Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Tanta est humanae naturae ad malum proclivitas, et in bono sectando levitas et inconstantia, ut vix innocentiae venustatem adeptae, statim gravioris peccati colluvione deturpetur, et restituta illius sanitas novis succrescentibus morbis evanescat. Curatur equidem sacro Baptismatis medicamine genialis morbus, et primi parentis noxa deperdita salus divini illius Sacramenti virtute reparatur: at non ita radicitus evelluntur morbi reliquiae, quin iterum retrudescant, eoque lethalius animam inficiant, quod iam prorsus indigna divino munere in certum, aeternumque naufragium praeceps impingeret, nisi Poenitentia veluti secunda tabula naufraganti feliciter occurreret, et in portum divinae clementiae protelaret. Haec enim est, ait Tertullianus: Quae in peccatorem pronuntians pro Dei indignatione fungitur, et temporali afflictione aeterna supplicia, non dicam frustratur, sed expungit: cum enim provolvit hominem, magis revelat, cum squallidum facit, magis mundatum reddit, cum accusat, excusat, cum condemnat, absolvit. — Tantus namque est Poenitentiae vigor, et lacrimarum praerogativa, ut ex deterrimo peccatore delictis turpi, flagitiis infami, daemonum mancipio, et gehennae reo, faciat non modo virum innocentem, immaculatum, et culpis detestatum, sed fere Sanctorum maximum, cumque admirabili metamorphosi, velut in Ioannis Baptistae praerogativam et sanctitatem transformet, ut praeclare significat S. Laurentius Novariensis, cum de homine, qui Poenitentiae vacat, sic ait: Noli tu iam quaerere neque Ioannem, neque Iordanem, ipse tibi esto Baptista, quasi dicat, Ioannes Baptista virgo est, Martyr, Praecursor, Propheta, Anachoreta, quin et Angelus: esto igitur ex impudico virgo, esto Martyr a Poenitentiae acerbitatibus, esto Praecursor annuntians tibi Christum venturum in redemptionem, esto Anachoreta vitae sanctimonia, Propheta vaticiniis, Angelus puritate, Baptista meritis, verbo dicam, ipse tibi esto Baptista. Nec immerito sane, lacrimis enim Poenitentiae virtutem Baptismatis inesse non obscure significant SS. Patres, imprimis S. Ambrosius, cum exclamat: Bonae lacrimae, in quibus est redemptio peccatorum; quasi lacrimae sint redemptrices, et vicariae non solum Baptismatis, sed etiam Dominicae Passionis. Unde apprime quadrat in Poenitentiae lacrimas, quod de saliva Christi ingeniose dicit S. Chrysologus ad illud Ioann. 9. Expuit in terram, et linivit super oculos eius: Divino, inquit, ore luciferam dat salivam, ut sanitatis gutta baptizaret oculos peccatoris; piae enim lacrimae oculos baptizant, nam eorum fontem temperant, et contractas ab eis sordes eluunt. Imo totum hominem emaculant, ut advertit Hugo Cardinalis, dicens: Luctus est mentis humanae baptisterium: quasi diceret, nihil aliud esse lavacrum lacrimarum, nisi secundum Baptismum, quo totus homo quantumvis criminibus foedatus, omnino emaculatur, et virtutis ac innocentiae pulchritudinem induit. — His eleganter consonat S. Petrus Chrysol. cum de Magdalena pedes Christi lacrimis rigante exclamat: O quanta vis in lacrimis peccatorum! rigant caelum, terram diluunt, extinguunt gehennam: delent in omne facinus, latam divina promulgatione sententiam. Nec minus eleganter, sed ad scopum nostrum directius collimat, cum subdit: In peccatricis caput purgandis criminibus refluebat unda, ut suo fonte mulier in novum Baptisma suorum dilueret illuviem peccatorum. Liceat ergo cum S. Chrysostomo hic exclamare: O Poenitentia, quae peccata, Deo miserente, remittis, et Paradisum reseras, contritum sanas, omnem tristitiam exhilaras, vitam de interitu revocas, et dum restauras, honorem renovas, fiduciam das, vires reformas, gratiam abundantiorum refundis; omnia ligata tu solvis, omnia soluta tu custodis, omnia adversa tu mitigas, omnia contrita tu sanas, omnia confusa tu lucidas, omnia desperata tu animas, etc. Nec minus eleganter et erudite his concinit Auctor libri De vera et falsa Poenit., cap. 1. ubi scribit: Quantum sit appetenda gratia Poenitentiae, omnis auctoritas declarat, animis bonorum vita conatur ostendere; languores enim sanat, leprosos curat, mortuos suscitat, vitia fugat, virtutes exornat, mentem munit et roborat, omnia satiat, omnia redintegrat, omnia laetificat, sanitatem auget, quam conservat. Claudis gressum, aridis copiam, caecis restituit visum. Temperat successus, constringit impetus, moderatur excessus. Ignorans se, per hanc se recognoscit; quaerens se, per hanc se invenit. Haec quae homines ad Angelos ducit, et creaturam reddit Creatori, ista ovem perditam monstravit, quaerenti, et decimam drachmam obtulit anxianti. Haec dissipatorem filium ad patrem reduxit. In hanc omne bonum innititur, per hanc omne bonum conservatur, fugat tenebras, inducit lucem, excoquit omnia ipsa ignis consumens.

De hoc itaque tam stupendo nobis concesso beneficio ac remedio agendum erit in praesenti Disputatione tribus, ut fieri assolet, Articulis distinguenda: quorum primus, erit de essentia, necessitate, et miranda efficacia virtutis Poenitentiae; secundus, de institutione, materia, et forma Poenitentiae Sacramenti: tertius denique, de tribus eiusdem Sacramenti partibus, videlicet, Contritione, Confessione, et satisfactione. Quae omnia, ut ordine convenientiori distribuantur, quilibet Articulus tribus Sectionibus absolvetur.

Eam specialem praerogativam sibi vindicat Poenitentia, quod virtutis simul ac Sacramenti dignitatem et rationem obtineat: cetera namque Sacramenta cum sint instrumenta divinitus instituta ad gratiam conferendam, potiusque in actione ministrantis, quam in operatione suscipientis consistant, ex sua ratione formali virtutis nomen et essentiam non obtinent. Secus autem est de Poenitentia, quae cum ex poenitentis actibus simul ac Dei beneficio integretur, etiam virtus simul est ac Sacramentum, maxime in Lege Evangelica, in qua Christus Dominus Sacerdotibus auctoritatem contulit absolvendi reos poenitentes ab omnibus peccatis, quibus inquinabantur, et divinae iustitiae obstringebantur. — Quamquam autem Poenitentia, quatenus Sacramentum, longe Poenitentiae virtutis meritum et dignitatem excedat, attamen quia virtus Poenitentiae (inquit Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1.) universis hominibus, qui se aliquo peccato mortali inquinassent, quovis tempore ad gratiam et iustitiam consequendam necessaria, illis etiam qui Baptismi Sacramento ablui petivissent, ut perversitate abiecta, et emendata, tantam Dei offensionem, et pio animi dolore detestarentur... Dominus autem Sacramentum Poenitentiae tunc praecipue instituit, cum a mortuis excitatus insufflavit in Discipulos suos, dicens: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis. etc. Ideo prius de Poenitentia ut virtute, quam ut Sacramento sermo habendus est tribus in sequentibus Sectionibus, quarum prima Poenitentiae virtutis naturam; secunda necessitatem; tertia denique illius efficaciam aperiet.

Cum Poenitentia, qua virtus, sit spiritualis quaedam animae qualitas, cuius entitas, utpote tenuissima, nonnisi per ordinem ad obiectum in quod tendit, et subiectum in quo residet, aperte possit innotescere, ideoque illius natura est ex utroque investiganda. Porro Poenitentiae vocabulum derivatur, vel a punitione, vel a poena. Priorem derivationem tradit S. Isidorus, lib. 6. Originum, cap. ult. Poenitentia, inquit, appellata est, quasi poenitentia, eo quod ipse homo se puniat poenitendo quod male admisit, nam aliud nihil agunt, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt, impunitum esse non sinant. Ipsi concinit S. Aug., Epist. 54. scribens: Nihil aliud agit, quem veraciter poenitet, nisi, ut id, quod male fecerit, impunitum esse non sinat, eo quippe modo sibi non parcenti ille parcet, cuius altum, iustumque iudicium nullus contemptor evadit. Posterior derivatio, nimirum a poena, traditur ab Auctore lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 19. ubi ait: Poenitere est poenam tenere, ut semper puniat in se ulciscendo, quod commisit peccando. Poena enim proprie dicitur laesio, quae punit, et vindicat quod quisque commisit. Ille igitur poenam tenet, qui semper punit quod commisisse dolet. Poenitentia itaque est vindicta semper puniens in se, quod dolet commisisse. Huic postremae derivationi subscribit Doctor in 4. dist. 14. quaest. 1. n. 15. ubi ait: Poenitentiam secundum nominis Etymologiam idem esse ac poenae tenentiam: Poenitere enim, inquit Doctor, idem est, ac poenam tenere. Unde μετάνοια, latine poenitendo, significat universim dolorem ob aliqua facta, vel omissa, iuxta illud Ausonii Epigram:

Sum Dea, quae facti, non factique exigo poenas:
Nempe ut poeniteat: sic Metanoia vocor.

Reclamant nihilominus huius temporis haeretici, maxime Lutherani et Calvinistae, una cum suis Antesignanis; Lutherus enim in Epistola ad Vicarium sui Ordinis, ait: Poenitentiam non significare dolorem, aut odium praeteritae vitae, sed amorem iustitiae, et novae vitae instituendae. Ei subscribit Calvinus, lib. 3. Instit., cap. 3. ubi declarat Poenitentiae nomen maxime denotare conversionem vitae praeteritae, ac mentis mutationem. Eis praeiverat Laurentius Valla scribens vocabulum μετάνοια, rectius per resipiscentiam, quam per Poenitentiam latine reddi. Suffragatur etiam Erasmus, qui quoties in textu Graeco Bibliorum vocabulum μετάνοια repetit, toties illud per resipiscentiam exprimit: unde in 3. c. S. Matthaei declarat Poenitentiam idem esse, ac poenae tenentiam, et poenitere, quasi poenam tenere, idest, postea sapere, seu resipiscere; resipiscentia namque deducitur ex re et sapientia, et resipiscere a re et sapere. Contra quos omnes errores praescribendum est in sequentibus Quaestionibus, quarum prima aperiet, quid sit Poenitentia: secunda, qualis sit: tertia, quodnam sit illius obiectum: quarta, in quo subiecto resideat.

NOTANDUM 1. Poenitentiam, quatenus a Sacramento distinguitur, esse duplicem, habitualem videlicet, et actualem. Habitualis est permanens in anima qualitas, eam promptam et expeditam efficiens, ac cum ipsa concurrens ad eliciendos Poenitentiae actus. Actualis vero est ipsemet actus Poenitentiae, quo peccator vindicare cupit ac detestari peccatum a se commissum; qui utique actus generatim duplex est, interior videlicet, et exterior. Interior est ille motus animae, quo peccator movetur ad eluendum peccatum a se commissum. Hic autem quadruplex a Doctore ibidem n. 15. distinguitur: primus, velle vindicare ac punire peccatum, ex praevia cognitione intellectus manifestantis voluntati deformitatem et malitiam, ob quam cognitionem movetur voluntas ad volendum illud vindicare et execrari: secundus est illius peccati detestatio et odium: tertius, voluntaria acceptatio poenae propter illud inflictae: quartus, eiusdem poenae sustinentia voluntaria ac perpessio. Exterior vero est duplex, nimirum confessio externa peccati admissi, quam comitatur ac sequitur verecundia et pudor, qui non est levis animae poena propter admissum peccatum. Secundus est omnis actus laboriosus corporalis, quo punitur poenitens confessus, et satisfacit Deo pro admisso et commisso crimine. Hic autem maxime sermo est de illo quadruplici actu Poenitentiae, utrum videlicet quatuor illi actus revera a Poenitentia virtute eliciantur, ita quod cum habitus distinguantur per actus, sic Poenitentia per huiusmodi quatuor actus appareat vera virtus, et ab aliis omnino distincta.

NOTANDUM 2. Ex eodem Doctore ibidem, Poenitentiam ex his quatuor actibus quadruplicem sortiri definitionem vel descriptionem, quarum prima est: poenitere est vindicare peccatum a se commissum. Cui utique descriptioni adstipulatur Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, apud S. Augustinum dicens, cap. 8. Poenitentia est quaedam volentis vindicta puniens in se quod dolet admisisse. Unde cap. 19. Poenitere est poenam tenere, ut semper puniat se ulciscendo quod admisit peccando. Suffragatur etiam S. Augustinus, Epist. 308. ad Seleucianum: Est etiam poenitentia, inquit, bonorum et humilium fidelium opera, in qua pectora tundimus dicentes: Dimitte nobis debita nostra. Accedit Isidorus Hispalensis, lib. 6. Etymol., cap. ult. ubi sic legitur: Poenitentia appellata est quasi poenitentia, eo quod ipsemet homo in se puniat poenitendo, quod male admisit. — Secunda descriptio est: poenitere est detestari vel odisse peccatum a se commissum, vel displicentiam habere de peccato a se commisso. Quae utique Poenitentiae descriptio frequentissima est apud SS. Patres, eamque probat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. ubi loquens de dispositionibus ad iustificationem necessariis, inter cetera ait: Propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Et Sess. 14. cap. 6. Contritio, inquit, animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. — Tertia descriptio est: poenitere est poenam inflictam pro peccato commisso gratanter acceptare. Unde Tridentinum ibidem, cap. 1. ait: Ut perversitate abiecto et emendati tantam Dei offensionem cum peccati odio et pio animi dolore detestarentur: ubi per pium animi dolorem voluntariam poenae acceptionem designat. Quam etiam descriptionem approbat Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 3. dicens: Hinc peccator semper doleat, et de dolore gaudeat. — Quartam tandem Poenitentiae descriptionem sic efformat Doctor: Poenitere est poenam sibi pro peccato suo inflictam patienter sufferre. Quam utique descriptionem una cum praecedenti approbat Tridentinum, Sess. 14. cap. 9. dicens: « docet denique, tantam esse divinae munificentiae largitatem, ut non solum poenis sponte a nobis pro vindicando peccato susceptis, aut Sacerdotis arbitrio pro mensura delicti impositis; sed etiam temporalibus flagellis a Deo inflictis, et a nobis patienter toleratis satisfacere valeamus ». Quaeritur autem utrum Poenitentia sub hac quadruplici ratione sit virtus, non quidem generalis, sed specialis.

NOTANDUM 3. Quod ex Arist. 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus electivus in medietate consistens, quoad nos, prout vir prudens definierit. Haec autem generatim est duplex: generalis videlicet, et specialis. Virtus generalis dicitur quatuor modis: primo, per praedicationem, quia praedicatur de omnibus aliis virtutibus: qua ratione iustitia communiter accepta dicitur esse virtus generalis et communis, quatenus videlicet est rectitudo animae dictans qualiter bonum sit faciendum, et malum fugiendum. Unde Christus Dominus dicebat S. Ioanni Baptistae, Matth. 3. Sic decet nos implere omnem iustitiam; nulla enim est virtus cui haec iustitiae ratio non conveniat. Secundo, virtus dicitur generalis per regulationem; et sic prudentia dicitur regula omnium virtutum, quia omnes virtutes regulari debent per prudentiam: siquidem prudentia docet tenere medium, et fugere ab extremis. Tertio, virtus aliqua dicitur generalis per informationem; quia videlicet aliis virtutibus pretium ac dignitatem confert: et sic caritas est virtus generalis, quia ipsa est quae alias virtutes informat: easque Deo dignas et gratas efficit. Quarto denique, dicitur generalis per aggregationem omnium virtutum, quia omnes aliae virtutes videntur concurrere ad illius actum: sic Poenitentia, prout detestativa peccati, dicitur ab aliquibus virtus generalis, quia nulla est quae vitium sibi oppositum non execretur.

His ita praelibatis, quaeritur, utrum Poenitentia sit mera animi resipiscentia, et vitae praeteritae innovatio, aut animi dolor, et peccati vindicta: secundo utrum secundum suum quadruplicem actum virtutis dignitatem obtineat: tertio, utrum sit virtus specialis aut generalis. Quae utique resolvantur in tribus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — POENITENTIA NON EST SIMPLEX RESIPISCENTIA ET NUDA CESSATIO A PECCATO; SED ETIAM DOLOR DE PECCATO AC OFFENSA PRAETERITA. Haec est contra haereticos, eamque aperte docet Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. ubi de Contritione sic loquitur: Declarat igitur sancta Synodus, hanc Contritionem non solum cessationem a peccato, et vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere. Quam utique veritatem probat his textibus Ezechielis 18. Proiicite a vobis omnes iniquitates vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum. Et statim subdit Concilium: Certe qui illos Sanctorum clamores consideraverit: Tibi soli peccavi, et malum coram te feci: laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum; recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae: et alios huius generis, facile intelliget, eos ex vehementi quodam anteactae vitae odio, et ingenti peccatorum detestatione manasse. Unde Can. 5. sic haereticorum doctrinam damnat: Si quis dixerit, eam Contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem... anathema sit.

Probatur eadem veritas ex illis omnibus Scripturae locis, in quibus quoties fit mentio Poenitentiae, toties dolor, ac subeunda poena exprimitur. Sic Iob. ult. Ipse me reprehendo, et ago Poenitentiam in favilla et cinere. Cinis autem et favilla dolorem animi et carnis afflictionem indicant. Similiter Matth. 11. Christus Dominus loquens de Poenitentia neglecta a Chorozaitis ait: Si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio, et cinere Poenitentiam egissent. Porro cinis et cilicium arguunt animi displicentiam et maerorem de peccatis admissis, non tantum resipiscentiam et sententiae mutationem, nec solam vitae novae instaurationem et institutionem. — Similiter Lucae 10¹. Christus Dominus laudat Ninivitarum Poenitentiam: sed illa Poenitentia dolorem, lacrimas, et afflictionem corporis importabat, ut legimus Ionae 3. ubi Ninivitae saccos induerunt, et suum caput asperserunt cinere, non tantum ut dolorem suum de peccatis vitae prioris ostenderent, sed etiam poenalibus exercitiis et operibus laboriosis aliquo modo suas in Deum offensas et culpas ulciscerentur: et ea Poenitentia poenalis et laboriosa non erat tantum mera mutatio consilii, seu resipiscentia, sed resipiscentiam supponebat. — Denique Apostolus 2. Cor. 7. agens de Poenitentia, quam Corinthii conceperant de peccato fornicarii, ad primam suam Epistolam, ait: Contristati enim, inquit, estis secundum Deum: quae enim secundum Deum tristitia est, Poenitentiam in salutem stabilem operatur: ergo tristitia, quae secundum Deum est, efficit ut Poenitentia sit salutaris: at tristitia dolor quidam est.

Idem docent SS. Patres. Nazianzenus, Oratione ad sacra lumina, ubi Poenitentiam appellat baptismum lacrimarum. Et S. Augustinus, lib. 3. De Trinitate, cap. 4. eam appellat crucifixionem interioris hominis. Unde lib. 50. Homiliarum, Homil. ult., cap. 5. Non sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi de his quae facta sunt, satisfiat Deo per Poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis. Omnium autem praeclarissime id docet S. Isidorus, lib. 6. Etym., cap. 19. ubi ait: Poenitentia, quasi Poenitentia dicitur, eo quod ipse homo poenitet poenitendo quod male admisit: nam nihil aliud agunt illi, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt, impunitum esse non sinant: eo quippe modo sibi non parentibus ille parcat, cuius altum iustumque iudicium nullus contemptor evadet.

Suffragatur etiam ratio Theologica: nam Poenitentiae nomen significat perfectam anteactae vitae correctionem et emendationem; quae utique tria significat: primo, errati cognitionem, quae causa doloris est: secundo, displicentiam prioris vitae, seu dolorem internum eius, quod actum aut omissum fuerit: tertio denique, spontaneam castigationem, quae doloris illius interni, seu displicentiae vitae prioris est effectus ac perfectio: Poenitentia autem dicitur praecipue ex hoc effectu punitionis aut ultionis voluntariae peccatorum in nobis, a veteri et antiquato verbo, poenio, quod idem est ac punio; unde poenitet dicitur quasi poenam tenet.

DICES 1: Ex Tertulliano, lib. 2. Contra Marcionem. cap. 24. ubi inquirens, quid significet Poenitentiae nomen, respondet: Nihil aliud intelligitur, quam simplex conversio sententiae prioris, quae etiam sine reprehensione eius possit admitti, etiam in homine nedum in Deo, cuius omnis sententia caret culpa: igitur Poenitentia ex se non importat dolorem et poenam. — Distinguo consequens: si Poenitentiae vocabulum accipiatur generatim, et quatenus a Scriptura sacra tam Deo, quam homini tribuitur, concedo: si prout homini peculiaris est, et inservit obtinendae peccatorum remissioni, nego. Porro Tertullianus ibidem agit de Poenitentia, quatenus Deo tribuitur, qui pluries in Scriptura dicitur poenitere; paulo enim ante dixerat, superest enim iam agnoscere quid sit poenitentia Dei: at longe diversa est illa divina Poenitentia ab humana: seu (inquit Tertullianus ibidem) haec definitio in omnibus aliam formam divinae Poenitentiae statuit: quae neque ex improvidentia, neque ex levitate, neque ex ulla boni, vel mali operis damnatione reputetur, sicut humana. Quibus verbis distinguit divinam Poenitentiam ab humana, quod haec primo in animi levitate seu mobilitate fundetur: secundo, quod includat operis omissi seu admissi damnationem: tertio, quod significet dolorem et vindictam de re commissa, necnon et exhibendam Deo satisfactionem.

INSTABIS: Tertullianus ibidem, ait, Poenitentiae nomen significare dumtaxat animi demutationem: nam et in Graeco sono, inquit, Poenitentiae nomen non ex delicti confessione, sed ex animi demutatione compositum est: igitur, etc. — RESPONDEO, id quidem verum esse, si sola attendatur nominis Etymologia, seu derivatio Graeca; nam poenitio dicitur a μετὰ, quod significat, trans. seu post. et νοῦς quod idem est ac mens, et cogitatio, ita quod μετάνοια, idem sit ac posterior sententia, vel secunda cogitatio, sententiae mutatio. Secus vero est si attendatur secundum illius vocabuli usum frequentatum tum in Scriptura, cum apud sacros Auctores; et ut vocabulum istud hominis Poenitentiam significat; ut sic enim nedum importat simplicem sententiae mutationem, sed etiam animi dolorem. Quamquam etiam in Scriptura sacra interdum Poenitentia solum significet animi mutationem: hinc efficaces gratiae, quibus Deus electos ad vitam aeternam certo perducit, dicuntur Rom. 11. Donum Dei sine Poenitentia, quia Deus ex quo destinavit eas alicubi, consilium non mutat.

DICES 2: Lactantius, lib. 2. Instit. cap. 24. dicit μετανοεῖν Latine optime reddi per resipiscentiam: igitur Poenitentia nihil aliud significat quam mentis mutationem et revocationem. — NEGO consequentiam: Lactantius enim ibidem ait: Resipiscit, ac mentem suam quasi ab insania revocat, quem errati piget, castigatque seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad rectius vivendum: tum illud ipsum curat, ne rursus in eosdem laqueos inducatur: igitur ex Lactantio Poenitentia non modo significat agnitionem errati, vitaeque prioris emendationem, sed etiam animi dolorem, dementiae seu peccati castigationem et ultionem, cum ipso vitae in melius componendae proposito.

DICES 3: Verbum poenitet apud optimos Auctores interdum idem significat ac taedet, pudet, piget, etc. Sic Cicero, lib. De Senectute: Si ad centesimum vixisset annum, senectutis eum suae poeniteret. Et in somnio Scipionis: Ipsa terra, inquit, ipsa parva mihi visa est imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, poeniteret. Et Plinius, lib. 1. cap. 17. loquens de Essenis apud Iudaeos religiosis: Gens aeterna, inquit, in qua nemo nascetur tam fecunda illis aliorum vitae poenitentia est: igitur vocabulum istud non semper significat dolorem peccati punitivum. — NEGO consequentiam: haec enim omnia dicuntur per metaphoram, quod videlicet in iis, quae nobis taedio, pudori, contemptui sunt, poena quaedam, molestia, ac displicentia videatur inesse; unde quidquid taedet, pudet, et piget, etiam dolere aliquatenus censetur.

Conclusio secunda. — POENITENTIA SECUNDUM SUAM QUADRUPLICEM ACCEPTIONEM ET DESCRIPTIONEM POTEST ESSE ACTUS VIRTUTIS. Ita Subtilis Doctor, dist. 14. qu. 2. et

Probat primam partem n. 2. ubi ait: « Prima Poenitentiae acceptio est quod sit vindicta peccati commissi ab eo, qui illud commisit: sed haec vindicta potest esse actus virtutis, et conformis rectae rationi: quia, inquit, secundum rectam rationem quilibet Legislator vindicat transgressionem legis: unde et Philosophus in fine libri 10. Ethicorum, post doctrinam de vitiis et virtutibus, statim introduxit legem positivam tamquam ultricem vitiorum, et praemiatricem virtutum: sed si Legislator recta ratione vindicat, minister recta ratione exequitur; quia universaliter rectitudo in actu subministrationis est ex conformitate eius ad agens, cui subministrat: ergo secundum rectam rationem potest aliquis ut minister Legislatoris vindicare peccatum commissum contra legem: et hoc in illum, in quem est sibi commissum vindicare, quia alias non est subministrans: sed unicuique commissum est esse Ministrum Dei ferentis legem suam ad vindicandum in seipsum pro peccatis, quae commisit. Poenitere autem primo modo dicit sic vindicare in seipsum; tenere enim, quando non additur dativus exprimens cui teneatur, significat quod sibi ipsi tenenti teneatur, ut patet ex communi sermone. Ideo Deus licet puniat peccatorem, non dicitur poenitere; quia non sibi, sed alteri poenam infligit: sed sibi ipsi infligens dicitur poenitere, idest, poenam applicando tenere ». Haec Doctor. Nem autem videatur asserere vindictam peccati semper procedere ab habitu virtutis, statim subdit: « Non dico, quod poenitere primo modo semper sit actus virtutis, idest, elicitus a virtute: sed dicitur actus virtutis, quia natus est elici a virtute vel generare virtutem, quia conformis est rectae rationi, et in hoc est bonitas moralis, quod sit a virtute generata, vel virtutem generans ». Quae utique omnia cum evidentia sint ex terminis, in eis elucidandis non est quod diutius immoremur.

Idem probat de ceteris tribus Poenitentiae acceptionibus, n. 21. et 12. « De secunda, inquit. significatione huius vocabuli poenitere, scilicet de eo, quod est detestari peccatum commissum, vel displicentiam habere de commisso, dico quod iste potest esse actus virtutis. Probatur ut prius, quia potest esse actus electivus concors rationi rectae. Ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. — Et ex hoc patet secunda conclusio, scilicet cuius virtutis potest etiam esse actus; quia nullius specialis, sed cuiuscumque appetitivae: quaecumque enim virtus inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus appetitiva, quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitiva. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentiae virtute primo modo, ut est species iustitiae; quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea. — De tertio, quod est gratanter acceptare poenam inflictam pro peccato commisso, dico quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva, quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum; per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui infuit. — De quarto, scilicet patienter ferre poenam inflictam, patet quod potest esse actus virtutis, et specialis virtutis, quia patientiae ». Ita Doctor. Quibus omnibus aperte fatetur Poenitentiam secundum quadruplicem illius acceptionem in secundo Notabili superius expressam, sortiri posse rationem et appellationem virtutis actualis, vel quatenus a virtute imperatur aut elicitur, vel prout ad eam ordinatur et dirigitur. Verum sola primaria illius acceptio ad virtutem Poenitentiae praecise spectat; nam tres alii actus, qui interdum inveniuntur in perfecta ac suis omnibus numeris absoluta Poenitentia, elici possunt ab aliis virtutibus, ut apparebit ex dicendis in tertia Conclusione. — Quod autem Poenitentia generatim accepta, prout nempe tendit ad detestationem et destructionem peccati, quatenus est offensivum Dei, sit virtus, probatur primo: non datur divinum praeceptum, nisi de actu studioso et laudabili: sed divinum praeceptum est de Poenitentia agenda. Matth. 4. ubi Christus caepit praedicare, et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum. Et Marci 1. Poenitemini, et credite Evangelio. Igitur Poenitentia est virtus. Insuper, nullus actus est laudabilis et meritorius, nisi sit actus virtutis: sed poenitere est laudabile et meritorium: igitur, etc. Denique, ex Aristotele 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus, qui facit bonum habentem, et eius opus reddit bonum: sed Poenitentia bonum facit habentem; imo saepe illum meliorem et sanctiorem reddit, quam erat ante lapsum: nam, inquit S. Paulus ad Rom. 5. Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia. Unde Petrus Damianus, Serm. 56. Consuevit Deus honorare poenitentes magis, quam innocentes: nam, ut ait S. Gregorius, lib. 11. Moral., cap. 19. Discretus quisque ex eo quod mala se egisse intelligit, ad discretionis regulam reducitur; et inde altius ad iustitiam proficit: unde ad tempus a iustitia cecidisse videbatur. Quod utique praeclare confirmat S. Ambrosius, in Sermone De Cathedra S. Petri, ubi inter cetera, ait: Fidelior profecto factus est Petrus, postquam fidem se perdidisse deflevit: atque ideo maiorem gratiam reperit, quam amisit. Cui praeclare concinit S. Maximus, Homil. 4. Petrus, inquit, tentationibus suis proficit, defectibus suis gaudet, periculis suis crescit: tamquam bonus enim Pastor Petrus gregem accepit, ut qui sibi ante infirmus fuerat, fieret omnibus firmamentum. Constat igitur, Poenitentiam esse summe laudabilem, et poenitentem reddere bonum habentem: ac proinde virtutis dignitatem et rationem obtinere.

DICES 1: Virtus est dispositio perfecti ad optimum: sed Poenitentiae actus hanc rationem non obtinet; siquidem primarius actus poenitendi est tantum velleitas, seu conditionata voluntas, qua peccator vellet, si fieri posset, se non commississe peccatum; quod utique non potest velle absolute, utpote cum sit impossibile: igitur, etc. — NEGO minorem: licet enim poenitere sit mera velleitas, quatenus tendit in peccatum praeteritum et factum, si tamen spectetur peccatum ut actu permanens in conversione ad creaturas, et aversione a Deo, et prout est animae macula ex offensa Dei, sic est absolutus aliquis actus, quo voluntas avertens se a creatura, quam nimio et inordinato amore dilexerat, ad Deum sese recipit, ut pro viribus ei ablatum honorem restituat, et quantum se glorificavit in deliciis, tantum subeat tormentum et luctum: qua ratione poenitens non habet simplicem velleitatem, sed voluntatem absolutam.

URGERIS EX ARISTOTELE, Ethic., 1. Nihil est stultum aut stolidum eorum quae sunt secundum virtutem: at velle peccatum non fuisse, sive voluntate absoluta, sive conditionata, est aliquid stultum et stolidum et ineptum; quippe cum praeteritum non esse praeteritum sit omnino impossibile: igitur, etc. — DISTINGUO minorem: velle ut id quod praeteritum est non fuerit, est aliquid ineptum, transeat: velle reprobare malum admissum, et optare ut non fuisset, est ineptum, nego. Poenitentia autem non tendit in praeteritum, quasi poenitens existimet fieri posse, ut actus commissus de facto commissus non fuerit: sed ipsum reprobat ut male factum; nam est dolor Poenitentis, seu displicentia, ac reprobatio facti praeteriti cum intentione removendi sequelam ipsius, idest offensam Dei, et reatum poenae. Quod utique ineptum non est, sed prudentissimum.

DICES 2: Omnis virtus propter se, seu propter finem sibi proprium est expetenda: atqui Poenitentia non expetitur propter se, sed propter malum culpae eluendum: igitur non est censenda virtus. — NEGO minorem: Poenitentia enim expetitur propter se, hoc est propter finem sibi proprium, qui est delere malum culpae, et Deo offenso satisfacere: non autem expetitur propter: aliquem alium finem a fine sibi proprio distinctum.

URGEBIS: Id quod tendit in malum, quatenus malum est, non potest expeti propter se, seu propter bonitatem et perfectionem propriam: sed Poenitentia tendit in peccatum, quod est per se malum: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: quod tendit in malum motu prosecutionis, concedo: motu aversionis, et fugae, nego. Et sic distincta minore, neganda est consequentia: medicina enim tendit in morbum, et tamen est expetibilis, et quidem ante morbum conditionate, post morbum vero absolute; quia medicina tendit in morbum, non ut faciat aut conservet, sed ut destruat. Ita etiam a simili Poenitentia tendit in peccatum, non ut admittat, sed ut avertat. Unde poenitens vult quidem peccatum, non utique faciendum, sed destruendum.

DICES 3: Omnis virtus debet habere bonum pro obiecto: sed Poenitentia non habet bonum pro obiecto, quia versatur circa peccatum; igitur non est dicenda virtus. — NEGAT maiorem Doctor Seraph., dist. 11. art. 1. qu. 1. ad 3. contrarium enim, inquit, apparet in temperantia, misericordia, et fortitudine, quae versantur circa id quod malum est. Aliter distinguo maiorem: virtus debet habere obiectum bonum, prosecutiva, concedo: aversativa, nego. Nam prosequi malum, et fugere bonum, equidem malum est: at vero prosequi bonum, et aversari malum, est rectum et bonum. Hac ratione potestas punitiva bona est, licet tendat in malum puniendum; non est enim potestas nisi a Deo, inquit S. Paulus ad Rom. 13. Unde subdit: Si malum feceris, time; non enim sine causa gladium portat: Dei enim minister est, vindex in iram Dei, qui malum agit. Cum ergo virtus Poenitentiae sit aversiva ac destructiva mali, hac ratione virtutis dignitatem sortitur. Adde quod Poenitentia duplicem habet actum, inquit Seraphicus Doctor, scilicet refugere ac detestari malum, et peccatorem emendare, ac in meliorem sortem ac vitam reformare; quod per se bonum est; et sic ratione huius actus Poenitentia tendit in bonum.

DICES 4: Omnis virtutis actus delectationem quamdam infert: at Poenitentia non ingerit delectationem, sed dolorem: igitur non est virtus. — DISTINGUO maiorem: virtus delectationem infert ratione sui actus, concedo: ratione sui obiecti, nego. Fortitudo enim ratione peculiaris obiecti; puta periculorum in bello sustinendorum, aut aggrediendorum, molestiam infert; siquidem illud obiectum tristativum est ac dolorificum; nihilominus actus illius per se virum fortem delectat; enimvero prompta animi alacritate pericula aggreditur. Ita a simili, tametsi poenitere triste ac molestum habeat obiectum ratione sui; tamen delectat ob alacritatem et promptitudinem, qua voluntas ex agendi frequentatione suos actus exercet, et voluntarie sese ad peccati detestationem determinat. — Quod, ut percipiatur evidentius, observandum est cum Doctore, loco supra laudato n. 4. quod ad perfectam Poenitentiam quinque concurrunt actus per ordinem: quos sic praeclare expendit noster Pitigianus ad dist. 14. qu. 2. art. 2. Primum, est velle imperativum, imperans atque coniungens causas tristitiae ad invicem: secundum sunt ipsae causae tristitiam causantes: tertium, est ipsa tristitia: quartum, est complacentia, et velle, seu acceptatio illius tristitiae: quintum ex illo velle sequitur gaudium de illa tristitia, iuxta dictum S. Aug. Peccator de peccato doleat, et de dolore gaudeat. V. gr. Petrus peccavit peccato fornicationis; in poenitendo hunc ordinem habet, primo habet velle imperativum, quo imperat causas tristitiae, quae sunt duae, nempe fornicationis apprehensio, et nolle, seu odio habere fornicationem illam. Tum dico quod velle illud imperativum, quo voluntas imperat intellectui, ut consideret, et apprehendat illam fornicationem, et sibimetipsi, ut illam detestetur, est primum; secundum est apprehensio illius fornicationis, et nolitionis, seu odium illius: tertium est tristitia, quae ex apprehensione fornicationis, et eiusdem nolitione causatur: quartum est unum velle, quo voluntas vult tristitiam illam habere. Quintum, ad illud velle, quo vult habere tristitiam, sequitur gaudium, et tunc verificatur dictum S. Augustini: Peccator de peccato doleat, etc. Porro inter ista quinque Doctor ponit huiusmodi ordinem, seu distinctionem: quia primum se habet ut causa principalis tristitiae, sed remota: secundum se habet ut causa proxima, et immediata tristitiae: tertium se habet ut effectus: quartum se habet tamquam effectus sequens ex illo actu. Primum itaque distinguitur a secundo, sicut causa principalis et remota a causa secundaria et propinqua; secundum distinguitur a tertio velut causa ab effectu, seu actio a passione: tertium a quarto, sicut obiectum ab actione, quae transit super ipsum: et primum a quinto, sicut obiectum a passione appetitiva illius obiecti.

Conclusio tertia. — POENITENTIA EST VIRTUS SPECIALIS, NON AUTEM GENERALIS. Haec est Doctoris loco supra laudato n. 1. ubi ait: Poenitere est actus specialis virtutis. Probatur. quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas. Obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile: circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum. Quasi diceret: virtus illa specialis est, cuius obiectum formale non est commune aliis virtutibus: sed obiectum Poenitentiae, nempe peccatum vindicabile, non convenit aliis virtutibus, nulla siquidem alia virtus tendit in peccatum, ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmatur: Ubi specialis est difficultas tendendi in obiectum, quae non reperitur in aliis virtutibus, ibi debet esse virtus specialis: at in offensa Dei ut vindicabili et expiabili per satisfactionem, et in iniuriarum compensationem, specialis est difficultas, quae non reperitur in obiectis aliarum virtutum, in eo scilicet quod qui peccavit, doleat de offensa, et qui peccati voluntatem expertus est, pro eo velit satisfacere, ac poenam subire: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmat iterum Doctor ex circumstantiis: virtus enim illa specialis est, quae aliter tendit in suum obiectum, quam quaecumque alia virtus: sed Poenitentia aliter tendit circa peccatum, quam ceterae virtutes: siquidem nulla alia virtus praeter Poenitentiam versatur circa peccatum ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur, etc.

DICES 1: Illa virtus non est specialis. quae se extendit ad obiecta omnium aliarum virtutum: sed Poenitentia versatur circa obiecta aliarum virtutum: igitur non est virtus specialis, sed generalis. Maior constat. Minor vero probatur: Poenitentia respicit omne peccatum; siquidem illius vindictam et destructionem auspicatur: sed peccatum secundum totam suam latitudinem involvitur in obiectis aliarum virtutum; siquidem virtus omnis media stat inter duo extrema vitiosa, quorum fugam et destructionem intendit: ergo Poenitentia non est specialis virtus. — DISTINGUO maiorem: si se extendat ad obiecta aliarum virtutum, sub eodem motivo, quo ab aliis virtutibus respicitur, concedo: sub motivo distincto, sub quo a nulla alia virtute attingitur, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: nam, inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 1. qu. 2. in corpore: « Etsi Poenitentia respiciat malum in communi, tamen respicit sub propria ratione, et habet specialem actum, qui indiget virtute, non tantum praecipiente, sed eliciente; ita ut sicut ira per zelum, quae detestatur omne peccatum in proximo, est specialis virtus, quia respicit illud sub ratione digni poena, et obedientia est specialis virtus, quia respicit exequendum sub ratione mandati: sic etiam Poenitentia specialis est virtus, quia respicit peccatum sub ratione mali proprii a se contra Deum perpetrati, prout homo ex hoc dignus est puniri ». Unde respondens ad tertium, dicit: « ad illud, quod obiicitur de obiecto, dicendum, quod etsi non contrahatur ad speciale peccatum, tamen illud considerat sub speciali et propria ratione, hoc est in quantum a se perpetratum, et Dei offensivum, cui vult reconciliari, et emendam facere, et ideo est virtus specialis, quia virtus ponitur specialis, vel generalis, non ratione obiecti, quod est materiale, sed secundum quod habet rationem motivi ».

DICES 2: Quod contrariatur omnibus peccatis non est virtus specialis; sicut enim virtus habet determinatum bonum, a quo specificatur, ita etiam habet determinatum malum, cui opponitur: at Poenitentia contrariatur omnibus peccatis, quod enim aliquid expellit a subiecto, nec est cum illo compatibile, ei contrarium est; Poenitentia autem omnia peccata expellere nititur ab anima: igitur non est virtus specialis. — RESPONDEO primo, negari posse maiorem universaliter acceptam: siquidem caritas contrariatur cuilibet peccato mortali, nec minus propterea est virtus specialis. Respondeo secundo distinguendo maiorem: quod contrariatur, et aliud expellit formaliter, concedo: effective, nego. Ad minorem dico, omnem quidem virtutem expellere vitium sibi oppositum formaliter, sicut frigus calorem, et albedo nigredinem: quia habitus vitiosus et studiosus circa idem obiectum formaliter opponuntur; Poenitentia vero expellit omnia peccata solum effective, quatenus videlicet operatur ad destructionem peccati, prout remitti potest ex divina gratia sibi suffragante. Unde non sequitur, eam non esse specialem virtutem.

URGEBIS: Omnis virtus non solum formaliter, sed etiam effective tendit in destructionem vitii et peccati sibi oppositi: igitur ad id non est necessaria specialis virtus Poenitentiae. — DISTINGUO antecedens: tendit in destructionem vitii sibi oppositi secundum rationem, sub qua specialiter ei opponitur, ut fides v. g. tendit in destructionem infidelitatis, quatenus infidelitas est, concedo: tendit in illius destructionem. quatenus non habet specialem virtutem oppositam cum ipsa virtute, videlicet quatenus est offensa Dei vindicanda, et resarcienda per debitam satisfactionem, nego. Igitur ut peccatum destruat secundum rationem offensae Dei, necessaria est aliqua specialis virtus, nempe Poenitentia.

INSTABIS: Potiori iure non desideratur specialis virtus, quae tendat in destructionem mali, quatenus est offensivum Dei, quam ut tendat in prosecutionem boni, quatenus est honorificum Deo: sed ad hoc non est necessaria specialis virtus; siquidem omnis virtus refertur ad Dei honorem et gloriam, alioquin irrita esset et vana: igitur, etc. — NEGO minorem: siquidem virtus Religionis ad id specialiter ordinatur, ut tendat in bonum, quatenus est honorificum Deo, idque habet pro obiecto peculiari ac fine speciali; etsi enim ceterae virtutes ad eum referri debeant, ut verae sint, non tamen referuntur ad ipsum, tamquam ad finem proximum et obiectum immediatum: igitur a simili necessaria est aliqua specialis virtus, quae tendat in peccatum vindicandum, quatenus est offensa Dei.

Conclusio quarta. — POENITENTIA EST TANTUM SPECIALIS VIRTUS SECUNDUM PRIMARIAM SUI ACCEPTIONEM, NON VERO SECUNDUM TRES ALIAS. Haec est pariter Doctoris ibid. n. 11. ubi concedit quidem, quod detestatio peccati possit esse actus virtutis, Quia, inquit, potest esse actus electivus concors rationi rectae: ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. Negat tamen ibid. quod illa detestatio sit actus specialis virtutis ab aliis distinctae, quia potest esse actus cuiuscumque virtutis appetitivae: « Quaecumque enim virtus, inquit, inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus operativa: quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitur. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentia virtute primo modo, ut est species iustitiae, quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea ». Quibus Doctor, non negat equidem detestationem cuiuscumque peccati posse esse actum imperatum a virtute Poenitentiae, sed tantum vult quod non sit actus ab ea elicitus. — Idem n. 12. docet de tertia acceptione Poenitentiae, nempe quatenus est voluntaria acceptatio poenae inflictae pro peccato commisso: « Dico, inquit, quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva; quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum: per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum, in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum, diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui influit ». — (Quantum autem ad quartum actum ibidem docet Doctor, illum non esse specialem actum Poenitentiae virtutis. sed patientiae; siquidem patientia est constanter ferre poenam inflictam, et adversa quaeque patienter tolerare. — Ex iis itaque sequitur, Poenitentiam habere rationem specialis virtutis, quatenus inclinat ad vindicandum peccatum, non autem prout est peccati detestatio, seu nolle peccasse, ut volunt Thomistae: quippe illa peccati detestatio elici potest a quacumque virtute, cui peccatum in genere aut specie repugnat, eiusdem enim virtutis est prosequi bonum, et fugere a malo, seu illud detestari, et in eo displicere: sed cuius est displicere de aliquo, eiusdem est de eodem dolere, quatenus praesens est et applicatur, ac proinde cuiuscumque virtutis est detestari peccatum, et vitium sibi oppositum.

REPONUNT THOMISTAE, id equidem esse verum si illa detestatio fiat quatenus peccatum opponitur rectae rationis dictamini, et honestati speciali, quae per quamlibet virtutem intenditur: secus vero si peccatum delendum ac detestandum consideraretur quatenus est offensa Dei, ut sic enim, inquiunt, est specialis actus virtutis Poenitentiae, qui alteri virtuti non convenit. — Contra, non solius est Poenitentiae dolere de peccato, quatenus est offensa Dei, et illud execrari, sed etiam caritatis: quia eiusdem est virtutis prosequi bonum, et illud aversari et execrari quod ei opponitur; at omne peccatum sub ratione offensae opponitur Deo, qui est obiectum caritatis: igitur sub hac ratione illud execrari debet caritas. Probatur minor: eatenus dolet caritas de peccato, quatenus est contrarium suo obiecto, seu ultimo fini, et Deo in quem tendit: sed peccatum est praecise contrarium Deo in ratione offensae: eatenus enim est offensa, quatenus tollit amicitiam Dei cum homine, et avertit ab ultimo fine, et convertit ad creaturam: sed haec duo maxime opponuntur caritati, quae tendit in Deum sub motivo amicitiae et conversionis: igitur caritas non aliter execratur peccatum, quam quia est offensa Dei: ac subinde haec detestatio dumtaxat eatenus spectat ad virtutem Poenitentiae, quatenus ab ipsa saltem remote imperatur; ac proinde ad eum actum praesupponi debet actus imperans, qui sit proprius Poenitentiae.

DICES 1: SS. Patres et Concilia plerumque non aliter Poenitentiam exprimunt, quam per dolorem et detestationem de peccatis, asseruntque hanc detestationem esse ultimam et perfectam dispositionem ad iustificationem, tam in Sacramento, quam extra Sacramentum. Sic enim Concilium Trid., Sess. 14. cap. 6. Contritionem definit per dolorem ac detestationem; Contritio, inquit, dolor animi, ac detestatio est de peccato commisso. Unde Sess. 6. cap. 6. assignans modum praeparationis ad iustificationem, non meminit vindictae peccati, sed solius detestationis; Moventur, inquit, adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. hoc est, per Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet: igitur, etc. — Respondeo, Patres et Concilia sic loqui, quod dolor et detestatio de peccato includatur tamquam effectus primarius in voluntate vindicandi, quae si sit efficax ad remissionem peccatorum, debet infligere poenam, ac subinde imperare dolorem; cum enim poenitere secundum nominis etymologiam, idem sit ac poenam tenere, cumque teneatur poena dum elicitur dolor, et formatur detestatio, idcirco tunc Poenitentia censetur dumtaxat completa, cum habet suum terminum, seu effectum, et obtinet rationem iustitiae, quae per vindicationem restituit ius suum Deo: sub qua utique ratione SS. Patres et Concilia considerant Poenitentiam, dum illam dolorem animi ac detestationem de peccato commisso appellant.

Ad posteriorem auctoritatem Concilii Trid. dico ipsum agere de peccati detestatione, quae oriatur non ex motivo poenitentiae, sed caritatis, ut patet ex verbis antecedentibus; ait enim, Illumque videt, (Deum) tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. Quibus verbis significat, motivum et causam illius odii ac detestationis esse dilectionem Dei, ac subinde non esse actum elicitum a virtute Poenitentiae, sed imperatum.

DICES 2: Velle vindicare peccatum, et illud detestari, est unus et idem actus; qui enim detestatur peccatum, quantum in se est, vult illud abesse, ac subinde vult vindicare: igitur si actus vindictae sit actus virtutis poenitentiae, itidem erit actus detestationis. — Nego antecedens: nam actus vindictae est actus prosecutionis, quia est volitio poenae infligendae in ultionem peccati: actus vero detestationis est actus fugae, quia est nolitio peccati; igitur sicut amor alicuius honestatis, et odium turpitudinis oppositae, non sunt a parte rei unus et idem actus, sed plures saltem formaliter distincti, quamvis forte ab eadem virtute eliciantur, pari ratione velle vindicare et detestari peccatum non sunt unus et idem actus, maxime quando procedere possunt a diversa virtute, quemadmodum contingit in praesenti; detestatio enim peccati provenire potest ex motivo tantum caritatis. spei, vel alterius virtutis ipsi peccato oppositae, qua ratione non potest esse actus vindictae, quia hic postulat motivum iustitiae.

URGENTIS: Saltem detestatio peccati virtualiter continet voluntatem vindicationis peccati, ac proinde saltem virtualiter sunt unus et idem actus. — Respondeo, hic sermonem esse de actu formaliter spectato, prout a speciali virtute procedit, ac subinde instantiam non esse ad propositum. Deinde, si detestatio peccati solum virtualiter includat voluntatem vindicationis, consequens est, quod illi duo actus sint formaliter distincti, quemadmodum omnis actus formaliter distinguitur a causa, in qua virtualiter continetur.

Ex his igitur sequitur, Poenitentiam non esse virtutem generalem, neque per modum praedicationis, quasi esset quaedam conditio generalis, ac praedicatum transcendens ad omnes virtutes, ut volunt Altisiodorensis, Maior, et quidam alii Theologi; neque per aggregationem omnium virtutum, ut innuere videtur Alensis noster, qui fatetur quidem Poenitentiam esse virtutem specialem, quatenus est actus punitionis ipsius poenitentis, in compensationem delicti; existimat autem eam esse generalem in ordine ad actum odii et detestationis peccatorum omnium, cum enim ad actum odii omnium peccatorum singulae concurrant, saltem illud imperando, ex amore enim obiecti alicuius virtutis nascitur odium obiecti ipsi contrarii, quod est peccatum; unde existimat Alensis Poenitentiam dici posse virtutem generalem per concomitantiam, et aggregationem omnium virtutum. Verum contrarium apparet non solum ex his quae diximus, sed etiam ex hac ratione: quia si virtus Poenitentiae esset generalis ex concomitantia et aggregatione aliarum virtutum, sequeretur poenitentem non posse unico actu elicito a virtute Poenitentiae detestari omnia peccata; cum enim unaquaeque virtus habeat obiectum suum limitatum et distinctum, nec possit in obiectum alterius virtutis tendere, consequens esset, quod ad detestanda peccata contra omnes virtutes requireretur actus omnium virtutum: atque ita peccator non posset iustificari per Poenitentiam unico instanti, qui non posset iustificari, nisi detestet omnia peccata; non posset autem omnia peccata detestari nisi exercendo actus omnium virtutum, quos in instanti exercere nequit; hoc autem absurdum est: igitur et illud unde sequitur.

Tria maxime hac in Quaestione occurrunt determinanda: primum, utrum Poenitentia sit virtus acquisita vel infusa, theologica aut moralis; secundum, ex hypothesi quod sit moralis, ad quam ex quatuor capitalibus reducatur; tertium, dato quod reducenda sit ad aliquam ex speciebus iustitiae, utrum comprehendatur sub iustitia commutativa, vel distributiva: quae ut facilius et evidentius innotescant.

NOTANDUM 1. Virtutes generatim per ordinem ad Deum, esse in triplici differentia: Aliae enim habent Deum pro obiecto et fine proximo: ita quod de ratione earum virtutum sit referre actus suos in Deum; cuiusmodi sunt virtutes theologicae, quarum obiectum est ipsemet Deus vel credendus, vel sperandus, vel diligendus. Alia nec pro obiecto, nec pro fine proximo Deum habent, ut fortitudo, cuius obiectum est mors aut quid simile, finis vero proximus saltem intrinsecus non est Deus, sed aliquid aliud, puta cum quis sese morti obiicit pro Patria, ut hoste depulso pacifice vivatur; huius enim actus fortitudinis obiectum materiale est mors: formale vero aut finis intrinsecus est pax seu vita pacata et quieta: unde si talis actus refertur in Deum, haec relatio erit dumtaxat ad finem extrinsecum, fietque per virtutem non fortitudinis, sed caritatis, aut Religionis. Alia denique sunt, quae etsi non habeant Deum pro obiecto, habent tamen ipsum pro fine cui, seu proximum, ad quem videlicet omnes earum actus dirigantur, quales sunt Religio, et Poenitentia, quarum actus proxime ordinantur ad Deum: quae propterea virtutibus theologicis proximae sunt, et ab eis plerumque imperantur.

NOTANDUM 2. Ex Doctore, dist. 14. q. 3. n. 5. « virtutem non idcirco censeri moralem, ex eo quod sit nota, et eliciatur ex praevia cognitione dumtaxat naturali, non vero ex revelatione vel fide, quia, inquit, secundum Philosophum virtus Moralis dicitur ex hoc quod est more, vel ex consuetudine generabilis: quacumque autem notitia sive ex lumine naturali habita, sive ex fide, potest secundum illam appetitus inclinari, et ex frequenti actione generare in se habitum sic inclinantem, qui erit habitus electivus, quia appetitivus, et secundum rectam rationem, licet non naturalem, sed aliam rationem; et hoc modo paupertas, humilitas, castitas, et huiusmodi sunt virtutes morales, quia secundum perfectam et rectam rationem, licet non pure naturalem, ex more, idest, frequenter sic eligere, generantur ». Unde concludit: « supposita igitur ista regula nota ex Evangelio, Poenitentiam agite, Matth. 3. potest voluntas ex frequenti elicitione actus conformis isti regulae generare in se habitum inclinantem ad consimiles actus; et ille vere erit virtus, quia rectae rationi, imo rectissimae consonus; et tamen moralis, quia ex more et consuetudine generatus ». — Haec Doctor, quibus significat, quod etsi Poenitentia, ut sit Christiana virtus, debeat elici propter Deum offensum ex praesupposito divino praecepto per revelationem cognito, non minus propterea erit virtus moralis ex frequentatis actibus genita et comparata. Unde ad virtutem infusam et supernaturalem non sufficit, quod praesupponat cognitionem mutuatam ex revelatione, sed ultra requiritur, ut eius acquisitio humanas omnino vires excedat, nec nisi Deo donante ac infundente possit obtineri.

NOTANDUM 3. Omnes virtutes morales revocari ad quatuor ex capitalibus, quae idcirco vocantur Cardinales, quia ceterae in eis, sicut ianua in cardinibus volvuntur, suntque Iustitia, Fortitudo, Temperantia et Prudentia. Constat autem Poenitentiam non reduci ad Prudentiam. Fortitudinem, aut Temperantiam, quia illae dumtaxat occupantur circa moderandas ac regulandas Passiones appetitus sensitivi. Poenitentia vero versatur circa omnia peccata, tum spiritualia, cum corporalia. Unde sola superest libranda difficultas de reductione ipsius Poenitentiae ad Iustitiam, cuius cum ratio formalis consistat in obligatione et munere debiti reddendi secundum rectam rationem, ad varias virtutum species sese extendit: numerantur enim 22. virtutes tam immediatae, quam mediatae, de quibus iustitia tamquam de suis speciebus praedicatur; quae sunt Latria, Pietas, Dulia, Hyperdulia, Legalis Iustitia, Epicheia, Benevolentia, Affabilitas, Beneficentia, Veritas, Amicitia, Liberalitas, Poenitentia, Reverentia, Observantia, Misericordia, Vindicatio, Gratitudo, ac Iustitia punitiva, restitutiva, distributiva, et commutativa. Quarum omnium sufficientia et iusta enumeratio colligitur ex quadruplici capitali debito, quod habere potest homo, vel per ordinem ad causam, a qua pendet tamquam effectus; vel per ordinem ad propriam conditionem et naturam, vel quantum ad perfectionem secundam et superadditam, vel quantum ad actionem voluntariam. Quoniam autem hic potissimum sermo est de ordinatione hominis quoad obligationem, quae consurgit per actionem voluntariam, idcirco sciendum est quod actio illa voluntaria praesupponit factum, aut non. Si factum praesupponit, vel illud est sibi bonum, vel malum: si sibi bonum, obligatur ad recompensandum secundum possibilitatem, quod reddit per virtutem gratitudinis: si autem est malum, obligatur quis ex officio ad corrigendum, ad quod inclinat Iustitia punitiva, et specialiter obligatur qui malum gessit, si sit laesivum proximi, ad satisfaciendum, ad quod inclinat Iustitia restitutiva. Si vero actio voluntaria non praesupponit factum, sed sit de pari: tunc potest oriri duplex obligatio, scilicet vel ad aequalitatem secundum proportionem geometricam, et hanc exercet Iustitia distributiva, vel ad aequalitatem secundum proportionem arithmeticam, et hanc exercet Iustitia commutativa.

Conclusio prima. — POENITENTIA EST VIRTUS MORALIS, NON THEOLOGICA; ACQUISITA, NON INFUSA. Haec est Doctoris quoad utramque partem, quarum

Primam declarat dist. 14. q. 2. n. 9. ubi ait: « Ex hoc posset esse dubium de habitudine istius virtutis ad caritatem; ex quo enim Poenitentia per actum suum imperat actum caritatis, videtur esse superior caritate: sed oppositum est manifestum: quia obiectum per se caritatis est Deus sub ratione obiectiva nobilissima: proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum ». Unde concludit, quod « Poenitentia non tantum non est virtus theologica, sed nec virtus simpliciter nobilissima inter illas, quae sunt circa obiectum creatum; hinc n. 20. ait: ad ultimum dico, quod non est virtus theologica; imo circa obiectum, creatum ».

Probatur itaque haec veritas ratione Doctoris petita ex dist. 26. lib. 3. q. 1. n. 15. ubi ait: Tres conditiones ponuntur pertinere ad virtutem theologicam: prima, est respicere Deum pro obiecto: secunda, habere pro regula primam regulam humanorum actuum: non autem regulam acquisitam: tertia, immediate infundi a Deo, sicut a causa efficiente: sed nulla ex his regulis competit Poenitentiae. Non quidem prima: si quidem Poenitentia non tendit immediate circa Deum, sed in peccatum vindicandum et puniendum: est enim, ut statim dicemus, iustitia punitiva, seu vindicativa, quae pro obiecto formali habet correspondentiam poenae ad culpam; pro materiali vero ipsam poenam et culpam.

DICES: Poenitens in vindicando peccato intendit satisfacere Deo pro iniuria illata: igitur Poenitentia tendit in Deum tamquam in obiectum. — Nego consequentiam, non enim intendit satisfacere Deo, quasi ipsa satisfactio vel punitio sit finis proximus, et motivum ultimum, quod sibi proponat: sed tantum quia satisfacere Deo et punire peccatum bonum est, et ipsi satisfaciendi, ac proinde satisfaciens, et puniens seipsum, habet pro obiecto formali cui, non quidem Deum, quem illo actu non amat, sed voluntatem, qua desiderat satisfacere Deo, quae utique est aliquid creatum. Unde sicut obedientia licet velit obedire Deo, et Religio Deum colere, non sunt tamen propterea virtutes theologicae, eo quod proxime non versentur circa Deum, sed obedientia circa rem praeceptam: Religio vero circa cultum divinum, quae sunt entia creata; ita Poenitentia licet intendat satisfacere Deo, tamen hac ratione censeri non debet virtus theologica: quia non immediate versatur circa Deum, sed circa peccatum vindicandum.

URGENTIS: Poenitentia intendit placare Deum: sed illa placatio est quid increatum, est enim actus divinae voluntatis acceptantis obsequia nostra, et condonantis offensas: ergo, etc. — Distinguo minorem: illa placatio est quid increatum ex parte Dei, et in facto esse, concedo, quia solius Dei est condonare peccata: ex parte poenitentis, et in fieri, nego: poenitens enim non immediate versatur circa illam placentiam et remissionem, sed tantum circa opera apta ad placandum Deum, quae vult exhibere ad obtinendam illam peccatorum remissionem; quae utique exhibitio operum in se est bona et honesta, etiamsi inde nulla sequeretur peccatorum condonatio; unde actus primarius Poenitentiae est velle punire peccatum, ac exhibere opera satisfactoria, quibus Deus placari possit.

Secunda etiam conditio ad virtutem theologicam non reperitur in Poenitentia; siquidem non regulatur per primam regulam actuum humanorum, nempe vel Deum sub aliqua ratione essentiali, aut attributali, vel divinam voluntatem per revelationem cognitam, sed per dictamen rationis insinuantis poenam esse proportionandam peccato, et satisfactionem offensionis gravitati.

Multo minus habet tertiam conditionem, nempe quod infundatur a Deo tamquam a causa efficiente; nam, ut ait Doctor praefata dist. 14. q. 2. n. 20. Ex multis actibus vindicandi in se iuste reum, potest acquiri habitus, qui maneat cum peccato mortali, et posset acquiri ante deletionem peccati mortalis, nisi forte quia Deus iustificat, antequam possint haberi actus sufficientes ad generationem Poenitentiae. Quae utique sententia sic probatur: virtutes infusae solum admittuntur, ut inclinent suscipientem ad actus necessarios ad salutem: sic habitus fidei ad credendum, spei ad sperandum, et caritatis ad diligendum Deum, sicut oportet: sed habitus Poenitentiae si in se consideretur, non posset inclinare suscipientem ad actum poenitendi necessarium ad salutem: igitur esset frustraneus. Maior constat. Minor probatur: eatenus Poenitentiae actus dicitur necessarius ad salutem, quatenus disponit animam ad infusionem virtutum in instanti iustificationis: sed actus ille qui est causa dispositiva subiecti ad susceptionem habitus infusi produci non potest ab ipso habitu infuso: igitur, etc. Maiorem tradit Concilium Trid., Sess. 6. cap. 9. et 7. ubi Poenitentia recensetur inter dispositiones praerequisitas in adulto ad suscipiendam iustificationem. Et Sess. 14. cap. 4. de attritione, quae ex gehennae et poenarum metu concipitur, si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae, dicitur quod non faciat hominem hypocritam, et magis peccatorem, sed verum esse Dei donum, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi parat ad iustitiam. Minor vero probatur: omnis forma introducenda est posterior dispositione ad ipsam: igitur actus poenitentis necessarius ad salutem non potest elici ab habitu Poenitentiae infusae, ad quam est dispositio, maxime in sententia Thomistarum, qui admittunt virtutes morales per se infusas, quas asserunt non infundi, nisi in iustificatione.

DICES 1: Ad deletionem culpae non sufficit Poenitentia naturalis et acquisita: igitur ad id requiritur Poenitentia infusa. Probatur antecedens ex Concilio Trident. Sess. 3. Can. 3. Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit: igitur sicut credere, sperare, et diligere sunt actus supernaturales in substantia, ita etiam poenitere, ut sit legitima dispositio ad remissionem peccatorum, debet esse supernaturalis. — Distinguo antecedens: non sufficit Poenitentia naturalis tam in substantia, quam in modo, concedo: naturalis in substantia, et supernaturalis in modo, nego. Igitur actus Poenitentiae, qui est praeparatio ad iustificationem, est equidem supernaturalis in modo, quia nempe non elicitur, nisi beneficio gratiae, et auxilio Spiritus sancti qua ratione actus virtutum moralium, quatenus meritorii sunt, dicuntur supernaturales: non quidem in substantia, sed in modo, quia non possunt esse Deo grati et accepti in ordine ad salutem, sine beneficio gratiae. Nec aliud voluit Conc. ibi enim tantum definit contra Pelagianos et Semi-Pelagianos hominem non posse iustificari ex solis viribus naturae sine speciali Dei adiutorio; unde non ex eis colligitur Poenitentiae supernaturalitas in substantia, sed tantum in modo; quae utique necessaria est ad Poenitentiam fructuosam.

INSTABIS: Habitus acquisiti naturaliter inclinant ad producendos actus similes illis, a quibus sunt geniti: igitur si ex actibus Poenitentiae concurrentibus ad salutem generetur habitus naturalis, consequens erit, quod habitus ille inclinabit ad producendos actus sufficientes ad salutem, et subinde, quod ex solis naturae viribus poterimus poenitere, quod est pelagianum. — Distinguo antecedens: Inclinant ad producendos actus similes, quantum ad substantiam, concedo: quantum ad modum, nego. Quemadmodum enim servari potest praeceptum divinum, quantum ad substantiam actus, licet non observetur quantum ad finem Dei praecipientis: v. g. si quis ieiunet tempore Quadragesimae in statu peccati mortalis, implet quidem praeceptum quantum ad substantiam actus, non autem quantum ad finem Dei praecipientis et intendentis quod ille actus sit meritorius; ita habitus Poenitentiae acquisitis poterit equidem inclinare voluntatem ad actum poenitendi, quantum ad entitatem et substantiam actus, nempe nolle peccasse: non tamen inclinat quantum ad finem praecipientis, nempe Dei intendentis, quod ille actus poenitendi sit ultima dispositio ad gratiam.

Conclusio secunda. — POENITENTIA REVOCATUR AD IUSTITIAM. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 5. ubi probat, quod velle punire peccatum non sit actus amicitiae instaurandae hominis cum Deo, quia non est actus virtutis appetitivae ordinantis ad seipsum, sed ad alterum. « Sequitur, inquit, alia conclusio, quod poenitere non est appetitivae virtutis ordinantis ad seipsum, cuiusmodi sunt temperantia, et fortitudo: ergo virtutis ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia. Hoc argumentum tenet, supponendo illam famosam virtutum appetitivarum distinctionem, quod ad duo genera omnino reducantur. Antecedens probatur, quia actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rationem rectam exercere in alterum, sicut in seipsum. Si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi in quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit quod iste, cui committitur ut ministro Iudicis, sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natura est iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum ». Quibus verbis Doctor declarat, quod iste actus, qui est vindicare peccatum, potest aliquis elicere circa alium, sicut circa seipsum, et quod dum aliquis vindicat peccatum suum, tunc se habet circa se, ac si ageret circa alterum; ac subinde actus ille non spectat ad virtutem ordinantem ad se, sed ad alterum. Si autem obiicias, quod velle vindicare peccatum non sit actus circa alterum, sed eiusdem hominis erga seipsum; respondet ibidem Doctor, non obstare, quod ille in actu suo, inquit, ordinetur ad seipsum; quia non ad se, nisi ut ad alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice, hoc est, dum aliquis punit seipsum propter peccatum, agit ut minister Dei; unde quamvis sit simul reus et iudex, tamen ut castiget seipsum, quasi virtualiter distinguitur a se, ut reus est.

DICES 1: Poenitentia reducitur ad caritatem: igitur non refertur ad iustitiam. Probatur antecedens: ad eam virtutem reducitur Poenitentia. a qua elicitur proprius Poenitentiae actus, qui est contritio: sed hic elicitur a caritate; dolor enim de peccatis propter Deum summe dilectum est actus contritionis; nam eiusdem virtutis est gaudere de bonis amici, et de malis illius dolere et tristari: igitur actus contritionis a caritate procedit. — NEGO antecedens: et ad eius probationem dico, contritionem spectari posse dupliciter: nempe quatenus est dolor de peccato per simplicem displicentiam peccati, vel quatenus est dolor de peccato cum intentione illud vindicandi, et satisfaciendo Deo offenso: priori modo spectat ad caritatem, non vero posteriori.

INSTABIS: Eiusdem est virtutis odisse, ac intendere destructionem illius quod opponitur obiecto, cuius est obiectum illud sectari: sed caritas intendit Deum ut summum bonum, cui peccatum opponitur: igitur dolere de peccato cum intentione illud destruendi spectat ad caritatem. — Distinguo maiorem: sub ea ratione, sub qua malum illud opponitur bono ab ipsa virtute intento, concedo: sub alia, nego. Ad minorem dico, caritatem dolere de peccato cum intentione illud destruendi sub ea ratione, sub qua opponitur bono divino, quod caritas intendit: dolere autem de peccato cum intentione illud vindicandi ac puniendi non est actus caritatis, sed Poenitentiae; ut iam demonstratum est.

DICES 2: Iustitia consistit in medio, cum sit virtus moralis: sed Poenitentia non consistit in medio; siquidem in excessum tendit, iuxta illud Hieremiae 6. Luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum: igitur non revocatur ad iustitiam. — Respondeo primo ad maiorem, non idcirco virtutem dici consistere in medio, quasi necessario media stare debeat inter duo vitia, quorum unum exorbitet a recto dictamine per excessum, aliud vero per defectum; nam virginitas, quae est nobilissima virtus, non solum temperat, sed omnem prorsus excludit veneream delectationem, atque adeo non versatur circa passiones delectabiles reserando excessum vel defectum, sed omnino delectationem excludendo: igitur virtus generatim dicitur consistere in medio, quatenus commensuratur recto rationis dictamini. Respondeo secundo, explicando minorem: medium enim iustitiae est aequalitas, quae intercedit inter illos, inter quos reperitur iustitia, ut ait Aristoteles 5. Moral. At in quibusdam aequalitas perfecta constitui non potest, ob alterius excellentiam; puta inter patrem et filium, inter Deum et hominem; quare qui deficiens est in talibus, debet facere quidquid potest, ut id pro viribus exequatur, quod ad aequalitatem conducit. Et sic Poenitentia debet intendi quantum fieri potest, ut nempe poenitens pro viribus ius divinum resarciat. Ideo quantumcumque aliquem poeniteat, talis Poenitentia ex parte iustitiae non erit vitiosa. Unde quantumvis quis detestetur peccata sua propter Deum, non peccat: imo quanto erit maior detestatio et peccati vindicta, tanto perfectior erit Poenitentia. Respondeo tertio cum Pitiganis, quod virtus generatim possit consistere in medio alterutro ex his quatuor modis: « Primo quidem tam ex parte obiecti, quam ex parte circumstantiarum, ut temperantia, contra quam peccari potest per excessum, aut defectum; sicut et contra quasdam circumstantias, videlicet nimis vel minus comedendo, et quando, et ubi non oportet. Secundo, quaedam sunt quae ex parte obiecti habent superabundantiam, sed ex parte circumstantiae sunt in medio. Dicit enim Philosophus 4. Ethic., cap. 4. quod magnanimus quidem magnitudine extremus est, eo tamen quod ut oportet medius, ut magnanimitas, et fortitudo: tum, quia magnanimitas est circa maxima, et fortitudo respicit ultimum terribilium pro obiecto: tum, quia si magnanimus dignificaret se plusquam oportet, esset vanus; sin autem minus, esset pusillanimis: et fortis si exponeret se morti pro inani gloria, esset audax, etc. Tertio, quaedam sunt virtutes, quae sunt in defectu ex parte circumstantiae, ut virginitas, quae negat omnem veneream delectationem; atque adeo tenet extremum quoad materiam: sed tenet medium quoad circumstantias, quia hoc observat pro tempore, quo hoc expedit observare. hoc est, pro tempore, quo non praecipitur, nec a Deo consulitur vacare carnali copulae, et etiam observat hoc propter quod oportet, scilicet ut mens liberius vacet spiritualibus. Quarto, quaedam sunt virtutes, quae habent superabundantiam, et non defectum, ut magnanimitas, et fortitudo; quaedam e converso, quae plus habent de superabundantia, ut latria: quaedam, quae plus habent de defectu, ut temperantia ». « Quibus ita praemissis dici potest, quod Poenitentia consistat in medio, per defectum, et excessum, v. g. si quis magis detestetur parvum peccatum, quam magnum; vel si magis tristetur de peccato propter amissionem alicuius boni temporalis, quam spiritualis ». Ita Pitiganis.

Conclusio tertia. — POENITENTIA NON EST IUSTITIA COMMUTATIVA PROPRIE DICTA, NEQUE DISTRIBUTIVA, SED VINDICATIVA. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 8. ubi loquens de actu Poenitentiae, ait: Est ergo iste actus iustitiae punitivae, quae distinguitur contra iustitiam commutativam, et etiam contra amicitiam.

Probantur simul duae priores Conclusionis partes, nempe quod Poenitentia non sit iustitia commutativa, et distributiva: enim vero virtutes, quae habent diversa obiecta formalia, sunt invicem distinctae: sed Poenitentia et iustitia tam commutativa quam distributiva respiciunt diversa obiecta formalia: iustitia enim commutativa respicit aequalitatem rei ad rem, idest, debitum strictum ad aequalitatem reddendum; iustitia vero distributiva respicit aequalitatem praemiorum, vel suppliciorum cum proportione ad actus laudabiles et culpas: sed Poenitentia non potest reparare ius divinum laesum per peccatum ad aequalitatem; quia offensa contra Deum commissa per quamlibet hominis satisfactionem non potest sufficienter expiari, nisi interveniat Dei clementia gratuito ac ex misericordia offensam condonantis: igitur Poenitentia ad neutram illius iustitiae speciem reducitur. — Confirmatur, maxime quantum ad Iustitiam distributivam, quia haec est superioris ad inferiorem; siquidem ad superiorem pertinet distribuere inferioribus de communibus bonis et poenis unicuique proportionaliter ad suum meritum, vel demeritum: Poenitentia autem est potius inferioris, scilicet creaturae in ordine ad Deum. Deinde iustitia distributiva poenas vel bona taxat uni per respectum ad alterum; quem etiam punit vel praemiatur: Poenitentia vero non punit unum poenitentem per respectum ad alium, sed per respectum ad culpam in Deum commissam: igitur, etc.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Poenitentia sit iustitia vindicativa; primo quidem auctoritate petita ex lib. De vera et falsa Poenitentia, supra a nobis laudato, qua sic definit Poenitentiam: Est dolentis vindicta semper puniens in se, quod dolet commisisse: si est vindicta, ergo est vindicativa. — Insuper Sacramentum Poenitentiae est tribunal Iustitiae: sed non alterius, quam vindicativae: igitur, etc. Maiorem, et minorem simul approbat Concilium Trid., Sess. 14. c. 2. ubi sermonem faciens de baptizatis, ait: Nam hos, si se postea crimine aliquo contaminaverint, non iam repetito Baptismo ablui, cum id in Ecclesia Catholica nulla ratione liceat: sed ante hoc tribunal (Poenitentiae) tamquam reos flecti voluit.... Plenam et integram peccatorum remissionem consequentes, ad quam per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus, et laboribus divina id exigente Iustitia (vindicativa) pervenire nequaquam possumus. Et c. 5. insinuat peccatorem publice posse confiteri sua peccata in eorum vindictam: Ceterum, inquit, etsi Christus non vetuerit, quin aliquis in vindictam suorum scelerum, et sui humiliationem, tum ob aliorum exemplum, tum ob Ecclesiae offensae aedificationem, delicta sua publice confiteri possit, etc. Et c. 8. De Operibus Satisfactoriis, ita statuit: Habeant (Sacerdotes) prae oculis, ut satisfactio, quam imponunt, non sit tantum ad novae vitae custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum peccatorum vindictam et castigationem. — Confirmatur: Deus ex iustitia vindicativa ordinat, ut peccatum per poenam et actus poenitentiales in Sacramento Poenitentiae remittatur: igitur peccator actus poenitentiales exercendo, eumdem finem, idemque motivum habere debet. Consequentia patet: quia Minister ut ordinate procedat infligendo poenam, debet agere ex fine legis et legislatoris; cum is sit finis potestatis ministerialis, qui intenditur a principali causa delegante: sed peccator exequendo poenam in se mediante virtute Poenitentiae, agit ut Minister Dei Iudicis: nam, inquit, Tertull., lib. De Poenitentia; haec virtus in peccatorem pronuntians, pro Dei indignatione fungitur: igitur sicut Deus praescribit poenam ex motivo Iustitiae vindicativae, ita poenitens ex eodem motivo debet poenam sibi praescribere.

Haec praeclare docet S. Augustinus, cum monet lib. 50 Homiliarum, Homilia. 50. Ascendat homo adversus se tribunal mentis suae, si timet illud, quod oportet non exhiberi ante tribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque, quae corpus gessit, sive bonum, sive malum: constituet se ante faciem suam, atque ita constituto in corde iudicio, adsit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor. Inde quidem sanguis animae confitentis per lacrimas profluit. Postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participatione Corporis, et Sanguinis Domini. Ut qui separari a regno caelorum per ultimam sententiam summi Iudicis metuat, per Ecclesiasticam disciplinam a Sacramento caelestis patriae interim separetur. Versetur ante oculos imago futuri iudicii, ut cum alii accedunt ad altare Dei, quo ipse non accedit, cogitet quam sibi contremiscenda sit poena illa, qua percipientibus aliis vitam aeternam, ipse cum aliis in mortem praecipietur aeternam.

DICES 1: Poenitentia non reducitur ad iustitiam commutativam: sed ex Doctore, dist. 19. quaest. 1. num. 26. iustitia punitiva eadem est cum commutativa, ait enim: Dico ergo, quod sicut in aliis commutationibus iustitia commutativa habet aliquam latitudinem, ita quod non respicit in commutationibus invisibile, sed medium rectae rationis: ita iustitia punitiva, quae est commutativa poenae pro culpa, non respicit necessario gradum indivisibilem poenae correspondentem huic culpae, sed est ibi aliqua latitudo, infra quam poena minor non sufficit, et ultra poena maior non est imponenda. Similia habet in 4. dist. 16. quaest. 1. num. 4. Ad propositum, inquit, commutativa iustitia proprie respicit punitionem et praemiationem, ut scilicet pro meritis. quasi commutando reddantur praemia, et pro peccatis supplicia. — Respondeo, Doctorem eis in locis non accipere iustitiam commutativam stricte, et quatenus respicit medium servandum in rebus, et mercimoniis proprie dictis; ut sic enim a punitiva distinguitur, quia haec aequalitatem quamdam servat in poenis ad debitum culparum, illa vero in commutationibus rerum. Unde etiam signanter addit, quasi commutando, quibus significat punitionem non esse actum iustitiae commutativae stricte sumptae, sed in latiori quadam significatione, quatenus videlicet servat aequalitatem quantitatis, et respicit arithmeticam proportionem instar iustitiae commutativae stricte dictae; non autem servat proportionem geometricam, sicut distributiva; unde potius ad commutativam, quam ad distributivam reducitur; quamvis proprie neutra sit, sed tantum quadam proportione et similitudine.

DICES 2: Iustitia vindicativa solum est in Iudice, vel superiori infligente poenam; non autem in subdito et reo: igitur peccator puniens seipsum per Poenitentiam, id non praestat ex iustitia punitiva. — DISTINGUO antecedens: est in superiore magis principaliter et auctoritative, concedo: ministerialiter et executive, nego: hoc enim posteriori modo est in subdito, et inferiori.

URGEBIS: Exequi et infligere poenam non est poenitere proprie loquendo: igitur neque etiam executive Poenitentia est iustitia vindicativa. Probatur antecedens: posset aliquis velle assumere poenam pro peccatis, nec tamen habere propositum iterum non peccandi, nec dolorem de praeteritis, quae utique Poenitentia necessario exigit. — Nego antecedens, et ad illius probationem dico, talem assumptionem poenae non fore veram vindictam pro peccatis praeteritis, saltem in hac vita, quoniam non fieret secundum leges iustitiae vindicativae et punitivae a Deo praescriptas, quae primo omnium postulant dolorem et propositum emendationis; unde sicut non colit vere Deum, tametsi habeat voluntatem colendi, qui cum externo cultu actum internum Religionis non adhibet; sic nec vere poenitet, neque vindicat peccatum, qui non adhibet media ad id ordinata.

DICES 3: Poena quam poenitens infligit debet esse voluntaria in ipso suscipiente, utpote cum sit actus virtutis in eius voluntate existentis: sed poena quam infligit iustitia vindicativa est involuntaria respectu patientis: igitur Poenitentia non est iustitia vindicativa. — RESPONDET Doctor, dist. 11. qu. 1. num. 13. Poenam quidem esse involuntariam comparative ad voluntatem sequentem affectionem commodi: Tamen, inquit, potest esse voluntaria voluntate antecedente, scilicet voluntaria applicatione causarum, ad quas sequitur. Potest etiam esse voluntaria voluntate iusta acceptante, et hoc voluntate sequente affectionem Iustitiae, quia sic acceptat quidquid habet ordinem ad per se volendum iuste: ista autem tristitia potest esse ad aliquid per se iuste volendum. Praemiserat autem num. 11. quod involuntarium simpliciter est illud, contra quod voluntas simpliciter remurmurat. et per consequens per oppositum. Voluntarium potest intelligi tripliciter: Uno modo, contra quod non omnino voluntas remurmurat, sed patienter sustinet: secundo modo, quod voluntarie acceptat: tertio modo, quod voluntarie causa: et hoc dupliciter, scilicet vel ut causa proxima partialis, et non intendens iunctum effectum: vel ut causa remota principalis, et intendens effectum, et sic habentur quatuor membra. Subiicit rationem huius distinctionis: Quia, inquit, in primis duobus modis tristitia est obiectum tantummodo volitionis; in tertio est effectus tantum, et non obiectum: in quarto vero obiectum est, et etiam effectus, nisi aliquid impediat.

NOTANDUM 1. Quod cum virtus habitualis dumtaxat innotescat per actus, actus vero per obiecta, non potest melius declarari, nec apparere Poenitentiae virtutis entitas et natura, quam per notitiam illius obiecti. Est autem duplex obiectum: unum quidem materiale, alterum formale: sic appellatum per analogiam cum materia, et forma physice constitutiva alicuius totius. (Quemadmodum enim materia est de se indifferens ad varias formas, et subinde ad varia composita constituenda; per formam autem ad certum compositum determinatur, ita res, circa quam virtutes occupantur, cum ex se sit indifferens ad varias rationes amoris aut odii, et consequenter ad varias virtutes constituendas, dicitur obiectum materiale: ipsa vero ratio motiva amoris, vel odii, per quam illa res determinatur ad certam virtutem constituendam, dicitur obiectum formale. Sic pecunia v. g. danda homini indigenti dici potest obiectum materiale, quia est indifferens ad virtutem eleemosynae, liberalitatis, ut iustitiae restitutivae; at datio istius pecuniae propter sublevandam illius indigentis miseriam ex compassione, determinat ipsam pecuniae largitionem ad virtutem eleemosynae sicut eiusdem largitio, ut restituatur ablatum, ipsam pecuniam determinat ad virtutem iustitiae restitutivae.

NOTANDUM 2. Obiectum materiale virtutis rursus esse duplex, nempe remotum, et proximum. Obiectum proximum appello circa quod primo virtus occupatur: sic actus internus vel externus cultus divini, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae in eum observantiae et subiectionis, dici potest obiectum proximum virtutis Religionis; similiter obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, dici potest id omne quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter culpam et poenam, nempe ipsa poena culpae correspondens. (Quae utique nihil aliud est, quam actus internus, vel externus assumptus ad vindicandum: poena enim est id, circa quod primarius effectus Poenitentiae versatur, hoc est, quod immediate Poenitentia intendit: siquidem intendit poenam infligere pro peccato commisso. Obiectum autem remotum illud voco, inter quod et internum actum a virtute Poenitentiae elicitum aliquid mediat: sic inter peccatum, seu malum ut vindicabile, et actum internum Poenitentiae, nempe voluntatem vindicandi, intercedit vindicta: unde sequitur malum ut vindicabile, esse obiectum remotum.

NOTANDUM 3. Malum vindicabile nihil aliud esse quam id quod meretur poenam in vindictam, quodque Deus vult puniri: quo fit ut omne peccatum non solum mortale, sed etiam veniale, sub ratione mali vindicabilis comprehendatur: licet enim peccatum veniale non offendat Deum graviter, nec ideo mereatur gravem poenam, seu punitionem, nihilominus certum est ipsum poenam aliquam mereri: siquidem poena correlativa est culpae: ergo ubi culpa levis, saltem levis debet esse poena, levisque punitio. Haec autem poena tamdiu debetur peccato, quamdiu remanet sub ratione peccati et offensae Dei, et consequenter donec per Poenitentiam eluatur: « Nam, inquit Doctor, dist. 14. qu. 1. num. 7. nihil aliud est post actum peccati, cessante offensa, macula, et reatus, nisi ista relatio rationis, scilicet ordinatio ad poenam, ut est inconveniens ipsi animae, dicitur eius macula, sicut per oppositum pulchritudo; ut autem est obligatio formaliter ad illam poenam, dicitur reatus: et ut est actus voluntatis divinae, in qua est tota ista realitas, per quem actum ordinatur ad talem poenam, dicitur offensa. Nihil enim aliud est offendi vel irasci in Deo, quam velle vindicare ista poena: et licet Deus dicatur figurative iratus, vel offensus, tamen accipiendo istam rationem irasci pro velle vindicare, exclusa passione concomitante istius velle, Deus formaliter est iratus, vel offensus; quia formaliter est volens vindicare peccatum commissum contra legem suam ». Unde subdit n. 8. illud quod dictum est remanere post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud symboli, Remissionem peccatorum. Et num. 9. Dico quod non remittitur sine poena, vel aequivalente in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut Scriptura satis clamat: offensa autem eius vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare, vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato, Deus vult vindicare de peccante; sed velle vindicare est velle punire: ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina. Ita Doctor. quibus verbis significat etiam peccatum habituale comprehendi sub obiecto virtutis Poenitentiae.

His praemissis, tria supersunt determinanda: Primum, quodnam sit obiectum proximum, in quod tendit Poenitentia: secundum, quodnam sit eius obiectum materiale remotum: tertium, quodnam sit eius obiectum formale.

Conclusio prima. — OBIECTUM PROXIMUM POENITENTIAE VIRTUTIS EST QUILIBET ACTUS POENITENTIS, SIVE INTERNUS SIVE EXTERNUS, QUI ELICITUR, ET ASSUMITUR AD VINDICANDUM PECCATUM.

Patet huius assertionis veritas ex secundo Notabili; quemadmodum enim obiectum proximum materiale iustitiae commutativae est illud omne, quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter datum et acceptum; iustitiae vero distributivae sunt praemia seu bona communia, quae iuxta uniuscuiusque meritum distribuuntur; pari ratione obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, erit id quod assumitur in ultionem admissae offensae: hoc autem nihil aliud est, quam actus internus vel externus poenalis, qui assumitur ad vindicandum: igitur hic uterque actus censeri potest obiectum primarium Poenitentiae.

Deinde, illud est obiectum primarium materiale virtutis Poenitentiae, quod primum per eam intenditur: sed illa primario intendit poenam infligendam in ultionem criminis; illud enim primario Poenitentia intendit, a quo ipsa suam rationem formalem ac denominationem obtinet: sed utrumque habet a poena in ultionem assumpta: siquidem Poenitentia dicitur a poenae tenentia; et eius ratio formalis, quatenus est specialis virtus, maxime consistit in ratione vindictae: igitur ab ea poena in ultionem assumpta suam mutuatur rationem formalem.

DICES: Poena est effectus poenitentiae: igitur non potest censeri illius obiectum primarium. — NEGO consequentiam: siquidem in virtutibus moralibus iidem actus externi, qui a virtute fiunt, et sunt effectus internorum actuum voluntatis elicitorum a virtute, iidem, inquam, actus, quatenus priores in ordine intentionis, sunt obiectum, seu materia aliarum virtutum, ut patet exemplo iustitiae distributivae et commutativae; quidni igitur poena in ultionem assumpta, quae est quasi effectus ipsius Poenitentiae, censeri poterit eiusdem primarium obiectum?

INSTABIS: Obiectum primarium habet rationem finis saltem immediati: sed finis et effectus non possunt esse unum et idem: igitur cum actus, quibus assumitur poena in ultionem peccati, habeant rationem effectus Poenitentiae, non possunt censeri illius obiectum primarium. — NEGO minorem; tritum est enim apud Philosophos, finem et effectum posse in idem coincidere sub diversis respectibus; sanitas enim potest esse simul effectus, et finis ambulationis; et cultus divinus, seu actus internus, vel externus, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae subiectionis est effectus virtutis Religionis, et simul finis proximus, qui ab ea intenditur, seu obiectum, quod ipsa proxime intendit: quidni igitur eadem poena, quam poenitens sibi infligit, poterit esse simul effectus, et finis proximus, seu obiectum, quod proxime Poenitentia intendat?

Conclusio secunda. — OBIECTUM MATERIALE REMOTUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST OMNE PECCATUM, TAM ACTUALE QUAM HABITUALE A POENITENTE COMMISSUM.

Probatur: Illud est obiectum materiale remotum virtutis Poenitentiae, quod ipsa intendit aliquo medio: sed Poenitentia fertur in peccatum mediante poena in vindictam assumpta: igitur peccatum proprium et a poenitente commissum censetur obiectum remotum Poenitentiae. Dici tamen posset obiectum proximum, quatenus attingitur ab actu elicito ipsius Poenitentiae; nam, ut optime advertit noster Bosco, disp. 6. Sect. 1. Conc. 7. Poenitentia ex vi eiusdem affectus, et effectus, qui proxime ab ipsa emanat, eodem motu, quo versatur circa aliquam operationem, attingit etiam peccatum; non enim poenitentiae virtus consistit in nuda illa operatione, idest, in voluntate vindicandi, quae significatur per hanc locutionem, volo vindicare, sed per illam transit in ipsum peccatum. ita quod haec voluntas, volo vindicare peccatum, applicet de facto poenam debitam peccato. — Dixi omne peccatum, tam actuale quam habituale, esse obiectum virtutis Poenitentiae: quamquam enim interdum remaneat habitus vitiosus etiam in iustificatis, nihilominus, ut docet Lugo disp. 3. num. 15. hic habitus sic perseverans potest esse materia Poenitentiae, quantum ad actum retractationis; possum enim velle non fuisse illud peccatum, ne offenderetur Deus; quemadmodum post vulneris vel morbi curationem dolere possum de causa, quae morbum aut vulnus intulit. Insuper velle possum illud peccatum vindicare, ac pro eo satisfacere, si remissio sit dubia, vel sub conditione, ex hypothesi quod dimissum non sit. Quod utique multo verius est de peccato habituali remisso: nam, ut praeclare docet Doctor, dist. 14. q. 1. « illud quod remanet post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud Symboli: credo remissionem peccatorum. Deus est remissivus peccatorum, et quandoque remittens peccata; et hoc probatur sic: quia aliquando praedestinatus labitur in peccatum mortale. Patet de David, Petro, et Paulo, et quasi innumeris. Non autem potest beatificari, ad quod principaliter ordinatur per praedestinationem, nisi deleto peccato, accipiendo peccatum modo praedicto; quia nullus beatificatur, remanens obligatus ad poenam solvendam, quia vel simul solvendam cum gloria, quod est impossibile, quia ad minus secundum dispositionem divinam, gloria illa, et poena quaecumque repugnant: vel post glorificationem solvendam, quod similiter est impossibile, quia Deus disponit illam gloriam in quocumque finalem esse, ita quod non sequetur aliqua poena: ergo oportet ante glorificationem remitti, vel deleri istam obligationem ad poenam quandoque sustinendam. Secundo dico, quod non remittitur sine poena, vel aequivalenter in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut et Scriptura satis clamat; offensa autem eius, vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato Deus vult vindicare de peccante: sed velle vindicare est velle punire; ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina ». Haec Doctor, quibus verbis significat non solum reatum culpae remanentem post actionem peccaminosam, sed etiam habitum vitiosum esse vindicabilem, seu ordinabilem ad poenam; ac subinde esse obiectum materiale virtutis Poenitentiae.

DICES: Virtus specialis debet habere obiectum speciale: sed Poenitentia est virtus specialis: igitur debet habere determinatum obiectum: at omne peccatum non est determinatum obiectum alicuius virtutis, sed omnium: siquidem omnes virtutes generatim sumptae militant in omnia peccata, quaelibet enim habet aliquod determinatum vitium, cui opponatur. — DISTINGUO consequens: debet habere obiectum determinatum formale, concedo: materiale, nego. Licet autem Poenitentia tendat in omnia peccata, quae ab aliis virtutibus seorsim ac distributive impugnantur, attamen speciali aliqua ratione poenitentia tendit in peccata, sub qua ab aliis virtutibus non attinguntur, nempe sub ratione vindicabilis et punibilis, ut apparebit ex sequenti Conclusione.

Conclusio tertia. — OBIECTUM FORMALE AC SPECIFICATIVUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST PECCATUM UT VINDICABILE. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. num. 1. ubi ait: « Poenitere est actus specialis » virtutis. Probatur, quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas: obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile; circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum, scilicet finem, modum, et eiusmodi. Et infra n. 9. demonstrat Poenitentiam esse minus perfectam, quam sit actus caritatis, « quia, inquit, per se obiectum caritatis est Deus » sub ratione obiectiva nobilissima; proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum.

Probatur autem Conclusio: Peccatum, in quod tendit Poenitentia, speciali ratione debet attingi, sub qua non attingatur ab aliis virtutibus: sed illa ratio non est alia, quam vindicabilitas, seu obligatio ad puniendum peccatum: igitur, etc. Maior constat. Probatur minor: si aliqua esset ratio, sub qua Poenitentia tenderet in peccatum, maxime illius malitia, quatenus detestanda et execranda: sed haec ratio non est peculiaris Poenitentiae; siquidem omnes virtutes, saltem quae tendunt in Deum, etiam tendunt in detestationem peccati; caritas enim illud execratur, quatenus est malum oppositum infinitae Dei bonitati, quam ipsa considerat; omne namque peccatum est malum Dei, saltem extrinsece, quia displicet Deo, et ipsius gloriae adversatur: cum autem eiusdem virtutis sit detestari malum oppositum obiectum, cuius est obiectum illud prosequi, hac ratione caritas detestatur quodlibet peccatum. Similiter cum omne peccatum nos privet supernaturali beatitudine, et subiiciat poenis aeternis a Deo vindice infigendis, detestatio peccati ex eiusmodi motivo spectabit non ad Poenitentiam, sed ad spem. Potest etiam peccatum considerari quatenus militat in Dei honorem, observantiam, et cultum: et sic illius detestatio spectat ad virtutem Religionis, et sic dicendum de ceteris virtutibus, quae tendunt in Deum, ac subinde ratio detestationis non potest esse propria soli virtuti Poenitentiae, ac consequenter peccatum, ut detestabile, non est formale et specificativum ipsius virtutis obiectum.

Deinde: Peccatum, ut vindicabile, debet attingi ab aliqua virtute: sed non potest attingi ab alia, quam a Poenitentia: igitur ut sic est illius obiectum specificativum. Maior constat: nam, inquit S. Augustinus, lib. 1. Confess. Iussisti, Domine, et ita est, ut poena sit sibi quisque peccator. Et merito quidem; cum enim, ut supra dicebat Doctor, per quodcumque peccatum offendatur Deus, ac propterea moveatur in peccatorem affectu vindictae; velle: autem vindicare idem sit ac velle punire: inde fit quod homo peccator non possit reconciliari Deo, nec eum placare, quin prius in se peccatum vindicet et puniat. Minor etiam constat: nulla siquidem virtus tendit in peccatum, quatenus puniendum, ut Deo fiat satis, nisi sola Poenitentia: igitur, etc.

DICES: Ius divinum laesum per offensam, et resarcendum per satisfactionem et compensationem quamdam, est obiectum formale Poenitentiae: igitur illud obiectum non est peccatum, ut vindicabile et punibile. — Respondeo, negando antecedens: ius enim divinum sic spectatum dici quidem potest finis Poenitentiae, non vero illius obiectum: idcirco enim Poenitentia tendit in vindictam peccati, ut quantum in peccatore est, cum Dei auxilio, faciat satis Deo, et illata ei iniuria resarciatur: sicque illa divini iuris restitutio ac reparatio offensae est finis movens poenitentem ad vindicandum peccatum; unde illud ius divinum, ut compensandum, potius habet rationem finis, quam obiecti respectu virtutis Poenitentiae.

NOTANDUM 1. Habitus generatim distribui in intellectivum et appetitivum. Intellectivus est, qui subiective in intellectu recipitur; isque est duplex, alius acquisitus propriis ac geminatis actibus: alius divinitus infusus, et ex speciali Dei liberalitate. Infusus iterum duplex, nempe vel quoad substantiam, qui videlicet nullo prorsus humano studio comparari potest, sed ex sola Dei liberalitate, quales sunt virtutes theologicae: vel quoad modum, qui videlicet proprio labore comparari possent, et ex repetitis actibus generari; sed non cum tanta facilitate, nec temporis brevitate; tales sunt habitus scientiae, aut virtutum moralium interdum a Deo hominibus concessi. Acquisitus similiter duplex, videlicet speculativus, et practicus. Speculativus ille est, qui ad nudam obiecti contemplationem inclinat, nec circa illud aliquid molitur, quod ad regulandam voluntatem spectet. Isque iterum duplex, nempe realis, ut metaphysicus, mathematicus, et physicus; vel rationalis, ut grammaticus, rethoricus, et logicus. Practicus est, qui circa agibilia versatur, ut prudentia; vel circa factibilia, ut artes tam mechanicae, quam liberales. Habitus appetitivus ille est qui subiective in appetitiva facultate residet. Qui iterum duplex; scilicet acquisitus, et infusus¹. Acquisitus rursus duplex, scilicet in ordine ad se, ut fortitudo, temperantia; vel in ordine ad alterum, ut Iustitia. Infusus similiter est duplex, nempe in ordine ad se, ut spes: et in ordine ad alterum, ut caritas. Quaeritur autem ad quem huiusmodi habituum ordinem revocanda sit Poenitentia.

NOTANDUM 2. Duplex generatim esse cuiuslibet habitus virtutis subiectum, videlicet immediatum et mediatum. Primum est facultas, in qua habitus ille immediate residet, quamque promptam et expeditam efficit ad eliciendos suos actus; quod utique subiectum triplex ab aliquibus distinguitur, videlicet intellectus, voluntas, et appetitus sensitivus; prudentia namque subiectatur in intellectu, iustitia in voluntate, temperantia vero et fortitudo, secundum S. Thomam, in appetitu sensitivo. Verum reclamat Subtilis Doctor contendens, eam pariter in voluntate recipi. Secundum sunt personae, seu supposita, in quibus virtutes illae resident. Quaeritur ergo quodnam sit subiectum immediatum et mediatum virtutis Poenitentiae, seu in qua facultate, et in quibus personis ipsa resideat.

NOTANDUM 3. Virtutem appetitivam esse habitum, qui voluntatem inclinat ad aliquid volendum, et fugiendum. Qui utique duplex generatim assignatur, iuxta duplicem ordinationem, quam habitus ille intendit: quidam enim ordinat subiectum ad se, nempe ad recte volendum ea, quae spectant ad subiectum in quo residet, quales sunt temperantia, et fortitudo: istae namque virtutes ordinant hominem circa ea, quae ipsi conveniunt. Alius vero ordinat ad alterum, nempe ad praestandum et tradendum ei quod suum est. qualis est iustitia, quae inclinat habentem ad volendum alteri quod suum est. Unde ex virtutibus quaedam sunt, quae hominem rectum faciunt in seipso absque ulla ordinatione ad alium, ut temperantia, cuius effectus est moderatio passionum appetitus concupiscibilis in ordine ad seipsum; quaedam vero faciunt hominem rectum in ordine ad alterum, ut iustitia, cuius munus est hominem regere, ut alteri reddat quod suum est.

His ita observatis, duo restant determinanda, nempe quodnam sit subiectum tam immediatum, quam mediatum virtutis Poenitentiae.

Conclusio prima. — VIRTUS POENITENTIAE RESIDET IMMEDIATE IN VOLUNTATE, PROUT ORDINATUR AD ALTERUM. Ita Doctor. dist. 14. q. 2. n. 5. ubi ait: Poenitere non est actus alicuius virtutis intellectualis, quia est actus appetitus, ut appetitus, qui imperat intellectui, ut consideret, et voluntati ut detestetur... Porro hoc imperare non convenit nisi appetitui, vel voluntati; neque enim aliqua vis sensitiva potest imperare intellectui, et voluntati, et coniungere eos in actibus suis; neque intellectus sibi, et voluntati: sed sola voluntas, sibi, et intellectui imperat: hoc est, Poenitentia est velle vindicare peccatum: sed hoc velle soli voluntati convenit, quia imperare intellectui ut consideret, et voluntati ut detestetur gravitatem offensae non competit, nisi soli voluntati; non enim convenit potentiae sensitivae, quia nulla facultas sensitiva potest imperare intellectui, vel voluntati; siquidem appetitus sensitivus rationali subiicitur, iuxta illud Genesis: Sub te erit appetitus tuus, et tu dominaberis illius: neque etiam convenit intellectui, quia intellectus non potest imperare sibi ipsi, neque voluntati: igitur illud imperium, seu velle vindicare peccatum, spectat dumtaxat ad voluntatem.

Quod utique confirmat Doctor: quia sola voluntas potest imperare sibi ipsi, necnon et intellectui, ut docet S. Augustinus, lib. 11. De Trinitate, cap. 3. ubi scribit, quod Voluntas copulat parentem cum prole, id est, coniungit intellectum secundum speciem intelligibilem cum cognitione actuali, quae est eius proles: unde parens cognitionis est memoria fecunda, nempe intellectus ab obiecto seu specie intelligibili fecundatus: proles autem est actus intelligendi, vel ipsa intelligentia: ita quod voluntas copulat parentem cum prole, dum praecipit intellectui, ut una cum obiecto producat actum intelligendi. Similiter voluntas sibi ipsi imperat; siquidem nihil est magis in potestate voluntatis, quam ipsa voluntas, idest, eius actus: igitur cum ad voluntatem spectet imperare, consequens est, quod velle imperativum, seu voluntas vindicandi peccatum, quae est ipsemet virtutis Poenitentiae actus, ad voluntatem, non autem ad intellectum spectet.

Probat secundo Doctor ibidem: virtus intellectiva ordinatur ad cognitionem veri, ut verum est: virtus enim intellectualis iudicat verum esse, vel non esse verum, sive in speculandis, sive in agendis, et dictat hoc esse speculandum vel non esse speculandum, agendum vel non agendum: sed Poenitentia, seu velle vindicare peccatum, non est actus, quo sic dictetur aliquid agendum vel fugiendum, speculandum vel non speculandum; sed quo imperetur peccatum esse puniendum: igitur velle vindicare non est actus intellectus, neque appetitus sensitivi, sed voluntatis; ac subinde virtus Poenitentiae in sola voluntate residet.

Probat secundam partem ibidem Doctor, nempe quod velle vindicare peccatum a se commissum sit actus virtutis appetitivae ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia; « quia, inquit, actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rectam rationem exercere in alterum, sicut in seipsum: si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit, quod iste, cui committitur ut ministro iudicis sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natus est esse² iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum, vel quasi ad alterum. Nec obstat, quod ille in actu isto ordinatur ad seipsum, quia non ad se, nisi ut alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice ». Ita Doctor, quibus verbis significat, quod quando poenitens vindicat peccatum a se commissum, agit erga seipsum tamquam si esset persona distincta, ut enim sibi poenam praescribit et infligit, refert³ personam Iudicis; ut vero illam patitur, reum repraesentat, cui a Iudice praescribitur poena luenda.

DICES 1: Poenitentia est iudicium, quo intellectus dictat poenam esse pro peccato subeundam, ut quantum peccator se glorificavit in deliciis, tantum subire debeat tormentum et luctum: sed iudicium istud est actus intellectus, non vero voluntatis: igitur Poenitentia residet potius in intellectu, quam in voluntate. — Distinguo maiorem: est tale⁴ iudicium praesuppositive, concedo: formaliter et entitative, nego. Fateor equidem, quod ad veram Poenitentiam exercendam praerequiratur, ut intellectus cognoscat peccati malitiam et gravitatem, quatenus poenam luendam pro condignitate dictet; nam Deuteronomii 25. Pro mensura peccati erit et plagarum modus: verum in hoc dictamine non consistit ratio formalis Poenitentiae, sed ultra requiritur, ut voluntas imperet peccati vindictam per animi dolorem, cordis contritionem, et mortificationem corporis; in quo quidem imperio maxime consistit ratio formalis Poenitentiae.

DICES 2: Poenitentia ordinatur ad eluendum omne peccatum: sed non potest peccatum eluere et expellere, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum inest; non enim potest expellere peccatum, nisi quatenus ei contrariatur: habitus autem virtutis, et vitii, sicut et alia contraria, non censentur oppositi et incompatibiles, nisi respectu eiusdem subiecti, cui possunt inexistere: igitur ut Poenitentia peccatum expellat, debet esse in eodem subiecto in quo peccatum residet: at peccatum est in qualibet facultate; nam per cuiuslibet facultatis operationem peccatur: igitur Poenitentia debet in qualibet facultate residere. — Distinguo maiorem: debet eluere et expellere, formaliter, nego: effective, concedo. Minorem similiter distinguo: non potest eluere peccatum formaliter, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum residet, concedo: non potest eluere effective et imperative, nego. Unde neganda est consequentia. Cum enim ratio formalis Poenitentiae consistat in velle vindicare peccatum, istudque velle ratione dominii voluntatis in alias animi et corporis facultates, in eas omnes sese extendat, ac suum imperium dirigat; idcirco non est necesse quod in eis facultatibus formaliter existat: sed sufficit, quod resideat in voluntate, quae est princeps, et moderatrix aliarum facultatum. Adde quod peccatum formaliter non existat in alia facultate, quam voluntate; omne siquidem peccatum eatenus peccatum est, quatenus est liberum.

Conclusio secunda. — POENITENTIA POTUIT ESSE IN STATU INNOCENTIAE, ET IN ANGELIS AC BEATIS, SALTEM SECUNDUM ALIQUAM SUI RATIONEM: PROPRIE VERO AC FORMALITER EST IN PECCATORIBUS POENITENTIBUS POST LAPSUM. Haec est Doctoris quoad omnes partes, quarum.

Primam declarat dist. 11. q. 2. num. 19. ubi loquendo de Angelis, et primis parentibus in statu innocentiae, postquam dixit: « Ad tertium argumentum potest responderi dupliciter: uno modo, ex quo virtus est in nobis supplementum defectus naturalis (unde non ponuntur virtutes morales a quibusdam in Angelis), nec in statu Innocentiae fuissent tales in natura, quales nunc; nec ergo tunc fuisset necessitas habendi omnes virtutes, quas et nunc; et hoc specialiter de virtutibus, quae non habent bonum pro obiecto, sed malum, ut Poenitentia; quia in statu illo non fuisset illud malum, sicut forte nec tunc fuisset Patientia, quia nec materia patientiae »; subdit aliam sententiam: « Aliter dici potest, quod Poenitentia est habitus inclinans ad faciliter vindicandum in se reum, et quod in se, hoc est, materiale, quia formalis ratio virtutis esset eadem, si committeretur sibi vindicare in alium reum: Beatus autem, et Innocens possunt habere habitum prompte vindicandi in alium reum: ergo et in se, si tamen reatus inesset; et sic potest concedi, quod in statu Innocentiae et Beatitudine manet ista virtus. Ubi, ut perspicue manifestum est, Doctor utramque sententiam tamquam probabilem proponit. — Similiter 3. dist. 33. qu. 1. problematice disputat, an in Angelis dentur verae virtutes morales. Ad primum, (inquit num. 16.) concedi potest, quod si Angelus esset creatus in puris naturalibus, non habens in voluntate virtutes morales, possent generari in eo ex multis rectis electionibus, non quidem citra passiones in appetitu sensitivo sibi inexistentes, nec etiam quae infuerunt vel inerunt, vel possunt inesse; sed solum circa tales passiones in universali ostensas per intellectum; qua ostensione posita, et dictato quid esset eligendum, si possibile esset eas haberi ab eis, voluntas eius consona tali dictamini ex multis electionibus posset habere habitum moralem rectum. » Ita Doctor, quibus satis aperte significat Poenitentiam, sicut et alias virtutes morales, versari posse circa obiectum, non solum quod est, vel infuit, vel inerit, aut potest inesse; sed etiam circa obiectum ipsis proprium et universale. Unde Poenitentia, quatenus inclinat voluntatem ad vindicandum peccatum in universali, et abstrahendo ab eo quod sit commissum a propria, vel aliena persona, nedum in Angelis, sed etiam in Adamo esse potuit in statu innocentiae. Addo, Poenitentiam revera potuisse vere ac proprie reperiri in statu innocentiae: cum enim in eo statu Adamus potuerit peccare venialiter, ut docet Doctor in 2. dist. 21. qu. 1. num. 73. planum est Adamum de illo peccato veniali potuisse penitere, ac sumere vindictam, ut ibidem satis aperte innuit Doctor; respondens enim ad secundum argumentum in oppositum, quod erat de poena arcenda ab eo felici statu, et subinde etiam arcendum omne peccatum veniale, ait: Alia poena quam mors potest respondere veniali, puta displicentia aliqua vel aliquid huiusmodi. Vel potest dici quod poena sibi proprie non correspondet, sed committens veniale est debitor ferventioris actus voluntatis, quam prius, qui fervor consumeret peccatum veniale. Nec obfuisset innocentiae Adae habuisse poenam debitam veniali praeter mortem.

DICES: Scriptura sacra, SS. Patres, et Concilia, quoties sermonem instituunt de Poenitentia, per eam semper intelligunt vindictam de proprio peccato, seu detestationem et dolorem de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero: igitur virtus Poenitentiae non potest esse in iis, in quibus non est peccatum; ac subinde non potuit esse in Angelis, nec in Adamo in statu innocentiae. — Respondeo, id quidem verum esse, quia videlicet loquuntur de Poenitentia, quatenus de facto est necessaria dispositio ad remissionem peccatorum, non autem prout est virtus aliqua moralis inclinans voluntatem ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, quatenus illam usurpat Doctor in secunda sua responsione, quo sensu Poenitentia etiam esse potuit in voluntate B. Virginis, imo et Christi Domini circa peccatum in universali per intellectum ostensum; qua ostensione posita simul cum dictamine eiusdem intellectus circa id quod esset eligendum, in hypothesi quod possibile esset peccatum illud, voluntas etiam consona tali dictamini, posset pluries habere electionem circa vindictam peccati: et ex hac multiplici electione sibi comparare posset habitum moralem rectum virtutis Poenitentiae, quo illa voluntas inclinaretur ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, ex hypothesi quod ipsa culpa admitteret. Unde quamvis voluntas Christi, necnon et B. Virginis, esset impeccabilis, nec consequenter potuissent habere actum absolutum vindicandi peccatum in se, tamen habere potuerunt actum conditionatum, dicendo: Si ego peccassem, vindicarem in me peccatum: cum enim actus illi quatenus sunt absolute elici a nobis sint veri ac perfecti actus Poenitentiae, et ex talibus in nobis generetur perfectus Poenitentiae habitus; simili ratione ex illa voluntate conditionata generari potuit in Christo, necnon in B. Virgine: quippe cum nulla appareat ratio disparitatis.

Fateor tamen Poenitentiam, quatenus significat animi dolorem ac detestationem de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero, quemadmodum illam describit Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 4. eamque dividit in contritionem caritate perfectam, et contritionem imperfectam, quae dicitur attritio, posse dumtaxat existere in voluntate hominis peccatoris: quia ipsi dumtaxat competit praecissus et huius Poenitentiae actus, nempe velle vindicare peccatum a se commissum, cum dolore et laboriosa satisfactione, necnon proposito non peccandi de cetero: ac subinde subiectum denominationis seu mediatum Poenitentiae virtutis, quatenus vulgo usurpatur a Theologis, esse dumtaxat hominem peccatorem in statu vitae.

TERTULLIANUS, lib. De Poenitentia, cap. 1. Poenitentiae necessitatem ac summam utilitatem ex divino praecepto commendat: Audaciam, inquit, existimo de bono divini praecepti disputare; neque enim quia bonum est, idcirco auscultare debemus: sed quia Deus praecepit: ad exhibitionem obsequii prior est maiestas divinae potestatis, prior est auctoritas imperantis, quam utilitas servientis. Bonum est poenitere, an non? Quid revolvis? Deus praecepit: at ille non praecepit tantum, sed etiam hortatur. Invitat praemio salutem; iurans etiam Ezechielis 33. Vivo dicens, cupit credi sibi. O beatos nos, quorum causa Deus iurat! O miseros, si nec iuranti Domino credimus! Quod igitur Deus tantopere commendat: quod etiam humano more sub deiuratione testatur, summa utique gravitate, et aggredi, et custodire debemus: ut in assertione divinae gratiae permanentes, in fructu quoque eius, et emolumento proinde perseverare possimus. Quibus verbis Poenitentiae necessitatem ex solo divino praecepto colligit. Quoniam autem duplex solito rerum ad salutem deservientium necessitas occurrit, alia quam appellamus medii, altera vero quae praecepti necessitas dicitur; idcirco duplex potissimum hac in Sectione instituenda est quaestio, utrum videlicet hoc utroque modo Poenitentia sit necessaria peccatori ad salutem.

NOTANDUM 1. Duplicem, ut mox dictum est, quantum ad praesens attinet, esse necessitatem in ordine ad salutem: nempe finis seu medii, et praecepti, seu divini mandati. Illud dicitur necessarium necessitate finis seu medii, quod est simpliciter necessarium ad vitae aeternae consecutionem, etiamsi nulla extet obligatio praecepti: sicut e converso illud dicitur necessarium necessitate praecepti, quod ordinatur ad salutem dumtaxat ex divino praecepto. Unde si quis excusatur ab obligatione praecepti, vel propter mentis inopiam, vel corporis infirmitatem, poterit absque tali medio vitam aeternam consequi. Sic infantes, et amentes, propterea quod non sint rationis compotes, salvari possunt absque observantia praeceptorum Dei et Ecclesiae; sic pariter infirmi salvari possunt, etsi non faciant satis praecepto ieiunandi, a quo excusantur propter infirmitatem.

NOTANDUM 2. Quod ea, quae sunt necessaria necessitate finis, sunt in duplici differentia: quaedam habent necessitatem intrinsecam ex intrinseca connexione, quae reperitur inter ipsa media, et finem ultimum, nempe vitam aeternam; et hoc modo gratia, sive caritas sunt necessaria necessitate finis. Quaedam vero necessaria ex sola institutione Dei ita statuentis ac ordinantis medium aliquod tamquam necessarium ad salutem pro aliquo determinato tempore, quod alias ita necessarium non erat; sic Baptismus in Lege Evangelica necessarius est ad salutem, cum antea talem necessitatem non induceret, sub Lege naturali, et scripta seu Mosaicae. Porro inter ista duo media hoc discrimen intercedit, quod media prioris in omni statu, et omnibus modis sunt necessaria ad salutem aeternam; media autem secundi generis non item, sed pro illo statu dumtaxat, pro quo fuerunt instituta. Quaeritur ergo, utrum Poenitentia virtus necessaria fuerit ad salutem ex necessitate intrinseca, et in omni statu: an dumtaxat ex ordinatione divina, et pro aliquo statu determinato.

NOTANDUM 3. Quod inter ea, quae sunt necessaria necessitate finis ex institutione Dei, quaedam sunt simpliciter necessaria; ita ut neque per se, neque per accidens vita aeterna possit obtineri absque huiusmodi mediis; sic Baptismus in re susceptus necessarius est parvulis: Quaedam vero sunt quidem per se necessaria ad vitam aeternam: per accidens tamen in aliquo particulari casu, vel propter ignorantiam invincibilem, vel quia non adest facultas applicandi eiusmodi media, inde fit quod reddantur non necessaria: ita quod absque huiusmodi mediis adhibitis possit haberi salus; qua ratione Baptismus in re susceptus non dicitur necessarius aliquibus adultis, qui facultatem non habent illum sibi procurandi. Quaeritur ergo, utrum Poenitentia virtus, quatenus sumitur vel generatim pro detestatione et dolore de peccatis, vel speciatim, seu prout est specialis virtus ab aliis distincta, sit per se necessaria ad salutem, et peccati remissionem.

Conclusio prima. — POENITENTIA, QUATENUS EST SPECIALIS VIRTUS A CETERIS DISTINCTA, ET IMPORTAT DUMTAXAT VELLE VINDICARE PECCATUM, NON EST ABSOLUTE NECESSARIA AD PECCATI REMISSIONEM. Haec est Doctoris, dist. 11. q. 2. num. 23. ubi ait: De secundo principali, scilicet an poenitere, ut actus virtutis est, requiratur ad deletionem peccati: dico quod non, ut actus unius determinatae virtutis. Quod utique sic

Probat: Quia, inquit, poenitere secundum quamcumque quatuor significationum (puta vindicare peccatum commissum, illud idem peccatum detestari, et acceptare poenam inflictam, et patienter illam ferre) sufficit, ut probatur auctoritate Ezechielis, 18. et 33. Quacumque hora ingemuerit peccator, etc. Actus autem primus et alii non necessario sunt alicuius eiusdem determinatae virtutis; sed primus iustitiae, ultimus patientiae, duo intermedii cuiuscumque virtutis appetitivae. Quibus verbis significat virtutem Poenitentiae, quatenus ab aliis distinctam, non esse absolute necessariam ad remissionem peccati; ac proinde nec absolute necessariam ad salutem, quippe cum peccatum remitti possit non solum per actum amoris Dei, ut dicemus infra, sed etiam per Poenitentiam generatim sumptam, quatenus importat detestationem ac dolorem de peccato commisso; quod utique procedere potest ab alia virtute, quam Poenitentia, ut diximus in superiori Sectione. — Confirmatur haec veritas ex divinis testimoniis, quae quoties meminerunt necessitatis Poenitentiae, toties Poenitentiam exprimunt per aversionem a peccatis, et eorum detestationem, ut videre est apud Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 20¹. ubi colligit varia Scripturae testimonia ad adstruendam Poenitentiae necessitatem. Significat autem cap. 4. quaenam sit illa Poenitentia, quam tantopere necessariam affirmat: Fuit autem, inquit, quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic contritionis motus necessarius. Declarat autem ibidem quid intelligat per illam contritionem, cum ait initio capitis: Contritio animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. Unde Contritionem sic definit: Est animi dolor, et detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Porro hic dolor, illaque detestatio elici potest a diversis virtutibus, puta Caritate, Spe, Religione, etc. Unde cum Poenitentia absolute necessaria dicitur ad remissionem peccati, tum ex Scriptura, tum in Conciliis, tum a SS. Patribus, id per se non debet intelligi de Poenitentia, prout est specialis virtus a ceteris distincta.

Conclusio secunda. — POENITENTIA GENERATIM SUMPTA, ET QUATENUS EST ANIMI DOLOR, AC DETESTATIO DE PECCATO COMMISSO, CUM PROPOSITO NON PECCANDI DE CETERO, FUIT NECESSARIA PECCATORIBUS QUOVIS TEMPORE AD IMPETRANDAM VENIAM PECCATORUM: Haec est de fide determinata in Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Fuit quidem Poenitentia universis hominibus, qui se mortali aliquo peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam assequendam necessaria, illis etiam qui Baptismi Sacramento ablui potuissent: ut perversitate abiecta et emendata, tantam Dei offensionem, cum peccati odio, et pio animi dolore detestarentur; unde Propheta ait: convertimini et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Dominus etiam dixit: nisi Poenitentiam egeritis, omnes similiter peribitis. Et Princeps Apostolorum Petrus peccatoribus Baptismo initiandis Poenitentiam commendans, dicebat: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum.

Hanc Conclusionem luculenter declarat Doctor, dist. 14. quaest. 1. n. 9. ubi loquens de remissione peccati mortalis, ait: « Secundo dico quod non remittitur sine poena aequivalenter in acceptatione divina: quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut Scriptura satis clamat: offensa autem eius, vel ira (ut dictum est) eius velle vindicare, vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato, Deus vult vindicare de peccante: sed velle vindicare est velle punire: ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptatione divina. Et infra: de potentia ordinaria ista est via universaliter praefixa a lege divina ordinante, scilicet, peccatum punire per poenam, tamquam per proprium correspondens. Praeterea n. 10. de re, inquit, est ista conclusio, quod ad deletionem peccati regulariter requiritur poena, vel punitio voluntaria ».

DICES 1: Christus Dominus pluries peccata dimisit absque ulla praevia Poenitentia: igitur ad remissionem peccati de via ordinaria non est necessaria Poenitentia. Probatur antecedens ex Lucae 5. ubi legimus, quod cum aliqui homines paraliticum portantes eum deposuissent per tectum ante Iesum, ei dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua. Similiter Ioannis 8. mulier adultera, cui Christus peccata dimisit, nulla dedit antea Poenitentiae signa, ubi enim ab ea requisivisset: Nemo te condemnavit? Illaque respondisset: Nemo Domine: statim dixit: Nec ego te condemnabo, vade, et noli amplius peccare: igitur ad peccati remissionem non est necessaria Poenitentia. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico primo quidem, Christum Dominum per absolutam suam et divinam in peccatis dimittendis auctoritatem potuisse peccata remittere et condonare absque praevia formali Poenitentia, sed solum virtuali, quam utique virtualem habebat ille paraliticus; quippe fides et spes in ipso maxime elucebat, nam de eo legitur Matth. 9. quod Domino ipsi dixerit: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua. Illa enim vox confide, non innuit tantum portantium fidem et fiduciam, sed et ipsius paralitici spem veniae ex fide, quia nisi credidisset, et confisus esset, nequaquam passus fuisset se dimitti per tegulas; ideoque cum fides et spes in peccatore Poenitentiam efficiant, videtur ille Poenitentiam saltem virtualem habuisse. Ad secundum dico, mulierem illam habuisse pariter Poenitentiam et dolorem de peccato commisso, ut innuit S. Ambrosius, Epist. 52. ubi ait: Mulier adultera meruit absolvi, quae recedentibus Iudaeis accusatoribus suis sola cum Christo remansit, ex ea quippe remansione videtur confessa crimen, et testata per sinceram Poenitentiam.

DICES 2: Christus Dominus, Lucae 11. ait: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Et Matth. 6. Si dimiseritis hominibus peccata eorum, ita Pater vester caelestis dimittet vobis peccata vestra: igitur ad remissionem peccati de via ordinaria non requiritur Poenitentia. — Nego consequentiam: perfecta enim caritas peccatis opponitur, et ea destruit extra Sacramentum, non autem imperfecta: perfecta autem caritas Poenitentiam aut supponit, aut facit, aut saltem virtualiter complectitur: unde dum eleemosynarum largitio, et iniuriarum condonatio dicuntur habere vim remittendi peccata, necessario supponunt perfectam caritatem, ac subinde Poenitentiam saltem virtualem.

DICES 3: Quod Deus potest in pueris, potest etiam in adultis; non enim minor est eius virtus erga adultos, quam circa infantes: atqui Deus peccata remittit infantibus absque Poenitentia: ergo etiam in adultis. — Distinguo maiorem: circa ea, quae sunt ex aequo utrisque communia, concedo: secus, nego. Non est autem par ratio de iustificatione infantis, et adulti: in infantibus enim tantum est originale peccatum, quod non consistit in actuali deordinatione voluntatis, sed dumtaxat in habituali quadam naturae depravatione: quare peccatum iis remittitur cum sola habituali immutatione per infusionem gratiae et virtutum; non cum actuali per exercitium alicuius actus. Secus vero est de adulto, in quo sunt actualia peccata, quae cum consistant in actuali deordinatione voluntatis, ut remittantur etiam per Baptismum, praerequirunt actualem voluntatis immutationem, quae non fit nisi per Poenitentiam.

Conclusio tertia. — REMITTI POTEST PECCATUM MORTALE PER SOLAM POENITENTIAM VIRTUALEM, PUTA PER ACTUM EXIMIAE CARITATIS, IN QUO VIRTUALITER DOLOR DE PECCATIS INCLUDITUR. Haec est communior contra Sotum in 4. dist. 15. quaest. 1. art. 2. ubi docet Poenitentiam formalem ita necessario praerequiri ad remissionem peccati, ut ad id nullus sufficiat caritatis actus, quantumvis egregius, excepto actu Martyrii: necnon et contra Canum, qui relect. de Poen. p. 3. § De Caritate, nequidem excipit actum Martyrii. Probatur primo auctoritate Christi Domini dicentis Ioann. 14. Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, etc. Et Matth. 10. Qui confessus me fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo... Qui perdiderit animam suam (idest, corporis vitam) propter me, inveniet eam. Quibus aperte significat, actum amoris, necnon et martyrii, sufficere ad salutem et remissionem peccatorum.

Eamdem veritatem explicat Doctor n. 17. ubi loquens de Poenitentia, quam dixerat esse necessariam ad remittenda peccata, ait: « Intelligitur etiam conclusio de requiri non simpliciter necessario, cuius oppositum includit contradictionem: quia posset Deus remittere sine omni actu illius, cui remittitur; sed nec de requiri necessario supposito actu hominis, cui remittit: posset enim Deus per aliquem motum ferventem dilectionis in Deum absque quocumque quatuor praedictorum actuum sub propria ratione, utpote in actu fervoris ad Martyrium statim sustinendum, ubi forte non esset cogitatio de aliquo peccato mortali prius commisso, nec per consequens aliquod poenitere praedictum: et hoc formaliter, licet virtualiter in illo motu esset poenitere, iuxta secundam significationem. Et istud probatur, quia nullus excluditur a regno caelorum, qui facit illud quod simpliciter est necessarium: sed est possibile aliquem usque ad instans A, existentem in peccato mortali ab instanti A, necessariari ad toto corde insistendum circa actus distrahentes a cogitatione de peccato commisso, utpote statim exposito Martyrio arctissimo. Et propter hoc dictum est in conclusione, quod requiritur ad hoc, ut peccatum mortale regulariter deleatur: quia dicitur regulariter fieri, quod fit secundum regulas determinatas a Sapientia divina, quarum haec est una: quod peccatum commissum non deleatur sine displicentia de peccato commisso: quae apparet multum rationabilis; quia sicut peccatum avertit a fine, convertit ad creaturam: ita rationabile est, quod non deleatur, nisi per motum oppositum avertentem a peccato, sive a creatura, ut circa illam fuit peccatum, et convertentem ad Deum. Ad hoc autem, quod est displicere de peccato commisso, possunt reduci alia tria membra eius, quod est punire, etc. »

Quibus omnibus Doctor tria docet: primum, quod Poenitentia de via ordinaria necessaria sit ad peccati remissionem; quoniam videlicet Deus ita statuit, ut non fieret peccati remissio secundum communem et ordinariam rerum dispositionem. — Secundum, quod de potentia absoluta Deus posset condonare peccatum absque ullo actu doloris, aut detestationis ex parte poenitentis. Quod utique insuper confirmari potest: tum quia Poenitentiae antecedens infusionem gratiae, et peccati remissionem habet tantum rationem dispositionis congruae ex ordinatione divina, si enim ex natura rei requireretur, sequeretur quod instantibus non posset conferri gratia baptismalis: quippe cum non possint habere actus Poenitentiae, quam ante Baptismum exercere tenentur adulti; ac subinde tantum actus illi requiruntur ad iustificationem ex ordinatione divina: sed quod requiritur dumtaxat ex ordinatione divina, amoveri potest de potentia extraordinaria: igitur independenter ab eis actibus poenitentes Deus potest conferre gratiam sanctificantem, et remissionem peccati. Tum quia iustificatio, ut definit Concilium Tridentinum, includit de facto remissionem peccati, et infusionem gratiae, seu renovationem interioris hominis: sed neutrum illorum consistit in actu peccatoris, ut optime observat Hiquaeus in Commentario ad praefata verba Doctoris; quia remittere peccatum praecise convenit Deo, sicut et gratiam infundere gratis: igitur sine actu peccatoris fieri potest iustificatio. Tum denique quia si esset aliqua connexio absolute necessaria inter actus poenitentes et iustificationem, maxime in ratione meriti, aut satisfactionis: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, alioquin peccatores iustificationem mererentur, nec illa fieret gratis, contra Concilium Trid., Sess. 6. cap. 8. Non etiam secundum; potest enim Deus per absolutam suam potentiam non exigere talem satisfactionem, et eam ex clementia gratis relaxare peccatori: igitur, etc. — Tertio tandem, docet Doctor etiam interdum fieri iustificationem, et peccatorum remissionem per solum actum dilectionis Dei super omnia, sine dolore expresso, et formali Poenitentia de peccato, ut constat exemplo hominis, qui inopinato casu raperetur ad Martyrium. et oblitus esset alicuius peccati mortalis, cuius non recordaretur. dum aestuanti caritatis igne flagrans Martyrium subiret: eo namque in casu hic homo iustificaretur per actum caritatis, iustificaretur per Martyrium, absque actu formalis Poenitentiae.

Confirmatur illis omnibus Scripturae testimoniis, in quibus formali dilectioni Dei tribuitur efficacia remissionis peccatorum, nulla facta mentione Poenitentiae, seu doloris, aut detestationis de peccato. - Sic Lucae 7. Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum: cui autem minus dimittitur, minus diligit. Proverb. 8. Ego diligentes me diligo. Eccl. 34. Oculi Dei in diligentes se. Ioan. 1. cap. 4. Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et vers. 16. Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo. Ioann. 11. Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo. Et vers. 23. Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus (per gratiam sanctificantem) et apud eum mansionem faciemus. Zach. 1. Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et ego convertar ad vos, dicit Dominus exercituum. Quis autem sane mentis dubitare potest, quin per solum amorem Dei propter se super omnia, homo perfecte convertatur ad Deum? Ubi ergo Dominus bonus est, non sit nequam oculus noster, invidens remissionem peccatorum his, quibus Deus illam promisit. Nec obstat quod in aliis locis Scriptura meminerit poenitentiae, tamquam necessariae ad remissionem peccatorum: Ezechielis 28.² Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Luc. 13. Nisi poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Actor. 2. Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum. Hoc, inquam, non obstat, quia commode intelligi possunt, vel de Poenitentia formali et explicita, vel de actu illi aequividente, qualis est actus dilectionis Dei super omnia: alioqui cui nullum peccatum occurreret in genere, vel in specie, quod esset detestandum, non posset iustificari, nec per consequens salvari. Non abnuo tamen in actu amoris super omnia contineri actum Poenitentiae virtualiter: tum quia ad illum determinat data occasione, repugnat enim stare perfectam caritatem cum consideratione peccati, quin habeatur dolor de peccato, quatenus est offensa Dei: tum quia actus amoris Dei super omnia totum motivum istius doloris continet, nam amare Deum super omnia, est amare illum super omne peccatum; insuper est illum praeferre omnibus non solum pro tempore futuro et praesenti, sed etiam pro praeterito ac proinde ibi est implicite nolle peccasse: hoc autem est odio habere, quod peccaverit, ac dolere se fecisse illud: igitur talis actus amoris Dei sufficit ad iustificationem.

DICES: Non minus Poenitentia necessaria est peccatori ad salutem, quam fides infideli: sed fides est necessaria necessitate medii, ita ut sine fide impossibile sit placere Deo: igitur etiam sine Poenitentia formali impossibile est peccatorem iustificari. — Nego maiorem: quamquam enim Poenitentia sit necessaria peccatori necessitate medii de via ordinaria ad iustificationem, sicut et fides infideli; tamen hoc intercedit discrimen inter fidem et Poenitentiam, quod fides non possit suppleri per aliquem alium actum, in quo virtualiter contineatur, sicut Poenitentia suppleri potest per actum dilectionis Dei, in quo virtualiter continetur.

INSTABIS: Actus dilectionis, vel ideo sufficit ad iustificationem sine formali Poenitentia, quia ex natura sua habet repugnantiam ad peccatum per modum formae, vel quia ex voluntate divina acceptatur, ut meritum de congruo: sed neutrum dici potest. Non primum, alioqui formaliter iustificaret, et non solum dispositive. Non etiam secundum; nam exinde sequeretur, quod conferret ad iustificationem, et ad eam requireretur secundum ordinariam Dei dispositionem, quod utique non est verum. — Respondeo, actum dilectionis censeri sufficientem dispositionem ex divina voluntate, sicut et Poenitentiam, cuius efficacia desumitur ex radice caritatis, quando est perfecta. At haec Dei dilectio super omnia numquam est cum consideratione et memoria peccati, quin annexam habeat Poenitentiam in viatore alicuius criminis reo; nemo enim Deum diligit super omnia, quin vehementer doleat, quod illum offenderit, quo in casu uterque actus concurrit ad iustificationem.

Conclusio quarta. — POENITENTIA, QUATENUS EST ANIMI DOLOR, AC DETESTATIO DE PECCATIS, EST NECESSARIA AD REMISSIONEM PECCATORUM, ITA QUOD NON SUFFICIAT VETERIS VITAE ABIECTIO, ET NOVAE INSTAURATIO. Haec est contra Lutherum, ut apparet ex eius articulis damnatis per sacram Facultatem Parisiensem, quorum hic unus erat: Contritio, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, quae quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, multitudinem, ferocitatem, amissionem aeternae beatitudinis, ac aeternae damnationis acquisitionem: haec, inquam, contritio facit hominem hypocritam, imo magis peccatorem. Quam utique propositionem sic damnat sacra Facultas: Haec propositio est falsa, viae ad Poenitentiam impeditiva, Scripturis sacris, et doctrinae Sanctorum difformis.

Et merito quidem; enimvero Scriptura sacra oraculis testatur necessariam esse Poenitentiam ad placandam divinam indignationem, et assequendam peccati remissionem. Sic Ezechielis 18. Si autem impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium, et iustitiam, vita vivet, et non morietur: omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor. Quibus verbis Deus spondet peccati remissionem homini poenitenti, et iudicium ac iustitiam facienti: peccatorem autem Poenitentem facere iudicium et iustitiam, nihil aliud est, quam vindicare peccatum, et facere Deo satis per debitam satisfactionem, et revocationem a creaturis, ac conversionem ad Deum, quae revocatio et conversio maxime fieri debet per opera laboriosa ac poenalia, iuxta illud Dei apud Ioëllem monentis oraculum: Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et in fleto, et in planctu, et scindite corda vestra, etc. Haec autem cordis contritio et planctus non est dumtaxat de novae vitae instauratione, sed maxime de peccatis purgandis, iuxta illud Apocal. 2. ubi Ioannes iubetur scribere ad Episcopum Ephesi nomine Dei: Habeo adversum te, quod caritatem primam reliquisti, memor esto itaque unde excideris, et age Poenitentiam, et prima opera fac: sin autem venio tibi, et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris. Quibus verbis ad salutarem Poenitentiam non solum praecipitur vitae innovatio, sed et praeteritae recordatio, ac planctus. — Quapropter David, Psal. 50. non solum exorat pro praesenti, et futuro: Cor mundum crea in me Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus meis; sed pro praeterito inclamat: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam.... Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper. Unde Christus, Lucae 13. non solum a peccatore exigit novae vitae institutionem, sed etiam prioris vindictam et emendationem, cum ait: Nisi Poenitentiam egeritis, omnes simul peribitis. Poenitentiae autem nomen significat poenam tenere: non tenetur autem poena propter institutionem novae vitae, quae bona est, sed propter malitiam praeteritae; poena enim non nascitur, nisi ex malo nolito.

Igitur merito Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. sermonem faciens de contritione, ait: Declarat sancta Synodus, hanc contritionem non solum cessationem a peccato, et novae vitae propositum, et inchoationem: sed veteris etiam odium continere, iuxta illud: Proiicite a vobis iniquitates vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum. Unde Can. 5. proscribens Lutheranorum dogma, ait: Si quis dixerit eam contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, feritatem, amissionem aeternae beatitudinis, aeternae damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum, et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, demum illam esse dolorem coactum, et non liberum ac voluntarium, anathema sit.

Eamdem veritatem docent SS. Patres, imprimis S. Cyprianus in libello De lapsis, ubi spondet quidem fidelibus, qui in idololatriam lapsi fuerant, sui errati veniam, dummodo illam laboriosa Poenitentia exorent: Putas, inquit, tu Dominum cito posse placare, quem verbis perfidis abnuisti? etc. Putas facile eum misereri tui, quem tuum non esse dixisti? Orare oportet eum impensius, et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes ac fletibus ducere. tempus omne lacrimosis lamentationibus occupare, stratos solo adhaerere cilicio, in cilicio et sordibus volutari, post indumentum Christi perditum, nullum iam hic velle vestitum. post diaboli cibum malle ieiunium, iustis operibus incumbere, quibus peccata purgantur, eleemosynis frequenter insistere, quibus a morte animae liberantur. Et paulo post: Si precem quis toto corde faciat, si veris Poenitentiae lamentationibus et lacrimis ingemiscat, si ad veniam delicti sui Dominum iustis, et continuis operibus inflectat, misereri talium potest, etc. potest ille indulgentiam dare, sententiam potest ille deflectere. — Subiungit S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, cap. 4. Expectat gemitus nostros, sed temporales, ut remittat perpetuos: expectat lacrimas nostras, ut profundat pietatem suam. Et lib. 2. cap. 5. Qui agit poenitentiam, non solum diluere lacrimis debet peccatum suum, sed etiam emendationibus factis operire, et tegere delicta superiora, ut non ei imputetur peccatum; ergo tegamus lapsus nostros posterioribus factis, mundemus fletibus, ut audiat nos Dominus Deus noster ingemiscentes, etc. — Idem praecipue docet S. Augustinus variis in locis, maxime Serm. 34. De diversis, cap. 12. Sunt quaedam, inquit, gravia, et mortifera, quae nisi per vehementissimam molestiam humiliationis cordis, et contritionis spiritus, et tribulationis Poenitentiae non relaxantur. Unde Serm. 1. De Communibus, Poenitentiam sic definit: Est Poenitentia medicamentum vulneris, spes salutis, per quam Deus ad misericordiam provocatur. Poenitentia a poena nomen accepit, quia anima cruciatur, et caro mortificatur. Unde Serm. 7. De Tempore praeclare ait: Multi assidue se dicunt peccatores, et tamen adhuc delectat eos peccare. Professio est, non emendatio. Accusatur anima, et non sanatur.

Pronuntiatur offensa, sed non tollitur. Poenitentiam certam non facit, nisi odium peccati, et amor Dei. Quando fit ut tibi amarum sapiat in anima, quod ante in vita fuit dulce, et quod te prius delectabat in corpore, ipsum te cruciat in corde, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dices: Tibi soli peccari³, et malum coram te feci: Bene tibi soli peccavi: quia nullus hominum sine peccato. Et ideo tibi soli peccavi: quia tu solus es sine peccato. Da misericordiam misero, qui tamdiu pepercisti criminoso. Inclinet ad remedium humilitas poenitentis, quem permovere non potuit diuturnitas peccatoris. Dic illi in fletu cordis: Aspice ad infelicem pietas immensa: respice crudelem misericordia publica. Desperatus ad omnipotentem venio, vulneratus ad medicum curro. Serva pietatem mansuetudinis, qui tamdiu suspendisti gladium ultionis. Dele numerositatem criminum, multitudo misericordiarum.

Idem docent ceteri SS. Patres, qui ad veram et sinceram poenitentiam, non solum vitae novae institutionem, sed etiam prioris expiationem requirunt. Cuius utique praeclaram hanc rationem subministrat Tertullianus, cap. 9. lib. De Poenitentia, nempe quod nostra Poenitentia debeat vices gerere divinae Iustitiae, idcirco peccatorem punire debet, et dolore ac lacrimis priora delicta emendare: « Haec omnia, inquit, Exomologesis, ut poenitentiam commendet, ut de periculi timore Dominum honoret, ut in peccatorem ipsa pronuntians pro Dei indignatione fungatur, et temporali afflictione aeterna supplicia non dicam frustretur, sed expungat. Et cap. 11. Deliqui dixi Deo, et periclitor in aeternum perire. Itaque nunc pendeo, et maereor, et excrucior, ut Deum reconcilient mihi, quem delinquendo laesi. Et initio cap. 12. Si de Exomologesi retractas, gehennam in corde considera, quam tibi Exomologesis extinguet, et poenae prius magnitudinem imaginare, ut de remediis adeptione non dubites. Et paulo post, Exomologesim in effectu suo, et efficacia comparat Baptismo: igitur, inquit, cum scias adversus gehennam post prima illa instructionis Dominicae monumenta esse adhuc in Exomologesi secunda subsidia, cur salutem tuam deseris? Cur cessas aggredi, quod scias mederi tibi? » Exomologesim autem accipit pro actu externo, et pro laboribus omnibus, quibus Ecclesia peccatorem purgat, ut ipse eam definierat cap. 9. paulo ante verba primum relata, ad quae spectant haec omnia, etc.

Idem docet S. Ambrosius ad Virginem lapsam cap. 8. ubi descriptis afflictionibus et laboribus, quos poenitendo subire debet, subdit: Peccator ergo si sibi ipsi non pepercit, a Deo illi parcitur, et si futuras poenas gehennae praecipuas in hoc parvo vitae spatio compensaverit, seipsum ab aeterno iudicio liberat. Subscribit S. Prosper, lib. 2. De vita contemplativa, cap. 7. de Laicis, qui ultro crimina confitentur, et de eis Poenitentiam libenter suscipiunt: Quod si ipsi Iudices fiant, et velut suae iniquitatis ultores hic in se voluntariam poenam severissimae animadversionis exerceant, temporalibus poenis mutabunt aeterna supplicia, et lacrimis ex vera cordis compunctione fluentibus restringent aeterni ignis incendia. Concludendum ergo cum S. Petro Damiano, cap. 2. libri quem inscripsit Gomorrhianus: Quisquis quolibet eorum modo, quos supra distinximus nefandae turpitudinis se contagione foedaverit, nisi fructuose poenitentiae fuerit satisfactione purgatus, numquam habere Dei gratiam poterit, numquam Christi Corpore et Sanguine dignus erit, numquam caelestis patriae limen intrabit.

OBIICIT LUTHERUS varia Scripturae oracula, in quibus Deus nihil aliud a peccatore exigit, quam cessationem a peccatis, mandatorum observationem, et vitae novae institutionem. Sic Isaiae 55. Quaerite Dominum, dum inveniri potest: invocate eum, dum prope est: derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur eius, et ad Deum nostrum: quoniam multus est ad ignoscendum. Sic Matth. 19. Christus homini petenti, quid opus esset ad salutem, respondet: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: nullum autem est mandatum in toto Decalogo, quod nobis praecipiat vitae prioris recordationem, seu detestationem: ergo ad remissionem peccati satis est, quod homo novam vitam instituat, et ambulet in via mandatorum Dei. Similiter ad Galatas 5. et 6. In Christo Iesu neque Circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura: igitur ad peccatorum veniam obtinendam non est necessaria detestatio prioris vitae, sed sufficit innovatio praesentis et futurae. — Nego consequentiam, et ad primum oraculum dico, opus esse impio, quod derelinquat vias suas, non tantum negative desistendo dumtaxat a peccatis, sed positive, videlicet per propositum cavendi deinceps a peccato, quod utique propositum refertur ad contritionem, et vitae prioris detestationem; ille enim quiescere, seu deserere peccata dicitur proprie, cui peccata displicent, et qui dolet se illa admisisse, quae deserere peroptat. Ad secundum nego minorem, nam, ut apparebit Quaestione sequenti, praeceptum de agenda Poenitentia includitur saltem virtualiter in praecepto de diligendo Deo: non potest enim quis Deum perfecte diligere, quin velit ablatum illius honorem resarcire, et ei debitam satisfactionem impendere. Ad tertium dico, valere quidem ad salutem novam vitam per gratiam instauratam: at illa non potest esse perfecta, quin praesupponat detestationem prioris, et debitam satisfactionem Deo pro iniuriis illatis impendendam.

Notandum 1. Praecepta divina esse in duplici differentia: quaedam enim sunt negativa, alia vero affirmativa. Negativa sunt, quae verbis negativis exprimuntur, et removent ab actione: affirmativa autem, quae actionem aliquam imperant, et stimulant ad actum aliquem ponendum. Porro inter utrumque hoc maximum discrimen intercedit, quod negativa obligant semper, et pro qualibet temporis differentia, non solum quantum ad animi praeparationem et affectum, sed etiam quantum ad actum negativum. Sic v. g. praeceptum de non furando, obligat non solum ad nusquam habendum propositum furandi, sive ad semper habendum propositum non furandi: sed etiam obligat ad nusquam committendum furtum. Praeceptum vero affirmativum obligat quidem semper, quantum ad praeparationem et effectum animi: non ita quantum ad exercitium actus affirmativi: id enim dumtaxat exigit tempore a D. o, vel Ecclesia determinato. Sic praeceptum honorandi parentes obligat quidem semper, quantum ad illum animi affectum, quo semper tenemur habere illam animi propensionem erga honorem, observantiam, et obsequium eis exhibendum tempore congruo: non tamen semper obligat ad actum, sed tantum pro illa temporis differentia, in quo parentes illi nostro egere possunt adminiculo et subsidio. Quaeritur ergo, utrum de agenda Poenitentia sit aliquod praeceptum affirmativum, aut negativum.

Notandum 2. Quod omne praeceptum affirmativum secum importat unum negativum de non eliciendo actu contrario huic praecepto. Sic praeceptum honorandi parentes includit praeceptum negativum eos nusquam inhonorandi, sive contumeliis afficiendi verbo aut facto. Dixi de actu contrario, praecepta enim affirmativa non important negationem actus contradictorii: siquidem praeceptum fidei v. g. includit quidem negationem infidelitatis, hoc est praeceptum negativum, ne simus infideles, habendo actum fidei contrarium, prohibet enim infidelitatem positivam: verum non prohibet negativam, aut privativam, qualis est in illis, quibus nondum affulsit Lex Evangelii, nec quidquam de Christo Domino audierunt; similiter praeceptum de diligendo Deo includit quidem negativum contrarium de nusquam odiendo Deum, non autem includit contradictorium, nempe nusquam esse non amans Deum, inde enim sequeretur, quod teneremur ad continuum actum amoris Dei, quod utique videtur impossibile.

Notandum 3. Praecepta divina posse dupliciter impleri, nimirum vel quantum ad substantiam actus praecepti, vel quantum ad finem praecipientis. Sic v. g. qui ieiunat in statu peccati mortalis implet quidem praeceptum, quantum ad substantiam actus, nempe abstinentiam ab esu carnium, necnon ad parsimoniam cibi, aut potus; non tamen implet quantum ad finem praecipientis, nempe Dei indicentis, quod ieiunium istud sit meritorium vitae aeternae, propter quam comparandam praecipitur. Hinc in quolibet praecepto duplex exurgit obligatio: alia quidem ex parte operis, altera vero ex parte finis, propter quem actus debet elici. Movetur ergo difficultas, an utroque hoc modo sit aliquod praeceptum de poenitentia agenda, et quonam tempore illud obliget. Unde duo hic maxime sunt determinanda: primum, quod de poenitentia agenda sit aliquod praeceptum divinum: secundum, quando illud impleri debeat, an videlicet statim post admissum peccatum, an vero dumtaxat diebus festivis, aut in manifesto mortis periculo.

Conclusio prima. — TENETUR PECCATOR SUB PRAECEPTO AGERE POENITENTIAM, ITA QUOD NOVUM PECCATUM COMMITTAT SI ILLAM NEGLEXERIT TEMPORE QUO TENETUR EXERCERE. Ita conveniunt omnes Doctores Catholici cum Subtili, dist. 17. q. unica n. 13. ubi ait: « Quicumque primam gratiam amisit, tenetur de necessitate praecepti, et hoc illius, Diliges Dominum Deum tuum, etc. agere quantum in se est ad eius reparationem; et etiam virtute illius praecepti, diliges te ipsum: sed iste peccator in peccato mortali amisit primam gratiam, et potest eam recuperare suscipiendo Sacramentum Poenitentiae ab illo arbitro, quia hoc est institutum, ut remedium efficax ad recipiendam primam gratiam, ex illo verbo Ioan. Quorum remiseritis peccata, etc. Et sic concluditur necessitas praecepti confessionis non ex isto verbo tantum, Quorum remiseritis peccata, etc. sed ex isto, et illo praecepto, Diliges Dominum Deum tuum, etc. simul iuncto. Quibus verbis Doctor declarat. Sacramentum Poenitentiae ex praecepto esse suscipiendum, ac subinde etiam ex praecepto esse agendam Poenitentiam per eamdem rationem ».

Probatur itaque auctoritate Scripturae sacrae: primo quidem ex illo Luc. 13. Nisi Poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Quae utique verba non solum significant Poenitentiam esse necessariam ex parte medii, ut volunt aliqui, sed etiam necessitate praecepti; nam Doctores Catholici colligunt praeceptum de suscipiendo Baptismate in re vel in voto ex illo Ioann. 3. Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc. Necnon praeceptum de suscipienda Eucharistia ex Ioann. 6. Nisi manducaveritis carnem Filii hominis. etc. Ergo cum idem sit loquendi modus Scripturae de agenda Poenitentia, idem pariter praeceptum inferri debet. — Fateor tamen, oraculum istud magis insinuare Poenitentiae necessitatem sub ratione medii, quam sub ratione praecepti, ita quod omnes peccatores qui non egerint poenitentiam necessario perituri sint, non quidem propter peccatum poenitentiae, sed propter peccata praeterita non remissa. Unde verius dicendum existimo cum Doctore, quod praeceptum de agenda Poenitentia potius deducatur ex dilectione Dei, et nostri; nam ex praecepto dilectionis nostri tenemur nobis procurare beatitudinem aeternam, et consequenter ad amovenda ea omnia, quae ab eiusmodi consecutione removent, qualia sunt peccata, quae dumtaxat per poenitentiam possunt elui. Idem pariter colligitur ex dilectione Dei: siquidem Christus Dominus Ioann. 14. dixit: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum. Fieri autem non potest, quod peccator velit revera amare Deum, non autem velit implicite amorem Dei erga se; adeoque tollere omne illud, quod divinum illum amorem impediret: nec sane videretur sincere amare Deum, qui nollet amovere, cum potest, id (quod novit Deo summopere displicere, et illius aversionem ac odium erga se provocare. Unde ex ratione Doctoris superius expressa sic in forma probatur Conclusio: quicumque gratiam sanctificantem et divinam amicitiam perdidit, tenetur ex necessitate praecepti de diligendo Deo agere quantum in se est, ad eiusmodi divinae gratiae et amicitiae recuperationem: sed peccator per mortale peccatum gratiam et amicitiam Dei perdidit, nec utramque recuperare potest, nisi poenitentiam egerit: igitur ex illo praecepto de diligendo Deo, simul iuncto cum necessitate agenda Poenitentiae, colligitur praeceptum de illa exercenda.

DICES: Si praeceptum esset de agenda Poenitentia, sequeretur quod nullus posset damnari propter unum solum peccatum mortale: sed hoc falsum est: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris: peccator enim, qui moreretur post commissum peccatum mortale, non acta poenitentia, necessario damnandus esset, non solum propter istud mortale peccatum, sed etiam propter omissionem praecepti de agenda Poenitentia, quae quidem omissio esset speciale peccatum, quia in speciale praeceptum militaret: igitur: etc. — Respondeo primo, nihil quidquam absurdi sequi, quod peccator non damnetur propter unicum dumtaxat mortale peccatum, quamvis unicum solum ad damnationem sufficeret: exinde enim magis elucesceret divina Iustitia, quae potiori iure hominem sic dupliciter reum poenis aeternis addiceret. Respondeo secundo, posse negari maiorem: fieri namque potest quod peccator pro uno dumtaxat mortali peccato damnetur, etiamsi omittat praeceptum de agenda Poenitentia, puta si statim, ac in peccatum mortale decidit, deperdat usum rationis, atque ita moriatur: talis enim damnabitur propter solum admissum mortale peccatum: non autem propter omissionem praecepti de agenda Poenitentia: quippe cum perditio rationis usu, impossibilis ei fuerit talis praecepti observatio. Adde quod etsi aliquamdiu rationis compos vivat in statu peccati mortalis, et in eo moriatur, non propterea damnandus erit propter omissum praeceptum de agenda Poenitentia; quod utique praeceptum non tenetur implere statim ac peccavit, ut indicabit

Conclusio secunda. — PRAECEPTUM DE AGENDA POENITENTIA NON OBLIGAT PER SE PECCATOREM AD POENITENDUM PRO PRIMA OPPORTUNITATE POST ADMISSUM PECCATUM. Haec est Doctoris, dist. 17. n. 21. ubi determinat praeceptum de confessione facienda, ac subinde de agenda Poenitentia, obligare dumtaxat in certo ac determinato tempore, maxime in articulo mortis. Quod autem non statim obliget post peccatum commissum, docet n. 28. ubi reiicit opinionem Alensis affirmantis. 1. p. q. 77. memb. 1. art. 2. praeceptum faciendae confessionis, ac subinde agendae Poenitentiae obligare statim, ac occurrit opportunitas: quod utique negat Doctor, Quia, inquit, praecepta poenalia non sunt amplianda, sed restringenda, nec invenitur quando praeceptum istud affirmativum liget, vel obliget nisi ad aliquando, etc.

Probatur autem Conclusio, primo quidem, quia si teneretur homo statim ac peccavit agere poenitentiam, sequeretur quod in singulis illis momentis in quibus posset poenitere, peccaret mortaliter, quia in singulis illis momentis esset transgressor praescripti sibi praecepti: sed hoc falsum apparet ex communi praxi fidelium, qui confitentes peccata sua, nusquam accusant poenitentiae dilationem aut protractionem, nisi forte talis dilatio protracta fuerit ultra tempus determinatum ab Ecclesia de facienda peccatorum accusatione, et agenda Poenitentia: neque de eiusmodi dilatione a Confessariis interrogantur: non est autem verisimile hunc accusationis defectum oriri ex minus perfecta instructione poenitentium, et Confessorum: alioqui culpanda esset Ecclesia, quippe quae huius accusationis defectum novit, nec tamen emendat et corrigit: igitur signum est illam accusationem non esse necessariam ad salutem.

Deinde, si talis dilatio esset contra praeceptum et vitiosa, sequeretur Baptismum olim adultis collatum non contulisse eis primam gratiam, ad quam tamen principaliter ordinabatur: quia olim Ecclesia non permittebat baptizari Catechumenos solemniter, nisi in Paschate, et Pentecoste; ac subinde si debuissent confiteri, statim post peccatum actuale commissum, non potuissent accedere cum peccato ad Baptismum: quia iam peccatum illud debuisset dilui et expungi per Contritionem, quae sufficeret ad iustificationem; non enim sermo est de simplici retractatione peccati, sed de ea retractatione et Poenitentia, qua peccator constituatur extra periculum aeternae damnationis: idcirco enim adversarii requirunt Poenitentiam statim post peccatum commissum, ne videlicet homo exponat se manifeste periculo aeternae damnationis, tempore intermedio inter peccatum et mortem.

Denique, praeceptum de agenda Poenitentia est affirmativum: igitur non obligat pro quolibet tempore; sed tantum pro determinato. Antecedens constat: praeceptum enim de agenda Poenitentia est quo iubetur elicitio actus virtutis: sed virtutis actus iubetur elici dumtaxat per praeceptum affirmativum: igitur, etc. Consequentia patet a paritate rationis de aliis praeceptis affirmativis, quae obligant dumtaxat aliquo determinato tempore, ut constat de amore Dei, veneratione parentum, auditione Missae, etc. Quae omnia praecepta non obligant ad eliciendum actum positivum quolibet determinato tempore, licet ita obligent ad negationem actus contrarii. « Nam, inquit Doctor praefato n. 28., semper oportet habere voluntatem confitendi tunc, pro quando praeceptum obligat: hoc dico, si quod¹ pro numquam voluntatem habeat ».

DICES 1: Scriptura sacra sub gravissima interminatione et comminatione peccatores admonet, ne Poenitentiam differant: igitur censet eam non esse protractandam citra peccatum. Patet antecedens ex illo Isaiae 65. Omnes in caede corruetis, pro eo quod vocavi, et non respondistis, locutus sum, et non audistis. Idem habet Hieremias, c. 8. Confusi sunt, inquit, qui abominationem fecerunt: quinimo confusione non sunt confusi, et erubescere nescierunt, idcirco cadent inter corruentes, et in tempore visitationis suae corruent, dicit Dominus — Respondeo, his et similibus Scripturae sacrae oraculis non damnari dilationem Poenitentiae, cessante omni affectu actuali erga peccatum praeteritum, de qua solum hic loquimur; sed perstringi perseverantiam in peccato actuali: nam Isaias immediate subiicit: Et faciebatis malum in oculis meis, et quae nolui, elegistis. Similiter Hieremias ibidem continuo attexit: Omnes conversi sunt ad cursum suum, quasi equus impetu vadens ad praelium.

URGEBIS: Eadem Scriptura sacra sub gravissima interminatione prohibet, differendam Poenitentiam: igitur nulla solutio. Probatur antecedens ex illo Eccles. 5. Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem: subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te. Et cap. 21. Quasi a facie colubri fuge peccatum. Et Apocal. 2. monet Angelus Episcopum Ephesi: Memor esto vnde excedisti, et age Poenitentiam, et prima opera fac: sin autem, venio tibi, et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi Poenitentiam egeris: igitur non potest differri Poenitentia citra peccatum. — Respondeo 1. illa omnia oracula, et his similia, significare, quidem saluberrimum esse consilium statim Poenitentiam agere de peccato; non autem quod illud fieri debeat sub praecepto. Deinde dico, quod etsi divinum praeceptum de agenda Poenitentia referant; non tamen significant aliquem obligari quocumque momento ad eam agendam, sed dumtaxat opportuno tempore, et ubi necessitas aliqua postulaverit; ille quippe non existimatur tardare, qui non facit quod potest, sed qui non facit illud quando faciendum est; nam, ut inquit S. Petrus, Epist. 2. cap. 3. Non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant, sed patienter agit propter vos, etc. Quibus verbis significat Deum non differre affectum suae promissionis, etsi statim illam non impleat, quando potest implere, quia tempore convenienti illam implebit, nec ultra differt quam oporteat. Ita a pari ille dici non debet Poenitentiam tardare, qui eam agit tempore opportuno, et quando necessitas id exigit.

SUBSUMES: Scriptura sacra aperte significat Deum condemnare et punire Poenitentiae procrastinationem, ut constat ex illo Proverb. 1. Vocavi vos, et renuistis, extendi manum meam. et non fuit qui aspiceret: despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis: ego quoque in interitu vestro videbo, et subsannabo, cum id, quod timebatis, acciderit. — RESPONDEO, Scripturam intelligendam esse de peccatoribus perseverantibus in peccato actuali, ut colligitur ex verbis praecedentibus, siquidem paulo ante dixerat: Usquequo paruuli diligitis infantiam, et stulti ea, quae sibi sunt noxia, cupient, et imprudentes odibunt scientiam? Simili ratione intelligendus est S. Paulus ad Rom. 2. cum ait: An divitias bonitatis eius, et patientiae, et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam benignitas Dei ad Poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei. Ibi namque non loquitur de sola dilatione Poenitentiae, sed de iteratione peccatorum. Praemiserat enim antea: Existimas autem hoc, o homo, qui iudicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies iudicium Dei? Unde etiam mox post laudata verba subdit: Qui reddit unicuique secundum opera eius: iis quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam, et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam: iis autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio. Loquitur ergo Apostolus contra eos, qui actu prosequabantur eadem opera prava.

INSTABIS: Non alius est Scripturae sacrae sensus, quam qui a SS. Patribus usurpatur: at ex eis divinis oraculis SS. Patres docent obligationem statim poenitendi, asseruntque Poenitentiam prorogatam fore inutilem, ut prae ceteris affirmat S. August. lib. 50. Homil. 12. ubi cum dixisset Poenitentiam sinceram et veram valere quocumque temporis momento, subdit seram Poenitentiam esse valde dubiam: Agens, inquit, Poenitentiam, et reconciliatus cum sanus est, et postea bene vivens, securus hinc erit: agens Poenitentiam ad ultimum reconciliatus, si securus hinc erit, ego non sum securus, unde securus do securitatem: unde non sum securus, non do securitatem: Poenitentiam dare possum, securitatem dare non possum, etc. — RESPONDEO, S. Augustinum ibi tantum eos arguere, qui Poenitentiam nimis differunt, et ad mortem usque eam prorogant: unde Serm. 57. De Tempore praeclare ait: Poenitentia, quae ab infirmo petitur, infirma est, quae a moriente petitur, timeo ne et ipsa moriatur. Quapropter, Serm. 110. De Tempore, prudenter admonet: Praeveniens est dies, qui praevenire consuevit: ipse se illud, et de morte sua ludit, qui cogitat quod potest extremi temporis indulgentia subvenire. Insanum est hoc: primum, quia periculosissima est in ultimum diem promissa securitas: deinde stultissimum est, ut causa quae de necessitatibus agitur aeternis, inutilitatum vitae deditis committatur extremis; odibile est apud Deum, quando homo sub fiducia Poenitentiae in senectutem reservata liberius peccat. Cui subscribit Eucherius Lugdunensis: Stultissimum est, inquit, ut causa, quae de necessitatibus agitur aeternis, mutabilibus vitae deficientis committatur extremis. Verum quam periculosa sit eiusmodi Poenitentiae procrastinatio usque ad mortem. aperiemus circa finem huius Quaestionis.

DICES 2: Maiori caritate quis tenetur erga seipsum, quam erga proximum: sed ex praecepto caritatis teneor statim adhibere correctionem fraternam peccanti proximo, quando opportunitas et spes subest emendationis: ergo multo magis teneor mihi ipsi subvenire per Poenitentiae remedium statim ac commode fieri potest. — RESPONDEO ad minorem, eam duntaxat esse veram, quando adest periculum relapsus, et suspicio gravis, ne si propinquus emendetur, statim in aliud peccatum incidat; siquidem peccatum praeteritum non est materia faciendae correctionis fraternae, neque etiam peccatum permanens in suo reatu, ubi non subest periculum relapsus: sed tantum peccatum quod praevidetur futurum, ut docet Ecclesiasticus, cap. 19. his verbis: Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat: non feci: aut si fecerit, ne iterum addat facere. Corripe proximum, ne forte non dixerit, et si dixerit, ne forte iteret. Corripe amicum, saepe enim fit commissio. Quibus verbis significatur peccatum futurum esse materiam correctionis, non autem praeteritum, quando non est periculum iterationis: ac subinde falsum est, quod quis absolute loquendo teneatur corrigere proximum statim ac peccavit. — Quod utique confirmatur: quia non teneor corrigere proximum, nisi quando ipse tenetur audire et correctionem suscipere, siquidem praeceptum correctionis fraternae sub hac conditione praescripsit Christus Dominus, Matth. 18. ubi significat, nos non teneri ad corripiendum eum, qui non tenetur audire, sed oportere illum Ecclesiae denuntiare: at non tenetur proximus statim ac peccavit sese emendare: igitur nec me corripientem audire: nec consequenter ego ipse teneor eo in casu emendare; nisi, ut praefatus sum, instet periculum relapsus. His adde quod fieri potest, ut tenear subvenire proximo in rebus maxime temporalibus, esto non obliger erga meipsum; quia videlicet proximus est absolute vel irrationabiliter voluntarius, ego autem voluntarius rationabiliter ac prudenter.

DICES 3: Qui abstulit alicui debitum honorem, aut rem aliquam statim tenetur illi restituere: sed qui peccat, aufert honorem Deo debitum: igitur tenetur statim Deo satisfacere per Poenitentiam. — DISTINGUO antecedens: si periculum imminet ex dilatione restitutionis tantae, ne detrimentum proximo illatum augeatur, concedo: si non adsit eiusmodi periculum, nego. Quare si periculum sit, ne violatio divini nominis augeatur per dilationem Poenitentiae, puta si quis pravam doctrinam sparserit, tenetur statim Poenitentiam agere, et illa prava dogmata a se disseminata revocare: secus autem est, si nullum tale periculum immineat, ut plerumque contingit.

INSTABIS: Qui rem alienam abstulit per furtum, tenetur quantocius illam suo domino restituere, et illatum proximo damnum reparare: ergo multo magis iniuriam Deo factam per mortale peccatum compensare per debitam poenitentiam, et ablatum illius honorem resarcire. — NEGO consequentiam: ratio disparitatis est, quod homo per furtum patitur damnum in rebus necessariis, et utilibus; unde per dilationem restitutionis novam patitur iniuriam, eamque realem, quia cogitur carere aliquo sibi necessario, vel utili; Deus autem per nostra peccata realem non patitur iniuriam; unde ex dilatione contritionis nostrae, non cogitur aliqua re carere necessaria sibi vel utili, iuxta illud Psalmi 50. Bonorum meorum non eges. Et Iob. 22. Quid prodest Deo, si iustus fueris, aut quid ei confert, si immaculata fuerit via tua?

URGEBIS: Idcirco tenetur fur rem ablatam statim restituere, quia quamdiu illam detinet iniustitiam facit, iniustum enim est rem alienam detinere: sed quamdiu peccator est in statu peccati, divinum honorem retinet iniuste, peccatum enim est de iniustitia contra Deum: ergo tenetur statim Deo satisfacere, et debitum illi honorem per Poenitentiam restituere. — NEGO minorem: peccatum enim, regulariter loquendo, non est vera iniustitia contra Deum. magis quam contra Legislatorem humanum: non enim Deus expresse declaravit, quod ubi praecipit rem aliquam faciendam, aut omittendam, utatur potestate dominativa, seu dominio proprietatis, quo posset omnes actus humanos exigere tamquam debita ex stricta iustitia.

Si urgeas: idcirco qui furatur, facit iniustitiam, quia rem aufert ab altero. quae erat sub illius dominio: sed illa res multo magis erat sub dominio Dei, quam hominis: ergo qua ratione facit iniustitiam respectu hominis, et tenetur eam statim resarcire per debitam restitutionem, sic etiam tenetur statim reparare per debitam Poenitentiam iniuriam Deo illatam. — NEGABO PARITATEM, et ratio disparitatis est, quod qui rem aufert ab homine invito, etiam dominium aufert istius hominis in rem suam: at per furtum Deus non perdit dominium in rem ablata: ac subinde non est paritas: illud equidem est contra praeceptum Dei: Non furtum facies, sicque respectu illius est quidem inobedientia, non autem iniustitia.

DICES 1: Peccatum mortale est, esse in periculo peccati mortalis: sed quamdiu peccator non poenitet, est in periculo incidendi in aliud peccatum mortale: igitur quantumcitus tenetur poenitere. Maior patet ex illo Eccl. 3. Qui amat periculum, peribit in eo. Minor vero probatur auctoritate S. Gregorii, Homil. 11. in Ezech., ubi ait: Peccatum, quod per Poenitentiam citius non deletur, aut peccatum est, aut causa peccati, simul et poena peccati; omne enim quod prius committitur, peccatum est, sed citius poenitendo non tergitur, iusto iudicio omnipotens Deus obligatam peccatis mentem, etiam in culpam alteram permittit cadere, ut qui flendo, et corrigendo noluit mundare quod fecit, peccatum incipiat peccato cumulare; peccatum ergo quod Poenitentiae lamento non diluitur, peccatum simul est, et causa peccati: quia ex illo oritur unde adhuc peccatoris animus altius obligetur. — DISTINGUO maiorem: si periculum sit imminens et proximum, concedo: si dumtaxat remotum, nego. Periculum enim ex Arist., 2. Rhetoric. est appropinquatio rei timendae: quare si quis agnoscat sibi non imminere proximum lapsum ex dilatione Poenitentiae, non videtur peccare Poenitentiam differendo. Unde ad S. Gregorium dico, illum his aut similibus verbis monere non diu differatur Poenitentia post commissum peccatum: non autem asserere illam statim esse necessariam: quod utique colligitur ex verbis immediate praecedentibus; ait enim: Distincta sunt omnipotentis Dei iudicia, et qui peccatorem diu expectat ut redeat, non redeunti, atque contemmenti ponit adhuc ubi gravius impingat.

DICES 5: Praecepto negativo tenemur non esse inimici Dei, sicut revera sumus per peccatum: sed praecepta negativa obligant semper, et pro semper: ergo homo sub praecepto tenetur nusquam esse in peccato, et consequenter peccat quamdiu in peccato permanet. — RESPONDEO ad maiorem, contingere posse tripliciter, quod quis sit inimicus Dei: primo quidem active, quando videlicet homo Deum odio habet: secundo, passive, quando habetur odio a Deo: tertio, demeritorie, quando dignus est qui odio habeatur a Deo. Unde ad argumentum distinguo maiorem: tenetur homo sub praecepto negativo non esse inimicus Dei, active, concedo, quia tenemur Deum numquam odio habere: passive, aut demeritorie, nego: tum quia vitare hanc inimicitiam non est in nostra potestate, nisi mediante actu Poenitentiae, quem statim non tenemur elicere: tum etiam, quia haec inimicitia Dei est tantum penes statum hominis peccatoris: at non meremur, neque demeremur secundum statum, nec ulla praecepta dantur de statu aliquo tenendo: nullum enim est praeceptum, quod semper existamus in statu gratiae, sed tantum consilium.

INSTABIS: Qui Deum non amat, ipsum odio habet: sed peccator quamdiu in statu peccati permanet, Deum non amat, ac proinde ipsum odio habet: igitur non solum passive et demeritorie, sed etiam active est inimicus Dei. — NEGO maiorem; aliud enim est Deum non amare, et aliud Deum odio habere; nam inter amicum et inimicum datur medium, nempe non amicus; quemadmodum etiam inter poenitentiam et impoenitentiam datur medium, nempe non poenitere, est enim poenitentia displacentia de peccato commisso, et impoenitentia est complacentia in ipso peccato; quapropter non est idem esse non poenitentem, et esse impoenitentem, sicut non idem est Deum odisse, et Deum non amare: unde quamvis praeceptum affirmativum de diligendo Deo includat unum negativum de actu contrario, scilicet numquam habere Deum odio, quod obligat semper et pro semper, non tamen includit negativum de suo contradictorio, scilicet numquam non amabis Deum, hoc est, semper amabis. Ex quibus constat, quod quamvis differens Poenitentiam non habeat actualem amorem Dei, non tamen habet illius odium, nec reus est illius praecepti: Diliges Dominum Deum tuum.

URGES: Nolle amari a Deo, opponitur amori Dei: sed peccator quamdiu in peccatis perseverat non vult amari a Deo: siquidem eo in statu odio habetur; abominabilis est enim Deo impius et impietas eius: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: id nolle per actum positivum, quo quis divinum amorem repudiaret ac sperneret, concedo: per actum negativum per suspensionem actus, quo quis sciens se non esse in amicitia Dei, negligeret sese revocare ab eo statu, quo divinam indignationem promeretur, nego: in eo enim statu perseverare non est prohibitum per praeceptum de diligendo; quia cum illud sit affirmativum, non obligat semper et pro semper.

INSTABIS RURSUS: Saltem illa Poenitentiae dilatio sine iusta causa repugnat amicitiae et reverentiae Deo debitae: etenim si filius graviter patrem offendisset, aut servus dominum, certum est, quod eius maiorem animadversionem provocarent, si absque ulla causa different, etiam ad modicum tempus, veniam exorare et reconciliationem. — RESPONDEO negando antecedens, si sermo sit de nova offensa, nec urget quidquam exemplum, forte enim inter homines viget obligatio, saltem indirecta statim satisfaciendi: quia cum homines non iudicent de occultis, praesertim mere internis, dum non vident externam veniae petitionem, quando nulla adest iusta causa differendi, iudicant affectum internum adhuc perseverare, adeoque merito de novo indignantur: secus est autem de Deo erga hominem: cum enim Deus perfecte noverit corda hominum, dum videt hominem omnino cessasse a volitione libera peccati. non habet circa illum novam displicentiam, ex eo quod aliquamdiu in peccato habitualiter maneat.

SUBSUMES: Nullus remanet voluntarie in peccato habituali, quin in ipso complaceat; tamdiu enim complacet in peccato, quamdiu peccatum ei non displicet: non displicet autem quamdiu illud non detestatur, nec dolet, illud commisisse, sed complacentia et affectus erga peccatum divinam indignationem provocat: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: quin complacere per novam voluntatem, qua scilicet velit illud peccatum, istudque approbet. nego: complacere per negationem actus displicentiae, concedo. Unde non valet consequentia: peccatum in eo statu non displicet: ergo placet: quia inter placere, et displicere datur medium, nempe non displicere per negationem actus.

SUBSUMES ITERUM: Sed peccator in eo statu nedum habet negationem actus, sed revera habet volitionem et affectum actualem erga peccatum. eo enim ipso quo non vult agere Poenitentiam, vult manere in statu peccati; qui enim vult antecedens bonae consequentiae, vult etiam consequens, si enim Petrus vult currere, vult etiam moveri: velle autem manere in eo statu, est complacere in peccato: igitur, etc. — NEGO subsumptum, nec enim consequens est, quod si peccator non velit positive agere Poenitentiam, eo ipso velit esse in statu peccati. Ad probationem autem dico, quod illa regula, qui vult antecedens boni consequentis, vult etiam consequens, non sit universaliter vera: etenim bene quidem sequitur: Christus Dominus redemit homines: ergo illi peccaverunt: non tamen sequitur: Christus voluit redimere homines: ergo voluit quod peccarent. Similiter bene sequitur: ago Poenitentiam: ergo peccavi, et tamen volo agere Poenitentiam, quod est antecedens, et tamen nolo peccasse, quod est consequens; imo vero, ipsum, quod est agere Poenitentiam est velle non peccasse: ergo haec regula solum est vera, quando antecedens ordinatur ad consecutionem consequentis: aut e contra: unde bene sequitur: vis beatitudinem: ergo vis media ad beatitudinem, et e contra. In proposito ergo, licet ex hoc quod non agatur Poenitentia, colligatur: ergo est in statu peccati; non tamen sequitur: volo non agere Poenitentiam: ergo volo esse in statu peccati; quia non agere Poenitentiam non ordinatur ad consecutionem talis status: quia hunc statum non consequimur non poenitendo, sed potius quando actualiter peccamus: atque ita velle non poenitere tempore quo teneor, non est actus bonus, neque malus secundum suam speciem; proindeque non est novum peccatum.

DICES 6: Gravior est iactura vitae spiritualis, quam temporalis: sed si quis incidat in aegritudinem corporis, aut vulnus accipiat, statim ex obligatione naturae, et ex praecepto de dilectione sui, et mandato, Non occides, tenetur statim adhibere medicamenta, ne vitam amittat: ergo multo magis ubi accepit vulnus lethale peccati, debet adhibere remedium Poenitentiae, ne vitam spiritualem deperdat. — RESPONDENT aliqui, quod etsi praestantior sit vita spiritualis corporea, attamen disparitas est quantum ad obligationem eius conservationis, vel recuperationis; quia, inquiunt, homo non est dominus vitae corporeae, quemadmodum dominus est vitae spiritualis, quam acquirit, et sibi comparat propriis actibus. Verum licet forte in eo esset disparitas, quod qui auferret sibi vitam corporalem, peccaret contra iustitiam, quia rem auferret, quae non esset proprii dominii, non ita autem peccaret, si vitam spiritualem sibi auferret: nihilominus certum est, quod auferre sibi vitam spiritualem sit contra praeceptum caritatis erga seipsum, quae obligat unumquemque ad evitandum quodque malum, sive corporis, sive animae, quantum commode fieri potest; ac subinde obligat ad Poenitentiam necessariam, ut recuperetur vita spiritualis per peccatum derelicta; maxime cum mors spiritualis sit gravissimum damnum efficiens hominem obnoxium aeternae damnationi. Unde respondent alii distinguendo minorem: unusquisque tenetur statim adhibere medicamenta, si necessitas urgeat, et periculum sit in mora curationis; secus vero si talis non urgeat necessitas. Porro non semper homini existenti in statu peccati incumbit periculum vel relapsus vel damnationis; quippe ex plurimis peccatoribus rarissimi sunt, qui statim moriantur post peccatum commissum, et antequam possint agere Poenitentiam; alioquin si valeret hoc argumentum, etiam probaret Baptismum non posse ullatenus differri, saltem in parvulis, cum possint de repente mori; et tamen certum est, quod per aliquot dies possit differri.

Conclusio tertia. — PRAECEPTUM FACIENDAE POENITENTIAE PER SE OBLIGAT SUB NOVO PECCATO MORTALI, QUOTIES IMMINET MORTIS PERICULUM: PER ACCIDENS VERO IN PLURIMIS ALIIS OCCASIONIBUS.

Probatur prima pars, primo quidem auctoritate, et exemplo S. Augustini, qui (ut refert Possidius) dicere solebat, neminem etsi nullius sceleris sibi conscius esset, committere debere, ut sine Poenitentia migraret e vita: unde etiam ipse cum imminere sibi discessum intellexisset, Poenitentiales Davidis Psalmos in conspectu positos effusis uberrime lacrimis recitabat.

Suadet etiam ratio: quia instante mortis periculo, tenetur homo ex praecepto Poenitentiae satisfacere Deo pro suis in eum offensis, et iniurias ei factas compensare: enimvero si aliquando, maxime ea urgente necessitate, ista debet exequi, ut sibi divinam indulgentiam conciliet. Quae tamen ita sunt intelligenda, si homo eo instanti non praeveniatur aliquo nobiliori affectu erga Deum, puta per aestuans desiderium subeundi Martyrii, aut ardentissimum motum caritatis, vel elevationem mentis in Deum per caelestis contemplationis delicias, eo enim in casu non teneretur iustus ad exercendum actum Poenitentiae et doloris de peccatis.

Quod autem per accidens citra mortis periculum etiam pluries homo teneatur agere Poenitentiam, suaderi potest: primo namque cum sancta sancte tractari debeant et recipi, tenetur peccator agere Poenitentiam, ut illius beneficio peccatum diluat, et gratiam sanctificantem obtineat. quoties ministranda sunt Sacramenta, necnon et quando Sacramenta, quae dicuntur vivorum, sunt suscipienda: minister enim qui absque poenitentia Sacramentum aliquod administrat, peccat mortaliter, ut diximus agendo de Ministro Sacramentorum, multo autem gravius peccabit, qui eiusmodi Sacramenta in statu mortalis peccati susciperet. — Similiter viget obligatio agendae Poenitentiae, quando vehemens urget tentatio, et grave peccandi periculum imminet: non enim est opportunius vitandi peccati subsidium, quam detestatio praeteritorum: quippe cum haec detestatio non solum animum revocet a titillante concupiscentia, et ingesta tentatione, sed etiam nova conciliet gratiae auxilia, quibus eiusmodi periculum evanescat. Urget etiam agendae Poenitentiae obligatio, cum adest publica necessitas, et imminens divina ultio in communitatem tam propter propria, quam propter aliena peccata: tunc enim unusquisque tenetur ex affectu et amore erga communitatem per suam poenitentiam, quantum in se est, divinam iram amollire et avertere, quia membra debent esse sollicita pro se invicem, necnon et pro toto corpore, cuius sunt.

QUAERES: Utrum periculosum sit Poenitentiam ad extremum vitae prorogare?

AFFIRMO una cum SS. Patribus, qui hanc veritatem unanimi calculo constanter praedicant. Maxime S. August., in lib. 50. Homiliarum, Hom. 41. et S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 12. ubi scribunt; Si quis positus in ultima necessitate aegritudinis suae, voluerit accipere Poenitentiam, et accipit, et mox reconciliatur, et hinc vadit, fateor vobis, non illi negamus, quod petit, sed non praesumimus, quia bene exit: non praesumo, non vos fallo: Fidelis bene vivens securus hinc exit: baptizatus ad horam securus hinc exit: agens Poenitentiam, et reconciliatus, cum sanus est, et postea bene vivens, securus hinc exit: agens Poenitentiam ad ultimum, et reconciliatus, si securus hinc exit, ego sum securus: unde securus sum do securitatem: unde non sum securus Poenitentiam dare possum, securitatem dare non possum. — Eamdem rationem suppeditat S. Caesarius Arelatensis, Homil. 13. et 44. ubi cum dixisset, se dubium habere an prosit Poenitentia in extremis poenitenti: Quid tibi dicam, inquit, nescio: dici: non praesumo, non promitto, prorsus nescio de Dei voluntate; statim subiungit: Vis te, frater, a dubio liberare? vis, quod incertum est recedere? age Poenitentiam dum sanus es, si enim agis veram Poenitentiam dum sanus es, invenierit te novissimus dies, currito, ut reconcilieris. Si sic agis, securus es: quare securus es, vis dicam tibi? Quia egisti Poenitentiam, eo tempore, quo et peccare potuisti. Ecce dixi, quare securus es: si autem tunc agere vis ipsam Poenitentiam, quando peccare iam non potes, peccata te dimiserunt, non tu illa. — Idem docet S. Eligius, Homil. 6. cum agens adversus eos, qui ad finem vitae Poenitentiam differunt, scribit: Cum omnes homines Poenitentiam velint in fine vitae suae accipere, vix paucos videmus, eam secundum quod desiderant adipisci. Postmodum colligit. — Verum nemo fusius et eloquentius incertitudinem illam narrat, et exaggerat Salviano Massiliensi Epist. Ad Ecclesiam Catholicam, ubi scribit: Non quidem ulli vitiis carnalibus implicato sufficere ad vitam aeternam putem, si cum usque ad mortem in flagitiis consuerit, in obitu bene cuncta dispenset; nisi antea et peccatis renuntiaverit... aliqui peccare non desinit, quem in extremis situm, recedere a criminibus sola tantum fecit impossibilitas, non voluntas: qui enim a malis actibus tantum in morte discedit, non relinquit scelera, sed relinquitur a sceleribus; quia quantum ad animum, nec dum desiit, qui adhuc peccare velit, si possit. Et post, plura subiungit: « Quod si aut tanta vis morbi, aut tanta aegrotorum fuerit incuria, ut valetudinis labem usque ad dies ultimos trahant, quid dicam nescio, quid promittam penitus ignoro: revocare ab inquisitione ultimi remedii periclitantes, durum, et impium: spondere autem aliquid in tam sera curatione temerarium; sed melius tamen absque dubio, quamvis diuturna paralysi aridas manus, aliquo tamen nisu ad caelum erigi, quam lethali penitus desperatione dissolvi: melius est nihil inexpertum relinquere, quam morientem non curare; maxime quia nescio an in extremis aliquod tentare medecina sit, certe nihil tentare perditio ». — Idem docent Isidorus Hispalensis, lib. 2. Sent. cap. 13. et S. Bernardus, lib. De modo bene vivendi, cap. 27. ubi ait: Quando homo peccare potens poenitet, et vitam suam vivens ab omni crimine corrigit, sine dubitatione, quando ei mors advenerit, ad aeternam perveniet requiem: qui autem male vivit, et in morte Poenitentiam agit, sicut damnatio illius est incerta, remissio illius est dubia. Qui ergo securus cupit esse in morte de indulgentia, in sanitate Poenitentiam agat, et in sanitate peccata sua lugeat: igitur quia misericordia Dei occulta est, sine intermissione flere necesse est.

Tres alias huiusce periculi causas assignat Subtilis Doctor in Reportatis dist. 20. libri quarti Sent. Primam repetit ab infirmitatis et periculi effectibus, qui animum ob sui vehementiam ita occupant, nempe infirmitas dolore, periculum timore, ut vix aliud cogitare possit: « Sed, inquit, nolendo peccatum oportet, quod sit magna consideratio intellectus, et detestatio, ad hoc quod sit attritio sufficiens ex congruo ad remissionem peccati, sicut fuit vehementis delectatio prior in peccato ». Quam etiam rationem subiicit S. Raymundus ex auctoritate S. Hieronymi, et S. Augustini, lib. 3. De Poenitentia. § 23. In extrema aegritudine, inquit, vix potest aliquis poenitere, vel etiam cogitare, ait enim Hieronymus: Cum aegritudine opprimeris, vix potes aliud cogitare, quam quod sentis, et illuc rapitur intentio mentis, ubi est vis doloris. Multa enim (ut ait Augustinus) occurrunt tunc impedimenta: nam morbus urget, poena terret, filii, quos illicite dilexit, uxor et mundus, eum ad se vocant. Quam utique rationem egregie urget quisquis est Eusebius scribens ad Damasum de morte S. Hieronymi, ubi ait: « Forte quis iterum dicet: Vir qui toto tempore, quo vixit, male fecit, in mortis articulo accepta Poenitentia a Deo veniam obtinebit. Heu quam vana suspicio, et falsa meditatio! vix de centum millibus hominum, quorum mala semper fuit vita, meretur a Deo habere indulgentiam unus. Vir totus in peccatis genitus et nutritus, qui nec Deum vidit, nec agnovit, nec de eo audire voluit, nec se peccasse cognoscit, nec quid Poenitentia sit, nisi forte dormiendo novit, totus adhuc saecularibus innodatus negotiis, quem angustia premit filiorum quos deserit, quem infirmitas conterit, quem dolor divitiarum et temporalium bonorum concutit, cum eis non posse frui amplius se cernit; quam acceptam Deo accipit Poenitentiam, quam non acciperet, si adhuc se posse sanari crederet; certe vere concludam, qui dum sanus est et iuvenis Deum offendere non formidat, in morte non merebitur divinam obtinere indulgentiam ».

Secundam rationem petit Doctor a timore, qui tunc temporis totum hominem occupat, quique non est sufficiens dispositio ad promerendam gratiam: Oportet enim, inquit, quod sit voluntaria detestatio, et debita circumstantia finis, ut quod homo non solum poeniteat propter timorem poenae, sed timore filiali: sed difficile est tunc dolere, nisi ex timore solum; et si non sit cum amore, non disponit ex congruo: ideo difficile est. Eamdem rationem profert Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 17. Quem vere poenitet, inquit, oportet non solum timere Deum Iudicem, sed et Iustum diligere: non timeatur pro poena, sed ametur pro gloria. Concludendum est ergo cum Thoma ab Argentina art. 1. In rei veritate valde est difficile in extremis sic mentem colligere, quod homo non solum timore poenae, sed ex Dei dilectione doleat se Deum per peccatum offendisse, et proponat etiam, si diu deberet vivere, semper de hoc in futurum cavere: in his enim duobus consistit verum et salutiferum poenitere.

Tertiam rationem petit Doctor ab habitu in peccatis contracto, qui non potest non esse vehemens. Igitur difficile est tunc maxime contra istum habitum inclinari detestando quae prius erant delectabilia. Denique scribit multo maiorem in infirmo requiri displicentiam, quam in sano, quia liberius poenitet sanus. Ideo, inquit, credo, quod ad hoc, quod infirmus mereatur gratiam ex congruo, multo maiorem attritionem requireret, cum sit interitui proximus, quam si esset sanus. Sed difficile est habere tantam attritionem sicut in sanitate, non solum maiorem. Hinc tandem colligit, cum quis in eiusmodi statu vere poenitet, rarissimum esse, et instar miraculi. Cui certe consentit Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 17. Convertitur, qui iam totus, et omnino vertitur, qui iam non tantum poenas non timet, sed ad bonum Deum contendere festinat. Quae conversio si contigerit alicui etiam in fine, desperandum non est de eius remissione. Sed quoniam vix, vel raro est tam iusta conversio, timendum est de poenitente sero. Quem enim morbus urget, poena terret, ad veram viae venit satisfactionem, maxime cum filiis, quos illicite dilexerit, sint praesentes, uxor et mundus ad se vocent.

Mirandam ac proprie divinam Poenitentiae virtutis efficaciam egregie commendat S. Chrysostomus, Serm. De Poenitentia: ubi inter cetera sic exclamat: O Poenitentia, quae peccata Deo miserante remittis, et Paradisum reseras, contritum sanas, omnem tristitiam exhilaras, vitam de interitu revocas, statum restauras, honorem renovas, fiduciam das, vires reformas, gratiam abundantiorem refundis! Omnia ligata tu solvis, omnia soluta tu custodis, omnia adversa tu mitigas, omnia contrita tu sanas, omnia confusa tu lucidas, omnia desperata tu animas. Per te, o Poenitentia, David afflictus vel contritus factus est sanctus: per te filius prodigus paternum amplexum meruit: per te, Petrus, postquam Dominum negavit, indulgentiam recepit: per te o Poenitentia, latronem subito Christus ad regnum aeternum rapuit, etc. Quae omnia dignitatis elogia, cum maxime ad peccatorum remissionem collineant, idecirco potissimum haec in Sectione sermo erit de efficacitate Poenitentiae circa generalem peccatorum omnium remissionem: primo quidem circa remissionem omnium mortalium: secundo, circa remissionem venialium: tertio, circa solutionem et relaxationem poenae eis peccatis debitae; quibus annectemus quintam Quaestionem de reviviscentia peccatorum per Poenitentiam remissorum: et sextam de reviviscentia meritorum per peccata mortificatorum.

NOTANDUM 1. Circa praesentem Quaestionem quinque potissimum fuisse erroneas sententias: Primus error quidem Novatianorum, qui affirmabant peccata post Baptismum esse omnino irremissibilia, ac subinde Poenitentiam nihil quidquam peccatoribus suffragari, ut referunt S. Cyprianus, lib. 1. Epist. 1. Hieronymus, Epist. Ad Marcellam. Eusebius, lib. 6. Histor. Eccles., cap. 33. Verum quoniam illi haeretici maxime impugnabant efficaciam Poenitentiae ut Sacramentum est; idcirco eorum errorem referre ac refellere auspicabimur, ubi sermo erit de efficacia Sacramenti Poenitentiae. Secundus error fuit quorundam Iudaeorum affirmantium tertium quidem peccatum post acceptam remissionis gratiam esse remissibile; secus autem de quarto, et ceteris subsequentibus. Quod utique confirmabant ex primo et secundo capite Amos, ubi pluries testatur Deus, se condonaturum tertium, non vero quartum peccatum. Tertius error fuit Armachani, lib. 9. De quaestionibus Armenorum, cap. 27. ubi docet aliquos viatores ita in malitia obfirmatos, ut secundum communem dispositionem, salutari poenitere non possint, quemadmodum Apostoli in gratia confirmati nullatenus mortaliter peccare poterant. Quartus error est et quorundam affirmantium, certum esse numerum peccatorum, quem qui impleverit, secundum praescriptas ordinarias divinae iustitiae ac misericordiae leges non potest veniam assequi, tametsi nec cursum huius vitae, nec statum viatoris absolverit, nisi forte ei suffragretur superexcellens misericordia Dei. Quintus tandem error fuit impii Lutheri, docentis omnia opera nostra esse peccata, id volente et consentiente Deo; ea tamen non imputari ad poenam, praeter unum peccatum infidelitatis. Contra quos omnes, ut secundum Catholicam doctrinam praescribamus

NOTANDUM 2. Hic non esse sermonem De Poenitentia Sacramentali, quae maxime consistit in absolutione peccatorum a poenitente confessorum, sed de Poenitentia virtute, quam SS. Patres appellant Poenitentiam cordis, quae utique solito duplex distinguitur, imperfecta videlicet, et perfecta: prima dicitur attritio, quae idcirco imperfecta Poenitentia appellatur, non quod sit mala, sed quia insufficiens est extra Sacramentum Poenitentiae ad perfectam peccati remissionem: perfecta vero dicitur contritio. ea quae sufficit ad remissionem peccati cum voto, ac proposito faciendae confessionis, et absolutionis suscipiendae, a tempore Legis Evangelicae. Utrum autem haec Poenitentia necessaria sit et valeat ad remissionem cuiuslibet peccati, quantumcumque gravis; utrumque enim negat Lutherus, ut patet ex articulis damnatis per sacram facultatem Parisiensem. necnon et per Leonem X Summum Pontificem: in eis namque damnatur Lutherus, primum, quod asseruerit ad remissionem peccati satis esse vitam novam inire, absque ulla Poenitentia, et peccatorum detestatione: secundum, quod, ut mox diximus, docuerit solum peccatum infidelitatis deputari ad poenam.

NOTANDUM 3. Aliquos esse peccatores ita in malo obfirmatos, ut eis Poenitentia, etsi non sit impossibilis, sit tamen factu valde difficilis. Quae utique difficultas oritur ex parte peccatoris, et ex parte Dei. Ex parte quidem peccatoris, dum propter consuetudinem delinquendi iam obduruit, iuxta illud Prov. 38.¹ Peccator cum in profundum malorum venerit, contemnet, nempe peccare: quia videlicet flagitia, prae nimia peccandi consuetudine, leviora delicta ei apparent. Unde fit, ut amplius de peccatis non erubescat, iuxta illud Hieremiae 3. Frons meretricis facta est tibi, nolui te erubescere. Cum autem habitus ex variis actibus genitus velut novam naturam ingerat, inde fit, quod peccatores quasi naturali impetu, et velut agentia naturalia ferantur in peccatum. a quo vix possunt recedere, iuxta illud Hieremiae 13. Si mutare potest Aethiops pellem suam, aut pardus varietates suas: et vos poteritis bene facere, cum didiceritis malum. Difficultas vero provenit ex parte Dei iuste punientis peccatores, ac eis denegando plerumque auxilia specialia ad poenitendum. De utraque hac difficultate loquitur S. Paulus, Actor. 13. ubi visa Iudaeorum perfidia et obstinatione ad repellendum Dei verbum, dixit: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repellitis illud, et indignos vos iudicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad Gentes.

His ita praemissis, duo supersunt determinanda: primum, utrum quodlibet peccatum, quantumvis grave, possit remitti per Poenitentiam: secundum, an unum peccatum mortale remitti possit absque altero.

Conclusio prima. — NULLUM EST PECCATUM TAM GRAVE, QUOD PER POENITENTIAM PERFECTAM NON POSSIT DELERI. Haec est de fide, et

Colligitur primo ex Scripturae testimoniis, in quibus absque ulla limitatione aut restrictione promittitur vere contritis ac poenitentibus remissio omnium peccatorum. Sic Sapientiae 11. Misereberis omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata omnium propter Poenitentiam. Et Ezechiel, cap. 18. Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, omnium iniquitatum eius non recordabor. Et statim subdit: Numquid voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus Deus, et non ut convertatur a viis suis, et vivat? Et cap. 33. Vivo ego, dicit Dominus, nolo mortem impii, idest, nullius impii volo mortem, quacumque impietate fuerit reus.

Probatur secundo auctoritate Conciliorum, maxime Concilii Lateranensis sub Innocentio III, et refertur cap. Firmiter, De Summa Trinitate, ubi dicitur: Si post susceptionem baptismi quisquam prolapsus fuerit in peccatum, per veram potest semper Poenitentiam reparari. Et ex Tridentino, Sess. 19. Can. 2. ubi decernit per Poenitentiam posse remitti omnia peccata post Baptismum commissa.

Eamdem apertissimis testimoniis tuentur SS. Patres: Chrysostomus, Homil. 33. in Matth. Non est aliquod peccatum, quod non cedat virtuti Poenitentiae. Et Homil. 9. in Psalm. 50. Peccasti? poenitere: millies peccasti? millies poenitere. Item S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 5. Tanta est, inquit, Dei erga homines propitiatio, ut Iudas potuisset non excludi a venia, si Poenitentiam non apud Iudaeos egisset, sed apud Christum. Ideo scribit eum indignum fuisse venia, quia non intima conversione poenuit, nec sedulo egit Poenitentiam; siquidem Christus tantae pietatis est, ut veniam ei donasset, si Iudas misericordiam expectasset. Et S. Augustinus in Enchiridio, cap. 65. Sed neque in his criminibus quamvis magnis remittendis, inquit, in sancta Ecclesia, de misericordia Dei desperandum est agentibus Poenitentiam, secundum modum sui cuiusque peccati. Quam utique veritatem luculenter colligit S. Petrus Chrysologus ex parabola filii prodigi, ubi ait, Serm. 3. Delicta non videt vis amoris, et ideo pater peccata filii redemittit osculo, clausit amplexu. Certe si abscessimus, si substantiam Patris totam luxuriose dispersimus, si quid unquam commisimus facinoris, et delicti, si ad impietatis praeruptum totum, totam venimus ad ruinam, surgamus aliquando, et ad talem Patrem, tali invitati redeamus exemplo.

Suadetur etiam ratione: si aliquod peccatum per Poenitentiam deleri non posset, maxime vel quia de eo non posset peccator poenitere, quemadmodum daemones et damnati, quamquam summe displiceant de poena quam patiuntur propter peccatum, cum tamen eorum affectus in malo sit obfirmatus, ideoque dolere non possunt de peccato per veram Poenitentiam, quae habeat spem veniae: vel quia Poenitentia non posset delere aliquod peccatum: sed quamdiu vivimus in via vitae mortalis neutro modo peccatum ullum dici potest irremissibile. Non quidem primo, quamdiu enim homo viator est, flexibile habet liberum arbitrium ad bonum et malum, et divina gratia cor cuiusvis peccatoris quantumvis obdurati potest ad veram Poenitentiam flectere; unde egregie S. August., Homil. 50. ex 50. Homiliis. « Fortasse dicis: Ego iam baptizatus sum in Christo, a quo mihi omnia praeterita peccata dimissa sunt. Vilis factus sum nimis iterans vias meas, ut canis abominabilis coram oculis Domini, conversus ad vomitum suum. Quo ibo a spiritu eius, et a facie eius quo fugiam? Quo, frater, nisi ad eius misericordiam poenitendo, cuius potestatem peccata committendo contempseras? Nemo enim recte fugit ab illo, nisi ad illum, ab eius severitate ad eius bonitatem. Quis enim locus excipiet fugientem, ubi eius praesentia te non inveniat? Si ascenderis in Caelum, ibi est; si descenderis ad infernum, adest. Recipe ergo pennas tuas in directum, et habita in spe in extremo huius saeculi; etenim illuc manus sua deducet te, et illuc perducet te dextera sua. Quidquid enim feceris, quaecumque peccaveris, adhuc in hac vita es, unde et omnino Deus, si sanare nollet, auferret. Cur ergo ignoras, quia patientia Dei ad Poenitentiam te adducit? Qui enim clamando tibi persuasit, ut non recederes, parcendo clamat, ut redeas ». — Haec S. August. quibus aperte significat nullum omnino peccatum esse, cuius veniam per veram Poenitentiam obtinere non possimus, quamdiu hanc mortalem vitam ducimus. — Non potest etiam peccatum dici irremissibile secundo modo: hoc enim repugnaret divino illi amori aeterni Patris erga homines, qui sic dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, quique ait Apostolus ad Rom. 8. proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quo pacto enim pro nobis omnibus tradidisset Filium, ut omnis qui in eum credit non pereat, si per veram conversionem in Christum omnia peccata non possent deleri? Secundo, id repugnaret divinae misericordiae, de qua dicitur Ioël 2. quod Deus benignus sit, et misericors, et patiens, et multae misericordiae, et praestabilis super malitia: Deus enim aliquo modo vinceretur ab homine, si vellet homo peccatum deleri, quod Deus delere nollet. Derogaret etiam virtuti Passionis Christi et copiosae eius redemptioni, a qua nullus mortalis quantumcumque peccator excluditur, et ad quam pertinet, ut sit universalis Redemptor omnium peccatorum. Hinc S. Ioannes, Epist. 1. cap. 2. indefinite pronuntiat: Si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem, Iesum Christum iustum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris: non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. Cum ergo Deus suam de conversione peccatoris et salute voluntatem exprimat, et veniam ei, si convertatur, promittat, argumentum est omne peccatum in hac vita per Poenitentiam posse deleri.

OBIICIEBANT 1. Novatiani illud ex 1. Reg., cap. 2. Si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus: si autem peccaverit in Dominum vir, quis orabit pro eo? Igitur peccata quae sunt directe contra Deum non possunt ullatenus condonari. — NEGO consequentiam: responderi enim potest primo, verba illa non esse Prophetae, sed Heli Sacerdotis increpantis filios suos ob gravia eorum peccata, quae cum essent in scandalum publicum, removebant Israëlitas a sacrificiis et divino cultu. Secundo, dici potest, quod ibi discrimen statuetur inter peccata, quae directe laedunt Deum, et ea quae directe proximum offendunt, quod haec utique leviora sint illis, possitque facile reperiri vir aliquis iustus, qui veniam a Deo per peccatum offenso, necnon et gratiam conversionis peccatori suis precibus impetret; peccata vero directe in Deum commissa graviora sint, possitque difficillime reperiri, qui veniam horum a Deo obtineat. Unde particula interrogativa, quis, non significat idem ac nullus. ut optime notat S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, cap. 8. « Non enim, inquit, scriptum est: nullus orabit pro eo, sed quis orabit pro eo? Hoc est, quis ille sit, qui in tali causa possit orare, quaeritur, non excluditur. Sic Psal. 14. dicitur: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo; aut quis requiescet te monte sancto tuo? Non enim nullus, sed probatus habitabit: nec ait, quod nemo requiescat, sed quod requiescat electus. Et Psal. 23. Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto eius? Idest, non quicumque de vulgo, nec plebeiae vilitatis aliquis, sed egregiae vitae singularisque meriti vir. Non enim quicumque de vulgo pro Iudaeorum populo, sed Moyses rogavit, et meruit, et impetravit. » Quare haec interrogatio: quis orabit pro eo? requirit solum hominem eximiae sanctitatis, et singularis vitae, qui debeat orare pro eo, qui directe peccavit in Dominum, maxime per apertum et manifestum sacrilegium, qualia erant peccata filiorum Heli. Ibidem enim dicitur, quod dormiebant cum mulieribus, quae observabant ad ostium tabernaculi, et quod tollerent carnes per vim ab offerente animalia in sacrificium, priusquam immolata essent Domino, unde infertur: Erat ergo peccatum puerorum grande nimis coram Domino, quia retrahebant homines a sacrificio Domini.

OBIICIEBANT 2. Illud lib. 2. Machabaeorum, cap. 9. ubi Antiochus Rex, post plurima patrata scelera gravi ac lethali correptus morbo Poenitentiam egit: humiliatus enim coram Domino, testatusque iustum esse, hominem subditum esse Deo, et mortalem non paria Deo sentire, agnoscit sua crimina, de eis dolet, spondet satisfactionem Iudaeis pro rebus ablatis, templum etiam sanctum, quod prius expoliaverat, optimis donis ornaturum, et sancta vasa multiplicaturum, et pertinentes ad sacrificia sumptus de reditibus suis praestiturum; super haec et Iudaeum se futurum, et omnem locum terrae perambulaturum, et praedicaturum Dei potestatem; attamen ibidem dicitur: Orabat hic sceleratus ad Dominum, a quo non esset misericordiam consecuturus. — Respondeo, poenitentiam Antiochi fuisse frustraneam, quia erat imperfecta, et dumtaxat naturalis; dolebat siquidem de culpa praeterita propter morbi acerbitatem, non autem propter offensam Dei. Quod utique indicat Auctor libri Machabaeorum, ibidem; cum enim recensuisset saevientem in eum Dei vindictam, et acerbum illius corporis dolorem, Ita ut, inquit, de corpore impii vermes scaturirent, ac viventis in doloribus carnes eius effluerent, odore etiam illius et fetore exercitus graveretur, et qui paulo ante sidera caeli contingere se arbitrabatur, eum nemo poterat propter intolerantiam fetoris portare: statim subdit: Hinc igitur coepit ex gravi superbia deductus ad agnitionem sui venire, etc. Quibus significat, eam afflictionem fuisse poenitentiae causam, non vero Dei offensam, ac proinde non mirum si illius inutilis et invalida fuerit poenitentia, cum eius motivum esset omnino naturale.

OBIICIEBANT 3. Illud oraculum Dei monentis 1. Proverb. Peccatores, qui propter dilationem poenitentiae Dei consilium et increpationes neglexerunt: Cum irruerit, inquit, repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit; quando venerit super vos tribulatio, et angustia, tunc invocabunt me, et non exaudiam, mane consurgant, et non invenient me. Idem dicit Hierem. 14. Cum ieiunaverint, non exaudiam preces eorum, et si obtulerint holocautomata et victimas, non suscipiam eos. Et Eccl. 7. Considera opera Dei, quia nullus potest corrigere, quem Deus despexerit: igitur sunt aliqua peccata, quae per poenitentiam non possunt expiari. — Nego consequentiam: illis enim omnibus oraculis solum agitur de peccatoribus, qui spretis diu monitionibus Dei, temporalium poenarum aversione, magis quam intima conversione cordis ad eum confugiunt; ut plurimum enim illi sui tantum amore, declinandarum poenarum gratia, non humilitate vera, neque sincera peccati displicentia, seu poenitentia Deum invocant: sicque sincere convertantur, et doleant de offensa Dei, Deus eos excipit ad se redeuntes, quacumque peccatorum atrocitate, seu multitudine teneantur. Isaiae 1. Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur, et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.

OBIICIEBANT 4. Tria testimonia Apostoli, quibus videtur docere nullum pro peccatis post Baptismum commissis dari in Ecclesia Christi remedium, quo expiari et deleri possint. Primum habetur ad Heb. 6. ubi sic ait Apostolus: Impossibile est eos, qui sunt illuminati, gustaverunt etiam donum caeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui habentes. Secundum sumitur ex cap. 10. eiusdem Epistolae, ubi sic dicitur: Voluntarie peccantibus nobis post acceptam notitiam veritatis, iam non relinquitur pro peccatis hostia: terribilis autem quaedam expectatio iudicii, et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Tertium sumitur ex cap. 12. Scitote, inquit, quoniam et postea cupiens hereditare benedictionem, reprobatus est: non enim invenit poenitentiae locum, quamquam cum lacrimis inquisisset eam. — Respondeo ad primum, Apostolum loqui de Poenitentia, quae fieri debet ante Baptismum ab adultis, non vero de ea, quae post Baptismum necessaria est ad iustificationem hominis peccatoris. Duplex enim est Poenitentia hominis adulti, una quae antecedit Baptismum, de qua loquitur S. Petrus, cum ait: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum; quae utique Poenitentia numquam iteratur, sicut nec Baptismus: alia vero Baptismo posterior, de qua sermonem facimus, quam utique non improbavit ipsemet S. Paulus, quippe qui Corinthium incestuosum, licet post Baptismum peccantem, absolvere non dubitavit. Quam etiam approbavit et suasit S. Petrus, dum Simoni Mago iam baptizato, Act. 8. dixit: Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui, etc. Imo ipsemet S. Petrus, quando ter negavit Christum, iam erat baptizatus, iam Sacerdos inauguratus; et tamen per lacrimas et Poenitentiam reconciliatus est. Porro huius duplicis Poenitentiae meminit Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 14. ubi ait: Unde docendum est, Christiani hominis Poenitentiam post lapsum, multo aliam esse a Baptismali, eaque contineri non modo cessationem a peccato, et eorum detestationem, aut cor contritum et humiliatum, verum etiam eorumdem Sacramentalem Confessionem, saltem in voto, et suo tempore faciendam, et Sacerdotalem absolutionem, itemque satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel Sacramento, vel Sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae Litterae docent, non ita semper, ut in Baptismo fit, dimittitur illis, qui gratiae Dei, quam acceperunt, ingrati, Spiritum sanctum contristaverunt, et templum Dei violare non sunt veriti (ac si diceret: qui gustaverunt donum caeleste, et participes facti sunt Spiritus Sancti et prolapsi sunt). De qua Poenitentia scriptum est: Memor esto unde excideris: age Poenitentiam, et prima opera fac. Et iterum: Quae secundum Deum tristitia est, Poenitentiam in salutem stabilem operatur. Et rursus: Poenitentiam agite. — Porro sanctum Apostolum de Poenitentia baptismali locutum esse, de contextu totius loci perspicuum est. Etenim in antecedentibus verbis haec habet: non rursum iacentes fundamentum poenitentiae ab operibus mortuis, et fidei ad Deum, baptismatum doctrinae, impositionis quoque manuum ac resurrectionis mortuorum, et iudicii aeterni. Eamdem secundo loco intellexit. Idem colligitur ex his verbis: Qui semel sunt illuminati, rursus renovari; quae ostendunt totam sententiam ad Baptismum referri, qui Sacramentum illuminationis et renovationis a Patribus priorum saeculorum vocabatur, ut constat ex S. Gregorio Nazianzeno, Orat. in sancta lumina, et ex aliis antiquioribus. Idem ostendunt illa verba: Rursus crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, nam in Baptismo configuramur Christo crucifixo; unde sicut Christus non potest in aeternum crucifigi, ita Baptismus non potest repeti: quod si quis tentaverit, is Filium Dei iterum crucifigit sibi ipsi, idest ad suam renovationem quam ex altero Baptismo sperat. Ita hunc locum Apostoli exponit S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 2.: De Baptismate autem dictum, inquit, verba ipsa declarant, quibus significavit impossibile esse lapsos renovari ad Poenitentiam. Per lavacrum enim renovamur, per quod nascimur, sicut ipse Apostolus Paulus dicit: Consequuti enim sumus cum illo per Baptismum in mortem, ut quemadmodum surrexit Christus ex mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Unum ergo Baptismum docet sicut alibi: una fides, unum baptisma, inquit, illud quoque evidens quod in eo qui baptizatur crucifigitur Filius Dei, quia non potuit caro nostra abolere peccatum, nisi crucifixa esset in Christo Iesu. Denique scriptum est: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in mortem ipsius baptizati sumus, etc. Ergo quod ait in hac Epistola quae scribitur ad Hebraeos, impossibile esse lapsos renovari in Poenitentiam, ac rursus crucifigentes Filium Dei et ostentatione triumphantes, eo spectat ut de Baptismo dictum credamus: in quo crucifigimus Filium in nobis, ut per illum nobis mundus crucifigatur: quia quadam triumphamus specie, dum similitudinem mortis eius assumimus, qui principatus et potestates in sua cruce ostentavit ac triumphavit, ut in morte eius similitudine, nos quoque de principatibus, quorum iugum deponimus, triumphemus. Semel autem crucifixus est Christus, semel mortuus, et ideo unum, non plura baptismata. — Eodem modo locum praefatum interpretatur S. Augustinus in expositione inchoata Epistolae ad Romanos, ubi sic ait: eos qui iam baptizati fuerint, curari melius dicimus per Poenitentiam, non renovari; quia renovatio in Baptismo est, ubi quidem operatur Poenitentia, sed tamquam in fundamento. Manente itaque fundamento, recurrari aedificium potest; si autem fundamentum iterare quis voluerit, totum aedificium subvertat necesse est. Propterea hoc dicit Hebraeis, qui ex novo Testamento ad sacerdotium vetus declinasse videbantur: ideoque remittentes, inquit. initio Christi verbum, in consummationem respiciamus. Non iterum iacentes fundamentum Poenitentiae a mortuis operibus, et fidei in Deum, lavacri doctrinae, impositionis manus, resurrectionis etiam mortuorum, et iudicii aeterni. Ista omnia in Baptismo traduntur, quo negat esse repetenda utique in consecrandis fidelibus. Legatur et S. Ioannes Damascenus, lib. 1. De fide orthodoxa, c. 10.

Eodem sensu solvitur secundum, Voluntarie peccantibus non relinquitur hostia pro peccatis, hoc est, alia Christi mors et Passio, quae per Baptismum repraesentetur, et iterum applicetur ad integram remissionem culpae, et totius poenae; siquidem S. Paulus ibidem videtur loqui de Iudaeis in fide cespitantibus, volentibusque Legem Moysis et Christi coniungere, quibus denuntiat eis iam nullam superesse hostiam pro peccato; quia neque deficientibus ad Moysem pro Christo prodesse poterat hostia in altari crucis oblata, neque etiam legalis hostiae; quippe quae iam per Christi Domini sacrificium essent expunctae et abolitae. Ita etiam hunc locum exponit S. Chrysostomus, in Homilia in cap. 10. Epistolae ad Hebraeos: « Non enim dixit: non est amplius Poenitentia, neque est amplius remissio; sed: non est amplius hostia, hoc est, non est amplius crux, hoc enim vocat hostiam ». Eumdem locum pariter exponit S. Augustinus in expositione inchoata Epistolae ad Romanos, ita scribens: « Nam et illud ad Hebraeos qui diligentius pertractant, sic intelligunt, ut non de sacrificio contributabili per Poenitentiam cordis accipiendum sit, quod dictum est, hoc adhuc pro peccatis relinquitur sacrificium; sed de sacrificio de quo nunc loquebatur Apostolus, idest holocausto dominicae passionis, quod eo tempore offert quisque pro peccatis suis, quo eiusdem passionis fide dedicatur, et christianorum fidelium nomine, baptizatus imbuitur; ut hoc significaret Apostolus, non posse deinceps eum qui peccaverit, iterum baptizando purgari. Quo intellectu non excluditur poenitendi locus, ita sane ut eos qui baptizati sunt, nondum plenam scientiam veritatis accepisse fateamur. Ex quo conficitur ut omnis qui scientiam veritatis accepit, etiam baptizatus intelligatur. Non autem omnis baptizatus, etiam scientiam veritatis accepit, propter quorumdam posteriorum profectum, vel miserabilem negligentiam: et tamen illud sacrificium de quo loquebatur, idest holocaustum Domini, quod tunc pro unoquoque offeratur quodam modo, cum eius nomine in baptizando signatur, iterum si peccaverit, offerri non potest. Non enim possunt denuo baptizari qui semel baptizati sunt, quamvis etiam post Baptismum per ignorantiam veritatis peccaverint ». Ad tertium respondeo, Poenitentiam ibi usurpari ab Apostolo non pro dolore de peccatis commissis, sed pro mutatione operis facti, vel propositi, seu dispositionis animi erga factum aliquod: quo sensu Deus poenitere dicitur, ut explicat S. August., Psal. 109. ubi ait: Poenitentia, mutatio rerum significatur. Quomodo ergo tu, cum aliquid te poenitet, doles factum quod fecisti, quando aliquid Deus praeter spem hominum, idest, praeterquam sperant homines, mutat in aliud, poenitere se dicit: usque adeo, ut de poena nostra poeniteat eum, si de vita nostra nos mala poenituerit: idem docet Serm. 10. Numquid quasi errantem poenitet Deum? Sed Poenitentia dicitur in Deo, mutatio in rebus creatis, ipso immutabili momento. Quo sensu Apostolus dixit ad Roman. 11. Dona Dei sunt sine Poenitentia, idest. Deus non mutat sententiam benefaciendi, dum eam semel habuit. Itaque dum Apostolus ait, Esau non invenisse locum Poenitentiae, loquitur de Poenitentia Isaacii Patris, idest, revocatione benedictionis datae Iacob, quam non potuit impetrare Esau, tametsi cum lacrimis inquisisset eam: Legimus enim Genes. 27. quod cum Isaac largitus esset benedictionem suam Iacob, quem existimabat esse suum primogenitum: Auditis Esau sermonibus Patris, irrugit clamore magno, consternatus ait: Benedic etiam et mihi, pater mi. — Respondeo secundo, quod etsi ibi Poenitentia acciperetur proprie, mirum non est, quod in Esau fuerit frustranea; quippe habebat annexum pravum mentis affectum, nempe animum occidendi fratrem, nam Genes. 27. legimus: Oderat ergo semper Esau Iacob pro benedictione, qua benedixerat ei pater, dixitque in corde suo: Venient dies luctus Patris mei, et occidam Iacob fratrem meum. Quocirca Apostolus ante verba in obiectione posita scripserat: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum, contemplantes, ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi, ne quis fornicator, aut profanus, aut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua, etc.

OBIICIEBANT 5. Illud Christi Domini oraculum Matth. 12. Omne peccatum, et blasphemia remittetur hominibus; Spiritus autem blasphemiae non remittetur, et quicumque dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Igitur Poenitentia non eluit omne peccatum. — Probatur consequentia auctoritate Patrum qui verba illa Scripturae ad litteram et iuxta sensum quem statim ingerunt, interpretantur. Sic S. Athanasius libro in illum Evangelii locum, crimen aliquod irremissibile esse concedit: « At illi, inquit, qui putantes se legis scientiam tenere, qualis erant huius temporis pharisaei in insaniam versi, et verbum quod in corde est prorsus abnegant, et Divinitatis opera diabolo eiusque daemonis imputant, merito istius impietatis indeprecabilem poenam luunt; cum et diabolum pro Deo accipiant, et unum certumque Deum, nihil plusquam daemonem operari credant. In istiusmodi impietatem delapsi erant eiusdem temporis Iudaei, et inter Iudaeos pharisaei.... unde consequenter illos Salvator noster inevitabiliter blasphemare ostendit ». Ita quoque S. Pacianus, Epist. 3. Ad Sympronianum Novatianum, eundem locum interpretatur: « Habes supra scriptum, inquit, cum Dominus daemonia verbo fugaret, et virtutes multas speciali vigore compleret, dixisse pharisaeos: Hic non expellit daemonia, nisi in Beelzebub principe daemoniorum. Hoc est in Spiritum Sanctum deliquisse, in eo blasphemasse, quae per Spiritum Sanctum gerebantur. In ceteris quippe peccatis aut errore labimur, aut metu frangimur, aut carnis infirmitate superamur. Haec caecitas est non videre quod videat, et Sancti Spiritus opera diabolo deputare, eamque gloriam Domini, qua diabolus ipse superatur, diaboli appellare virtutem. Hoc est ergo quod non dimittetur: reliqua bonis poenitentibus, Sympronianae frater, donantur ». — Idem habet S. Ambrosius, lib. 2. cap. 4: « Responsum est igitur, inquit, a Domino blasphemiae pharisaeorum, et ideo his potestatis suae gratiam negat, quae in remissionem peccatorum est, qui caelestem eius potestatem diabolico fultam suffragio vindicarent, eos quoque asserit diabolico uti spiritu, qui separant Ecclesiam Dei, ut omnium temporum haereticos et schismaticos comprehenderet, quibus indulgentiam negat, quod omne peccatum in singulos est, hoc in universos. Soli enim sunt qui volunt solvere gratiam Christi, qui Ecclesiae membra disceperunt, propter quam passus est Dominus Iesus, Spiritusque Sanctus datus est nobis. Denique ut sciatis quia de dispersoribus dicit, sic habemus scriptum: Qui non est mecum contra me est, et qui non colligit mecum dispergit. Et ut sciremus de his dictum statim subiunxit: Ideo dico vobis, omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Cum dicit: ideo dico vobis, nomine evidenter hoc prae ceteris a nobis intelligi voluit? » — Denique S. Hilarius, Canone 12. in Matth. ita scribit: « Pharisaeorum sententiae, et eorum qui ita cum his sentiunt perversitatem severissima definitione condemnat; peccatorum omnium veniam promittens, et blasphemiae spiritus indulgentiam abnegans, nam cum cetera dicta gestaque liberali venia relaxentur, caret misericordia si Deus negetur in Christo: et in quo sine venia peccatur benevolentiam iteratae admonitionis impendit, omnino peccata cuiusque generis remittenda, blasphemiam in Spiritum sanctum non remittendam. Quid enim tam extra veniam est, quam in Christo negare quod Deus sit, et consistentem in eo paterni Spiritus substantiam adimere? » — Respondeo primo distinguendo: blasphemia contra Spiritum sanctum est irremissibilis per se, et per ordinem ad Dei misericordiam et clavium Ecclesiae potestatem, nego. Est irremissibilis per accidens, vel quia ad extremum usque spiritum peccator in ea perseverat, vel quia blasphemia illa nil aliud est quam ipsamet impoenitentia finalis, concedo. Haec explicatio loci citati in obiectione est divi Augustini, ut constat ex ipsius Epistola 50. Ad Bonifacium, ubi contra Donatistas, qui Christi verba de blasphemia in Spiritum sanctum pravo sensu interpretabantur, ita scribit: « Intelligant ergo, inquit, non omnia, sed aliquod significatum esse peccatum in Spiritum sanctum, quod omnino non remittetur: sicut enim cum dixisset: si non venirem, peccatum non haberent; utique non omne peccatum intelligi voluit, quandoquidem pleni erant multis magnisque peccatis, sed aliquod proprium peccatum, quod si non haberent, possent illis omnia dimitti quae habebant, id est quod in eum venientem non crediderunt: hoc enim non haberent peccatum si non veniret: sic etiam cum dixit qui peccarent in Spiritum sanctum, vel qui verbum dixerit adversus Spiritum sanctum, non utique omne quod in Spiritum sanctum peccatur, facto sive dicto, sed aliquod certum et proprium intelligi voluit: hoc est autem duritia cordis usque ad finem huius vitae qua homo recusat in unitate Corporis Christi quod vivificat Spiritus sanctus, remissionem accipere peccatorum. Cum enim dixisset discipulis: Accipite Spiritum sanctum, continuo subiecit: Si cui dimiseritis peccata, dimittentur ei; si cui tenueritis, tenebuntur. Huic ergo dono gratiae Dei quicumque restiterit et repugnaverit, vel quomodocumque fuerit ab eo alienus usque in finem huius temporalis vitae, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro, hoc scilicet tam grande peccatum, ut eo teneantur cuncta peccata: quod non probatur ab aliquo esse commissum, nisi cum de corpore exierit; quamdiu vero hic vivit, eum, sicut dicit Apostolus, patientia Dei ad Poenitentiam adducit. Sed si ipse per se vexantissima iniquitate, sicut consequenter adiungit Apostolus, secundum duritiam cordis sui, et cor imponens thesaurizat sibi iram in die irae, et revelationis iusti iudicii Dei: non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro ». Et in Enchiridio, cap. 82. « Qui vero in Ecclesia remitti peccata non credens, contemnit tantam divini muneris largitatem, et in hac obstinatione mentis diem claudit extremum, reus est illo irremissibili peccato in Spiritum sanctum, in quo Christus peccata dimittit ». Denique Sermone 11. De Verbis Domini, ubi hanc de irremissibili in Spiritum sanctum blasphemia quaestionem data opera expendit. postquam praemisit verba Christi de omni blasphemia intelligi non posse, ne paganis, Iudaeis, haereticis, omnique hominum generi, qui diversis erroribus et contradictionibus suis blasphemant in Spiritum sanctum, spes remissionis, si se correxerint, auferatur; subiunxit cap. 12: « Hanc blasphemiam in Spiritum sanctum cui numquam ignosci potest, secundum Christi verba, esse impoenitentiam finalem. Contra hoc donum, inquit, contra istam Dei gratiam loquitur cor impoenitens. Ipsa ergo impoenitentia est Spiritus blasphemia: quae non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. Haec ergo impoenitentia, sic enim uno aliquo nomine possumus uti, eamque appellare et blasphemiam, et verbum contra Spiritum sanctum, quod remissionem non habet in aeternum...... haec omnino impoenitentia non habet remissionem neque in hoc saeculo, neque in futuro, quia Poenitentia impetrat remissionem in hoc saeculo quae valeat in futuro. Sed ista impoenitentia vel cor impoenitens, quamdiu quisque in hac carne vivit, non potest iudicari. De nullo enim desperandum est, quamdiu patientia Dei ad poenitentiam adducit ». Post multa tamen sic concludit: « Unum ergo suffugium est ne sit irremissibilis blasphemia ut cor impoenitens caveatur nec aliter poenitentia prodesse credatur nisi ut teneatur Ecclesia: remissio peccatorum datur, et societas Spiritus in pacis vinculo custoditur ». — Sic intelligendi sunt Patres adducti in obiectione. Una enim est eorum mens, quod scilicet qui peccant in Spiritum sanctum nullam habeant peccati excusationem, qualis est in aliis plerisque criminibus ignorantia aut infirmitas. Misericordiam consecutus sum, inquit Apostolus, quia ignorans feci in incredulitate. Et Deus cognovit figmentum nostrum, recordatus est quoniam pulvis sumus, inquit Regius Vates. Hanc autem fuisse S. Athanasii sententiam patet ex lib. De communi essentia Patris et Filii et Spiritus sancti, fol. 392, ubi aperte dicit nullum peccatum, neque ipsam blasphemiam in Spiritum sanctum, esse penitus irremissibile. « Sunt, inquit, alii qui in Spiritum sanctum impingunt, atque ita in Christi deitatem blasphemias dicunt. nimirum quod in Beelzebub principe daemoniorum eiiceret daemonia. De istis intelligendum est quod ait: non remittetur neque in praesenti saeculo, neque in futuro; quin et hoc observandum est non dixisse Christum blasphemanti et Poenitentiam agenti remissionem dandam non esse, sed blasphemanti, et in blasphemia manenti, quandoquidem nullum est peccatum irremissibile apud Deum in illis qui vere et ex animo, et ut par est, Poenitentiam agunt ». — Ad S. Pacianum dico cum absolute non negare quod blasphemia contra Spiritum sanctum possit remitti. Ibidem enim in verbis antecedentibus sic urget Novatianum illum ad quem scribit: « Post haec proponis, inquit, scriptum esse per Dominum: omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus. Qui autem in Spiritum sanctum peccaverit, non dimittetur ei neque hic neque in futuro. Aut ego fallor, aut istud exemplum contra te valet. Nam si omne peccatum et blasphemia relaxabitur, vides veniam poenitentibus non negari. Ergo omne peccatum, ergo ipsa quoque blasphemia. Habes additum secundum Lucam: Et in Filium hominis peccaverit remittetur ei. Quid hoc amplius de clementia iudicantis? » — Ad S. Ambrosium, dico ex sola totius contextus lectione aperte quae fuerit ipsius mens colligi posse. Verba enim quae contra nos citantur haec sunt: « Perlatum est ad nos, inquit, etiam illud vos obiicere solere quod dicatis scriptum esse: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur, etc. Quo exemplo omnis assertio vestra destruitur et absolvitur, scriptum est enim: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, cur igitur non remittitis? cur ligatis vincula quae non solvitis? cur nodos nectitis quos non relaxatis? Remittite ceteris, et agite de iis quos peccantes in Spiritum sanctum evangelica auctoritate in perpetuum adstringi putatis, et tamen quos astringat consideremus... » Denique Petrus Simoni, qui magicae artis consuetudine depravatus putasset quod gratiam Christi per impositionem manuum atque infusionem Spiritus sancti compararet pecunia, ait: « Non est tibi pars neque sors in hac fide, quia cor tuum non est rectum apud Deum. Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et precare Dominum si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. Vides quod hunc magica vanitate blasphemantem in Spiritum sanctum apostolica auctoritate condemnet, et eo magis quia puram conscientiam fidei non habebat, et tamen non interclusit ei spem veniae quem invitavit ad Poenitentiam ». Et post verba laudata in obiectione, in quibus videtur declarare duo crimina irremissibilia esse, nempe pharisaeorum qui diabolum Christo comparabant, et schismaticorum qui Ecclesiam Christi discerpunt, subiungit, ne quis ipsum veniae spem talibus adimere existimaret: « Et ideo revertimini ad Ecclesiam, si qui vos separastis impie. Omnibus enim conversis pollicetur veniam, quia scriptum est: Omnis quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Denique etiam Iudaeorum populus qui dicebat de Domino Iesu: Daemonium habet, in Beelzebub eiicit daemonia, qui crucifixit Dominum Iesum, Petri praedicatione vocabatur ad Baptismum, ut sceleris tanti merita deponat ». — Eodem sensu accipienda sunt S. Hilarii, verba quae etsi duriora prima fronte videantur, tamen peccatum illud blasphemiae in Spiritum sanctum nusquam remitti, aut absolute irremissibile esse non significant, siquidem ibidem ait: « Sub secreto indulgentiae Dei repositam esse veniam qua omne peccatum sit remittendum. Sed solum innuunt Iudaeos sic blasphemantes magis indignos fuisse venia quam gentiles apud quos Christus nec Evangelium suum praedicavit, nec ulla miracula edidit ». Quod prolata comparatione divinitatum et reginae Saba quam Christus eodem in cap. 12. Matth. urget, S. Hilarius ostendit: « Cumulat igitur invidiam comparatio, inquit, et Iudaeos sine excusatione facit fides gentium: ut cum illis prophetis, idest Ionae Salomonique crediderint, Christo isti non credant Iona Salomoneque potiori. Et idcirco in resurrectione eos iudicabant, quia in iis repertus timor Dei fuerit, quibus lex non erat praedicata, hoc magis indigni venia, quia ex lege sunt infideles, quo plus fidei in eis qui legem ignoraverunt, sit repertum ».

INSTABIS: Blasphemia, qua Dei opera diabolo tribuuntur, est blasphemia in Spiritum sanctum: sed haec est irremissibilis absolute: igitur sola impoenitentia non est blasphemia irremissibilis. Probatur minor ex S. Hieronymo Epist. 149. ad Marcellam dicta, in qua exponit quodnam sit illud peccatum quod Christus dixit irremissibile, et probat contra Novatianos Christi negationem tormentorum metu non esse inexpiabile peccatum. « Unde, inquit, de toto ipsius Scripturae ordine convincendus est, non iis irremissibilem dictam esse blasphemiam, qui tormentis compulsi, et variis eviscerati cruciatibus, Dominum denegassent; sed iis qui cum in virtutibus videant opera Dei, calumniantur et clamitant daemonis esse virtutem, et omnia signa quae facta sunt, non ad divinam magnificentiam, sed ad diabolum pertinere... Probet itaque Novatianus aliquem de iis qui sacrificare compulsi sunt ante tribunal iudicis, respondisse omnia quae in Evangelio scripta sunt non a Filio Dei sed a Beelzebub principe daemonum, fuisse perfecta, et tunc poterit approbare irremissibilem in Spiritum sanctum esse blasphemiam ». Et infra: « Manifestum est peccatum in Spiritum sanctum ideo non posse dimitti, quod habeat blasphemiam: ut cum videas in virtutibus Deum, Beelzebub calumniaris in factis. Doceat igitur aliquem negatorem Beelzebub negasse Christum et ultro referam gradum negatorem non posse veniam consequi post ruinam: quia aliud est tormentis cedere et se christianum negare; aliud Christum diabolum dicere, sicut tibi ipsa Scriptura atque contextus lecta attentius potuerunt demonstrare ». Ex quibus sic colligo: statuit S. Hieronymus blasphemiam in Spiritum sanctum a se expositam inexpiabilem esse, eo sensu quo Novatianus contendebat negationem Christi vi aut metu tormentorum exortam, irremissibilem esse: atqui Novatianus contendebat negationem Christi esse penitus irremissibilem, non solum quod difficulter expiari posset: Sanctus igitur Hieronymus existimavit irremissibilem esse absolute blasphemiam in Spiritum sanctum a se expositam. — RESPONDEO: distinguo maiorem: et S. Hieronymus figura concessionis utitur, ut ostendat verba Christi de irremissibili blasphemia in Spiritum sanctum Novatianis non favere, concedo: et id concessit absolute, nego. Scilicet Novatiani peccata quaelibet a christianis post Baptismum commissa inexpiabilia esse contendebant, maxime negationem Christi et nominis christiani, hoc freti argumento: peccatum blasphemiae in Spiritum sanctum est irremissibile: sed negatio Christi nominisque christiani, et idololatria est peccatum in Spiritum sanctum: est itaque irremissibilis. Marcellae piissimae et doctissimae necnon illustrissimae feminae difficultatem faciebat istud argumentum, cui non poterat respondere. Quamobrem S. Hieronymum consuluit. Quid ad haec S. Hieronymus? negat primo idololatriam et negationem Christi nominisque christiani esse blasphemiam in Spiritum sanctum, quia sequeretur alioqui nullum esse discrimen inter blasphemiam quae dicitur in Filium hominis et blasphemiam in Spiritum sanctum. Secundo blasphemiam eorum qui Christum negant remitti posse probat exemplo S. Petri cui peccatum negationis dimissum est. Tandem semota illa difficultate quam tunc se non posse expendere asserit, quia aliis studiis ac curis detinebatur, an blasphemia in Spiritum sanctum sit absolute irremissibilis, ait, etiam si illud Novatianis concederet, ipsos non evicisse quod contendebant: dato, inquam, et non concesso quod blasphemia in Spiritum sanctum esset absolute et natura sua irremissibilis, negat sequi quod omnia peccata mortalia irremissibilia baptizatorum, quia non sunt blasphemiae in Spiritum sanctum. Nam tunc solum dicitur blasphemia in Spiritum sanctum, cum quis Christum in virtutibus, idest in miraculis videns, Beelzebub calumniatur in factis, idest opera Dei refundit in diabolum, ut faciebant Iudaei dicentes: in Beelzebub principe daemoniorum eiicit daemonia. Haec constant ex totius Epistolae contextu. Quod autem non omnia scripserit ibi S. Hieronymus quae ad illius quaestionis solutionem erant necessaria, sed solum quae ad illud Novatianorum argumentum diluendam sufficiebant, constat ex fine epistolae. « Fuerat quidem prolixius disserendum, inquit, sed quoniam amicis et qui ad nostrum hospitium convenerunt, praesentiam nostram negare non possumus, et tibi non statim respondere, visum est arrogantis, latam disputationem brevi sermone comprehendimus ».

URGEBIS: Blasphemia in Spiritum sanctum, quae non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro, est quodcumque mortale peccatum a baptizatis admissum: ergo nullum crimen baptizatorum expiari potest Poenitentia. Probatur antecedens auctoritate Origenis et Theognosti quos laudat S. Athanasius, lib. In illud Evangelium: « Quicumque dixerit verbum in Filium hominis. etc.: His verbis prisci igitur homines, inter quos et Origenes, vir multarum disciplinarum, et multum industrius, et Theognostus ille admirandus et per quam studiosus, tradunt nobis hanc esse blasphemiam in Spiritum sanctum, cum qui dignati sunt per Baptisma donis Spiritus sancti, recurrunt ad peccata, atque inde esse quod remissionem non consequuntur ».

RESPONDEO, Origenem et Theognostum irremissibilia dixisse crimina baptizatorum, non absolute, sed comparate ad peccata ethnicorum: et hic forte occultior ille sensus est quem in eorum verbis quaerendum S. Athanasius ait: Arbitror, inquit, utriusque sententiam nonnulla adhuc inquisitione et observatione indigere, num occultior sit aliquis et profundior in eorum verbis intellectus. Et certe Origenem in ea non fuisse sententia, quod peccata post Baptismum commissa irremissibilia essent, constat ex innumeris locis quibus fideles ad Poenitentiam et confessionem peccatorum adhortatur; sed ad id evincendum insignis est locus ex lib. 3. Contra Celsum: Iam erga peccantes, inquit, quam severa est disciplina, praecipue contaminatos libidine quos e sua Republica eiiciunt nostri, quantumvis Celsum eos nugacibus circulatoribus similes faciat, et Pythagoreorum quidem veneranda schola ponebat cenotaphia disciplinae suae desertoribus, nimirum quod haberet eos pro mortuis: hi vero ut perditos Deoque mortuos lugent eos qui libidine, aliove simili modo, victi fuerint: ac rursum resipiscentes, haud secus quam redivivos recipiunt, tandem post longiorem melioris mentis approbationem, quam cum primum ad religionem discendam admitterentur, ea tamen conditione, ut quoniam lapsi sunt, excludantur imposterum ab omnibus dignitatibus et magistratibus ecclesiasticis. — Et infra Celso obiicienti christianis quod sentirent hominem iniustum, si se propter miseriam suam humiliaverit, a Deo recipi, respondet: neque de iniusto docemus sufficere ad hoc ut a Deo recipiatur, si agnoscat suam miseriam; sed qui damnata cum praeterita sua vita convertat se ad meliorem frugem, eum a Deo recipi. — Denique, eodem in libro hominem malum nisi ad virtutem conversum, docet a Deo sublevari: sed qui peccata sua damnant toto pectore, inquit, seque ipsos deflent ac lugent, tamquam ob male facta merito perditos, ac mox mutationem praeferunt quae resipiscentes deceat. eis demum, propter mutatam in melius mentem, condonat errata praeterita; eam praeteritorum oblivionem impetrante virtute, quae in locum profligatorum ex anima vitiorum successit. Haec autem omnia evidenter ostendunt, Origenem existimasse, peccata post Baptismum admissa, a Deo et ab Ecclesia remitti. — Sed quidquid ea de re senserint Origenes et Theognostus ante ortum Novatianae haereses durius locuti, falsa est illa sententia quae ipsis tribuitur: falsum, inquam, est blasphemiam in Spiritum sanctum quae non remittitur, esse quodlibet peccatum a baptizatis commissum, ut multis rationibus probat S. Athanasius in libro superius laudato. Primo, quia sancta Trinitas indivisa est, unde sequitur ut necessario is qui peccat in Filium et blasphemat, peccet in Patrem et in Spiritum sanctum. Secundo, quia in Patre et Filio et Spiritu sancto Baptisma tribuitur: unde necessum rursus est eos qui post Baptisma praevaricantur, in sanctam et individuum Trinitatem blasphemiam facere. Tertio, quia haec verba Christi: Quicumque dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro, non sunt dicta de baptizatis, sed de pharisaeis; unde non poterit hoc dictum pertinere ad eos qui post Baptisma praevaricantur: et praesertim quia eos, non in genere de peccatis, sed de blasphemia increpabat. In quibus hoc differentiae est, quod qui peccat legem transgreditur, qui blasphemat contra ipsam Deitatem impie agit, inquit S. Athanasius. Quarto, si de iis qui post Baptismum peccant id dictum est, cur apud Corinthios poenitenti communionem restituit Paulus, inquit idem Athanasius? Et cur Galatas retrorsum abeuntes parturiit donec iterum formaretur in illis Christus? cum in hoc vocabulo iterum deprehendere liceat etiam primam eorum in Spiritu sancto initiationem. Aut quid est quod Novato succenseamus tollenti Poenitentiam, dicentique nullam eos veniam obtinere qui post lavacrum peccant?

OBIICIEBANT 6. Ex Epistola S. Ioannis, cap. 5. Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccati non ad mortem: est peccatum ad mortem, non pro illo dico, ut roget quis: igitur peccatum illud non potest remitti. — NEGO consequentiam: peccatum enim illud ad mortem varias patitur interpretationes; primo namque plurimi sacri Interpretes per illud intelligunt poenitentiam finalem, et finalem in malo obstinationem, ut etiam interpretatur S. Augustinus, lib. De correptione et gratia, cap. 12. ubi cum praemisisset praefata Apostoli verba, subdit: De quo peccato, quoniam expressum non est, possunt multa et diversa sentiri: ego autem dico, id esse peccatum, fidem, quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem. Quae utique impoenitentia merito dicitur irremissibilis, quia est negatio Poenitentiae, et est peccatum hominis iam extra statum viae; ac subinde non minus frustraneum esset pro eo orare, quam pro peccato daemonum, ut docet idem S. Augustinus, lib. 21. De Civitate Dei, cap. 24. ubi scribit: Si de aliquibus ita Ecclesia certa esset, ut qui sunt illi, etiam nosset, qui licet adhuc in hac vita sint constituti, tamen praedestinati sunt in aeternum ignem ire cum diabolo, tam pro eis non oraret, quam nec pro ipso, sed quia de nullo certo est. orat pro omnibus dumtaxat hominibus inimicis suis in hoc corpore constitutis; nec tamen pro omnibus exauditur. Si autem peccatum illud ad mortem intelligatur aliquod peculiare peccatum ab ipsa finali impoenitentia distinctum, S. Ioannes dicit non decere, ut quis roget pro ipso: quia quicumque deprecator non sufficit pro obtinenda venia eiusmodi peccati ad mortem: sed requiritur aliquis intercessor eximiae sanctitatis, ut illius condonationem possit obtinere. Duplicis enim generis peccati Scriptura meminit, quorum aliqua dici possunt non ad mortem, quoniam facile curantur, qualia sunt ea, quae neque fidem, neque desiderium salutis extinguunt, pro quibus Apostolus consultit orare, et spondet veniam: alia sunt, quae difficillime curantur, ut positiva infidelitas, qualis maxime est in haeresiarchis, pro quibus peccatis licet Apostolus non prohibeat orare, non audet tamen consulere, ut quis pro eis roget: quia nisi eiusmodi oratio valde excellens fuerit, frustrabitur suo effectu. — Quod autem revera S. Ioannes id intellexerit, praeclare demonstrat S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, c. 9. ubi respondens ad praefatam Novatianorum obiectionem, ait: « Ioannes non ad Moysem et Hieremiam loquebatur, sed ad populum, qui suorum peccatorum alium peccatorem deberet adhibere, cui satis est si pro levioribus delictis Deum precetur, graviorum veniam iustorum orationibus reservandam putet: nam quomodo Ioannes diceret, non orandum pro delicto graviori, qui legisset Moysem rogasse, et impetrasse, ubi erat praevaricatio voluntaria, qui sciret etiam Hieremiam rogasse? Quomodo Ioannes diceret, non esse orandum pro peccato, quod esset ad mortem, qui ipse in Apocalypsi scripsit mandatum Angelo Ecclesiae Pergami: Habes illic tenentes doctrinam Balaam, qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari: ita habes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum? Similiter Poenitentiam age: alioquin veniam tibi cito? Vides quod Deus, qui Poenitentiam exigit, veniam polliceatur? Denique et ibi dicit: Qui habet aurem, audiat, quid Spiritus dicat Ecclesiis: Vincenti dabo manna absconditum. Nonne ipse Ioannes cognoverat Stephanum pro persecutoribus suis, qui Christi nomen audire non poterant, deprecatum, cum de ipsis, a quibus lapidabatur, diceret: Domine, ne statuas illis hoc peccatum? Cuius precationis effectum in Apostolo videmus: Paulus enim, qui lapidantium Stephanum vestimenta servabat, non multo postea per gratiam Christi factus est Apostolus, qui fuerat antea persecutor ». Haec S. Ambrosius, quibus aperte docet nullum esse tam grande peccatum, cuius per salutarem Poenitentiam non possimus veniam impetrare

INSTABIS: S. August., lib. 1. De Serm. Domini in monte, cap. 22. ait: « Peccatum ad mortem esse puto, cum post agnitionem Dei per gratiam Christi quisque oppugnat fraternitatem, et adversus ipsam gratiam invidentiae faucibus agitatur: illius peccati tanta labes est, ut deprecandi humilitatem subire non possit, etiamsi peccator multa conscientiae cogitatione et admonitione cogatur: igitur censet, aliquod esse peccatum, quod per Poenitentiam nulla ratione possit auferri. — RESPONDEO, S. Augustinum nihil aliud velle, quam peccatum illud non posse facile sanari, nec per hominis vires cum communi Dei adiutorio dilui; non autem quod absolute, et per extraordinariam Dei virtutem sanari non possit: nam perditissimos quosque peccatores posse a Deo converti, docet ipsemet S. August. explicans illa verba Psal. 76. In profundum maris: Convertit eos, inquit, qui in profundo huius saeculi iacent demersi pondere peccatorum, ad eos liberandos, qui sunt desperatissimi peccatores ».

OBIICIES 7: Ex Clemente Romano, lib. 2. Constitut. Apostol., cap. 23. dicente: Si quis ex acie delinquit, tentans Deum quasi non insequatur poenis improbus, is veniam non impetrabit, quamvis illud secum dicat, bene mihi vertat, Deus, quoniam ambulabo in conservatione cordis mei, etc. Est igitur aliquod peccatum irremissibile.

RESPONDEO, Constitutiones Apostolicas, nec Apostolorum esse, nec Clementis Romani ut Tom. 1. probatum est. Sed cuiuscumque sint, nego quod eorum auctor peccatum aliquod irremissibile absolute et ex genere suo agnoverit: Neque verba in argumento allata id probant, sed solum illum qui ad finem usque vitae tam prave affectus est, ut Dei iudicium videat, veniam non impetraturum. Sic illa verba intelligenda esse constat ex doctrina eiusdem auctoris, cap. 24. eiusdem libri, ubi iis irascitur vehementer qui poenitentiam peccantibus denegant. Episcopus, inquit, conservet suos pro viribus, ut qui non deliquerunt extra peccatum maneant: et qui deliquerunt a delictis reversos recipiat, medicinam adhibendo. Quod si poenitentiam crudelis non admiserit, peccabit in Dominum Deum suum, iustificans seipsum supra illius iustitiam, et non recipiens hominem quem Deus per Christum recipit... hunc provocant ad iram, qui non recipiunt poenitentes.

OBIICIES 8: Ex S. Cypriano, libro De lapsis dicente Moysen et Danielem et Iob orasse pro peccatoribus, nec impetrasse, dicente Domino: Et si tres in medio eorum fuerint, Noë, Iob et Daniel, non liberabunt filios neque filias, sed ipsi soli salvi erunt. Orationes igitur sanctorum veniam peccatoribus non impetrant, adeoque ipsorum peccata sunt irremissibilia.

RESPONDEO, Novatianos illo S. Cypriani testimonio abusos fuisse, illiusque verba pravum in sensum detorsisse, ut ostendit S. Pacianus, Epist. 5. Ad Sympronianum. « Ille enim cum lapsos ad poenitentiam cogeret, qui poenitere nolebant, dicentes a confessoribus sive martyribus accepisse se pacem, docuit et ostendit quod nec patriarchae illi poenitentibus impetrarint. Etenim quis liberare possit invitum? Quis pro superbis humiliari, quis pro non poenitentibus impetrare? Quod utique cum diceret, ad poenitentiae cogebat remedia. Nec contra se locutus est aliquid vir illius gravitatis et meriti, sed fundendas a peccatoribus preces docuit, et exomologesim diligendam ». Id ex ipsis exemplis quibus S. Cyprianus usus est, Pacianus probat. « Non vides Moysen, inquit, pro quibus non impetraverit? Reversus ad populum quid audit in castris? Voces ebriorum, et cantus idolothyti personabant. Adhuc perseverabat in nequitia populus, adhuc in ipso crimine permanebat, ac poenitere non noverat. Attamen quis tibi nostrum dixit quod Moyses non impetraverit? Dixerat quidem illi Deus: deliquit ante me, delebo eum de libro. Dixerat tamen auctoritate iudicis, et Domini potestate; sed vide quam cito reflexerit sententiam adversus populi malitiam irrogatam. Ausculta Prophetam statim ibidem: et precatus est, inquit, Moyses in conspectu Domini Dei sui; quare. Domine, irasceris ita in populum tuum?... Et propitius tactus est Dominus de malignitate quam dixerat facere populo suo. Vides lenitatem esse iram Dei? Vides offensam esse placatam? Sed Noë, inquis, et Daniel et Iob filios et filias liberare non potuerunt. Et hoc tale est; si pro non rogantibus petant; si pro perseverante in crimine deprecantur: si non singulos, si non paucos, sed millia multa defendant. Ceterum Noë domum suam a ruina publica liberavit: et Iob recepit cuncta quae perdidit: et Daniel instantem illum sapientibus Babylonis gladium, oratione decussit. Loth certe pro salute oppidi, Paulus pro rectoribus navis orat. Sic absolvuntur a iustis qui poenitere noverunt. Postremo vel illud aspicio quod scriptum ait, ipsi soli salvi erunt. Qui illi? ipsi utique qui pro peccatoribus deprecantur, impune pro talibus postulabunt. Et cur Ecclesiam damnas? Cur pro poenitentibus prohibes deprecari: si etiam pro his petere licet, pro quibus non licet impetrare? Lege igitur diligentius Cyprianum meum. Lege totam de lapsis Epistolam: lege aliam quam ad Antonianum dedit, ubi exemplis omnibus Novatianus urgetur, iam scies quid de poenitentium curatione pronuntiet ». Haec S. Pacianus.

Conclusio secunda. — NON POTEST DE VIA ORDINARIA UNUM PECCATUM MORTALE REMITTI ABSQUE ALIO PER POENITENTIAM, POSSET TAMEN PER VOLUNTATEM ET POTESTATEM DEI EXTRAORDINARIAM. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum

Prima communis est apud Theologos, colligiturque ex Scriptura sacra, quae passim inculcat remissionem omnium peccatorum mortalium fieri per Poenitentiam. Sic Ezech., cap. 18. Et cum averterit se impius ab impietate quam operatus est, et fecerit iudicium, et iustitiam. ipse animam suam vivificabit. Considerans enim et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, quas operatus est, vita vivet, et non morietur. Non posset autem vita vivere, hoc est, plenam et perfectam habere vitam, si partim esset in statu mortis, partim in statu gratiae, per praesentiam unius peccati, et expiationem alterius: siquidem monet S. Iacob., cap. 2. Quicumque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus, qui enim dixit. Non moechaberis, dixit et non occides, quod si non moechaberis, occidas autem, factus es transgressor legis: singula autem peccata mortalia inferunt mortem ipsi animae, iuxta Ezechielis 18. Anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Unde merito Concilium Trid., Sess. 5. in decreto de peccato originali, ait: Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismo confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit non tolli totum id, quod verum et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi, aut non imputari, anathema sit: in renatis enim nihil odit Deus, quia nihil est damnationis iis, qui vere consepulti sunt cum Christo per Baptismum in mortem, etc. Igitur omnia peccata mortalia simul remittuntur ac condonantur.

Hanc veritatem sic declarat et probat Innocentius III, ut refertur c. Maiores de Baptismo, ubi quaerens, quare non saltem originale peccatum amentibus et dormientibus in Baptismo sicut et parvulis dimittatur, ait: Ad hoc est taliter respondendum, quod Dominus. qui totum hominem salvum fecit in Sabbato, opus imperfectum is non novit, et ab hoc peccato non ex parte, sed ex toto dimittit. Addit alteram rationem: Praeterea poena originalis peccati est carentia visionis Dei: actualis vero poena peccati est gehennae perpetuae cruciatus: unde si dimitteretur alicui primum altero non dimisso, talis non careret visione Dei propter originalem dimissum, et cruciaretur in gehenna perpetuo propter reatum criminis actualis: sed haec tamquam incompossibilia sese minime patiuntur, imo sibi mutuo adversantur. Haec Innocentius. quibus apertissime nostram assertionem tuetur, ex eo maxime, quod peccati remissio non fiat absque infusione gratiae iustificantis: illa autem est omnino incompatibilis de facto cum quolibet peccato mortali, utpote cum per eam formaliter constituantur homo amicus et filius Dei, ac haeres vitae aeternae, ut docet Concilium Trid., Sess. 6. cap. 7. his verbis: Hanc dispositionem, seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur, quae non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio, et renovatio hominis interioris per voluntariam susceptionem gratiae, et donorum: unde homo ex iniusto fit iustus, et ex inimico amicus, ut sit haeres secundum spem vitae aeternae: quodlibet autem peccatum mortale hominem Dei inimicum et filium gehennae constituit, ac subinde non potest consistere cum infusione gratiae sanctificantis, per quam homo Dei filius et amicus constituitur.

Eamdem assertionem egregie declarat et probat quisquis est Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 9. ubi cum dixisset Christum numquam aliquem sanasse, quem omnino non liberaverit ab omni infirmitate, concludit: Quaedam enim, inquit, impietas infidelitatis est ab illo, qui iustus et iustitia est, dimidiam sperare salutem.

DICES 1: Revera Deus interdum dimittit unum peccatum absque alio: quod utique indicat per Prophetam Amos, cap. 1. ubi ait: Plui super unam civitatem, et super alteram civitatem non plui: pars una compluta est, et pars, super quam non pluit, arguit. Quae verba sic exponit S. Greg., Hom. 16. in Ezechielem: Cum ille, inquit, qui proximum odit, ab aliis vitiis se corrigit, una eademque civitas ex parte compluitur, et ex parte manet arida: quia sunt, qui cum quaedam vitia resecant, in aliis graviter perdurant: igitur unum peccatum ex mente S. Gregorii, ac secundum Scripturae sensum, remittitur absque alio. — NEGO consequentiam, et ad S. Gregorium dico, quosdam esse, qui equidem unum vitium resecant quoad cessationem ab actu, non vero quoad remissionem culpae: ita quod ille, qui plura peccata committere consuevit, deserit quidem unum, non tamen aliud: quo fit ut ad remissionem culpae non pertingat.

DICES 2: Peccata dimittuntur maxime hominibus per caritatem: sed aliqui poenitentes praestantiores habent actum dilectionis Dei, quam alii: igitur plurium peccatorum quam alii remissionem obtinent, ut significat Christus Dominus Lucae 7. dicens: Cui minus dimittitur, minus diligit: et consequenter pro amoris intensione vel remissione plura vel pauciora peccata remittuntur. — DISTINGUO maiorem: dimittuntur per caritatem magis vel minus intensam, quantum ad intensionem vel remissionem poenae. concedo: culpae, nego. Ita quod quo ferventiori actu dilectionis poenitens Deum prosequitur, ea ampliorem poenae pro peccatis luendae relaxationem obtinet: secus autem est de reatu culpae, qui per quemlibet actum perfectae contritionis aut dilectionis Dei propter se, et super omnia potest dilui.

Secunda pars, nempe quod per potentiam absolutam et extraordinariam dispositionem Deus possit remittere unum peccatum sine alio, iam satis superque probata est in Tract. De Gratia disp. 3. art. 2. q. 4. ubi ex Subtili Doctore probavimus Deum posse remittere peccatum per solam extrinsecam et gratuitam condonationem, et absque ulla infusione gratiae sanctificantis: probavimus etiam Conclusione praecedenti gratiam sanctificantem de potentia absoluta posse simul subsistere cum peccato. Ex quibus sic ratiocinari licet: qui potest peccatum remittere per solam condonationem extrinsecam, et gratiam simul conservare cum peccato, potest unum peccatum remittere non remittendo aliud: at utrumque Deus praestare potest: igitur, etc. Maiorem ultro admittunt Thomistae. et merito quidem; illa namque extrinseca condonatio omnino arbitraria est, potestque pro libito condonantis sese extendere vel ad omnem prorsus offensam, vel dumtaxat ad partem illius. Et quamvis haec ita non essent, quae tamen esse verissima demonstravimus, et quamquam, ut volunt Thomistae, fieri non posset peccati remissio absque infusione gratiae. attamen cum Deus, ut probavimus, possit de via extraordinaria conservare gratiam simul cum peccato. inde liquet quod possit infundere gratiam necessariam ad remissionem unius peccati, puta adulterii, conservando tamen seu non remittendo aliud peccatum v. g. homicidium, ab eodem adultero perpetratum: quae omnia cum iam plenissime probata sint locis supra laudatis, non opus est hic diutius immorari.