea, quae sibi sunt noxia, cupient, et imprudentes odibunt scientiam? Simili ratione intelligendus est S. Paulus ad Rom. 2. cum ait: An divitias bonitatis eius, et patientiae, et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam benignitas Dei ad Poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei. Ibi namque non loquitur de sola dilatione Poenitentiae, sed de iteratione peccatorum. Praemiserat enim antea: Existimas autem hoc, o homo, qui iudicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies iudicium Dei? Unde etiam mox post laudata verba subdit: Qui reddit unicuique secundum opera eius: iis quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam, et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam: iis autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio. Loquitur ergo Apostolus contra eos, qui actu prosequabantur eadem opera prava.

INSTABIS: Non alius est Scripturae sacrae sensus, quam qui a SS. Patribus usurpatur: at ex eis divinis oraculis SS. Patres docent obligationem statim poenitendi, asseruntque Poenitentiam prorogatam fore inutilem, ut prae ceteris affirmat S. August. lib. 50. Homil. 12. ubi cum dixisset Poenitentiam sinceram et veram valere quocumque temporis momento, subdit seram Poenitentiam esse valde dubiam: Agens, inquit, Poenitentiam, et reconciliatus cum sanus est, et postea bene vivens, securus hinc erit: agens Poenitentiam ad ultimum reconciliatus, si securus hinc erit, ego non sum securus, unde securus do securitatem: unde non sum securus, non do securitatem: Poenitentiam dare possum, securitatem dare non possum, etc. — RESPONDEO, S. Augustinum ibi tantum eos arguere, qui Poenitentiam nimis differunt, et ad mortem usque eam prorogant: unde Serm. 57. De Tempore praeclare ait: Poenitentia, quae ab infirmo petitur, infirma est, quae a moriente petitur, timeo ne et ipsa moriatur. Quapropter, Serm. 110. De Tempore, prudenter admonet: Praeveniens est dies, qui praevenire consuevit: ipse se illud, et de morte sua ludit, qui cogitat quod potest extremi temporis indulgentia subvenire. Insanum est hoc: primum, quia periculosissima est in ultimum diem promissa securitas: deinde stultissimum est, ut causa quae de necessitatibus agitur aeternis, inutilitatum vitae deditis committatur extremis; odibile est apud Deum, quando homo sub fiducia Poenitentiae in senectutem reservata liberius peccat. Cui subscribit Eucherius Lugdunensis: Stultissimum est, inquit, ut causa, quae de necessitatibus agitur aeternis, mutabilibus vitae deficientis committatur extremis. Verum quam periculosa sit eiusmodi Poenitentiae procrastinatio usque ad mortem. aperiemus circa finem huius Quaestionis.

DICES 2: Maiori caritate quis tenetur erga seipsum, quam erga proximum: sed ex praecepto caritatis teneor statim adhibere correctionem fraternam peccanti proximo, quando opportunitas et spes subest emendationis: ergo multo magis teneor mihi ipsi subvenire per Poenitentiae remedium statim ac commode fieri potest. — RESPONDEO ad minorem, eam duntaxat esse veram, quando adest periculum relapsus, et suspicio gravis, ne si propinquus emendetur, statim in aliud peccatum incidat; siquidem peccatum praeteritum non est materia faciendae correctionis fraternae, neque etiam peccatum permanens in suo reatu, ubi non subest periculum relapsus: sed tantum peccatum quod praevidetur futurum, ut docet Ecclesiasticus, cap. 19. his verbis: Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat: non feci: aut si fecerit, ne iterum addat facere. Corripe proximum, ne forte non dixerit, et si dixerit, ne forte iteret. Corripe amicum, saepe enim fit commissio. Quibus verbis significatur peccatum futurum esse materiam correctionis, non autem praeteritum, quando non est periculum iterationis: ac subinde falsum est, quod quis absolute loquendo teneatur corrigere proximum statim ac peccavit. — Quod utique confirmatur: quia non teneor corrigere proximum, nisi quando ipse tenetur audire et correctionem suscipere, siquidem praeceptum correctionis fraternae sub hac conditione praescripsit Christus Dominus, Matth. 18. ubi significat, nos non teneri ad corripiendum eum, qui non tenetur audire, sed oportere illum Ecclesiae denuntiare: at non tenetur proximus statim ac peccavit sese emendare: igitur nec me corripientem audire: nec consequenter ego ipse teneor eo in casu emendare; nisi, ut praefatus sum, instet periculum relapsus. His adde quod fieri potest, ut tenear subvenire proximo in rebus maxime temporalibus, esto non obliger erga meipsum; quia videlicet proximus est absolute vel irrationabiliter voluntarius, ego autem voluntarius rationabiliter ac prudenter.

DICES 3: Qui abstulit alicui debitum honorem, aut rem aliquam statim tenetur illi restituere: sed qui peccat, aufert honorem Deo debitum: igitur tenetur statim Deo satisfacere per Poenitentiam. — DISTINGUO antecedens: si periculum imminet ex dilatione restitutionis tantae, ne detrimentum proximo illatum augeatur, concedo: si non adsit eiusmodi periculum, nego. Quare si periculum sit, ne violatio divini nominis augeatur per dilationem Poenitentiae, puta si quis pravam doctrinam sparserit, tenetur statim Poenitentiam agere, et illa prava dogmata a se disseminata revocare: secus autem est, si nullum tale periculum immineat, ut plerumque contingit.

INSTABIS: Qui rem alienam abstulit per furtum, tenetur quantocius illam suo domino restituere, et illatum proximo damnum reparare: ergo multo magis iniuriam Deo factam per mortale peccatum compensare per debitam poenitentiam, et ablatum illius honorem resarcire. — NEGO consequentiam: ratio disparitatis est, quod homo per furtum patitur damnum in rebus necessariis, et utilibus; unde per dilationem restitutionis novam patitur iniuriam, eamque realem, quia cogitur carere aliquo sibi necessario, vel utili; Deus autem per nostra peccata realem non patitur iniuriam; unde ex dilatione contritionis nostrae, non cogitur aliqua re carere necessaria sibi vel utili, iuxta illud Psalmi 50. Bonorum meorum non eges. Et Iob. 22. Quid prodest Deo, si iustus fueris, aut quid ei confert, si immaculata fuerit via tua?

URGEBIS: Idcirco tenetur fur rem ablatam statim restituere, quia quamdiu illam detinet iniustitiam facit, iniustum enim est rem alienam detinere: sed quamdiu peccator est in statu peccati, divinum honorem retinet iniuste, peccatum enim est de iniustitia contra Deum: ergo tenetur statim Deo satisfacere, et debitum illi honorem per Poenitentiam restituere. — NEGO minorem: peccatum enim, regulariter loquendo, non est vera iniustitia contra Deum. magis quam contra Legislatorem humanum: non enim Deus expresse declaravit, quod ubi praecipit rem aliquam faciendam, aut omittendam, utatur potestate dominativa, seu dominio proprietatis, quo posset omnes actus humanos exigere tamquam debita ex stricta iustitia.

Si urgeas: idcirco qui furatur, facit iniustitiam, quia rem aufert ab altero. quae erat sub illius dominio: sed illa res multo magis erat sub dominio Dei, quam hominis: ergo qua ratione facit iniustitiam respectu hominis, et tenetur eam statim resarcire per debitam restitutionem, sic etiam tenetur statim reparare per debitam Poenitentiam iniuriam Deo illatam. — NEGABO PARITATEM, et ratio disparitatis est, quod qui rem aufert ab homine invito, etiam dominium aufert istius hominis in rem suam: at per furtum Deus non perdit dominium in rem ablata: ac subinde non est paritas: illud equidem est contra praeceptum Dei: Non furtum facies, sicque respectu illius est quidem inobedientia, non autem iniustitia.

DICES 1: Peccatum mortale est, esse in periculo peccati mortalis: sed quamdiu peccator non poenitet, est in periculo incidendi in aliud peccatum mortale: igitur quantumcitus tenetur poenitere. Maior patet ex illo Eccl. 3. Qui amat periculum, peribit in eo. Minor vero probatur auctoritate S. Gregorii, Homil. 11. in Ezech., ubi ait: Peccatum, quod per Poenitentiam citius non deletur, aut peccatum est, aut causa peccati, simul et poena peccati; omne enim quod prius committitur, peccatum est, sed citius poenitendo non tergitur, iusto iudicio omnipotens Deus obligatam peccatis mentem, etiam in culpam alteram permittit cadere, ut qui flendo, et corrigendo noluit mundare quod fecit, peccatum incipiat peccato cumulare; peccatum ergo quod Poenitentiae lamento non diluitur, peccatum simul est, et causa peccati: quia ex illo oritur unde adhuc peccatoris animus altius obligetur. — DISTINGUO maiorem: si periculum sit imminens et proximum, concedo: si dumtaxat remotum, nego. Periculum enim ex Arist., 2. Rhetoric. est appropinquatio rei timendae: quare si quis agnoscat sibi non imminere proximum lapsum ex dilatione Poenitentiae, non videtur peccare Poenitentiam differendo. Unde ad S. Gregorium dico, illum his aut similibus verbis monere non diu differatur Poenitentia post commissum peccatum: non autem asserere illam statim esse necessariam: quod utique colligitur ex verbis immediate praecedentibus; ait enim: Distincta sunt omnipotentis Dei iudicia, et qui peccatorem diu expectat ut redeat, non redeunti, atque contemmenti ponit adhuc ubi gravius impingat.

DICES 5: Praecepto negativo tenemur non esse inimici Dei, sicut revera sumus per peccatum: sed praecepta negativa obligant semper, et pro semper: ergo homo sub praecepto tenetur nusquam esse in peccato, et consequenter peccat quamdiu in peccato permanet. — RESPONDEO ad maiorem, contingere posse tripliciter, quod quis sit inimicus Dei: primo quidem active, quando videlicet homo Deum odio habet: secundo, passive, quando habetur odio a Deo: tertio, demeritorie, quando dignus est qui odio habeatur a Deo. Unde ad argumentum distinguo maiorem: tenetur homo sub praecepto negativo non esse inimicus Dei, active, concedo, quia tenemur Deum numquam odio habere: passive, aut demeritorie, nego: tum quia vitare hanc inimicitiam non est in nostra potestate, nisi mediante actu Poenitentiae, quem statim non tenemur elicere: tum etiam, quia haec inimicitia Dei est tantum penes statum hominis peccatoris: at non meremur, neque demeremur secundum statum, nec ulla praecepta dantur de statu aliquo tenendo: nullum enim est praeceptum, quod semper existamus in statu gratiae, sed tantum consilium.

INSTABIS: Qui Deum non amat, ipsum odio habet: sed peccator quamdiu in statu peccati permanet, Deum non amat, ac proinde ipsum odio habet: igitur non solum passive et demeritorie, sed etiam active est inimicus Dei. — NEGO maiorem; aliud enim est Deum non amare, et aliud Deum odio habere; nam inter amicum et inimicum datur medium, nempe non amicus; quemadmodum etiam inter poenitentiam et impoenitentiam datur medium, nempe non poenitere, est enim poenitentia displacentia de peccato commisso, et impoenitentia est complacentia in ipso peccato; quapropter non est idem esse non poenitentem, et esse impoenitentem, sicut non idem est Deum odisse, et Deum non amare: unde quamvis praeceptum affirmativum de diligendo Deo includat unum negativum de actu contrario, scilicet numquam habere Deum odio, quod obligat semper et pro semper, non tamen includit negativum de suo contradictorio, scilicet numquam non amabis Deum, hoc est, semper amabis. Ex quibus constat, quod quamvis differens Poenitentiam non habeat actualem amorem Dei, non tamen habet illius odium, nec reus est illius praecepti: Diliges Dominum Deum tuum.

URGES: Nolle amari a Deo, opponitur amori Dei: sed peccator quamdiu in peccatis perseverat non vult amari a Deo: siquidem eo in statu odio habetur; abominabilis est enim Deo impius et impietas eius: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: id nolle per actum positivum, quo quis divinum amorem repudiaret ac sperneret, concedo: per actum negativum per suspensionem actus, quo quis sciens se non esse in amicitia Dei, negligeret sese revocare ab eo statu, quo divinam indignationem promeretur, nego: in eo enim statu perseverare non est prohibitum per praeceptum de diligendo; quia cum illud sit affirmativum, non obligat semper et pro semper.

INSTABIS RURSUS: Saltem illa Poenitentiae dilatio sine iusta causa repugnat amicitiae et reverentiae Deo debitae: etenim si filius graviter patrem offendisset, aut servus dominum, certum est, quod eius maiorem animadversionem provocarent, si absque ulla causa different, etiam ad modicum tempus, veniam exorare et reconciliationem. — RESPONDEO negando antecedens, si sermo sit de nova offensa, nec urget quidquam exemplum, forte enim inter homines viget obligatio, saltem indirecta statim satisfaciendi: quia cum homines non iudicent de occultis, praesertim mere internis, dum non vident externam veniae petitionem, quando nulla adest iusta causa differendi, iudicant affectum internum adhuc perseverare, adeoque merito de novo indignantur: secus est autem de Deo erga hominem: cum enim Deus perfecte noverit corda hominum, dum videt hominem omnino cessasse a volitione libera peccati. non habet circa illum novam displicentiam, ex eo quod aliquamdiu in peccato habitualiter maneat.

SUBSUMES: Nullus remanet voluntarie in peccato habituali, quin in ipso complaceat; tamdiu enim complacet in peccato, quamdiu peccatum ei non displicet: non displicet autem quamdiu illud non detestatur, nec dolet, illud commisisse, sed complacentia et affectus erga peccatum divinam indignationem provocat: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: quin complacere per novam voluntatem, qua scilicet velit illud peccatum, istudque approbet. nego: complacere per negationem actus displicentiae, concedo. Unde non valet consequentia: peccatum in eo statu non displicet: ergo placet: quia inter placere, et displicere datur medium, nempe non displicere per negationem actus.

SUBSUMES ITERUM: Sed peccator in eo statu nedum habet negationem actus, sed revera habet volitionem et affectum actualem erga peccatum. eo enim ipso quo non vult agere Poenitentiam, vult manere in statu peccati; qui enim vult antecedens bonae consequentiae, vult etiam consequens, si enim Petrus vult currere, vult etiam moveri: velle autem manere in eo statu, est complacere in peccato: igitur, etc. — NEGO subsumptum, nec enim consequens est, quod si peccator non velit positive agere Poenitentiam, eo ipso velit esse in statu peccati. Ad probationem autem dico, quod illa regula, qui vult antecedens boni consequentis, vult etiam consequens, non sit universaliter vera: etenim bene quidem sequitur: Christus Dominus redemit homines: ergo illi peccaverunt: non tamen sequitur: Christus voluit redimere homines: ergo voluit quod peccarent. Similiter bene sequitur: ago Poenitentiam: ergo peccavi, et tamen volo agere Poenitentiam, quod est antecedens, et tamen nolo peccasse, quod est consequens; imo vero, ipsum, quod est agere Poenitentiam est velle non peccasse: ergo haec regula solum est vera, quando antecedens ordinatur ad consecutionem consequentis: aut e contra: unde bene sequitur: vis beatitudinem: ergo vis media ad beatitudinem, et e contra. In proposito ergo, licet ex hoc quod non agatur Poenitentia, colligatur: ergo est in statu peccati; non tamen sequitur: volo non agere Poenitentiam: ergo volo esse in statu peccati; quia non agere Poenitentiam non ordinatur ad consecutionem talis status: quia hunc statum non consequimur non poenitendo, sed potius quando actualiter peccamus: atque ita velle non poenitere tempore quo teneor, non est actus bonus, neque malus secundum suam speciem; proindeque non est novum peccatum.

DICES 6: Gravior est iactura vitae spiritualis, quam temporalis: sed si quis incidat in aegritudinem corporis, aut vulnus accipiat, statim ex obligatione naturae, et ex praecepto de dilectione sui, et mandato, Non occides, tenetur statim adhibere medicamenta, ne vitam amittat: ergo multo magis ubi accepit vulnus lethale peccati, debet adhibere remedium Poenitentiae, ne vitam spiritualem deperdat. — RESPONDENT aliqui, quod etsi praestantior sit vita spiritualis corporea, attamen disparitas est quantum ad obligationem eius conservationis, vel recuperationis; quia, inquiunt, homo non est dominus vitae corporeae, quemadmodum dominus est vitae spiritualis, quam acquirit, et sibi comparat propriis actibus. Verum licet forte in eo esset disparitas, quod qui auferret sibi vitam corporalem, peccaret contra iustitiam, quia rem auferret, quae non esset proprii dominii, non ita autem peccaret, si vitam spiritualem sibi auferret: nihilominus certum est, quod auferre sibi vitam spiritualem sit contra praeceptum caritatis erga seipsum, quae obligat unumquemque ad evitandum quodque malum, sive corporis, sive animae, quantum commode fieri potest; ac subinde obligat ad Poenitentiam necessariam, ut recuperetur vita spiritualis per peccatum derelicta; maxime cum mors spiritualis sit gravissimum damnum efficiens hominem obnoxium aeternae damnationi. Unde respondent alii distinguendo minorem: unusquisque tenetur statim adhibere medicamenta, si necessitas urgeat, et periculum sit in mora curationis; secus vero si talis non urgeat necessitas. Porro non semper homini existenti in statu peccati incumbit periculum vel relapsus vel damnationis; quippe ex plurimis peccatoribus rarissimi sunt, qui statim moriantur post peccatum commissum, et antequam possint agere Poenitentiam; alioquin si valeret hoc argumentum, etiam probaret Baptismum non posse ullatenus differri, saltem in parvulis, cum possint de repente mori; et tamen certum est, quod per aliquot dies possit differri.

Conclusio tertia. — PRAECEPTUM FACIENDAE POENITENTIAE PER SE OBLIGAT SUB NOVO PECCATO MORTALI, QUOTIES IMMINET MORTIS PERICULUM: PER ACCIDENS VERO IN PLURIMIS ALIIS OCCASIONIBUS.

Probatur prima pars, primo quidem auctoritate, et exemplo S. Augustini, qui (ut refert Possidius) dicere solebat, neminem etsi nullius sceleris sibi conscius esset, committere debere, ut sine Poenitentia migraret e vita: unde etiam ipse cum imminere sibi discessum intellexisset, Poenitentiales Davidis Psalmos in conspectu positos effusis uberrime lacrimis recitabat.

Suadet etiam ratio: quia instante mortis periculo, tenetur homo ex praecepto Poenitentiae satisfacere Deo pro suis in eum offensis, et iniurias ei factas compensare: enimvero si aliquando, maxime ea urgente necessitate, ista debet exequi, ut sibi divinam indulgentiam conciliet. Quae tamen ita sunt intelligenda, si homo eo instanti non praeveniatur aliquo nobiliori affectu erga Deum, puta per aestuans desiderium subeundi Martyrii, aut ardentissimum motum caritatis, vel elevationem mentis in Deum per caelestis contemplationis delicias, eo enim in casu non teneretur iustus ad exercendum actum Poenitentiae et doloris de peccatis.

Quod autem per accidens citra mortis periculum etiam pluries homo teneatur agere Poenitentiam, suaderi potest: primo namque cum sancta sancte tractari debeant et recipi, tenetur peccator agere Poenitentiam, ut illius beneficio peccatum diluat, et gratiam sanctificantem obtineat. quoties ministranda sunt Sacramenta, necnon et quando Sacramenta, quae dicuntur vivorum, sunt suscipienda: minister enim qui absque poenitentia Sacramentum aliquod administrat, peccat mortaliter, ut diximus agendo de Ministro Sacramentorum, multo autem gravius peccabit, qui eiusmodi Sacramenta in statu mortalis peccati susciperet. — Similiter viget obligatio agendae Poenitentiae, quando vehemens urget tentatio, et grave peccandi periculum imminet: non enim est opportunius vitandi peccati subsidium, quam detestatio praeteritorum: quippe cum haec detestatio non solum animum revocet a titillante concupiscentia, et ingesta tentatione, sed etiam nova conciliet gratiae auxilia, quibus eiusmodi periculum evanescat. Urget etiam agendae Poenitentiae obligatio, cum adest publica necessitas, et imminens divina ultio in communitatem tam propter propria, quam propter aliena peccata: tunc enim unusquisque tenetur ex affectu et amore erga communitatem per suam poenitentiam, quantum in se est, divinam iram amollire et avertere, quia membra debent esse sollicita pro se invicem, necnon et pro toto corpore, cuius sunt.

QUAERES: Utrum periculosum sit Poenitentiam ad extremum vitae prorogare?

AFFIRMO una cum SS. Patribus, qui hanc veritatem unanimi calculo constanter praedicant. Maxime S. August., in lib. 50. Homiliarum, Hom. 41. et S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 12. ubi scribunt; Si quis positus in ultima necessitate aegritudinis suae, voluerit accipere Poenitentiam, et accipit, et mox reconciliatur, et hinc vadit, fateor vobis, non illi negamus, quod petit, sed non praesumimus, quia bene exit: non praesumo, non vos fallo: Fidelis bene vivens securus hinc exit: baptizatus ad horam securus hinc exit: agens Poenitentiam, et reconciliatus, cum sanus est, et postea bene vivens, securus hinc exit: agens Poenitentiam ad ultimum, et reconciliatus, si securus hinc exit, ego sum securus: unde securus sum do securitatem: unde non sum securus Poenitentiam dare possum, securitatem dare non possum. — Eamdem rationem suppeditat S. Caesarius Arelatensis, Homil. 13. et 44. ubi cum dixisset, se dubium habere an prosit Poenitentia in extremis poenitenti: Quid tibi dicam, inquit, nescio: dici: non praesumo, non promitto, prorsus nescio de Dei voluntate; statim subiungit: Vis te, frater, a dubio liberare? vis, quod incertum est recedere? age Poenitentiam dum sanus es, si enim agis veram Poenitentiam dum sanus es, invenierit te novissimus dies, currito, ut reconcilieris. Si sic agis, securus es: quare securus es, vis dicam tibi? Quia egisti Poenitentiam, eo tempore, quo et peccare potuisti. Ecce dixi, quare securus es: si autem tunc agere vis ipsam Poenitentiam, quando peccare iam non potes, peccata te dimiserunt, non tu illa. — Idem docet S. Eligius, Homil. 6. cum agens adversus eos, qui ad finem vitae Poenitentiam differunt, scribit: Cum omnes homines Poenitentiam velint in fine vitae suae accipere, vix paucos videmus, eam secundum quod desiderant adipisci. Postmodum colligit. — Verum nemo fusius et eloquentius incertitudinem illam narrat, et exaggerat Salviano Massiliensi Epist. Ad Ecclesiam Catholicam, ubi scribit: Non quidem ulli vitiis carnalibus implicato sufficere ad vitam aeternam putem, si cum usque ad mortem in flagitiis consuerit, in obitu bene cuncta dispenset; nisi antea et peccatis renuntiaverit... aliqui peccare non desinit, quem in extremis situm, recedere a criminibus sola tantum fecit impossibilitas, non voluntas: qui enim a malis actibus tantum in morte discedit, non relinquit scelera, sed relinquitur a sceleribus; quia quantum ad animum, nec dum desiit, qui adhuc peccare velit, si possit. Et post, plura subiungit: « Quod si aut tanta vis morbi, aut tanta aegrotorum fuerit incuria, ut valetudinis labem usque ad dies ultimos trahant, quid dicam nescio, quid promittam penitus ignoro: revocare ab inquisitione ultimi remedii periclitantes, durum, et impium: spondere autem aliquid in tam sera curatione temerarium; sed melius tamen absque dubio, quamvis diuturna paralysi aridas manus, aliquo tamen nisu ad caelum erigi, quam lethali penitus desperatione dissolvi: melius est nihil inexpertum relinquere, quam morientem non curare; maxime quia nescio an in extremis aliquod tentare medecina sit, certe nihil tentare perditio ». — Idem docent Isidorus Hispalensis, lib. 2. Sent. cap. 13. et S. Bernardus, lib. De modo bene vivendi, cap. 27. ubi ait: Quando homo peccare potens poenitet, et vitam suam vivens ab omni crimine corrigit, sine dubitatione, quando ei mors advenerit, ad aeternam perveniet requiem: qui autem male vivit, et in morte Poenitentiam agit, sicut damnatio illius est incerta, remissio illius est dubia. Qui ergo securus cupit esse in morte de indulgentia, in sanitate Poenitentiam agat, et in sanitate peccata sua lugeat: igitur quia misericordia Dei occulta est, sine intermissione flere necesse est.

Tres alias huiusce periculi causas assignat Subtilis Doctor in Reportatis dist. 20. libri quarti Sent. Primam repetit ab infirmitatis et periculi effectibus, qui animum ob sui vehementiam ita occupant, nempe infirmitas dolore, periculum timore, ut vix aliud cogitare possit: « Sed, inquit, nolendo peccatum oportet, quod sit magna consideratio intellectus, et detestatio, ad hoc quod sit attritio sufficiens ex congruo ad remissionem peccati, sicut fuit vehementis delectatio prior in peccato ». Quam etiam rationem subiicit S. Raymundus ex auctoritate S. Hieronymi, et S. Augustini, lib. 3. De Poenitentia. § 23. In extrema aegritudine, inquit, vix potest aliquis poenitere, vel etiam cogitare, ait enim Hieronymus: Cum aegritudine opprimeris, vix potes aliud cogitare, quam quod sentis, et illuc rapitur intentio mentis, ubi est vis doloris. Multa enim (ut ait Augustinus) occurrunt tunc impedimenta: nam morbus urget, poena terret, filii, quos illicite dilexit, uxor et mundus, eum ad se vocant. Quam utique rationem egregie urget quisquis est Eusebius scribens ad Damasum de morte S. Hieronymi, ubi ait: « Forte quis iterum dicet: Vir qui toto tempore, quo vixit, male fecit, in mortis articulo accepta Poenitentia a Deo veniam obtinebit. Heu quam vana suspicio, et falsa meditatio! vix de centum millibus hominum, quorum mala semper fuit vita, meretur a Deo habere indulgentiam unus. Vir totus in peccatis genitus et nutritus, qui nec Deum vidit, nec agnovit, nec de eo audire voluit, nec se peccasse cognoscit, nec quid Poenitentia sit, nisi forte dormiendo novit, totus adhuc saecularibus innodatus negotiis, quem angustia premit filiorum quos deserit, quem infirmitas conterit, quem dolor divitiarum et temporalium bonorum concutit, cum eis non posse frui amplius se cernit; quam acceptam Deo accipit Poenitentiam, quam non acciperet, si adhuc se posse sanari crederet; certe vere concludam, qui dum sanus est et iuvenis Deum offendere non formidat, in morte non merebitur divinam obtinere indulgentiam ».

Secundam rationem petit Doctor a timore, qui tunc temporis totum hominem occupat, quique non est sufficiens dispositio ad promerendam gratiam: Oportet enim, inquit, quod sit voluntaria detestatio, et debita circumstantia finis, ut quod homo non solum poeniteat propter timorem poenae, sed timore filiali: sed difficile est tunc dolere, nisi ex timore solum; et si non sit cum amore, non disponit ex congruo: ideo difficile est. Eamdem rationem profert Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 17. Quem vere poenitet, inquit, oportet non solum timere Deum Iudicem, sed et Iustum diligere: non timeatur pro poena, sed ametur pro gloria. Concludendum est ergo cum Thoma ab Argentina art. 1. In rei veritate valde est difficile in extremis sic mentem colligere, quod homo non solum timore poenae, sed ex Dei dilectione doleat se Deum per peccatum offendisse, et proponat etiam, si diu deberet vivere, semper de hoc in futurum cavere: in his enim duobus consistit verum et salutiferum poenitere.

Tertiam rationem petit Doctor ab habitu in peccatis contracto, qui non potest non esse vehemens. Igitur difficile est tunc maxime contra istum habitum inclinari detestando quae prius erant delectabilia. Denique scribit multo maiorem in infirmo requiri displicentiam, quam in sano, quia liberius poenitet sanus. Ideo, inquit, credo, quod ad hoc, quod infirmus mereatur gratiam ex congruo, multo maiorem attritionem requireret, cum sit interitui proximus, quam si esset sanus. Sed difficile est habere tantam attritionem sicut in sanitate, non solum maiorem. Hinc tandem colligit, cum quis in eiusmodi statu vere poenitet, rarissimum esse, et instar miraculi. Cui certe consentit Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 17. Convertitur, qui iam totus, et omnino vertitur, qui iam non tantum poenas non timet, sed ad bonum Deum contendere festinat. Quae conversio si contigerit alicui etiam in fine, desperandum non est de eius remissione. Sed quoniam vix, vel raro est tam iusta conversio, timendum est de poenitente sero. Quem enim morbus urget, poena terret, ad veram viae venit satisfactionem, maxime cum filiis, quos illicite dilexerit, sint praesentes, uxor et mundus ad se vocent.