Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Notum est ac compertum apud Theologos, duplicem esse Satisfactionem, Sacramentalem unam, Canonicam alteram. Prior est, quae a Sacerdote ad nutum poenitenti iniungitur post emissam suorum delictorum Confessionem, et ante concessam Absolutionem sacramentalem; posterior vero, quae praescribitur ab Ecclesia, et statuitur vel in Conciliis, vel in Canonibus Poenitentialibus pro gravioribus delictis diluendis.

Haec rursus duplex est, privata videlicet, et publica, seu quae private et in particulari fit a poenitente, ac semotis omnibus arbitris, vel quae in conspectu Ecclesiae et fidelium, ex praecepto Ministrorum ac Pastorum Ecclesiasticorum exercetur.

Insuper haec iterum duplex, nempe quae fiebat ab adultis ante Baptismum, ut ad illum suscipiendum sese disponerent; altera vero, quae pro peccatis post Baptismum commissis expiandis suscipiebatur. Quod enim nemo adultus sine aliqua publica Poenitentia ad Baptismum admitteretur, colligitur ex Actor. 2., ubi S. Petrus monet: Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum. Huius pariter veritatis testes sunt Patres, atque imprimis Tertullianus, lib. De Poenit. usque ad 7. caput, ubi ait: Saluti hominis praeministrat Poenitentiam destinare purgandis mentibus praepositam, et mundam pectoris domum superventuro Spiritui sancto parare. Unde cap. 6., necessitatem huius Poenitentiae indicat, quia lavacrum assignatio est fidei, seu vitae Christianae, quia iustus ex fide vivit, quae fides a Poenitentiae fide incipitur et commendatur, qua nimirum corda purificantur: Non ideo abluimur, inquit, ut delinquere desinamus, sed quia desivimus, quoniam iam corde toti sumus; haec enim prima abdicantis tinctio est, motus integer.

Huic omnes Patres adstipulantur, maxime S. Augustinus, Homil. 27. cap. 1., ubi ait: Neque ad Baptismum Christi, in quo omnia peccata delentur, quisquam bene accedit, nisi agendo Poenitentiam de vita pristina; nemo enim elicit vitam novam, nisi quem veteris poenitet. Et Homil. 50. cap. 11., Poenitentiam hanc novum hominem parturire, ait: Donec per Baptismum salutare omnium praeteritorum fiat ablutio peccatorum, ut tamquam puero nato dolores transeant, quibus viscera urgebantur ad partum, et tristitia laetitia consequatur. Omnis enim qui iam arbiter voluntatis suae constitutus est, cum accedit ad Sacramenta fidelium, nisi eum poeniteat vitae veteris, novam non potest inchoare. Et postea: Ab hac Poenitentia cum baptizantur, soli parvuli sunt immunes, nondum enim uti possunt libero arbitrio. Ceterorum hominum nullus transit ad Christum, ut incipiat esse, quod non erat, nisi eum poeniteat fuisse quod erat.

Hoc ipsum etiam docet Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6., ubi inter ceteras dispositiones ad iustificationem, maxime per Baptismum obtinendam, Poenitentiam annumerat, cum ait: Moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, hoc est, per eam Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet, etc.

Huius autem Poenitentiae ritum luculenter explicat S. Augustinus, sed maxime Homil. 27. et 50., necnon, et lib. 11. De Symbolo ad Catechumenos, cap. 1., pariter lib. 4., etiam cap. 1., ubi varios huius Poenitentiae ritus enarrans, quibus nocte ante Baptismum proxima Catechumenus initiabatur, refert quod susceptus in utero ab Ecclesia matre parturiebatur, meminit signi crucis, exorcismorum, orationum, Canticorum spiritualium, insufflationum, cilicii, inclinationis cervicum, humilitatis pedum, pavorisque, cum quo quis ex loco secreto producebatur in conspectum totius Ecclesiae, ibique cervice humiliata, quae male fuerat ante exaltata, in humilitate pedum, seu nuditate, cilicio substrato excommunicatus petebat, Proba me, Deus, et scito cor meum; sicque purgatus cantato salutis cantico accipiebat symbolum, et profitebatur renuntiare se diabolo, pompis, et Angelis eius. Hanc autem Poenitentiam non agebat Catechumenus, ut pro peccatis Deo satisfaceret: eorum enim remissionem gratuitam plenissimam in Baptismo accepturus erat, sed ut se ad gratiam suscipiendam, et vitam novam profitendam, veteris odio et detestatione pararet. Ita Bagotius, dissert. 1. cap. 2. sect. 2.

Hic autem non est futurus Sermo de Poenitentia et Satisfactione Publica, quae fiebat ante Baptismi susceptionem, sed dumtaxat de ea, quae post susceptum Baptismum fieri solebat a fidelibus, qui in grandia peccata lapsi fuerant, de qua utique Poenitentia tria sunt delibanda: primum, quotuplex illa fuerit: secundum, quot illius erant gradus: tertium, de quibus peccatis fieri solebat; quae utique omnia in sequentibus paragraphis discutiemus.

§ I. — QUOTUPLEX SIT POENITENTIA PUBLICA? — Respondeo, Poenitentiae publicae tria fuisse genera; alia enim erat imperata, et praecepta ab Ecclesia; alia voluntarie a poenitentibus petita, et eis concessa; alia denique solemnis, quae utcumque ab illis duabus erat distincta. Prioris Poenitentiae exempla plurima suppetunt in Historia Ecclesiastica, constatque nedum ex Conciliorum decretis et sanctionibus, sed ex antiquissimis Canonibus et Ritualibus poenitentialibus, in quibus decernuntur et praescribuntur poenae pro certis quibusdam criminibus eluendis subeundae a Poenitentibus.

Imo idipsum colligitur ex Scriptura sacra; nam Christus Dominus conferens Apostolis et eorum Successoribus, Matth. 18. v. 15., potestatem ligandi peccatores, et eos absolvendi, quomodo quisvis iuridica hac sua potestate uti debeat, sic praescribit, ut si peccatum occultum fuerit, clam reum castiget; si vero admonitus non resipuerit, adhibeat unum aut alterum testem; quos si non audierit, tandem eum ad Ecclesiam deferat: Si peccaverit in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum. Si autem te non audierit, adhibe testem unum, vel duos, ut in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae.

Ex quo praecepto Christi, S. Augustinus, in cap. ultimo, lib. De Corrept. et Gratia, infert, quod Paulus vult, peccantes coram omnibus corripi, ut ceteri timorem habeant, de his peccatis accipiendum esse, quae non latent. Et in Serm. 16. De verbis Domini, cap. 6. et sequentibus, duo haec Christi et Apostoli praecepta concilians, ait: In secreto corripiendum esse fratrem, cum in te peccaverit, idest, cum tu scis, quia peccavit, quia enim secretum fuit, quando in te peccavit, secretum quaere, cum corripis quod peccavit. Nam si solus nosti, quia peccavit in te, et eum vis coram omnibus arguere, non es correptor, sed proditor. Et allato exemplo S. Ioseph. B. Virginis coniugis, sic pergit: Peccavit ergo in te frater tuus, si tu solus nosti, tunc vere in te solum peccavit. Nam si multis audientibus tibi fecit iniuriam, et in illos peccavit, quos testes suae iniquitatis effecit: hanc rationem reddit: Quando me audiente fratri meo quisque iniuriam facit, absit ut a me iniuriam illam alienam putem. Prorsus et mihi fecit: imo et mihi plus fecit, cui putavit placere quod fecit: ergo ipsa corripienda sunt secretius, quae peccantur secretius. Novit nescio quem homicidam Episcopus, et nemo alius novit, nec prodit, inquit Augustinus, nec negligit, corrigit in secreto, et persuadet Poenitentiam. Sunt homines adulteri in domibus suis, in secreto peccant, aliquando nobis produntur ab uxoribus suis, plerumque zelantibus, aliquando maritorum salutem quaerentibus: nos non prodimus in palam, sed in secreto arguimus, ut ubi contigit malum, ibi moriatur malum.

Quibus verbis S. Augustinus designat crimina, ob quae maxime Poenitentia publica esset agenda, nempe adulterium, et homicidium, quae cum secreta dicit, non ita intelligit fuisse occulta, ut non in aliquorum notitiam venerint; nam adulterii illius uxor accusatrix erat conscia, et ut illud probare posset, aliquos domesticos testes habebat; nihilominus vult S. Augustinus adulterum illum non publice, idest, in conventu totius Ecclesiae argui, sed privatim, hoc est, in conspectu peccatorum, nempe, vel in praesentia ipsius uxoris, quae criminis erat conscia, necnon et domesticorum, vel etiam forte quorundam Sacerdotum secreti tenacium.

Quod autem ea perpetua fuerit in Ecclesia praxis, nempe cogendi aliquos peccatores ad ineundam Poenitentiam publicam, constat ex libro 2. Constitutionum Apostolicarum, ubi cap. 38. legimus: Si aliquis durus, obstinatusque erit, dic Ecclesiae: si non audierit, sit tibi ut Ethnicus, et Publicanus: et ne ad Ecclesiam tamquam Christianum admittas, etc. Si autem vult agere Poenitentiam, suscipe, etc. Et cap. 41. At vero quem a Poenitentia alienum videris, et obduruisse, hunc tu cum maerore ut insanabilem eiice ex Ecclesia. Tollatis, inquit, improbum ex vobismetipsis, et facietis reverentes filios Israël. Euthychianus Papa apud Burchardum, lib. 12. cap. 14. ad rem nostram directius collimare videtur: Si quis vero, perpetrato periurio, aut quolibet criminali peccato, timens Poenitentiam longam, ad Confessionem venire noluerit, ab Ecclesia repellendus est, sive a consortio et communione fidelium, ut nullus cum eo comedat, atque bibat, neque oret, neque in sua domo eum recipiat.

Antiqui istius moris testis est S. Cyprianus, Epist. 52. adversus Novatianos disputans, cum dixit: Nec ad Poenitentiam quis a nobis compelli potest, si fructus Poenitentiae subtrahatur. Ad Poenitentiam igitur compelli solebant, quos crimina perpetrasse constabat. Idque probat Cyprianus argumento sane notando; eo quod auctoritatem peccata remittendi Deus Ecclesiae concesserit, credens auctoritatem cogendi ad Poenitentiam ex auctoritate absolvendi necessario consequi. Ad eumdem morem respiciens quoque Pacianus, scribebat Epist. 3. contra Sympronianum: Sive baptizamus, sive ad Poenitentiam cogimus, seu veniam relaxamus, Christo id auctore tractamus.

Hinc publici peccatores de crimine quomodocumque convicti, si sponte Poenitentiam publicam agere nolebant, non solum ad eam per gravem Ecclesiae interminationem et sententiam excommunicationis cogebantur; sed et si Censuris Ecclesiasticis non deferrent, ad id cogebantur auctoritate Principum, et virtute brachii saecularis, ut constat ex Concilio Moguntino sub Rabano, Can. 28. ubi legimus: Ut Episcopi incestuosos penitus investigare studeant, omnino decrevimus. Quod si poenitere noluerint, de Ecclesia expellantur. Quod si Sacerdotum admonitionibus noluerint aurem accommodare, volentes in pristinis perdurare criminibus, oportet eos per saecularis potentiae disciplinam a tam prava consuetudine coerceri. Similis Canon legitur in Concil. Turon. sub Carolo, cap. 41. lib. 2. cap. 43. Burchard., lib. 7. cap. 29. Vormac. Concil., cap. 79. Suession., vero cap. 12. Ivo, par. 9. cap. 65. Obtentum est etiam a devotissimo Principe, ut incesti, et quilibet alii perditi, examen Episcoporum refugientes, per Iudices publicos ad eorum praesentiam deducantur, ne ulterius illecebram peccandi nutriat impunitas vitiorum.

Hinc fit manifesta ratio, qua Reges, ac Principes commoti tam lubenter Episcopis, et eorum Ministris auctoritatis suae auxilium commodarunt. Tunc enim vitiis regna purgantur, cum disciplina Ecclesiastica in iis diligenter custoditur. Unde in Concilio Tullensi II. cap. 2. sic statuitur de Virginum et Viduarum corruptoribus: Viri autem, qui vim eis intulerunt, et ipsi censura Ecclesiastica ad Poenitentiam constringantur, Principes et Iudices hanc in populo Dei diligentiam adhibeant, ut ubicumque tales in potestate eorum ab Episcopis requisiti fuerint, absque mora eos exhibeant, ne forte si dissimulaverint, aut mandatum Episcopi contempserint, ab Ecclesia Dei proiecti, nec sepulturam cum fidelibus accipiant.

Si Comites, aut eorum Ministri auxilium Episcopis vel eorum vicegerentibus denegabant, tum gravissime pro ratione denegationis a Principibus puniebantur. Explicari hoc melius et discretius non potest, quam verbis Carolini Capituli, quod habetur lib. 7. Capitularium. cap. 330. alias 335. et fere ante octingentos annos in suos Canones retulit Isacus Lingoniensis, tit. 4. cap. 13. Si aliquis, tam liber, quam servus, aut Ecclesiasticus, vel Fiscalinus, proprio Episcopo, vel suo Sacerdoti, aut Archidiacono inobediens, vel contumax, sive de hoc, sive de alio quolibet scelere extiterit, omnes res eius a comite, aut a Misso Episcopi contendantur, usque dum Episcopo suo obediat, aut canonice poeniteat. Quod si nec se ita correxerit, et ad Episcopum et Canonicam Poenitentiam venire distulerit, a Comite comprehendatur, et in carcerem sub magna aerumna retrusus teneatur, nec rerum suarum potestatem habeat, quousque Episcopus iusserit. Quod si Comes, vel eius Ministri haec adimplere distulerint, canonice ab Episcopo vel a suo Ministro excommunicentur, et usque dum haec plenius adimpleat, semper Communione Catholicorum careat, usque dum ipsi Episcopo humanius erga eum aliquid agere placuerit. Si vero, quod non optamus, ipse Comes aut de praedictis causis, aut de ipsa Excommunicatione inobediens aut negligens apparuerit, honore Comitatus, pariter et Communione careat, usque dum ambo in nostram praesentiam veniant, ut nos illum Episcopali auctoritate, atque imperiali metu ita corrigamus, ut ceteri timorem habeant, ne deinceps talia committere ullatenus audeant. Haec Morinus, quae mihi necessarium ascribere visum est, eo quod illius temporis praxim evidentissime admodum explicent.

Similiter in Capitulis Caroli Calvi ex Synodo Pissensi, ann. 862 cap. 4. Vos autem Episcopi, Evangelica et Apostolica atque Episcopali auctoritate, seniorem, et regni quemlibet potentem, si commonitus iuxta Evangelicum praeceptum se suosque homines corrigere noluerit, et licet ipse talia non faciat, tamen si sui, vel in suo obsequio manentes talia fecerint, si eos non correxerit, et emendari quae faciunt non obtinuerit, eosque ad Poenitentiam non produxerit, ipse excommunicetur secundum sacros Canones, donec suos homines ad emendationem et Poenitentiam reducat. Deinde huius rei ratione reddita, pergit: Si autem ipse potens, vel senior satisfecerit Episcopo, et Missis regis, quia suos homines ad emendationem et ad Poenitentiam non potest adducere: sed seipsum vult, aut talibus immunem ostendere, aut dignae satisfacere, et huiusmodi molestias a suo obsequio reiicere, et Dei inimicos persequi, tunc aut non excommunicetur, aut ab excommunicatione solvatur. Nec minus evidenter praecedens hoc capitulum quod contendimus confirmat.

Nihil hac in causa legi potest illustrius et augustius lege Arnulphi Imperatoris, quae refertur Can. 3. Concilii Triburiensis, quod celebratum est anno 895 sedente Papa Formoso. Postquam praeclarum prooemium legi suae texuit ex variis Scripturae locis, tandem sic colligit: Idcirco non potentiam ostendentes, sed iustitiam exhibentes, praecipimus, et auctoritate nostra iniungimus omnibus regni nostri Comitibus, postquam ab Episcopis anathemate Excommunicationis percelluntur, et tamen ad Poenitentiam non inclinantur, aut ab ipsis comprehendantur, et ante nos perferantur, ut qui divina iudicia non verentur, humana sententia feriantur, etc. Si tam rebelles fuerint, ut comprehendentibus repugnare studuerint, et in tali temeritate interfecti fuerint, iudicio Episcoporum interfectoribus nulla imponatur Poenitentia, et praecepto nostro, Weregildi nulla ab eis extorqueatur compositio. Ipsi Comites ab Episcopis excommunicati ad Poenitentiam agendam ab ipsis Episcopis coguntur, et Imperatori ab eo puniendi sistuntur. Weregildi vox Germanica significans illis temporibus mulctam pecuniariam homicidii causa impositam. Ita Morinus, lib. 7. De Poenit., cap. 11.

Ex quibus apparet, aliquos peccatores ad ineundam publicam Poenitentiam fuisse coactos, non solum per Ecclesiae interminationem et imperium, sed etiam per auctoritatem Principum, necnon et Magistratus saecularis.

Poenitentia publice etiam fieri solebat ab aliquibus, qui voluntarie ac libere sese ultro ei subiiciebant; cuius quidem voluntariae Poenitentiae meminit S. Ambrosius, lib. 1. De poenitentia, ubi ait: Si quis occulta crimina habens, propter Christum tamen studiose egerit, quomodo istic recipitur, si ei communio non refunditur? Ubi vocabulum studiose significat Poenitentiam voluntarie susceptam, maxime cum loquatur sanctus Ambrosius de crimine occulto, propter quod eluendum Poenitentia publica nusquam imperabatur. Quod autem sermonem faciat S. Ambrosius de Poenitentia publica, apparet ex his, quae subiicit: Volo veniam reus speret, petat cum lacrimis, petat gemitibus, petat populi totius fletibus, ut ignoscatur, et obsecret, cum secundo, et tertio fuerit dilata eius Communio, credat remissus se supplicasse, fletus augeat miserabiliter, postea revertatur, teneat pedes brachiis, osculetur osculis, lavet fletibus, etc.

Nec obscure idipsum colligitur ex his S. Augustini verbis, Homilia 50. c. 4. Nemo arbitretur, fratres, propterea se consilium salutiferae huius debere Poenitentiae contemnere, quia multos forte advertit, et novit ad sacra altaria accedere, quorum talia crimina non ignorat. Multi enim corriguntur, ut Petrus; multi tolerantur, ut Iudas; multi nesciuntur; quia nimirum non deferentur ad Ecclesiae Antistites. Nos vero a Communione prohibere quemquam non possumus, quamvis haec prohibitio nondum sit mortalis, sed medicinalis, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo, sive saeculari, sive Ecclesiastico iudicio nominatum, atque convictum. Quibus significat, aliquos peccatores non convictos ultro, ac sponte confiteri peccata, prohiberi a Communione, et salutiferae illius Poenitentiae consilium amplecti.

Huc denique spectat quod S. Leo, Epistola 80, de Confessione publica non divulgatorum peccatorum, quam imperiti Sacerdotes nonnulli ab huiusmodi poenitentibus spontaneis exigebant, quia in aliis usurpatam videbant, disserens, laudat quidem nonnullorum plenitudinem fidei, quae propter Dei timorem apud homines erubescere non verentur, eam tamen consuetudinem, aut potius abusus vetat, ne multi a Poenitentiae remediis arceantur, dum aut erubescunt, aut metuunt inimicis suis sua facta reservari, quibus possint legum constitutione percelli. Quorum fidei plenitudinem laudat, non id tantum, ad quod vi legis tenebantur, sed aliquid amplius sponte fecisse, quosque multos indiscreto illo rigore Confessionis publicae a Poenitentiae remediis arceri, ait Leo, eam non coactos sed spontanea pietate amplexos esse, valde probabile est.

Huius autem spontaneae Poenitentiae varia proferuntur exempla a SS. Patribus, inter quae praeclarum refert factum Hieronymus, Epist. 30. quae Fabiolae est epitaphium, ubi narrat quomodo Fabiola ob illicitas nuptias, utpote superstite marito contractas, sed quas sibi licitas fuisse bona fide crediderat, Poenitentiam egerit: Fabiola, inquit, quia persuaserat sibi, et putabat a se virum iure dimissum, nec Evangelii vigorem noverat, in quo nubendi universa causatio viventibus viris feminis amputatur, dum multa diaboli vitat vulnera, unum incauta vulnus accepit. Et postea ait, illam sic doluisse, quasi adulterium commisisset, seu quasi eius rea fuisset, nec ob ignorantiam, veniam meruisset. Quare quamdiu bona fide illi secundo viro iuncta haud dubie, ut tunc moris erat, Eucharistiam percepit, nec ab ea per Episcopi imperium prohibita est; ac post mortem secundi viri in semetipsam reversa, Poenitentiam poposcit, et induta sacco errorem publice confessa est, cum scilicet Evangelii vigore cognito, peccatum suum agnovit, saccum induit, et stetit in ordine poenitentium ante diem Paschae, aperuit cunctis vulnus suum, et decolorem in corpore cicatricem flens Roma conspexit. Dissuta habuit latera, nudum caput, clausum os. Non est ingressa Ecclesiam Domini, sed extra cum Maria sorore Moysis separata consedit, ut quam Sacerdos eiecerat, ipse revocaret. Quamobrem Fabiola Poenitentiam hanc non coacta subiit, sed volens poposcit ob crimen toti Romae notum, non occultum.

Solemnis Poenitentia ea dicitur, quam poenitens perpetuo observandam suscipiebat, et ad vitae austerioris institutum se obstringebat vel in Monasterio, vel sub Monachorum cura et disciplina. Unde status ille non tantum habebat officia aliqua Poenitentiae publicae sive imperatae, sive concessae, sed etiam in his perseverantiam, et quamdam immobilitatem annexam inducebat, in quo differebat ab ea conditione poenitentium, quae tantum erat via et praeparatio ad reconciliationem obtinendam, qua obtenta cessabat obligatio agendae ulterius Poenitentiae publicae. Secus namque erat de iis, qui austeriorem vitam fuerant professi; nam ad eius observantiam revera per Ecclesiae Antistites poterant cogi, et si ab eo instituto deviassent, ad illud Censuris Ecclesiasticis debebant revocari. Poenitentes autem illi dicebantur Conversi, non quod omnes, qui hoc Poenitentiae genus et institutum suscipiebant, graviorum criminum rei fuissent, plerique enim ex pietate sponte illud assumebant, sed quia distincti erant a Monachis cum quibus degebant, quamquam ab eo instituto non possent deflectere. Hinc Canon 53. Concilii Toletani 4. eiusmodi poenitentes, et Monachos in eadem velut classe collocat, deficientesque tamquam Apostatas anathemate percutit: Quicumque, inquit, ex saecularibus accipientes Poenitentiam totonderunt se, et rursus praevaricantes Laici effecti sunt, comprehensi ab Episcopo, ad Poenitentiam, ex qua recesserunt, revertentur. Quod si aliqui per Poenitentiam irrevocabiles sunt, nec admoniti revertantur, vere ut Apostatae coram Ecclesia anathematis sententia condemnentur. Et idem statuens de Monachis Apostatis, subiungit: Quae forma servabitur etiam in Viduis, Virginibusque sacris, ac poenitentibus feminis, quae sanctimonialem habitum induerunt, et postea aut vestem mutarunt, aut ad nuptias transierunt.

In idem conspirat Concilium Toletanum octavum, Can. 7. ubi renovans praefatum decretum, ait: Quoniam tanta existit perversitas hominum, ut hi quos sub religioso habitu Poenitentiae professio per peccatorum veniam ad manum Sacerdotis deducit, vel adducit, iterum rediviva malitia ad pristinae vitae sordes revocet, huius rei causa Synodus decernit, ut si qui ingenuorum utriusque sexus, sub nomine Poenitentiae in habitu religioso sunt conversati, post haec autem comam nutrientes, vel vestimenta saecularia sumentes, ad id quod reliquerant, redierunt, aut redierint, ad Episcopos Civitatis, in cuius territorio sunt conversi, comprehensi rursus legibus Poenitentiae in Monasteriis subdantur inviti. Quod si facere propter aliquem potestatis vigorem difficile fuerit, tunc sicut pristinorum Canonum statuerunt Decreta, quousque ad dimissum ordinem revertantur, excommunicati habeantur.

Ex quibus aperte constat, huiusmodi Poenitentes longe diversos fuisse ab aliis poenitentibus publicis; tantum enim abest, ut qui in eo statu versabantur, alieni essent a Communione et participatione Sacramentorum Ecclesiae, imo eis Ecclesia excommunicationem comminatur, nisi ad statum, quem deseruerant, revertantur.

Cuius utique solemnis Poenitentiae luculentum ac praeclarum exemplum profert Concilium Toletanum 12., cap. 1. in persona Wambae Regis Hispani, qui cum a gravissimo morbo convaluisset, audiens pro se factum fuisse votum, quod si illi restitueretur sanitas, perpetuam Poenitentiam ageret, omni habitu et iure regio se abdicavit, et suscepto Religionis debito cultu, et venerabilis Tonsurae sacrae signaculo, Poenitentiae institutum suscepit. Qualis autem, quamque acerba, et austera fuit quorundam huiusmodi conversorum, seu poenitentium Satisfactio, non obscure enarrat S. Ioannes Climacus in Scala perfectionis, maxime vero gradu V.

« Cum intellexissem ego imbecillis homo, esse quamdam raram et inusitatam, abiectissimamque vivendi rationem quorundam, qui in privato, et separato quodam loco, quem Carcerem dicunt, degunt, subiecto tamen illi alteri, quod supra laudavi siderum sideri coenobio, et adhuc ibi morarer, rogavi sanctum illum Praesidem, uti mihi liceret sedem illam coram inspicere. Cessit precibus meis ille inclytus Coenobii Antistes, quod nollet me ulla ratione offensum. Cum ergo ad locum illum poenitentium, imo vero ad regionem lugentium (Carcerem inquam) venissem, vidi revera, si fas est dicere, quae, uti solet, hominis ignavi oculus non vidit, et inertis aures non audierunt, quaeque in cor pigri non ascenderunt; facta, inquam, et verba quae Deo quodammodo possint vim inferre, studia et habitus quae clementiam ipsius statim inflectant: vidi quosdam ex innocentibus illis reis totas noctes ad usque mane sub dio immotis pedibus stantes, et miserabiliter cum somno, et natura luctantes, vique huius pene fractos; dum nullam sibi penitus quietem indulgerent; imo seipsos graviter adhuc obiurgarent, et convitiis insuper et contumeliis excitarent. Alios caelum intuentes, et illius opem cum lamentabili voce, gemituque implorantes. Alios item, qui in precibus perseverabant, manus post terga sceleratorum ritu revincti, vultus alto maerore confusos humi defigebant, ut qui se indignos iudicarent, qui caelum respicerent, nihil ausos loqui, nec ullam vocem mittere, nec precari, Deumve prae cogitationum turba, et conscientiae trepidatione, et ignominia appellare, non habentes quid, et quomodo dicerent, undeque precum exordia ducerent, sed solam animam ratione confusam, mentemque Deo, pleni tenebris, et subtili quasi desperatione affecti, repraesentantes. Sedebant alii humi in pavimento super cinerem, et saccum, genibusque vultum tegebant, frontibus humum ferientes; alii assidue pectoris tundebant, animae suae statum primum, vitamque praeteritam (quam cum virtute traduxerant) revocantes. Ex his ergo alii pavimentum lacrimis inundabant, alii lacrimarum fonte destituti, seipsos diverberabant. Alii tamquam in funere animas suas lamentabantur, nec magnitudinem doloris pectore poterant continere. Alii intus (Leonum instar) rugiebant et spiritu fremebant, sed interim strepitum lamentorum reprimebant, quamvis vim doloris nonnumquam non potuerint sustinere, sed repente in apertos clamores eruperint. Spectavi ego ibi quosdam eo corporis habitu, ac si ab seipsis excessissent, et alto maerore defixi ad stuporem animi, et aeternum silentium redacti essent, tenebris enim altissimis confusos, et ad omnia vitae officia velut stupentes extensos. Ceterum animo ad extremum humilitatis gradum demissos, et igne moestitiae lacrimas eliquantes. Spectavi alios, qui capitibus in terram promissis meditabundi sedebant, cervicesque assidue motabant et ex imo pectore et intimis visceribus, ritu Leonum, rugiebant, et ingemiscebant. Ex quibus alii veniam omnium delictorum spei pleni petebant et obsecrabant, alii se indignos venia ex altissima humilitate iudicabant, nec posse pro delictis suis Deo respondere vociferabantur. Nonnulli, ut hic poenas darent, et ibi gratiam, misericordiamque consequerentur, rogitabant. Alii simul oneris conscientiae gravitate depressi, et supplicia aeterna deprecabantur, et indignos tamen se caelo sincere proclamant, et dummodo hoc, inquiunt, fiat, sufficit nobis. Vidi illic animas humiles contritas, et oneris pondere depressas, quae saxa ipsa verbis et vociferationibus, precibusque ad Deum fusis ad sensum commiserationis possent flectere. Nutantibus quippe pronisque in terram capitibus dubitabant: ita sane non ignoramus, sed probe novimus, nos deinceps omni poena et supplicio dignissimos, et merito sane; non possumus enim prae numero et multitudine peccatorum nostrorum satisfacere, etiam si totus mundus convocatus nobiscum plangeret. Illud enim rogamus, illud deprecamur, illud deinceps unum obstemamus, Ne in futuro tuo arguas nos, neque in ira tua, sed misericordia corripias nos. Satis enim nobis est, si a gravissima tua comminatione, et inexplicabilibus et reconditis suppliciis liberemur. Ut enim omnis prorsus poena nobis remittatur, veniaque donetur, petere non audeamus; qua fronte enim id audeamus, qui votum sanctum violavimus, et post primam culparum omnium gratiam pro singulari tua clementia factam tam foede inquinavimus? Erat ibi, erat, amici, vere tibi, clareque videre Davidis verba, spectare, inquam, afflictos, et curvatos usque ad finem totius vitae, qui toto die contristati incedebant, olentibus iam et corruptis, putrefactisque corporis cicatricibus, ut qui nullam corporis curam haberent, et obliti erant comedere panem suum, et potum aquae lacrimis, et fletu miscebant, et pulverem et cinerem pro pane comedebant. Ossa cuti adhaerebant, et ipsi tamquam fornax exaruerant. Nec aliud apud illos audire erat, quam huiuscemodi voces: Vae vae miseris nobis, merito, merito, parce, parce Domine! Alii clamabant: miserere, miserere! rursus alii miserabilius: ignosce Domine, ignosce, si ullus veniae locus, etc.»

« Videre erat in illis linguas ardentes, et pro ritu canum ex ore promissas. Alii in gravi Solis aestu se cruciabant, alii frigore se torquebant, alii cum modicum quid aquae libassent, desierunt, ut ne siti onerarentur; alii cum panem gustassent dumtaxat, illum rursus procul abs se reiiciebant, se indignos dictantes, qui cibum humanum sumerent, qui bestiarum opera exercuissent. Ubi signum apud illos risus? ubi otiosae fabulae? ubi subitus furor, aut ira? apud quos iam nesciebatur utrum adhuc inter homines ullus esset irae locus: adeo luctus aeternus omnem in illis irae motum extinxerat! Ubi verborum concertatio? ubi feriae? ubi nimia loquendi libertas? ubi cura corporis? ubi vestigium vanae gloriae? ubi deinceps deliciarum spes? ubi de vino cogitatio? ubi vel pomi gustatio? ubi culinae, et ollae solatium? ubi gulae illecebrae? Omnium horum deinceps in omni praesenti vita spes apud illos penitus sublata et deleta erat. Ubi cura inter illos ulla rerum humanarum? ubi iudicandi quemcumque alium libido? nusquam. Sed haec apud illos perpetuo ingeminabantur; haec ad Dominum illi vociferabantur. Alii quippe pectus graviter tundentes, perinde ac si ad caeli starent limina, ad Dominum clamitabant: Aperi nobis, Iudex, aperi nobis, quando nobis ipsi peccatis nostris fores caeli oclusimus. Aperi nobis. Alii dictabant: Ostende nobis solum faciem tuam, et salvi erimus... Erat videre in illis genua, quae ex assidua geniculationum consuetudine callum obduxerant: oculos exesos, et debiles, altosque in sinus capitis recedentes: genas habebant saucias, et ardore ferventium lacrimarum adustas, vultusque pallentes, et emaciatas facies, nihil a mortuis, si conferres, differentes, pectora plagarum ictibus lucentia, et e crebris pugnorum verberibus cruenta, sanguinis ex pectore reiecta sputa. Ubi illic lectus quieti positus? ubi mundities, et adversus frigora vestis munimentum? rupta et lacerata omnia, et inquinata, sordibusque vermium scatentia. Nihil ad horum patientiam obsessorum a daemonibus vexatio: nihil mortuorum luctus: nihil in exilio degentium calamitas: nihil supplicium parricidarum: nihil revera illorum poenae, et inflicta tormenta ad voluntariam horum castigationem, et carnificinam. Rogo, Fratres, nolite putare, me vobis fabulas narrare... Sed enim extrema vitae hora cuipiam imminente, tum vero quale, et quam tremendum, miserandumque spectaculum videres! Nam quando socii Poenitentiae aliquem praecedere se ad mortem sensere, sibi adhuc praesentem, et sentientem, omnes in orbem circumstant, sitique aestuantes, et luctu maerentes, ardentisque desiderio miserabili oris habitu, tristique sermone capita agitant, iam deficientem summa commiseratione prosecuti cogitabant; quid est, frater, et commilito noster? quomodo habes te? quid dicis? quid tibi spei superest? quid sentis? assecutus ne es quod tanto labore quaesivisti? an nondum etiam? Ingressus es portam salutis, an adhuc fluctuaris animo? attigisti metam, an aberrasti? donatus es libertate, an adhuc tumultuantur, et torquent te cogitationes tuae? Illustrata ne mens tua est caelesti lumine, an adhuc confusa tenebris, et ignominia haeret in nocte? accepisti ne vocem aliquam tibi in corde respondentem: Ecce sanus factus es: remittuntur tibi peccata tua; aut, fides tua te salvum fecit: aut fortasse illam terribilem adhuc sententiam audis: Convertantur peccatores in infernum, et, Ligate manum, et pedes eius, et, tollatur impius, ne videat gloriam Domini? Quid respondes omnino? frater, dic nobis, obsecramus te, ut et nos sciamus, quae nos sors expectet. Tuum quippe vitae tempus iam effluxit, quod in omnem aeternitatem non redibit. Ad haec alii morientium dixere: Benedictus Dominus, quia non amovit orationem meam, et misericordiam suam a me. Alii vero iterum, Benedictus Dominus, qui non dedit nos in captionem dentibus eorum. Alii autem admodum dolenter respondebant; Forsitan pertransivit anima nostra aeream potestatem, intolerabilem aquam? incerti adhuc salutis, et anxie cogitantes, quid in illo tremendo iudicii tribunali futurum esset. Alii vero multo hoc tristius responderunt: vae, inquiebant, animae, quae voti sui professionem non inviolatam custodivit! Haec in hora hac sola experietur, quid illi sit paratum. Haec ergo cum apud illos eorum spectassem, et audivissem, parum abfuit, quin meam negligentiam cum illorum patientia, et afflictione comparando, desperarem. Nam qualis non erat ipsius loci aspectus habitatio? tota domus obscura et tenebrosa, tota olens et fetens, tota sordida et squalida. Carcer enim et damnatorum ergastulum non immerito appellata est: adeo ut solius loci contemplatio spectatorem ad Poenitentiam et luctum incitaret. Enimvero quae aliis gravia et intolerabilia videntur, haec iis, qui virtutis et caelestium gratiarum iacturam fecerunt, prona, faciliaque sunt, et prompte suscipiuntur, etc. » Ita S. Ioannes Abbas, dictus Climacus a scala perfectionis quam composuit.

§ II. — QUOT, ET QUI FUERINT POENITENTIAE PUBLICAE GRADUS. — Quamquam Ecclesia semper eadem ac invariata perseveret, eodemque divinitus instillato amoris ac zeli incendio filios suos ad vitae sanctitatem et puritatem stimulet, et ad vitiorum ac peccatorum expugnationem et expurgationem, qua potest cura ac sollicitudine provocet. nihilominus non eadem semper fuit illius circa poenitentes exterior disciplina; aliquando enim indulgentius egit cum peccatoribus, alias autem acerbius. Ideirco varia circa disciplinam agendae publicae Poenitentiae distinguenda sunt tempora: primo quidem ab Apostolis usque ad exortam Montani haeresim: secundo, a Montano usque ad Novatum: tertio, a Novato usque ad septimum, aut octavum saeculum: denique, a septimo saeculo usque ad hodiernum tempus. In quibus varia apparet Ecclesiae in peccatores animadversio, non solum pro variis criminibus, sed etiam ratione temporum, conditionum, aetatum, sexuum, sanitatis, aut infirmitatis, necnon et pro diversa animi compunctione, et vario ardore, aut tempore ipsorum poenitentium.

Dico itaque primo, ab ipsis Ecclesiae primordiis usque ad Montanum, longe maiorem ac leniorem fuisse Ecclesiae clementiam circa peccatores, quam postmodum apparuerit, ut colligere licet ex facto Apostoli, qui 1. Cor. cap. 5. enarrat crimen horrendum eiusdem Corinthii; Auditur inter vos, inquit, fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem fratris¹ sui aliquis habeat. Consideremus et poenae durationem, et qualitatem, Epist. 2. cap. 2. iubet S. Paulus huic poenitenti Corinthios parcere: Sufficit illi, qui eiusmodi est, obiurgatio haec, quae fit a pluribus, ita ut e contrario magis donetis, et consolemini. Causa huius indulgentiae pensitanda: Ne forte abundantiori tristitia absorbeatur, qui eiusmodi est. Indulgentiae igitur et remissionis peccatorum accelerandae legitima causa est vehementis animi compunctio. Unde statim adiicit: Propter quod obsecro, ut confirmetis in eum caritatem.

Secundo, idem constat ex S. Clemente Apostolorum discipulo, qui lib. 2. Constitut.. cap. 16. Episcopum informans de disciplina servanda circa poenitentem, ait: Cum deliquisse videris, iube eiici foras, de quo eiecto dolentem etiam Diaconi, qui eum observent, et extra Ecclesiam contineant, idemque in Ecclesiam ingressi pro eo te rogent: postea iubebis ingredi, et facta examinatione, an poeniteat, sitque dignus, qui in Ecclesia ex toto admittatur. castiga illum ieiunii duarum, aut trium, aut quinque, aut septem hebdomadarum, ut delicti genus, et ratio poscerit. atque ita dimitte illum ea locutus, qui eum, qui de peccato commisso illum admonendi causa increpat, docere, et monere convenit, etc. Quibus, ut apparet, S. Clemens tempus multo brevius assignat agendae Poenitentiae, et suscipiendae reconciliationi, quam S. Paulus Corinthio praescripserat.

Aliud etiam eiusdem veritatis nobis suppeditat argumentum Clemens Alexandrinus apud Eusebium, lib. 2. cap. 17. de quodam adolescente, quem S. Ioannes Apostolus cuidam Episcopo instituendum et educandum tradiderat. Verum adolescens ille vir factus, Praeceptoris ac Magistri conspectum fugiens, omni se vitiorum genere polluit, et per plures annos praedonum dux existit, donec S. Ioannes ab exilio reversus eum quaesivit, et inventum ad poenitentiam revocavit. Quam utique diuturnam esse noluit, sed brevi transacto Poenitentiali tempore, eum Ecclesiae reconciliavit. Rem autem sic enarrat Clemens Alexandrinus: Senem ad se adventantem complectitur, praedo poenitens, fletu et maerore quoad poterat pro culpa satisfecit, et dextera sola occultata lacrimarum unda secundo baptizatum Apostolus rata, et constanti asseveratione, ei se a Servatore veniam, et remissionem peccatorum precibus suis impetraturum pollicetur, atque ad genua accedens: ipsam manum dextram tamquam aqua Poenitentiae ablutam, purgatamque osculatus, illum ad Ecclesiam reducit, et crebris precibus Deum pro illo invocat, continuis ieiuniis una cum eo se macerat. variis divinae Sapientiae sententiis eius animum, quasi quibusdam lenociniis mitigat, tranquillatque, neque prius, ut fertur, inde discessit, quam illum Ecclesiae restituisset. — Ex quibus evidens est, Poenitentiam illam non diuturno, sed brevi tempore fuisse sectam, siquidem S. Ioannes discesserat Epheso, tantum ut illam Ecclesiam visitaret.

Quarto, idem constat ex lib. 2. Pastoris, ubi Hermes S. Pauli discipulus enarrat modum agendae Poenitentiae; tempus autem, quo sit conficienda, distincte non praescribit. Et lib. 3. colligit, poenas aequari voluptatibus, licet in punitione annalis voluptatis, unius diei poena imponatur: Dulcedo, inquit, et voluptas nullam memoriam habent propter stultitiam, quae insita est illis. Cum vero uno die accesserit hominis cruciatus, ac poena, toto anni tempore torquetur, etc.

Patet denique ex Tertull., qui licet omnem suo tempore agendae Poenitentiae disciplinam diserte ac luculenter expresserit, non tamen meminit temporis praescripti, quo illa esset agenda: quod utique non siluisset, si ut postea factum est, Satisfactiones poenales praescriberentur ad decem, quindecim, et viginti annos. Cuius utique disciplinae meminuerunt omnes, qui post assignatum ab Ecclesia faciendae Poenitentiae tempus, de eiusmodi disciplina scripserunt. Imo Tertullianus, ibidem cap. 10. significare videtur, non esse diu pertrahendam Poenitentiam; ait enim cap. 10. Cum te ad fratrum genua protendis, Christum contractas, Christum exoras, aeque illi cum super te lacrimas agunt. Christus patitur, Christus Patrem deprecatur: facile impetratur semper, quod filius postulet. Non dixisset autem facile impetrari peccatorum veniam, si septem, aut decem anni essent insumendi in illa exoranda et obtinenda.

Nec obstat, quod Can. 11. Apostolorum proroget in tres annos Poenitentiam laici, qui seipsum mutilaverat, quia vitae suae fuerat insidiator. — Dico enim primo. hoc solo peccato certum Poenitentiae tempus fuisse praescriptum, eo quod casus ille omnino esset extraordinarius. — Dico secundo. probabile esse has voces (annos tres) additas fuisse Canoni Apostolorum: nam Can. 1. Concilio Nicaeni, ubi eadem lex statuitur, nulla fit mentio eiusmodi poenae, sed tantum prohibet, ne ad Clerum promoverentur, qui eiusmodi scelus admisissent.

Si opponas Clementem Alexandrinum, lib. 6. Stromatum, ubi refert S. Petrum praedicantem, hanc ex verbis Domini sententiam protulisse: Si quis velit ex Israël duci poenitentia, et propter nomen meum crediderit in Deum, remittuntur ei peccata post duodecim annos. Respondebo, haec Clementem desumpsisse ex nonnullis libris apocryphis, ut et pleraque alia, quae universae Ecclesiae praxi contraria sunt, maxime vero hic duodenarius agendae Poenitentiae annorum numerus: siquidem constat ex allatis exemplis illo ipso Apostolorum tempore, non ita diu prorogatam fuisse Poenitentium reconciliationem.

Ratio autem cur prioribus temporibus Ecclesia mitius ageret cum poenitentibus, petenda est ex vehementia Contritionis, qua afficiebantur Ecclesiae nascentis filii, cum in peccatum aliquod lapsi fuissent; nam id semper Ecclesia constituit ac ratum habuit, pro Contritionis vehementia poenas esse minuendas; cum vero sequenti tempore, iam refrigescente caritate, minus esset intensa Contritio, hinc durius oportuit agi cum poenitentibus, ac proinde longiori atque graviori Satisfactione opus erat.

Hoc maxime constat a temporibus Montani haeretici, qui cum negaret moechis, homicidis, et idololatriis veniam dari posse ab Ecclesia, cuius contrarium Catholici tuebantur, inde paulo severior fuit erga Poenitentes Ecclesiae disciplina, maxime in eos, qui moechiae, homicidii, et idololatriae rei essent, ut constat ex Epist. 55. S. Cypriani ad Cornelium, ubi inter varia scelera Presbyterorum, hoc enumerat quod essent indulgentiores erga poenitentes: Et primo, inquit, stato persecutionis die, cum recentia delinquentium facinora ferverent, et sacrificiis nefandis non tantum diaboli altaria, sed adhuc manus ipsae lapsorum, atque ora fumarent, communicare cum lapsis, et Poenitentiae agendae intercedere non destiterunt, etc. Et in lib. De lapsis, in huiusmodi reos criminum sine longiori Poenitentia reconciliatos invenitur, his verbis: A diaboli aris revertentes, ad sanctum Domini sordidis et infectis nidore manibus acceperunt; mortiferos idolorum cibos adhuc pene ructantes, exhalantibus etiam nunc scelus suum faucibus, et contagi funesta redolentibus Domini corpus invadunt. Haec tamen ita non sunt accipienda, quasi eo tempore indiscriminationem reis concederetur Absolutio, absque praevia severa Satisfactione et Poenitentia publica, ut videre est apud Tertull., maxime lib. De Pudicitia, quem licet iam Montanista scripserit, nihilominus significat, quae fuerit disciplina non solum apud Montanistas, sed et apud Catholicos erga reos graviorum criminum, ut ad Poenitentiam publicam admitterentur. Sic enim scribit cap. 5. Adsisit Idololatres, adsisit homicida; in medio eorum adsisit et moechus. Pariter de Poenitentiae officio sedent in sacco, et cinere inhorrescunt, eodem statu ingemiscunt, eisdem precibus ambiunt, eisdem genibus exorant, eamdem invocant matrem. Quid agis mollissima, et humanissima disciplina? Idololatrem quidem, et homicidam semel damnas, moechum vero de medio excipis, etc. Plane si ostendas de quibus patrocinii exemplorum, praeceptorumque caelestium soli moechiae, et in ea fornicationi quaque ianuam Poenitentiae expandas. En postremis verbis declarat propter quid praecedentia dixerit, et quid in sacco, et cinere cum precibus tantopere criminum rei ambiebant, ianuam scilicet Poenitentiae ipsis aperiri. Eadem diligentia lapsorum causam examinabat Clerus Romanus, ut resciret, ex Epist. 31. apud S. Cyprianum, ubi quid interea agendum esset lapsis, donec ipsis concederetur facultas agendae publicae Poenitentiae, declarat his verbis: Pulsent sane fores, sed non utique confringant. Adeunt ad limen Ecclesiae, sed non utique transiliant. Castrorum caelestium excedunt portis, sed armati modestia, qua intelligant se desertores fuisse. Resumant precum suarum tubam, sed qua non bellicam clangant, etc. Multum illis proficiet petitio modesta, postulatio verecunda, humilitas necessaria, patientia non otiosa. Mittant Legatos pro suis doloribus lacrimas, advocatione fungantur ex intimo pectori prolati gemitus, dolorem probantes commissi criminis, et pudorem. Ita monentur Poenitentiam et pacem petere, donec persecutiones, sedata Concilii celebrandi copia fiat, quo modus Poenitentiae illis agendae definiatur.

His suffragatur multis aliis locis S. Cyprianus, ut in fine libelli De lapsis, ubi lapsos docet qua ratione ad Poenitentiam suscipiendam sese praeparare debeant: Lamentari cum putamus ex toto corde, ieiuniis, fletibus, planctibus Dominum deprecari, qui ex primo criminis die lavacra quotidie celebrat, qui epulis affluentibus pastus, et sagina largiore distentus cruditates suas postridie eructat, nec cibos, et potus suos cum pauperum necessitate communicat? Qui hilaris, et laetus incedit, quomodo mortem suam deplorat? etc. Et paulo ante medium Tractatus, Casti et Aemilii, qui tormentis vexati lapsi erant. Poenitentiae postulationem descripserat: Deprecabantur illi non lacrimarum misericratione, sed vulnerum: nec sua lamentabili voce, sed laceratione corporis, et dolore. Manabat pro fletibus sanguis, et pro lacrimis cruor semiustulatis visceribus defluebat. Ideo brevissima acta Poenitentia, reconciliatio illis concessa: Potest, inquit, cito proficere ad veniam causa talis, potest eiusmodi excusatio esse miserabilis.

Verum ab exorta et propagata Novati haeresi usque ad 7. saeculum, longe austerior et exactior fuit circa Poenitentes Ecclesiae disciplina: tunc enim in quatuor gradus, classes, seu stationes distributus fuit Poenitentiae labor, quorum primus dicebatur fletus, secundus eruditio, tertius substratio, quartus vero consistentia. Duorum primorum, seu Lamentantium locus erat extra portam oratorii seu loci, in quo orationis ac faciendae sacrae Synaxis causa convenire solebant fideles: sique Poenitentes illi degebant sub dio, et a tecto Ecclesiae prohibiti rogabant fideles ingredientes, ut pro se orationes funderent.

Audientes stabant intra portam in loco, quem Graeci ferulam appellabant; Zonaras vero in Can. 30. S. Basilii eos in Ecclesiae vestibulo collocat, una cum Catechumenis, ex quo scilicet lectionem Scripturarum, et conciones ad Catechumenos factas audire poterant; at deinceps eiiciebantur a consortio Catechumenorum: nam legimus in Can. 11. S. Gregorii. Audiens, inquit, post Scripturas, et doctrinam eiiciatur, nec precatione dignus habetur: quia videlicet illis ad manuum impositionem non accedebant sicut Catechumeni, qui dicebantur competentes, et exorcismis, aliisque ritibus, quo Catechumenorum Sacramenta appellat S. Augustinus, ad Baptismum praeparabantur.

In tertio gradu erant Substrati, sic appellati, quod auditis Scripturis, et Missa Catechumenorum, ad pedes Presbyterorum sese prosternebant, ut manus impositionem acciperent: hi numquam stantes, sed semper ipsis etiam diebus remissionis genuflexi orabant in parte templi sinistra, nudis pedibus, crine demisso, et facie squalida, ut ex Laodicenae Synodi, Can. 19. Carthag., 4. Can. 92. et S. Caesarii Arelatensis, Hom. 34. intelligitur. Quod autem crine demisso fuisse dicuntur, id eos comam nutrivisse significat, non quidem, ut opinor, ubique, sed illis in locis, in quibus qui lugebant, capillum non tondebant; nam in Africa et Hispania poenitentibus coma tondebatur, ut ex S. Augustini, Serm. 58. De tempore, intelligitur.

Quartus gradus dicitur Consistentiae, in quo purgatis per opera laboriosa concedebantur manus impositiones Episcopi et Cleri, nec amplius eiiciebantur extra Ecclesiam, sed in ea stabant, concedebaturque illis Missae fidelium interesse, et omnibus, quae ad sacrificium pertinent; ita tamen ut nec oblationem facere, nec Christi Domini Corpori communicare fas esset. Porro horum poenitentium stationis locus erat amboni proximus, seu medius, inter ambonem et fideles participantes Corpori Christi.

Horum autem graduum expressa fit mentio in postremo Canone Epistolae Canonicae S. Gregorii Neocaesariensis, ubi legimus: Fletus est extra portam oratorii, ubi peccatorem stantem oportet fideles ingredientes orare, ut pro se precentur. Auditio est intra portam in Narthece, ubi oportet eum, qui peccavit, stare usque ad Catechumenos, et illinc egredi: audiens enim, inquit, post Scripturas, et doctrinam eiiciatur, et precatione indignus censeatur. Substratio autem est, ut intra portam templi stans cum Catechumenis egrediatur. Consistentia est, ut cum fidelibus consistat, et cum Catechumenis non egrediatur. Postremo est participatio Sacramentorum. Hic tamen canon non videtur a S. Gregorio conditus, sed ab aliis ex S. Basilii canonibus collectus, et S. Gregorii Canonibus annexus; nam in antiquissima canonum Graecorum collectione a Gregorio ante octingentos annos elaborata, quae est in Bibliotheca Regia, ceteros Gregorii canones praeter istum complectitur.

In idem conspirat Harmenopulus in epitome canonum Sect. 5. tit. 3. ubi canonem 58. S. Basilii abbrevians, sic ait: Qui adulterium commisit, annis quindecim poeniteat, quatuor quidem annis plorans, quinque vero studens, quatuor se subternens, et uno consistens. Postmodum vero omnes eos gradus sigillatim, et brevissime explicans, ait: Primus gradus est stantis extra ad Ecclesiam, et ingredientes orantis, ut pro se preces fundant. Secundus est stantium foris in Narthece. Tertius est stantium intra Ecclesiam post ambonem, et cum Catechumenis ingredientium. Quartum est cum fidelibus orantium, qui nondum tamen Sacramentis digni censentur.

Omnium autem luculentissime hos quatuor gradus explicat Matthaeus Blastares in Nomocanone, ubi scribit: Poenitentes in quatuor ordines distinguuntur. Flentes, Audientes, Substratos, et Consistentes Flentes illi sunt, qui stant extra portam Oratorii, et ab ingredientibus, et egredientibus fidelibus, precum subsidium expostulant, et peccati condonationem. Audientes illi sunt, qui stant intra portam in loco, qui Narthex dicitur, et divinas Scripturas, communisque doctrinae explicationem audiunt, et postea cum Catechumenis exeunt. Substrati vero sunt, qui intra Ecclesiam stant, sed post Ambonem, ipsique cum Catechumenis exeuntes, cum solemne illud, Quicumque Catechumeni, a Diacono promulgatur. Consistentes denique, qui cum fidelibus precantur, et psallunt, sed tamen Sanctorum participatione abstinent, donec elapso tempore statuto divinae Communionis perfectio eos exceperint.

Ut autem evidentius appareat, quibusnam in locis degerint poenitentes in istis quatuor gradibus, sciendum est, veteres Graecos et Latinos primum Ecclesiam in duas partes distinxisse, nimirum in Aulam, sive Atrium Laicorum, et Sanctuarium, in quo consistere solis Episcopis, Presbyteris, et Diaconis licebat. Postmodum vero distribuerunt in tres partes, nimirum in sacram, ubi erat Altare, et celebrabatur Liturgia, in qua soli Episcopi, Presbyteri, et Diaconi consistebant; in templum, seu partem illam, quam Graeci Naos sive templum, ad ceteros Clericos, et Monachos; ibi sedebant, et cantabant Monachi, et praecipua Officia celebrabant; nonnulla enim in Narthece peragebant. Narthex autem id dicebatur, quidquid Ecclesiae superaret ad portas usque exteriores, quas etiam complectebatur. Ideo nonnulli duplicem fecerunt ναθήκη interiorem, et exteriorem. In interiore Monachorum Idiotarum. Laicorum fidelium; et in inferiori parte usque ad Narthecem exteriorem, erat Catechumenorum et poenitentium substratorum locus. Ut autem Sanctuarium a templo, tabulato aliquo, aut etiam muro dividebatur, in quo erant portae ab illis Sanctae dictae, ita templum a Narthece in quo similiter portae erant, quas speciosas vocant, quibus templum cum Narthece communicabat. Eadem plane divisio in omnibus maioribus nostris Ecclesiis conspicitur, nisi quod raro Sanctuarium, sive pars, quae ad Altare, et Missae celebrationem pertinet, a Cantorum et Canonisticorum choro tabulatis separatur. Huius triplicis distinctionis occasione, quae antiquis non erat in usu, Graeci Canonum Commentatores, Poenitentium loca cum fidelium locis aliquando videntur confundere, inquit Morinus, lib. 6. cap. 1. num. 10.

Solus itaque primus Poenitentiae gradus agebatur sub dio, et ante fores Ecclesiae, maxime in aliquibus Ecclesiis, ut colligitur ex S. Basilio ad Amphilochium, cap. 96., ubi de voluntario homicida sic loquitur: Debet quatuor annis deflere extra fores oratorii, et fideles ingredientes rogare, ut pro eo precentur. Et Can. 75. de eo qui cum propria sorore rem habuit, sic decernit: Triennio depleat, stans praeter fores domus oratorii et rogans populum ingredientem ad orationem, ut unusquisque pro ipso misericorditer ad Dominum intensas fundat preces.

Hinc forte intelligitur qui sit sensus Can. 17. Concilii Ancyrani, ubi sic statuitur: Eos, qui rationis expertia animantia interunt, et qui leprosi sunt, vel fuerunt, iussit S. Synodus, inter hiemantes orare. Nam inter hiemantes orare, ut observat Albaspinaceus in notis ad eundem Canonem, idem est, ac orare, et Poenitentiam agere inter eos, qui propter graviora peccata Poenitentiae addicti sub dio orare tenebantur, et ideirco dicebantur Hiemantes, quia sub aperto aëre omnibus tempestatibus expositi degebant: vel quia, ut interpretatur Martinus Bracharensis, per hiemantes intelliguntur spiritibus immundis agitati, qui extra Ecclesiam degere compellebantur, semoti videlicet a loco fidelium, Catechumenorum et Poenitentium.

PETES 1. Utrum quatuor illi Poenitentiae gradus necessario essent decurrendi, priusquam peccatores Absolutionis gratiam consequerentur? —

Respondeo, interdum accidisse, ut peccatores a gradu flentium ad Substrationem absque media Auditione pervenerint, ut colligitur ex Can. 12. Concilii Nicaeni, ubi legimus: Quicumque metu, et lacrimis, tolerantia, et bonis operibus, conversionem opere, et habitu ostendunt, hi impleto auditionis tempore quod praefinitum est, merito orationum communionem habebunt, cum eo quod etiam liceat Episcopis humanius aliquid de eo statuere. Similiter ex Conc. Ancyrano, Can. 7. Visum est, cum biennio substrati fuerint, esse recipiendos. Imo non semper Poenitentes inchoabant Poenitentiam a primo gradu, sed pro variis circumstantiis, et animi Contritione ac dolore, nunc ab auditione, nunc a consistentia Poenitentiae laborem ordiebantur. Quod maxime colligitur ex S. Gregorio Neocaesariensi, cap. 12., ubi sic habet: Qui in campo aliquid invenerint, vel in suis aedibus a barbaris relictum, si accusati quidem convicti fuerint, sint similiter cum iis, qui substernuntur idest, constituantur in tertio gradu Poenitentiae; si autem seipsos denunciaverint, et reddiderint, etiam precibus digni habeantur, idest, constituantur in quarto gradu. Similiter aliquando Poligami in secundo Poenitentiae gradu constituti, absque tertio gradu emenso, ad quartum perveniebant, ut significat S. Basilius, Can 1., ubi loquens de Polygamis, ait: Oportet eos non omnino arcere ab Ecclesia, sed dignari auditione duobus vel tribus annis, et postea permitti quidem consistere, seu in fidelium esse congregatione, a boni tamen communione abstinere: et sic postquam aliquem Poenitentiae fructum ostenderint, communionis loco resistere.

PETES 2. Utrum liceret pluries propter iterata crimina Poenitentiae publicae gradus decurrere, et ad Absolutionem, et sacram Communionem media Poenitentia publica promoveri? — Respondeo, verisimilius esse eiusmodi Poenitentiam publicam semel de gravissimis criminibus actam, eis iteratis, non fuisse denuo ab Ecclesia praescriptam. Ita maxime colligitur ex Origene, Homil. 15. in cap. 29. Levitici, ubi explicans versum, in quo enarratur differentia redemptionis domorum, quae in pagis, et quae in urbibus, quod videlicet domus venditae in pagis, redeunte Iubilaeo, possint redimi: quae vero in urbibus, anno praeterito redemptionis ius perimitur, allegorice haec adaptans remissioni levium et graviorum delictorum, dicit iterari posse levium delictorum redemptionem: « Si nos, inquit, aliqua culpa moralis (alias mortalis) invenerit, quae non crimine mortali, non in blasphemia fidei, quae muro Ecclesiastici et Apostolici dogmatis cincta est, sed vel in sermonibus, vel in morum vitio consistat, hoc est vendidisse domum, quae in agro est, vel in vico cui murus non est. Haec ergo venditio, huiusmodi culpa, semper potest reparari; nec aliquando tibi interdicitur de commissis huiusmodi poenitudinem gerere. In gravioribus enim criminibus semel tantum, vel raro Poenitentiae conceditur locus. Ista vero communia, quae frequenter incurrimus, semper Poenitentiam recipiunt, et sine intermissione redimuntur ». — Origeni concinit S. Ambrosius, lib. 2. De Poenit. cap. 10. ubi diserte ait: Merito reprehenduntur qui saepius agendam Poenitentiam putant, quia luxuriantur in Christo: nam si vere agerent Poenitentiam, iterandam postea non putarent: quia sicut unum Baptisma, ita una Poenitentia, quae tamen publice agitur: nam quotidiani nos debet poenitere peccati, sed haec delictorum leviorum, illa graviorum. Quibus sanctus Ambrosius docet axioma illud, unam esse Poenitentiam, intelligendum esse de Poenitentia publica, quae fit ob graviora peccata; quia semel dumtaxat concedebatur; non autem quae levioribus peccatis indicitur, quaeque quotidie fieri potest. — Idem docet Siricius, Summus Pontifex, cap. 4. Epist. 1. ad Himerium Tharaconensem Episcopum, qui hanc ei quaestionem proposuerat: De his vero non incongrue dilectio tua Apostolicam sedem credidit consulendam, qui acta Poenitentia tamquam canes ad suos vomitus pristinos, et ad volutabra redeuntes, et militiae cingulum, et ludicras voluptates, et nova coniugia, et inhibitos denuo appetiere concubitus. Quorum professam incontinentiam generati post Absolutionem filii prodiderunt. Respondet Pontifex: De quibus, quia iam suffugium non habent poenitendi, id divinus decernendum, ut sola intra Ecclesiam fidelibus oratione iungantur. sacrae mysteriorum celebrati, quamvis non mereantur, intersint: a Dominicae autem mensae convivio segregentur, ut haec saltem distinctione correpti, et ipsi in se sua errata castigent, et aliis exemplum tribuant, quatenus ab obscaenis cupiditatibus retrahantur. Quibus tamen, quoniam carnali fragilitate ceciderunt, viatico munere cum ad Dominum coeperint proficisci, per Communionis gratiam volumus subveniri. Quam formam, et circa mulieres, quae se post Poenitentiam talibus pollutionibus devixerunt, servandam esse censemus. — His accedit S. August., Epist. 54. ad Macedonium, ubi clarissime humilem illam graviorum peccatorum Poenitentiam non repeti docet: In tantum autem hominum aliquando iniquitas progreditur, ut etiam post actam Poenitentiam, post altaris reconciliationem, vel similia, vel graviora committant. et tamen Deus facit etiam super tales oriri Solem suum, nec minus tribuit, quam tribuebat largissima munera vitae ac salutis. Et quamvis eis in Ecclesia locus humillimae Poenitentiae non concedatur. Deus tamen super eos suae patientiae non obliviscitur, etc. Et paulo post idem argumentum tractans, scribit, caute, salubriterque provisum esse, ut locus illius humillimae Poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ut medicina vilis, minus utilis esset aegrotis, quae tanto magis salubris est, quanto minus compatibilis fuerit.

Adeo autem haec disciplina publica erat, ut Macedonius in Africa Prases, aut Proconsul ex ea consuetudine argumentaretur adversus Episcopos Africae, qui pro quibuscumque supplicio afficiendis intercedebant: Vehementer, inquit, ambigo, utrum istud a Religione descendat. Nam si a Domino peccata adeo prohibentur, ut ne poenitendi quidem copia post primam Poenitentiam tribuatur, quemadmodum nos possumus ex religione contendere, ut a nobis quaecumque illud crimen fuerit, dimittatur?

Ex his et similibus SS. Patrum oraculis constanter docuerunt veteres Theologi, antiquitus crimina post actam publice Poenitentiam iterantibus, non esse per aliam publicam Poenitentiam succursum, sed tantum per privatam; ita enim nonnullas ex his auctoritatibus interpretatur Alensis, 4. parte q. 14. memb. 6. art. 2., ubi respondens ad 2., ait: Ipsa solemnitas dicit quamdam confirmationem, et excellentiam propter quod repugnat, ut in quantum solemnis iteretur, quod enim solenniter fit, perpetuitatem importat: et ideo repugnat ei mutabilitas, et per consequens iterabilitas: sed non repugnat quin iterum puniatur, si recidivetur: debet enim puniri tanta poena, ut confusio solemnis Poenitentiae, in acerbitate, et magnitudine recompensetur. Quibus verbis aperte duo significat: primum, quod semel tantum concederetur et praescriberetur facultas agendae Poenitentiae publicae: secundum, quod iterata crimina, post illam peractam Poenitentiam publicam, deberent Poenitentia privata puniri.

§ III. — QUAENAM PECCATA POENITENTIAE PUBLICAE SUBIACEBANT? — OBSERVANDUM imprimis, SS. Patres ac veteres Ecclesiae Doctores peccata in tres classes distinxisse, et unicuique classi ordinaria lege peculiarem assignasse castigationis et remediis rationem et normam. Prima classis, erat gravissimorum criminum, quae capitalia, et nonnumquam mortalia simpliciter dicebantur; inter quae tria potissimum recensiebantur crimina, nimirum Idololatria, Moechia, et Homicidium, una cum eorum manifestis speciebus et ramusculis, quae etiam interdum dicebantur Canonica, propter censuras eis a Canonibus praescriptas. Secunda vero classis erat eorum criminum, quae mortalia quidem censebantur, sed praecedentibus erant leviora. Tertia denique classis erat peccatorum venialium et levium, quae quotidiania etiam saepius a SS. Patribus appellantur, quamquam etiam inter quotidiania revera fuerint aliqua vere mortalia, ut colligere licet ex S. August. in lib. 83. Quaestionum, quaest. 26. ubi omnia ignorantiae et fragilitatis peccata, venialia et quotidiania appellat: Alia sunt, inquit, peccata infirmitatis, alia imperitiae, alia malitiae: infirmitas contraria est virtuti; imperitia contraria est sapientiae: malitia contraria est bonitati. Quisquis igitur novit quid sit virtus, et sapientia Dei, potest aestimare, quae sunt peccata venialia; et quisquis novit, quid sit bonitas Dei, potest aestimare quibus peccatis certa poena debeatur et hic, et in futuro saeculo: quibus bene tractatis probabiliter iudicare potest, quinam sunt cogendi ad Poenitentiam luctuosam et lamentabilem, quamvis peccata fateantur, ex quibus nulla omnino speranda sit salus, nisi sacrificium obtulerint Deo spiritum contribulatum per Poenitentiam.

Certum est autem aliqua peccata fragilitatis aut ignorantiae per se mortalia, et peccatorem a regno Dei excludere, nisi per Sacramentalem Confessionem, et Poenitentiam expientur; unde dicuntur venialia, non quatenus veniale peccatum distinguitur a mortali, sed quatenus facilius de eis veniam impetrabat peccator, nec ita severam pro eis Poenitentiam agere debebat sicut pro eluendis peccatis primae Classis. Primum enim peccatorum genus castigabatur Poenitentia publica, iuxta praescriptas a Canonibus poenas. Secundum vero genus peccatorum curabatur antiquitus eodem modo, quo nunc etiam curari solent, videlicet sacramentali Confessione, et Absolutione. ac Satisfactione privata; quamquam interdum contingeret, quod aliqua ex eiusmodi peccatis etiam castigarentur poena canonica, sed non humili luctuosaque Poenitentia. Tertium vero peccatorum genus, quae scilicet non erant vere mortalia, non curabantur aliquo onere praescripto ab Ecclesia, sed vel orationum recitatione, vel eleemosynarum largitione, pectoris percussione, aut aliquo ex illis remediis, quibus iam pluries diximus peccata pure venialia expiari.

Haec omnia luculentissime docet S. Augustinus, lib. De Fide et bonis operibus, cap. penult. ubi ait: Nisi essent quaedam ita gravia, ut etiam excommunicatione plectenda sint, non diceret Apostolus, Congregatis vobis, et meo spiritu tradere huiusmodi hominem Satanae in interitum carnis; ut spiritus salvus sit in die Domini Iesu. Unde etiam dicit: ne lugeam multos ex iis, qui ante peccaverunt, et non egerunt Poenitentiam super immunditiam et fornicationem, quam gesserant. Item, nisi essent quaedam non ea humilitate Poenitentiae sananda, qualis in Ecclesia datur eis, qui proprie poenitentes vocantur, sed quibusdam correptionum medicamentis, non diceret ipse, Dominus: corripe eum inter te et ipsum solum, et si te audierit, lucratus es fratrem tuum. Postremo nisi essent quaedam, sine quibus haec vita non agitur, non quotidianam medelam poneret in oratione, quam docuit, ut dicamus, Dimitte nobis, etc.

Dico itaque, tria tantum peccatorum mortalium genera per publicam, seu luctuosam et humilem Poenitentiam fuisse emendata, nimirum Idololatriam, Homicidium, et Moechiam: quod utique prae ceteris luculenter docet S. Pacianus, ubi ex instituto in sua parenesi, cum de luctuosae Poenitentiae materia disputat, sic ait: De modo criminum edisserens, ne quis existimet omnibus peccatis summum discrimen impositum, seduloque requirens, quae sint peccata, quae crimina, ne quis existimet propter innumera delicta, quorum fraudibus nullus immunis est, me omne hominum genus indiscreta poenitendi lege restringere. Docet in Lege Mosaica minimi quoque peccati reos graviter punitos fuisse; Christianos vero per Christi Sanguinem redemptos a servitute Legis in libertatem vocatos esse, hancque libertatem sic explicat: Haec illa libertas, quod non omnes adstringimur quibus veteres tenebantur, sed donata, ut ita dixerim, silva debitorum, et remediorum indulgentia destinata, in pauca conclusi sumus, et necessaria. Deinde Actor. cap. 15. ubi Christianis per decretum Concilii Hierosolymitani interdicitur idolothytis, sanguine, et fornicatione (sic enim pro suffocato legit S. Pacianus cum aliis tunc temporis Patribus) ita subiungit: Haec est novi Testamenti tota conclusio. Despectus in multis Spiritus sanctus haec nobis capitalis periculi conditione legavit. Reliqua peccata meliorum operum compensatione curantur. Haec vero tria crimina, ut basilisci alicuius afflatus, ut veneni calix, ut lethalis arundo metuenda sunt; non enim vitiare animam, sed intercipere noverunt. Quare tenacitas humanitate redimetur, convivium satisfactione pensabitur, tristitia iucunditate, asperitas lenitate, gravitate levitas, honestate perversitas, et quaecumque contrariis emendata proficiunt. Quid vero faciet contemptor Dei? Quid aget sanguinarius? Quod remedium capiet fornicator? Numquid aut placare Dominum desertor ipsius poterit, aut conservare sanguinem suum, qui fudit alienum, aut redintegrare Dei templum, qui illud fornicando violavit? Ista sunt capitalia, fratres, ista mortalia.

Ex quibus constat Pacianum non alia crimina, nec capitalia, mortaliaque peccata, quam tria illa, idololatriae, homicidii, et adulterii agnoscere, non quia iis solis caritas Dei, iustitiaque perditur, sed quia ea tunc sola Poenitentiae publicae poena emendabantur, reliqui peccatores ab Ecclesia quidem abstinebant, donec aliis remediis, Sacramentoque Poenitentiae purgarentur, at seipsos excommunicabant; non ita vero de idololatriae, homicidii, adulteriique criminibus convicti, qui ab Ecclesia excommunicati, nonnisi per publicam Satisfactionem, et Poenitentiam reconciliati Communioni restituebantur.

Idque ipsum ante S. Pacianum docuit Tertull. qui in lib. De Pudicitia, quamvis iam haereticus, fidem tamen hac in parte meretur, quia ob suum nimium erga peccatores rigorem, et austeritatem erravit, nec tam suum, quam Ecclesiae, suique temporis Christianorum sensum refert.

✱ « Cum meminit trium dumtaxat capitalium criminum, quae Ecclesia Catholica poenitentiae publicae addicebat: Montanistae vero irremissibilia esse contendebant: Cum primum, inquit cap. 12., innotuit Evangelium, primam hanc regulam de auctoritate Spiritus Sancti apostoli emittunt ad eos qui iam ex nationibus adsequi coeperant: visum est Spiritui Sancto, et nobis, nullum amplius vobis adiicere pondus, quam eorum, a quibus necesse est abstineri a sacrificiis, et a fornicationibus, et sanguine. idest, ut ipse explicat, ab idololatria, a moechia et homicidio. Porro qualia videri volunt Apostoli crimina, quae sola necessario abstinenda praescribunt? Non quod alia permittant, sed quod haec sola proponant utique non remissibilia. Et cap. 5. Adstitis idololatrae, adstitis homicida, in medio eorum adstitis et moechus: pariter de poenitentiae officio sedent in sacco, et cinere inhorrescunt, eodem fletu gemiscunt, iisdem genibus exorant, eamdem invocant matrem. Quid agis molissima et humanissima disciplina, etc? » Nec enim Montanistas Novatianorum antesignanos tunc Poenitentiam sacramentalem, aut Absolutionem hanc, sed solummodo Communionem, et pacem, quae duo plane diversa erant, Moechis denegasse probabile est. Sed quidquid hac de re dicatur, perspicuum est, Tertullianum non alia, quam quae ad illa tria capitalia crimina pertinebant, mortalia, ut loquitur, appellasse.

Idque planum faciunt verba ista, quibus conatur diluere quod sibi obiectum, fuerat a Catholicis, aeque moechos recipiendos esse, ac ovem et drachmam, quarum illa errans, ista latitans, ambo requisitae et repertae cum gaudio gregi, et thesauro, seu, ut loquitur, armario restitutae dicuntur; ita enim cap. 7. Licet periisse dicatur, erit et de perditionis genere retractare, quia et ovis non moriendo, sed errando, et drachma non intereundo, sed latitando perierunt: ita licet dici periisse, quod salvum est: periit igitur et fidelis: elapsus est in spectaculum quadrigarii furoris, et gladiatorii cruoris, et scenicae foeditatis, Misticae vanitatis, in lusus, in convivia saecularis solemnitatis, in officium, in ministerium alienae idololatriae aliquas artes adhibuit curiositatis, in verbum ancipitis negationis impugit², ob tale quid extra gregem datus est, vel et ipse forte ira, tumore, aemulatione, quod denique saepe sit de dignatione castigationis abruptus, debet requiri, atque revocari. Quod potest recuperari non periit, nisi foris perseveraverit. Bene interpretaberis parabolam, viventem adhuc revocans peccatorem. Moechum vero, et fornicatorem, quis non mortuum statim admisso pronuntiarit?

Item praeclare et erudite docet S. Gregorius Nyssenus tota Epistola ad Letoium Mitilenes Episcopum, ubi Poenitentiae solis praefatis tribus criminibus impositae rationem petit, non a decreto Apostolico, sed a tribus praecipuis animae humanae facultatibus, seu affectibus, videlicet ratione, concupiscentia, et ira. A ratione ait procedere idololatriam et haeresim: a concupiscentia adulterium et fornicationem, ab ira homicidium et caedem, quae tria dicit Poenitentia publica et humili necessario debere puniri. Iis itaque hoc modo distinctis, inquit, quaecumque quidem peccata ratione praeditam animae partem attingunt, esse graviora a Patribus iudicata sunt, et maiori ac sufficientiori et laboriosiori conversione digna. Quemadmodum fidem in Christum negavit, vel ad Iudaïsmum, vel idolorum cultum, vel Manichaeismum, vel ad aliquod aliud impietatis genus descivisse visus sit; qui voluntarie quidem ad id malum se contulit, deinde seipsum condemnavit, totum tempus vitae suae habet Poenitentiae tempus: numquam enim, si mystica peragatur oratio, Deum una cum populo adorare dignus censebitur, sed seorsum precabitur: a Sacramentorum autem Communione omnino erit alienus, etc. Idem dicit de adulterio, et caede seu homicidio.

— Quamvis autem plurima sint peccata, quae tribus supradictis adiungi solent, ut avaritia, quae dicitur Idolorum servitus, et idololatriae species: Tamen, inquit, haec morbi species inconsiderata, et absque ulla eius cura praetermissa est, quo fit ut hic morbus in Ecclesia redundet, et nemo in his, qui ad Clerum adducuntur, inquirit, num eorum aliqui eo genere idololatriae polluti sint.

— Idem docet de foenore et usura, quae nullis poenis Canonicis subiecta erant, maxime quando fiebant a laicis: nam Can. 17. Nicaenus depositionem interminatur Clericis foenerantibus: tres tamen alias peccatorum species refert, nempe furtum, sepulcrorum effossionem, et sacrilegium, quorum Poenitentia imponi solebat. Sed iis tantum imponebatur, ut ipse docet, quatenus ad unum ex praefatis tribus capitalibus perspicue referuntur; furtum enim dividit in violentum, cum latro paratus est armis, ad id quod inhiat, occupare, et prohibentem interficere: est et clandestinum, cum latenter rem alienam subripit, eamque tollit. Prius ideo ut homicidium punit: posterius nulla poenitentia publica castigat. Sepulcrorum effusionem duplicem quoque facit. Priorem, cum tantum lapides moventur, et in alium usum rapiuntur, sed corpus intactum relinquitur, nec soli illius turpitudo detegitur: Hoc, inquit, licet laudabile non sit, ut tamen venia dignum esset, effecit consuetudo. Posteriorem cui poenitentia annexa est, sic describit: Sed carnis in terram redactae pulverem perscrutari, et ossa movere, spe aliquem ex defossis lucrifaciendi ornatum, id eodem iudicio condemnatum est, quo fornicatio simplex. Poenitentia hanc speciem damnarunt, eo quod sit quasi fornicatio. Denique sacrilegium scribit poena minus severa, quam adulterium, aut homicidium puniri; cuius rei causam forte brevitatis causa, instabat enim epistolae finis, praetermisit.

Idem praeterea probatur ex universo Canonum consensu, qui ante Gregor. Nyssenum, et ipsius aetate conditi sunt. Nullus enim aliis peccatis, quam tribus istis, et eorum ramis et variis speciebus Poenitentiam imponunt. Hos Canones descripsit S. Basilius in Epistolis ad Amphilochium, nullusque est qui ad haec diserte pertineat. Nam quod de furto statuit Can. 61. de eo furto est intelligendum, quod S. Gregorius Nyssenus explicavit: quod de periurio c. 64. id facile ad Religionis abnegationem reducitur: non secus ac praestigiatores et incantatores, idque etiam ex gravitate poenae colligitur. Quod denique de sepulcrorum effossoribus decernit cap. 66. cum ea distinctione intelligendum est, quam ex S. Gregorio iam enarravimus. Ita Morinus, lib. 5. cap. 2.

Idem colligit Morinus, ibid. n. 15. ex Concilio Eliberitano, cuius licet tot sint Canones, nusquam tamen poenitentiam, nisi ob haec tria peccata, indicunt: Can. 174. 71. 75. Delatoribus, et falsis testibus poenitentiam imperant; sed delationes illae sunt criminum, ut ipsi Patres testantur, quae mortem accusato inferunt. Idem dicendum de Can. 11. Concilii Arelatensis 1. ut ex Poenitentia imposita, quae ad finem usque vitae prorogatur, manifestum est. Idem velut in speculo conspicere est ex Concilio Ancyrano, ubi tribus his criminibus non modo poenitentia imponitur, sed nonnunquam additur. Talis Poenitentia ex antiqua consuetudine illi convenit. In Concilio Neocaesariensi nulli alii crimini, quam ex his tribus alicui infligitur. Nihil dissimile apud S. Cyprianum reperitur. De Poenitentia agenda saepius verba facit, sed semper de lapsis. hoc est, iis qui idolis sacrificaverant, aut idolothyta comederant. illi sermo est, si duo loca excipias, in quibus agit de Moechia, sive adulterio. Nullum dubium est, quin idem de homicidio pronuntiasset, quod de Moechia, si se occasio dedisset. Haec Morinus.

Progressu tamen temporis, non solum haec tria praefata crimina una cum suis appendicibus per publicam Poenitentiam sanata et punita fuerunt, sed etiam quaecumque gravissima iudicabantur, ut colligere licet ex Concilio Tolet. primo c. 2. cum sic poenitentem definit: Poenitentem dicimus de eo. qui post Baptismum, aut pro homicidio, aut pro diversis criminibus gravissimisque peccatis, publicam poenitentiam gerens. sub cilicio, divino fuerit reconciliatus Altari. Ex quibus liquet, non tria tantum peccata, sed gravissima quaeque obnoxia fuisse Poenitentiae publicae. Idem pluribi docet S. August. maxime vero Serm. 41. qui De Sanctis inscribitur, ubi postquam varia recensuisset gravia peccata, nempe sacrilegium, homicidium, adulterium, falsum testimonium, furtum, rapinam, superbiam, invidiam, avaritiam, iuramentum, ebrietatem assiduam, et ea distinxisset a minutis peccatis, quae facili negotio redimuntur, maxime visitatione infirmorum, eleemosynae largitione. etc. subdit: Pro capitalibus vero criminibus non hoc solum sufficit, sed addendae sunt lacrimae, rugitus, et gemitus, continuata longo tempore ac protracta ieiunia, et largius eleemosynae erogandae, ultro nos ipsos a Communione Ecclesiae removentes, in luctu, et in tristitia multo tempore permanentes, et poenitentiam etiam publice agentes, quia iustum est, ut qui cum multorum destructione se perdiderat, cum multorum aedificatione se redimat.

Hinc vulgatum axioma apud SS. Patres; Crimina, quae leges sanguine vindicant, Poenitentia publica in Laicis, et depositione in Clericis vindicanda sunt. Quod utique praeclare annotavit S. Prosp., lib. 2. De vita contemplativa, cap. 7. ubi scribit: Qui in aliquo gradu Ecclesiastico constituti aliquod occulte crimen admittunt, ipsi se vana persuasione decipiunt, si eis videtur propterea communicare, et officium suum implere debere, quod homines, occultatione sui criminis, fallunt. Exceptis enim peccatis, quae tam parva sunt, ut careri non possint, pro quibus expiandis quotidie Deo clamamus, et dicimus: Dimitte nobis debita nostra, etc. illa crimina caveantur, quae publicata suos Auctores humano faciunt damnare iudicio. Qui autem ea commiserint, et ideo prodere malunt, ne sententiam iustae excommunicationis excipiant, sine causa communicant. Imo vero dupliciter contra se iram divinae indignationis exaggerant, etc.

Caesarius Arelatensis, Hom. 12. eamdem omnibus regulam praescribit: Nemo se circumveniat, fratres: Omnis homo, qui post Baptismum mortalia crimina commiserit, hoc est homicidium, adulterium, furtum, falsum testimonium, vel reliqua crimina perpetraverit, unde per legem mundanam mori poterat, si poenitentiam non egerit, eleemosynam iustam non fecerit, numquam habebit vitam aeternam. Strictius videtur hoc intelligere, cum crimina illa morte puniri per leges civiles asserat, non tamen negat publica Poenitentia punienda ea quoque crimina, quae gravi tantum, sed non capitali poena plectuntur. Concilium Tolet., 1. cap. 46. Clericum non modo vult deponi, sed etiam ad Poenitentiam redigi, qui crimen sanguine a legibus vindicandum commiserit. Si quis Clericus in demoliendis sepulcris fuerit deprehensus, oportet Canonibus in tali scelere proditum Clericatus ordine submoveri, et Poenitentiae triennio deputari. Unde S. Augustinus, lib. 5. in Deuteronomium, cap. 39. scribit: Hoc nunc agit in Ecclesia excommunicatio, quod agebat tunc interfectio. Cum enim Ecclesiae numquam licuerit sanguinem fundere, sanguinis vicem subiit excommunicatio, luctuosaque Poenitentia. Licet enim plura crimina antiquitus morte, aut gravi aliqua et corporali poena afficiebantur, quae humili Poenitentia non castigabantur, verum tamen est nullum gravi illa Poenitentia plexum fuisse, quod Lege vel Mosaica vel Civili non fuerit gravissima poena vindicatum.

§ IV. — UTRUM POENITENTIA PUBLICA PRO PECCATIS DUMTAXAT PUBLICIS FUERIT PRAESCRIPTA? — Respondeo, id videri probabilius, colligiturque ex variis Canonibus, maxime vero ex Canon. 4. Concilii Neocaesariensis, ubi decernitur: Si quis mulierem concupiscens proposuerit cum ea dormire, et eius desiderium non pervenerit ad effectum, manifestum est, quod per gratiam fuerit liberatus. Ubi per liberationem non intelligit exemptionem a culpa mortali, quam haud dubie contraxit ille, qui moechatus est in corde suo, nec consequenter etiam intelligit exemptionem a Satisfactione Sacramentali, quam utique pro admisso interno reatu luere debet; sed intelligit exemptionem a poenitentia publica et Canonica, pro cuius Canonibus condendis ac consummandis Synodus illa versabatur.

Quod autem hoc veterum Ecclesiae Doctorum et Patrum institutum fuerit, colligitur ex Concilio quod in villam Inquilheinem, sub Ludovico Pio, anno 826. habitum refertur in tomo 2. Concil. Galliae, cuius Canon apud Burchardum, lib. 11. c. 57. et Ivonem Carnot., parte decreti 13. c. 43. Aurelianensi Concilio attributos decernit iuxta sanctorum Canonum sanctiones. ut si quis rapinam publicam, seu furtum fecerit, publicam agat Poenitentiam: si vero occulte, Sacerdotum consilio poeniteat. Idem quoque Burchardus, lib. 19. c. 28. et Ivo, parte decreti 150. c. 46. aiunt, secundum antiquorum Canonum institutionem, sacrarum Scripturarum auctoritatem, et Ecclesiasticam consuetudinem discretionem servandam a Sacerdotibus inter Poenitentes publice, et absconse. Nam qui publice peccat, oportet, ut publice multetur Poenitentia. Qui Canon habetur in cap. 25. Concilii Cabilonensis 2. et Arelatensis 6. c. 26. quo decernitur, ut qui de publico crimine convicti sunt, rei publice iudicentur, et publicam Poenitentiam agant secundum Canones, ut refertur in eodem secundo tomo Conciliorum Galliae. Frustra autem fieret mentio publicorum criminum, si pro quibuslibet peccatis mortalibus etiam occultis, eadem poenitentia publica iniuncta fuisset; unde hoc semper discrimen fuit inter publice poenitentes, et occulte, quod illi poenitentia publica, isti vero nonnisi secreta Satisfactione et poenitentia corrigerentur, idque, ut mox dictum est, secundum antiquorum Canonum institutionem, sacrarum Scripturarum auctoritatem, et Ecclesiasticam consuetudinem; quae utique tres auctoritates tantae sunt, ut etiam unica ex illis ad hoc firmandum sufficeret.

Hoc ipsum confirmat Ivo variis testimoniis ex aliquis Canonibus collectis, maxime vero in parte Decreti 15. c. 53. in quo habetur, ut si quis incestum occulte commiserit, et Sacerdoti occulte confessionem egerit, indicetur ei remedium Canonicum, quod subire debuisset, si eius facinus publicatum fuisset. Verum, quia latet commissum, detur ei a Sacerdote consilium, ut saluti animae suae per occultam Poenitentiam prospiciat. Hoc est, ut veraciter ex corde se graviter deliquisse confiteatur, et per ieiunia, et eleemosynas, vigilias, atque sacras orationes cum lacrimis se purgare contendat, et sic ad spem veniae pro misericordia Dei pervenire confidat. Quibus verbis Ivo, non tam propriam sententiam aperit, quam sensum Ecclesiae antiquae; siquidem fatetur se id dumtaxat usurpare.

His addere licet Concilium Tridentinum, Sess. 14. c. 5. ubi cum dixisset, oportere a poenitentibus omnia peccata mortalia, quorum post diligentem sui discussionem conscientiam habent, in Confessione recenseri, etiamsi occultissima illa sint, et tantum adversus duo ultima Decalogi praecepta commissa, quae nonnunquam gravius sauciant, et periculosiora sunt iis, quae in manifesto admittuntur, ubi manifeste loquitur de peccatis mortalibus, subiicit paulo post: Etsi Christus non retulerit, quin aliquis in vindictam suorum scelerum, et sui humiliationem, cum ob aliorum exemplum, tum ob Ecclesiae offensae aedificationem delicta sua publice confiteri possit, non est tamen hoc praeceptum divinum, nec satis consulte humana aliqua lege praeciperetur, ut delicta praesertim secreta, publica essent Confessione aperienda. Ex quibus sic argumentari licet: publica poenitentia, et Confessio non fuit a Christo praecepta, nec ab Ecclesia consulte potuit imperari, ne videlicet poenitens infamaretur: sed eadem oriretur infamia ex Satisfactione publica pro occultis peccatis: si quis enim subire cogeretur poenitentiam publicam de peccatis occultis, ille proculdubio alicuius mortalis peccati reus merito existimaretur, siquidem nonnisi pro eiusmodi peccatis, illam imperari ab Ecclesia notum est: igitur qua ratione non potuit praecepi ab Ecclesia Confessio publica peccatorum occultorum, ita nec praecepi potuit Satisfactio, seu poenitentia publica pro peccatis occultis.

Confirmatur auctoritate S. Augustini, Homil. 50. cap. 4. ubi cum distinxisset duplicem excommunicationem, qua quis removetur a participatione Eucharistiae, spontaneam videlicet, et coactam, seu imperatam ab Ecclesiae Antistibus, dixissetque: Implicatus ergo quis tam mortiferis vinculis peccatorum detrectat, aut differt, aut dubitat confugere ad ipsas claves Ecclesiae, quibus solvatur in terris, ut sit solutus in caelo: et audet sibi post hanc vitam, quia tantum Christianus dicitur, salutem aliquam polliceri: paulo post infert: Iudicet ergo seipsum homo, in istis voluntate non potest... et cum ipse in se protulerit severissimae medicinae, sed tamen medicinae sententiam, veniat ad Antistites, per quos illi in Ecclesia claves ministrantur, et tamquam bonus iam incipiens esse filius, maternorum membrorum ordine custodito, a praepositis Sacramentorum accipiat Satisfactionis suae modum. Quibus verbis significat, quod antequam poenitens ad Antistites et clavium ministros accedat, iam certum constituit, et peccati conscium se Communione indignum iudicat, nec ad Ecclesiae Ministros accedit, ut hanc excommunicationis sententiam accipiat, sed modum quo Deo et Ecclesiae, si eam aliquo scandalo offenderit, satisfaciat: subdit enim: « Ut in offerendo sacrificio cordis contribulati devotus, et supplex id tamen agat, quod non solum illi prosit ad recipiendam salutem, sed etiam ceteris ad exemplum: ut si peccatum eius non solum in gravi eius malo, sed etiam in tanto scandalo est aliorum: atque hoc expedire utilitati Ecclesiae videtur Antistiti, in notitia multorum, vel etiam totius plebis agere poenitentiam, non recuset, non resistat, non lethali et mortifera plaga per pudorem addat timorem. » Quibus verbis S. Augustinus satis aperte significat, solum peccata publica esse Poenitentia publica corrigenda; monet enim Antistites, ut in imponenda Poenitentia cum magna cautione se gerant, ut quod non grave solummodo peccatori malum esset, sed vertere etiam in scandalum aliorum, si de eo peccato Poenitentia in notitia multorum, vel etiam totius plebis pro Antistitum iudicio ageretur. Quod autem de peccato publico loquatur, non autem indifferenter de quolibet peccato mortali, ut vult Morinus, lib. 5. c. 9. aperte significant verba sequentia: « Quid est infelicius, inquit, quid perversius, quam de ipso vulnere, quod latere non potest, non erubescere, et de ligatura eius erubescere? »

Idem docet S. Doctor, Serm. 41. De Sanctis, ubi explicato leviorum peccatorum remedio, graviorum curationem sic explicat: Pro capitalibus vero criminibus, inquit, non hoc solum sufficit, sed addendae sunt lacrimae, rugitus, et gemitus, continuata longo tempore, ac protracta ieiunia, et largiores eleemosynae erogandae, ultro nos ipsos a Communione Ecclesiae removentes, in luctu, et in tristitia multo tempore permanentes, et Poenitentiam etiam publice agentes: quia iustum est, ut qui cum multorum destructione se perdiderit, cum multorum aedificatione se redimat. (Quibus posterioribus verbis aperte significat, dumtaxat obligari ad faciendam Poenitentiam publicam, qui plures suo scandaloso peccato offenderat; ac subinde non censet S. Augustinus Poenitentiam publicam esse agendam de occultis peccatis. — Quod autem revera S. Augustinus censeat, publicam Poenitentiam non esse agendam pro quolibet peccato mortali, sive occulto, sive publico eluendo, aperte constat ex Epistola 34. ubi loquens de iis, qui aliena bona furati, ea restituere recusant, ait: Agimus, quantum Episcopalis facultas datur, et humanum quidem nonnunquam, sed maxime ac semper iudicium divinum comminantes: nolentes autem reddere quos novimus, et male abstulisse, et unde reddant habere, arguimus, increpamus, et detestamur, quosdam clam, quosdam palam, sicut diversitas personarum diversam videtur recipere medicinam, nec in aliorum perniciem ad insaniam concitari. Aliquando etiam, si res magis curanda non impedit, sancti altaris Communione privamus. Non igitur censet S. Augustinus quodlibet peccatum mortale esse necessario publice arguendum.

Et subscribit S. Leo, Epist. 12. ad Rusticum, cap. 12. ubi requirenti Rustico, quae Poenitentia esset imponenda his, qui convivio Gentilium et escis immolatitiis usi sunt, ita respondet: Qui convivio solo Gentilium et escis immolatitiis usi sunt, possunt ieiuniis et manus impositione purgari, ut deinceps ab idolothytis abstinentes, Sacramentorum Christi posse esse participes: si autem idola adoravere, aut homicidiis vel fornicationibus contaminati sunt, ad Communionem eos, nisi per Poenitentiam publicam, non oportet admitti. Quibus verbis, ut apparet, loquitur S. Leo de peccatis mortalibus, quae poterant fuisse publica, et aliquid sacrilegii habuisse; unde monet ea debere ieiuniis et manus impositione purgari, quod utique non convenit tantum venialibus; quae tamen eximit a Poenitentia publica, ad quam obligat reos idololatriae, homicidii, et moechiae. Itaque non censet, omnia peccata mortalia, etiam occulta, debere curari Poenitentia publica.

Concinit pariter S. Caesarius Arelatensis, Homil. 1. ubi distinguens peccata in delicta levia, quae privata compunctione delenda sunt, et in facinora, seu capitalia, quae lacrimis, rugitu, et gemitu, ac longo tempore protractis ieiuniis expianda sunt, ait, pro his eluendis abstinendum esse a Communione: Nos ipsos, inquit, ab Ecclesiae Communione removentes in luctu, et tristitia multo tempore permanentes, et Poenitentiam etiam publice agentes: quia iustum est, ut qui cum multorum destructione se perdidit, cum multorum aedificatione se redimat. Quibus postremis verbis, per facinora capitalia, quae dicit Poenitentia publica debere expiari, haud dubie intelligit peccata publica, quae cum Ecclesiae scandalo facta fuerant, et cum multorum destructione. Non censet igitur, omnia omnino peccata mortalia necessario debere Poenitentia publica expiari.

Eis adstipulatur S. Eligius, Homil. 13. ubi cum admonuisset publice poenitentes, ut gravia facinora, quae fallente diabolo commiserant, cum gemitu et suspiriis, quamdiu viverent, lugerent, ad peccatores de Poenitentia non publica, sed eiusdem rationis cum ea, quae modo in usu est, agenda, orationem hanc in die cenae convertit. Vos etiam, fratres, post exhortationem, quam hac die habuimus ad poenitentes, mecum admoneo, ut unusquisque nostrum recurrat ad conscientiae suae secreta, interroget semetipsum, qualiter per totum annum (maxime his sacris diebus) conversatus est, et si invenerit in corde suo spinas et tribulos delictorum, studeat, auxiliante Deo, quantocius evellere, et evellendo eradicare; hisque eradicatis effodiatur vomere salutari, ac stercora, idest, bona opera immittat, ut possit facere fructum, et si hodie pariter confessus fuerit, ut valeat dignus interesse solemnitati praesentis diei, quae, quia in eo Dominus cum Apostolis suis cenavit, Cena vocatur. Unde summopere, ut Sacramenta Corporis et Sanguinis Domini digne recipere queat. quatenus potius salutem, quam damnationem acquirat. His subiungit: Non ergo abhorreamus poenitentes istos propter magnitudinem scelerum suorum, quia fieri potest, quod multi sunt inter vos, qui peiora commiserint. Audis poenitentes publicos nonnisi ob graviora facinora, seu propter magnitudinem scelerum ad eum gradum detrusos esse? audis fieri posse, ut alii, qui peiora commiserint, quia Ecclesiae noti non sunt, nec de illis convicti, ab ea agenda liberi sunt? Audis praeter illos poenitentes esse alios in Ecclesia peccatores, qui conscientiam spinis et tribulis obsitam habent; quos evellere et eradicare eos oporteat, ut digne fiant Corporis Christi participes, hos si ipso die Cenae Domini pariter confessi, et consequenter ante Satisfactionem, quae a Sacerdote iniungitur, perfectam absoluti fuerint, digne posse recipere Sacramenta Corporis et Sanguinis Domini, quae nostra hodierna disciplina est, quem adversarium duodecim primis saeculis Ecclesiae inauditam esse inaniter garriunt?

Quod autem dixerat Homil. 13., postmodum fusissime repetit Hom. 15., ubi poenitentes more nostro Poenitentiam agentes, et a publicis poenitentibus distinctos alloquens, sic hortatur ad agendam Poenitentiam: Interim dum cogito, dumque in corde meo requiro, quibus verbis moneam vos fugere a ventura ira, nulla praestantiora visa sunt, quam ea, quibus Dominus in initio suae praedicationis omnibus persuadere contendit, dicens: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum. Quicumque ergo vestrum his quadragenum dierum observationibus Poenitentiam, et Confessionis suae debitum se exercuisse recolit, agat Domino gratias, et quidquid Dei templum in se violando destruxerit, non desperet, sed cito a malo iniquitatis suae consurgat. Non enim qui peccat, sed qui in peccato perseverat, odibilis est. Ut ergo verbis Domini secundum Marcum utar, quibus dicit, quod vobis dico, omnibus dico, vigilate: Similiter quod dico, omnibus vobis dico. Clericis, Laicis, et Sanctimonialibus, ut quisquis se recolit invidiae, aut detractionis, odii quoque, et fornicationis, sive incestus, et periurii, ceterorumque vitiorum contagione affectum, saltem hodie per divinae salutis medicamentum, in quantum praevalet, se purificare procuret. Confiteatur adversum se iniustitiam suam Domino, ut remittat impietatem cordis sui, et reliquae cogitationum eius diem festam agant Domino. Tum enim reliquae cogitationis diem festum agant Domino, quando quilibet peccator post prius datam Confessionem se cohibere pollicetur ab iniquitate suae, totusque prorumpit in lacrimas, et in afflictionem cordis, quoniam contritum, et humiliatum Deus non spernit, et eiusmodi festivitas exultantium Angelis fit. Veritate attestante, quae ait: Quia gaudium est in caelo super uno peccatore coram Angelis Dei. Quia ergo maiora crimina admittentibus, maiora sunt adhibenda remedia, convertam me ad vos, quos Ecclesia ex more poenitentes vocat, etc. Quibus verbis S. Eligius Clericos, Laicos, et Sanctimoniales, quantumvis fornicationis, incestus, periurii, ceterorumque vitiorum eiusmodi, non tamen publicorum, reos, nec inter publice poenitentes numerat, nec pro expiandis criminibus ad illam Poenitentiam publicam diuturnamque compellat: sed monet tantum, ut si Quadragesimae initio aut progressu Confessionis suae debitum non exolverunt, saltem eo ipso die Cenae Domini iniustitiam suam et peccata confiteantur, ut ab eis per Absolutionem Sacramentalem mundati, diem festum agant, et sacram cum aliis Cenam percipiant.

✳ DICES 1: Nullum est peccatum mortale quod carne aut spiritu, facto aut voluntate non committatur: atqui omnia peccata his modis commissa subiiciuntur poenitentiae publicae, ut colligitur ex Tertulliano, lib. De Poenitentia, cap. 1. dicente: Omnibus ergo delictis, seu carne, seu spiritu, seu facto, seu voluntate commissis, qui poenam per iudicium destinavit, idem et veniam per poenitentiam spopondit. Poenitentiam autem illam publicam esse probatur: Tertullianus de illa poenitentia eo loco loquitur, de qua disserit in toto libro: sed in toto libro disserit de poenitentia publica, quae scilicet de ipso quoque habitu atque victu mandat sacco et cineri incumbere, ieiuniis preces alere, presbyteris advolvi, omnibus fratribus legationes deprecationis suae iniungere, quam plerique ut publicationem sui suffugiunt, ut habetur capitibus 8., 9., 10., etc. eiusdem libri: ergo Tertulliani aetate omnia peccata mortalia publicae poenitentiae in Ecclesia Africana subiiciebantur. — Respondeo: nego minorem, et dico Tertullianum loco primo citato de poenitentia in genere disserere, prout virtus est omnibus delictis, et omnibus omnino peccatoribus necessaria. Id perspicuum est ex verbis sequentibus: Ergo poenitentia vita est, cum praeponitur mori. Eam tu peccator mei similis, (imo me minor; ego enim praestantiam in delictis meam agnosco) ita invade, ita amplexare, ut naufragus alicuius tabulae fidem, etc. His enim verbis omnes peccatores, de quorum numero se esse confitetur, ad poenitentiam hortatur. Quis autem eos omnes, imo et seipsum poenitentiae publicae addicere voluisse existimet? Inter poenitentes publicos Tertullianum nullibi sane reperies; et poenitentia publica in presbytero maxima erat infamiae nota. Ad probationem autem, nego Tertullianum in toto illo libro de poenitentia tantum publica, quae post Baptismum fiebat, disseruisse. Licet enim a cap. 7. de illa potissimum agat, tamen ab initio libri usque ad caput 7. loquitur tantum vel de poenitentia in genere, vel de poenitentia ante Baptismum, qua scilicet catechumeni omnia peccata vitae prioris, sive carnalia, sive spiritualia, sive facto, sive voluntate commissa, detestari se palam significabant, et ad eorum per Baptismum abstersionem piis se disponebant operibus. Id constat ex capite 6. in quo haec habet: Quidquid ergo mediocritas nostra ad poenitentiam semel capessendam et perpetui retinendam suggerere conata est, omnes quidem deditos Domino spectat; sed praecipue novitiolis istis imminet: qui cum maxime incipiunt divinis sermonibus aures rigare, quique catuli infantiae adhuc recentis, nec perfectis luminibus incerta reptant; et dicunt quidem pristinis renuntiare et poenitentiam assumunt, sed includere eam negligunt, etc. Caput vero septimum sic incipit: Hucusque, Christe Domine, de poenitentiae disciplina servis tuis discere vel audire contingat; quosque etiam delinquere non oportet audientibus: vel nihil iam de poenitentia norerint, nihil eius requirant, piget secundae, imo iam ultimae spei subtexere mentionem, ne tractantes de residuo auxilio poenitendi, spatium adhuc delinquendi demonstrare videamur. Itaque ad eum usque locum Tertullianus non egerat de poenitentia post Baptismum, sed vel de poenitentia ante Baptismum, vel de poenitentia generatim sumpta, quam christiani omnes suscipere et ad finem usque vitae retinere debent ut ipse loquitur Tertullianus.

DICES 2: Inter peccata mortalia qui minora fuisse subiecta poenitentiae publicae asserit, et a fortiori maiora eidem subiicienda esse contendit, ille omnia peccata mortalia publicae poenitentiae subiicit: sed S. Cyprianus testatur minora peccata mortalia poenitentiae publicae subiecta fuisse, et a fortiori maiora eidem subiicienda esse contendit: hoc constat ex Epist. 10. Nam cum in minoribus peccatis, inquit, agant peccatores poenitentiam iusto tempore, et secundum disciplinae ordinem ad exomologesim veniant, et per manus impositionem episcopi et cleri ius communicationis accipiant, etc. Porro nomine minorum peccatorum non venialia intellexit S. Cyprianus, quia illa huiusmodi poenitentiae non subiacebant: ergo omnia mortalia intellexit esse tali poenitentia expianda. — Nego minorem, et dico S. Cyprianum minorum peccatorum nomine neque venialia tantum, neque omnia mortalia peccata, sed minora e canonicis intellexisse. Comparat enim idololatriae crimen cum homicidio et adulterio, illudque gravius iudicat quia divinam Maiestatem immediate offendit; alia vero minora censet, quia non Deum immediate, sed homines laedunt; unde infert quod si moechi et homicidae iusto tempore agant poenitentiam iuxta formam a canonicis praescriptam multo magis idololatriae reos disciplinam Ecclesiae quantumvis in illud crimen quod est omnium maximum severam servare teneri. ✳

DICES 3: Pro quolibet crimine olim praescripta fuit et iniuncta luctuosa Poenitentia: sed ex SS. Patribus, quodlibet peccatum mortale crimen est: igitur pro quolibet peccato mortali, sive occulto, sive publico, illa Poenitentia fuit iniuncta. ✳ « Probatur minor ex S. Augustino, Enchiridii, cap. 61. dicente: Neque enim quia peccatum est omne crimen, ideo crimen etiam est omne peccatum. Itaque sanctorum hominum vitam, quamdiu in hac morte vivitur inveniri posse dicimus sine crimine, peccatum autem si dixerimus quoniam non habemus, nosmetipsos seducimus et veritas in nobis non est. Ibi namque distinguit tantum duo genera peccatorum, alia nempe sine quibus ne quidem viri sanctissimi vivere non possunt, quae haud dubie non sunt mortalia, quia sine peccatis mortalibus vivere possumus; alia vero quae vocat crimina, et haec sunt omnia peccata mortalia. — Distinguo maiorem: pro quolibet crimine gravissimo et canonico publica imponebatur poenitentia, concedo: pro quolibet crimine absolute, nego. Distinguo etiam minorem: omne peccatum mortale crimen est, si cum veniali conferatur, concedo: si comparetur cum gravioribus peccatis quae infamiam pariunt peccanti, scandalum Ecclesiae, detrimentum proximo, quorum rei a sacris Ordinibus arcentur, propter quae coram Ecclesiae tribunali accusari peccator potest, nego. Illa enim dumtaxat peccata, quibus hi characteres conveniunt, absolute crimina a Patribus appellantur. Sic a S. Augustino. Tract. 41. in Ioannem, crimen definitur: peccatum grave accusatione et damnatione dignissimum. Et ibidem super illa verba Pauli: Si quis sine crimine est, dicit: sicut est homicidium, adulterium, sacrilegium, et cetera huiusmodi. Iuxta S. Augustini mentem S. Thomas in eadem verba Epist. ad Titum, lect. 2. Comment. in eamdem Epist. Dicendum est, inquit, quod aliud est crimen, et aliud peccatum. Peccatum dicitur sive parvum, sive magnum, sive occultum: crimen autem magnum est et infame. — Ad locum adductum Enchiridii, dico S. Augustinum exactam divisionem peccatorum hic facere non intendisse, sed dumtaxat probare quod omne peccatum non est crimen. Id autem ostendit ex eo quod Paulus velit presbyteros esse sine crimine, qui tamen non possunt esse sine peccato. Constat insuper ✳ ex iam dictis, non omne peccatum, quod mortale appellamus, crimen a SS. Patribus dictum fuisse, imo pleraque vere mortalia a nonnullis Patribus levia, et quotidiana appellata fuerunt, ut constat tum ex S. Augustino, tum ex S. Paciano; ille enim lib. 84. Quaestionum, q. 16. omnia ignorantiae et fragilitatis peccata venialia appellat, inter quae certum est, plurima esse mortalia; hic vero in sua Paraenesi non alia crimina, nec capitalia peccata agnoscit, quam idololatriae, homicidii, et adulterii; constat autem plurima alia peccata esse revera mortalia, ac proinde non omnibus peccatis mortalibus iniuncta fuit Poenitentia publica.»

URGEBIS: Canones adulterio cuivis sive publice, sive occulte facto iniungunt eamdem poenitentiam, et Gennadius, lib. De Ecclesiasticis dogmatibus, cap. 53. asserit, quod si quis mortalia peccata commisit, publica poenitentia satisfacere debeat. Similiter Fulbertus Carnotensis, Serm. 2. ad populum, docet, propter quaelibet peccata mortalia, peccatores ab Ecclesia separari, hoc est, excommunicari, et deputari cum veniam postulant inter publicos poenitentes: igitur quodlibet peccatum mortale subiici debet poenitentiae publicae. — Nego consequentiam; et ad Gennadium dico, eum dumtaxat loqui de solis gravioribus criminibus; nam alia agnovit peccata mortalia, quae poenitentia privata possent expiari, ait enim ibidem: Quotidie Eucharistiae Communionem percipere, nec laudo, nec reprehendo; omnibus tamen Dominicis diebus communicandum suadeo, et hortor; si tamen sine affectu peccandi sit, nam habentem adhuc voluntatem peccandi, gravari magis dico Eucharistiae perceptione, quam purificari. Et ideo quamvis quis peccato mordeatur, et peccandi non habeat de cetero voluntatem, et communicaturus satisfaciat lacrimis, et orationibus, confidens de Domini miseratione, qui peccata piae Confessioni donare consuevit, accedat ad Eucharistiam intrepidus et securus. Quibus verbis generalibus per peccatum conscientiam peccatoris mordens, non aliud quam mortale intellexit, quodque non sola oratione Dominica, sed lacrimis, et oratione, ipsaque pia Confessione Sacramentali sit mundandum. Unde non quodlibet peccatum mortale intellexit, sed tantum graviora aliqua crimina, cum subdit: Sed de illo dico quem capitalia, et mortalia peccata non gravant, nam quem mortalia crimina post baptismum commissa premunt, hortor prius publica Poenitentia satisfacere, et ita Sacerdotis iudicio reconciliatum Communioni sociari, si non vult ad iudicium et condemnationem sui Eucharistiam percipere. Quibus verbis non tam Sacramentalem, quam Canonicam reconciliationem et Absolutionem intelligit. — Ad Fulbertum dico, eum duplici generis peccata agnoscere, quorum alia sint mortalia, alia vero crimina, quibus omnibus Baptismi munditia polluitur, ait enim: Si permansissemus in illa munditia, quae nobis per baptismum data est, vere felices essemus: sed non permansimus, cecidimus enim per nostram culpam, non solum in peccata, sed etiam in crimina, propter quae peccatores ab Ecclesia separantur, qualia sunt homicidia, adulteria, fornicationes, sacrilegia, rapinae, furta, falsa testimonia, superbia, invidia, avaritia, diutina iracundia, ebrietas assidua: Quibus verbis Fulbertus delicta, quibus Baptismi munditia polluitur, duplicia agnovit: quaedam enim solum sunt peccata, quibus maculatur et perditur Baptismatis innocentia: alia vero sunt crimina, propter quae peccatores ab Ecclesia excommunicantur. Nec obstat, quod varia peccata mortalia recenseat: inde namque inferre non licet quodlibet peccatum mortale excommunicationis poena esse plectendum: licet enim avaritiam, invidiam, et superbiam in eo numero posuerit, non tamen licet inferre eum omne id genus peccatorum censere excommunicatione esse plectendum; nam aliqui ex eiusmodi peccaminosis actibus veniales esse possunt: quemadmodum igitur, quantumvis ebrietas omnis plene libera et voluntaria mortalis est, nec tamen, nisi diutina sit, censet Fulbertus eam excommunicationis poena esse plectendam, nec pariter iracundiam simili poena esse afficiendam, nisi dum est assidua; ita non existimavit Fulbertus omnem avaritiam, aut invidiam, aut superbiam esse afficiendam Excommunicatione, sed tantum cum ob aliquas circumstantias, ac potissimum scandali, hac poena in huiusmodi peccatores animadvertendum esse Ecclesiae Praelati censuerunt, non secus ac solent aliqui Praesules sub excommunicationis poena prohibere, ne quis choreas agat in Quadragesima, et sub interdicto, ne quis Clericus cauponas ingrediatur, ratione scilicet scandali.

✳ « DICES 4: Omnia peccata quae humilitate maioris poenitentiae expianda erant secundum S. Augustini verba et sensum publicae poenitentiae subiiciebantur: atqui peccata quaevis mortalia humilitate maioris poenitentiae iuxta S. Augustini mentem expianda erant. Probatur: qui tribus tantum modis in Ecclesia dimitti peccata asserit, primo Baptismate, secundo oratione, tertio humilitate maioris poenitentiae, censet ad illum tertium modum reducenda esse peccata quae duobus prioribus sanari non possunt. Sed S. Augustinus tribus tantum modis peccata dimitti asserit, lib. nempe primo De Symbolo ad Catechumenos, cap. 7. et 8., ubi ait: Propter omnia peccata Baptismus inventus est: propter levia sine quibus esse non possumus, oratio inventa. Quid habet oratio? dimitte nobis debita nostra. Semel abluimur Baptismate, quotidie abluimur oratione. Sed nolite illa committere pro quibus necesse est, ut a Christi corpore separaremini: quod absit a vobis. Illi enim quos videtis agere poenitentiam scelera commiserunt, aut adulteria, aut aliqua facta immania: inde agunt poenitentiam. Nam si levia peccata ipsorum essent, ad haec quotidiana oratio delenda sufficeret. Ergo tribus modis dimittuntur peccata in Ecclesia, in Baptismate, in oratione, in humilitate maioris poenitentiae. Ergo peccata quae Baptismo et oratione dimitti non possunt, humilitate maioris poenitentiae curari debent: atqui nulla peccata mortalia post Baptismum commissa Baptismo deleri possunt, quia semel abluimur in baptismo: neque etiam oratione, quia nulla peccata lethalia possunt ita levia censeri, ut ipsis delendis oratio sufficiat. Superest igitur ut publicae poenitentiae humilitate expientur: non aliud enim remedium agnovisse S. Augustinum illa imprimis verba demonstrant: Illi enim quos videtis agere poenitentiam scelera commiserunt... nam si levia peccata ipsorum essent, ad haec quotidiana oratio delenda sufficeret. Hic enim nullum relinquitur medium inter poenitentiam publicam et orationem dominicam: quae igitur ista deleri non possunt, alteri subiacere censentur. — Distinguo maiorem et minorem secundi argumenti: S. Augustinus tres tantum modos poenitentiae publicae agnovit in Ecclesia, concedo: poenitentiae sive publicae, sive occultae, nego. Observandum enim est sermonem illum dirigi ad catechumenos, quibus non omnia statim Ecclesiae sacramenta exponebantur, sed ea tantum quibus suscipiendis disponebantur. Cetera inter fideles tamquam secreta mysteria servabantur. Ideo S. Augustinus non omnes poenitentiae modos, sed notiores tantum recenset. Hi autem erant Baptismus quem mox erant suscepturi, oratio Dominica quam dicebant, et poenitentia publica cuius lugubris apparatus ipsis ob oculos versabatur. Siquidem poenitentes cum ipsis audiebant verbum Dei, et cum illis ex Ecclesia dimittebantur ne sacrificiis interesse. Privata autem poenitentia ipsis erat ignota; ideo illius non meminit hoc loco S. Augustinus. — Quod autem remedium aliquod peccatorum medium inter poenitentiam publicam et orationem Dominicam agnoverit S. Augustinus, habetur lib. De Fide et Operibus, cap. 26., ubi ait: Quaedam peccata ita esse gravia, ut ex communi ratione plectenda sint. Et haec sunt peccata canonica, quae publicae poenitentiae addicebantur. Quaedam non ex humilitate poenitentiae sananda, qualis in Ecclesia datur eis qui proprie poenitentes vocantur, sed quibusdam correptionem medicamentis. Et haec sunt mortalia quidem, sed non ita gravia, ut a canonibus poenae publicae ipsis iniunctae sint; verum ita ut privata poenitentia sacerdote secreto corripiente peccatorem et postea absolvere delectantur. Quaedam tandem esse peccata, sine quibus haec vita non agitur, et quorum quotidianam medelam posuit Christus in oratione quam docuit. Et haec sunt venialia, quibus remittendis necessariae non sunt Ecclesiae claves. — Quod tandem omnia peccata mortalia publicae non subiacent poenitentiae, sed tantum graviora, constat ex ipsismet verbis loci contra nos adducti. Illi enim quos videtis agere poenitentiam scelera commiserunt, aut adulteria, aut aliqua facta immania. Plura namque peccata sunt mortalia ex ignorantia, culpabili quidem, aut ex infirmitate, sola mente, aut voluntate commissa, quae scelera aut facta immania neque S. Augustinus, neque ullus unquam appellavit.»

INSTABIS: S. Augustinus triplicem tantum distinguit poenitentiam, lib. 50. Homiliarum, Homil. 27. Triplicem, inquit, eius considerationem in sancta Scriptura esse proposui. Prima competentium est et ad Baptisma venire sitientium. Est alia quotidiana, et ubi illam ostendimus? in oratione quotidiana, ubi Dominus orare nos docuit: dimitte nobis debita nostra... Restat poenitentiae tertium genus. Est poenitentia gravior, atque luctuosior, in qua proprie vocantur in Ecclesia poenitentes, et etiam remoti a Sacramento Altaris participandi, ne accipiendo indignae iudicium sibi manducent et bibant. Similiter Homil. 50. Eiusdem libri cap. 2., 3. et 4., ait: Tres sunt actiones poenitentiae, quas mecum vestra eruditio recognoscit; sunt enim usitatae in Ecclesia Dei et diligenter attendentibus notae. Sane si poenitentia privata fuisset in usu, eam non hic omisisset; aeque enim nota fuisset ac aliae species poenitentiae, imo poenitentia publica fuisset communior, quia rarius contingebat committi publice peccata canonica, quam secreto haec aut alia minus gravia perpetrari. Illius tamen ne quidem meminit. Una, inquit, est quae hominem parturit per Baptismum. Altera cuius actio per totam istam vitam perpetua supplicationis humilitate subeunda est. ✳ Tertia actio est Poenitentiae, quae pro illis peccatis subeunda est, quae legis Decalogus continet, et de quibus Apostolus, ait: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt. Postmodum enumerat eiusmodi peccata cum Apostolo ad Ephes. 5. et ad Galat. 5. et tandem colligit: In hac ergo Poenitentia maiorem quisque in se severitatem debet exercere, ut a seipso iudicatus, non iudicetur a Deo, sicut idem Apostolus ait: si enim nos iudicaremus, a Domino non iudicaremur. Ascendat itaque homo adversum se tribunal mentis suae, si timet illud, quod oportet nos exhibere ante tribunal Christi, ut illud recipiat unusquisque quod per corpus gessit, sive bonum, sive malum: constituat se ante faciem suam, ne hoc ei postea fiat. Nam minatur hoc Deus peccatori, dicens: Arguam te, et statuam te ante faciem tuam. Atque ita constituto in corde iudicio, adsit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor. Inde quidam sanguis animi confitentis per lacrimas profluat. Postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participatione Corporis et Sanguinis Domini: ut qui separari a regno caelorum timet per ultimam sententiam summi Iudicis, per Ecclesiasticam disciplinam a Sacramento caelestis panis interim separetur. Versetur ante oculos imago futuri iudicii, ut cum alii accedunt ad altare Dei, quo ipse non accedit, cogitet quam sit contremiscenda illa poena, qua percipientibus aliis vitam aeternam, alii in mortem praecipitantur aeternam. Ad hoc enim altare, quod nunc in Ecclesia est in terra positum terrenis oculis expositum, ad mysteriorum divinorum signacula celebranda, multi etiam scelerati possunt accedere: quoniam Deus commendat in hoc tempore patientiam suam, ut in futuro exerceat severitatem suam. Ad illud autem altare, quo praecursor pro nobis introivit Iesus, quo caput Ecclesiae praecessit, membris ceteris secuturis, nullus eorum accedere poterit, de quibus, ut iam commemoravi, dixit Apostolus: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt. Solus enim Sacerdos, sed plane ibi totus assistet, adiuncto scilicet corpore, cui caput est, quod iam ascendit in caelum. Iste est cui dixit Apostolus Petrus: Plebs sancta, regale Sacerdotium. Quomodo ergo in interiora veli, et in illa invisibilia Sanctorum introire audebit, aut poterit, qui medicinam caelestis disciplinae contemnens, noluit paulisper a visibilibus separari? Qui enim noluit humiliari, ut exaltaretur, cum exaltari voluerit, deiicietur, et in ceterum seiungetur ab aeternis Sanctis, quisquis hoc tempore per merita obedientiae, et per Satisfactionem Poenitentiae non sibi providit locum in corpore Sacerdotis. Sed poenitentia privata ad nullam ex his tribus speciebus a S. Augustino laudatis reduci potest: ergo non fuit in usu in Ecclesia Africana. — Respondeo iterum, S. Augustinum disserere dumtaxat de poenitentia publica quae revera triplex erat, nempe ea quae ✳ fieri solebat ante Baptismum. et quae fiebat pro gravioribus delictis post Baptismum commissis, necnon et eam, quae fieri solebat pro levioribus, et quotidianis peccatis, quae pariter erat publica, ut etiam ex huius temporis usu constat; quae enim Confessio, et Poenitentia fit initio Missae, et ante Eucharistiae perceptionem, ab omnibus Catholicis pectora tundentibus, seque peccatores profitentibus, vere Poenitentia publica est, per quam venialia, et quotidiana peccata diluuntur. Nullam aliam praeter hanc triplicem publicam ✳ « agnovisse, falsum est, ut constat tum ex solutione prioris argumenti, tum ex verbis immediate sequentibus ea quae ex Homil. 27. adducta sunt. Illa vero poenitentia, inquit, luctuosa est, grave vulnus est: adulterium forte commissum est, forte homicidium, forte aliquod sacrilegium. Gravis res, grave vulnus, etc. Quibus significat graviora tantum peccata, ea scilicet, quibus poenae a canonibus indicebantur, quaeque enumerat, publicae poenitentiae subiecta esse; sed alia erant peccata mortalia quae sola oratione purgari non poterant, sed Sacramento Poenitentiae et satisfactione privata. Hanc igitur non excludit aut negat S. Augustinus. — Ad secundum locum respondeo haec verba: Tertia actio poenitentiae pro illis peccatis subeunda est, quae Legis Decalogus continet, poenitentiam clavium sive publicam, sive privatam significare. Agit nempe contra quosdam qui poenitentiam detrectabant et propter solam Christi fidem se fieri salvos confidebant absque clavibus Ecclesiae; quos sic arguit: Implicatus ergo quis tam mortiferis vinculis peccatorum, detrectat aut differt, aut dubitat confugere ad ipsas claves Ecclesiae, quibus solvatur in terra ut sit solutus in caelo, et audet sibi post hanc vitam, quia tantum christianus dicitur salutem aliquam polliceri, nec veridicum illud Dominicae vocis tonitruum contemnit: non omnis qui dicit Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum. Quid ad Galatas dicit Apostolus? Nonne talia enumerans eodem fine concludit: manifesta sunt opera carnis quae sunt fornicationes, immunditiae, luxuriae, idolorum servitus, veneficia, inimicitia, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, invidiae, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut et praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non possidebunt. Iudicet ergo seipsum homo in istis voluntate dum potest, et mores convertat in melius, ne cum iam non poterit, etiam praeter voluntatem a Domino iudicetur, et cum ipse in se protulerit severissimae medicinae, sed tamen medicinae sententiam, veniat ad Antistites per quos illi claves in Ecclesia ministrantur, et tamquam bonus iam incipiens esse filius maternorum membrorum ordine custodito a praepositis sacramentorum accipiat satisfactionis suae modum; ut in offerendo sacrificio cordis contribulati devotus et supplex, id tamen agat quod non solum illi prosit ad recipiendam salutem, sed etiam ceteris ad exemplum; ut si peccatum eius non solum in gravi eius malo, sed etiam in tanto scandalo est aliorum, atque expedire utilitati Ecclesiae videtur Antistiti, in notitia multorum, vel etiam totius plebis agere poenitentiam non recuset, non resistat, non lethali et mortifera plaga per pudorem addat tumorem. — Ex illis autem verbis evidens est quod publica non agebatur poenitentia, nisi cum peccata non solum in gravi committentium malo, sed etiam in magno erant aliorum scandalo, atque id expedire videbatur Antistiti. Sed si lege vel consuetudine ecclesiastica omnia peccata publicae poenitentiae subiecta fuissent, ex Antistitum nutu et prudentia non dependisset alia peccata publicae poenitentiae subiicere, alia per Ecclesiae claves remittere.»

URGEBIS: Omnia peccata quae Legis Decalogus continet, et de quibus ab Apostolo dictum est quoniam qui talia agunt regnum Dei non possidebunt, illi poenitentiae subiecit S. Augustinus, in qua per ecclesiasticam disciplinam a Sacramento caelestis panis peccator separatur: sed haec poenitentia est publica: ergo, etc. — Distinguo minorem: Poenitentia in qua homo separatur ab Eucharistia secundum praescripta canonum et per Antistitum sententiam, concedo: in qua separatur ab Eucharistia sponte et ex propriae indignitatis cognitione: vel etiam humiliter parendo privato Sacerdotis consilio vel praecepto, nego. Verba autem illa S. Augustini superius obiecta: in hac ergo poenitentia maiorem quisque in se severitatem debet exercere, ut a seipso iudicatus, non iudicetur a Domino. Ascendat itaque homo adversum se tribunal mentis suae.... postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participatione Corporis et Sanguinis Domini, etc. Haec inquam verba satis ostendunt S. Augustinum sermonem facere, non de poenitentia publica, et separatione a participatione Eucharistiae, quae fieret per Ecclesiae Praesulum animadversionem, et sententiam in poenitentes publicos; sed dumtaxat de ea, qua fidelis quisque se propter peccata tanto beneficio indignum iudicans, propria sua ac privata sententia sese ab Altari revocabat, ob affectum humilitatis et devotionis. Est ergo aliqua peccatoris excommunicatio, quam Ecclesia non facit, sed ipse poenitens; est et altera, qua poenitens publice ob crimen per Ecclesiae Praelatos excommunicatur. Utramque excommunicationem notat S. Augustinus, lib. 2. De Civit. Dei, cap. 9. cum ait, Christianum ad reconciliationem currere, si forte per poenitentiam malamve conscientiam a Corpore Christi separatus est. Nisi enim crederet aliquem a Corpore Christi separari, qui per illam poenitentiam, iudicio Ecclesiastico, et sententia Sacerdotis excommunicatus non est, utramque illam, alteram poenitentiae, alteram malae conscientiae separationem non discerneret. — ✳ Haec etiam separatio ab Eucharistia consilio vel praecepto secreto sacerdotis apud quem peccata fuerant deposita interdum fiebat. Namque haec viguit et viget etiamnum in Ecclesia disciplina, cuius periti probique confessarii observantissimi sunt, ut qui peccatis mortalibus inquinati sunt, et in ea interdum relabuntur, a communione Dominici Corporis aliquantisper arceantur, donec dignos poenitentiae fructus ostenderint, et salubri satisfactione fuerint purgati, nec tamen illis imponitur poenitentia publica.

INSTABIS: Non solum excommunicatione illa secreta aut voluntaria, sed etiam solemni et canonica omne peccatum mortale vindicandum censuit S. Augustinus: ergo nulla est responsio. Probatur antecedens: excommunicatio qua plectebantur illi qui proprie in Ecclesia poenitentes appellabantur, erat publica: sed haec omnibus peccatis mortalibus post Baptismum commissis annexa erat. Probatur ex S. Augustino, Epist. 108. ad Seleucianam data, ubi triplicem distinguit poenitentiam: prima est, quam agunt homines ante Baptismum de suis prioribus peccatis. Tertia est, bonorum et humilium fidelium, pro illis peccatis quae humanae fragilitati quamvis parva, tamen crebro subrepunt. De secunda vero haec habet: agunt etiam homines poenitentiam, si post Baptismum ita peccaverint ut excommunicari et postea reconciliari mereantur, sicut agunt in omnibus Ecclesiis illi qui proprie poenitentes appellantur. Quicumque igitur talia peccata post Baptismum commiserat quae sola oratione Dominica deleri non possent et ad tertiam speciem poenitentiae reduci, in numerum poenitentium publice redigebatur, et publice primum excommunicatus, demum publice reconciliabatur. — Respondeo, omnia quidem peccata mortalia ad tertiam speciem poenitentiae reduci, quia annexam habent excommunicationem eo sensu acceptam, quo eam hic usurpat S. Augustinus pro sola separatione ab Eucharistia; non licet enim peccati mortalis reum ad sacram synaxim accedere, nisi prius fuerit reconciliatus. Igitur proprio peccato dici potest excommunicatus. Sed falsum est quilibet peccato mortali publicam imminere excommunicationem ex veteri Ecclesiae disciplina. Nec id probat locus ille S. Augustini; scopus enim illius et finis est convincere Novatianum quemdam, de quo ad ipsum scripserat Seleuciana, quod negaret dari post Baptismum poenitentiae locum. Id ut probet S. Augustinus adducit omnium Ecclesiarum praxim et disciplinam, qua qui taliter peccaverunt, ut excommunicari et reconciliari mereantur, quales sunt omnes peccati mortalis rei, agebant poenitentiam; cuius in exemplum profert quid erga poenitentes publicos agebatur. Hoc enim notius erat exemplum et ad frangendam hominis Novatiani pervicaciam, qua praesertim contendebat graviora peccata irremissibilia esse. Sed qui unum in exemplum assumit, non negat aliud. Poenitentia secreta minus nota erat illi haeretico, ideo illam speciatim non tetigit, sed etiam non exclusit. — Quod autem quodlibet peccatum mortale excommunicatione purgandum non censuerit S. Augustinus haec verba Enchiridii, cap. 65. ostendunt: Sed neque de ipsis criminibus quantumlibet magnis in sancta Dei Ecclesia, Dei desperanda est misericordia agentibus poenitentiam secundum modum sui cuiusque peccati. In actione autem poenitentiae ubi tale crimen commissum est, ut is qui commisit a Christi etiam corpore separetur, non tam consideranda est mensura temporis, quam doloris. Ibi S. Augustinus statuit agendam esse poenitentiam secundum modum cuiuscumque criminis, idest gravioris peccati. Quod autem talis esse non debeat poenitentia quae fit pro criminibus quibuscumque, ut excommunicatione constare debeat, evidens est ex illa particula restrictiva, ubi tale crimen admissum est, etc. Ergo pro quolibet indifferenter crimine excommunicatio publice non ferebatur.

Porro quod revera poenitentia publica non pro quibuslibet mortalibus peccatis, sed dumtaxat pro gravioribus et publicis iuncta fuerit, rem tamquam certissimam, et suo tempore doctrinam receptissimam tradit Hugo Victorinus, qui saeculo duodecimo vixit: nam tract. 6. c. 12. Summae Sentent., ait: Solemnis poenitentia dicitur, quae fit in manifesto extra Ecclesiam, scilicet quae de gravibus peccatis tantum iniungitur, et de iis manifeste Ecclesiam laeserunt: et olim illa poenitentia non iterabatur, et adhuc quidem in quibusdam Ecclesiis observatur, pro reverentia Sacramenti, nec iniungitur illa solemnis poenitentia iterum criminaliter peccanti, sed datur aliquod consilium. Quod autem Hugo ait, illam non fuisse iteratam pro reverentia Sacramenti, non ideireo existimat eam fuisse Sacramentalem, qualiter poenitentia sacramentalis nunc accipitur, aliqui sacramentalis Poenitentia tunc temporis iterata non fuisset; sed ideireo poenitentiam illam solemnem Sacramentum appellat, quia signum erat eiectionis illius, qua Adam ex Paradiso expulsus est: quemadmodum ille enim ex ipso deliciarum hortulo eiectus fuit, ne vesceretur fructu ligni vitae, ita poenitens publicus eiiciebatur ab Ecclesia, ne Christi Domini Corpore et Sanguine saginaretur. — Idem apertissime docet Hincmarus Rhem. in tract. De Divortio Lotharii, et Theuberge: nam inter. 5., sic loquitur: A communione vivifica, scilicet Eucharistiae, peccantes publice gravibus criminibus, quae leges condemnant publice, medicinali ferramento Sacerdotes abscindunt, et post Satisfactionem, ut congruere viderint, salutari refectione redintegrare procurant. Quoniam Ecclesiae medici spiritales, videlicet Domini Sacerdotes, de secrete sibi confessis peccatorum infirmitatibus medicinalia, atque salubria possunt dare consilia: iudicio autem Ecclesiastico, idest, separatione a Communione Ecclesiae, vel a gradu, sive a consortio coniugali, neminem rationabiliter possunt secernere, nisi de criminibus, aut publice sponte confessum, aut aperte convictum. Et habet modum, et ordinem suum Confessio, vel convictio in Ecclesiasticis gradibus, quae hic ponenda non ducitur: et habet modum, ac ordinem suum publica Confessio, vel convictio secularium hominum, quo publice debeant iudicari. Non quod crimina gravia non solvantur etiam secreta Confessione ac Poenitentia, ne infirmi in Ecclesia scandalizentur, videntes eorum poenas, quorum poenitus ignorant causas: sed quod plurimorum constat perpetratum notitia, fiat sanatum scientia, et qui in Ecclesia peccavit, per sinceritatem illi debitam exhibere studeat Satisfactionem, et qui plures quantum ex se fuit, suo destruxit exemplo, plures sanet humilitatis antidoto, sicut de se Paulus dicit: Qui prius fui blasphemus, et persecutor, et contumeliosus. Et videbant, inquiens, quoniam qui prius expugnabant hanc fidem, idem nunc illam praedicat, et in me glorificabant Deum. Est etiam ut qui in pluribus offendit, pluribus pro eo Dominum deprecantibus citius remedium consequantur. Idque probat ex Gregorii Epistola 32. lib. 13. ad Felicem Siciliensem Episcopum.

Ex his (inquit Bagotius, Dissert. 1. De Poen., cap. 10.) intelligitur temporis illius usus ac disciplina, atque imprimis ab Hincmaro agnoscitur duplex excommunicatio, altera mortalis, altera medicinalis; nec enim medicinale Sacramentum appellaret, nisi sciret aliud esse, quo membrum putre poenitus abscinditur, non sanatur. Secundo, ait hoc poenae genere non animadverti, nisi in peccantes publice gravioribus criminibus, quae leges condemnant publice. Tertio, id ita fieri vult, ut neget quemquam rationabiliter posse secerni, vel de gradu deiici, seu deponi, si Clericus est, vel excommunicatione plecti, si Laicus est, nisi de criminibus, aut publice sponte confessum, aut aperte convictum. Quarto, cum publica poenitentia criminis publicam confessionem semper coniunctam fuisse ait, si ea Ecclesiastico iudicio imperata fuit, ita tamen ut non fuerit eadem Clericorum, et Laicorum iudicii, Confessionis, convictionisque ratio. Quinto, hanc criminum graviorum et publicorum poenitentiam publicam distinguit a secreta Confessione et Poenitentia, videlicet Sacramentali, quaque illa crimina gravia solvebantur, ita ut publica illa poenitentia non esset instituta pro illorum solutione, seu remissione coram Deo, sed ob alia commoda, quae recenset. Sexto tandem, tres Poenitentiae agendae rationes, et causas affert: prima est, ut tollatur Ecclesiae scandalum, quodque plurimorum constat perpetratum notitia, fiat sanatum scientia: secunda, eiusdem Ecclesiae aedificatio, et ut quos ille peccator exemplo suo destruxerat, quantum in se fuerat, eosdem atque alios plures sanaret suae humilitatis antidoto, aut etiam a peccato simili deterreret. Tertia est, ut poenitens Ecclesiae suffragiis citius remedium, et poenae, quae exolvenda superest, remissionem acciperet. Denique Hincmarus insinuat, Sacerdotes de secrete sibi confessis peccatis salubria consilia dare posse, seu consulere, ut eorum rei spontaneam poenitentiam illam agant, adeo ut probabile sit ibi eam, quam nos superius docuimus poenitentiam publicam, alteram spontaneam, ac petenti concessam, alteram imperatam intelligi. Sed ut haec probabilia sint, aut omnino dubia, id unum quod in quaestione positum est, certum ac exploratum efficitur, neminem rationabiliter secerni, aut publicae poenitentiae subdi iudicio Ecclesiastico posse, nisi peccante publice, et de gravibus criminibus, quae leges publice condemnant, aut sponte confessum publice, aut aperte convictum. Ita Bagotius.

✳ « DICES 5: Veteres Canones Poenitentiam publicam imponunt graviorum criminum reis, nec distinguunt uspiam inter crimina publica et occulta: atqui inter utraque distinxissent si occulta non fuissent subdita publicae poenitentiae legibus: ergo occulta etiam poenitentiae publicae legibus erant subiecta. — RESPONDEO, plures e veteribus Canonibus ad Poenitentiam publicam peccata publica designare, ad occulta excludenda. Sic enim habet Canon 32. Concilii Carthaginensis tertii: Cuiuscumque poenitentis vulgatissimum crimen est, quod universa Ecclesia noverit, ante absidem ei manus imponatur. Mos enim erat veteris Ecclesiae, ut publici poenitentes ante absidem, hoc est, sedem episcopalem reconciliarentur per manus impositionem. Sed ritus ille observari mandatur tantum erga eos quorum vulgatissimum est crimen: ergo illi quorum crimina occulta sunt publicam Poenitentiam non agebant. Quod si plurimi Canones distinctionem illam peccatorum publicorum et occultorum non fecerunt, eam consulto omiserunt, primo ut inutilem; omnibus enim notissimum erat Ecclesiam de occultis non iudicare, neque posse secretum crimen per publicam Poenitentiam contra sigillum Confessionis adduci in omnium notitiam aut suspicionem saltem. Secundo eam omiserunt distinctionem ut intelligerent poenitentes, peccata licet occulta esse gravissima, poenasque sibi imponendas ex canonibus metiendas esse, eo solum praetermisso quod publicae non essent.»

DICES 6: Stare sine Communione est publicam agere Poenitentiam: sed peccatorum occultorum rei iubebantur stare sine Communione: Probatur ex Can. 34. Epistolae canonicae S. Basilii ad Amphilochium cuius haec sunt verba: Adulterio pollutas mulieres, et confitentes ob pietatem vel quomodocumque convictas publicare quidem Patres nostri prohibuerunt, ne convictis causam mortis praebeamus: eas autem stare sine Communione iusserunt donec impleretur tempus poenitentiae. — RESPONDEO: nego maiorem: cum enim quilibet pro sua conscientia ad sacram synaxim accederet, necnon iuxta conscientiae suae directoris secretum consilium, omnes qui sine Communione stabant non censebantur publici poenitentes: sed illi tantum qui ex sententia Antistitis ab Eucharistia separabantur, vel iussu praepositorum poenitentiae ad solemnes publicae poenitentiae ritus adigebantur. Id innuit pluribi S. Chrysostomus redarguens christianos qui ita vivere student ut inter publicos poenitentes a sacrorum mysteriorum celebratione excludi non possint, nec tamen eam animae puritatem acquirere ac servare satagant, qua ad eorumdem mysteriorum perceptionem admitti mereantur. Mulieres igitur secreto pollutae adulterio stare poterant sine Communione, nec tamen inter publice poenitentes deputari. Adde quod illarum mulierum crimen iuxta genuinum canonis sensum non erat omnino occultum. Illud enim non dicitur occultum de quo convinci quis potest: Canon autem notat adulteria de quibus mulieres convinci possent: haec igitur occulta omnino non erant. Neque etiam occulta erant illa quae sponte ob pietatem confitebantur: ibi enim non confessio secreta et auricularis, sed publica et quae fiebat coram Antistite eiusque concilio seu coram presbyterorum senatu significatur. Huius enim rei argumentum est quod Canon disiunctive eodemque sensu loquatur de confessione et de convictione adulterarum: sed convictio fiebat coram presbyterorum senatu: ergo et confessio. Id etiam indicant haec verba: confitentes ob pietatem. Confessio enim illa publica fiebat ad maiorem humilitatem firmiusque pietatem amplexandi propositum. Confessio autem secreta non pietatis solum sed necessitatis erat, cum publica confessio non eligebatur. Quod autem decernit canon publicanda non esse huiusmodi crimina, hoc intelligendum est respectu totius populi cui revelare ea quae in consessu Sacerdotum probata vel sponte declarata fuerant, cautum erat. Itaque huiusmodi adulteria, utpote partim publica, partim etiam occulta, etiam poenitentiae partim publicae, partim occultae subiicienda esse decernitur.

OBIICIES 7. Ex S. Ambrosio, lib. 2. De Poenitentia, cap. 16. Si quis igitur occulta crimina habens, propter Christum tamen studiose Poenitentiam egerit... volo veniam reus speret, petat cum lacrimis, petat cum populi totius fletibus, ut ignoscatur obsecret: et cum secundo et tertio dilata fuerit eius communio credat remissius se supplicasse. — RESPONDEO, Patres equidem occultos etiam peccatores ad humiliorem et luctuosiorem Poenitentiam sponte suscipiendam aliquando adhortasse, sed numquam coegisse. Hinc multi licet gravioribus criminibus non contaminati, ex humilitatis et severioris poenitentiae affectu inter publice poenitentes aliquot dies aut menses iuxta directoris consilium transigebant. Alii etiam gravioribus criminibus occultis rei inter eosdem aliquamdiu stabant, sed hoc fiebat eo consilio, eaque prudentia, ut nemo posset coniicere an ex solo devotionis affectu, an propter leve vel gravius crimen id oneris suscepissent. Hunc autem viguisse in Ecclesia morem constat ex facto Wambae Gothorum Hispanorum regis, qui licet sanctitate insignis, et gravioribus criminibus immunis, Poenitentiam publicam sibi imponi aeger postulavit, eaque cum ex morbo convaluisset, perfunctus est, regno ad Ervigium principem translato, ut refert Concilium Toletanum duodecimum, Can. 1. et Lucas Tudensis. Eadem Ecclesiae consuetudo probatur ex Concilio Toletano 13. Can. 10. quo Gaudentii Valeriensis episcopi respondent Patres: hic Poenitentiam aeger susceperat, illaque perfunctus, cum in pristinam sanitatem restitutus esset, dubitabat utrum sacerdotii et episcopatus sibi liceret munia obire. Dubio episcopis Toleti congregatis proposito, visum est illis, ut reconciliatione praemissa soliti Ordinis retineret officio. Si enim, inquiunt, regulae praecedentium Patrum (concilii scilicet Toletani quarti, Can. 53.) eos qui Poenitentiam in discrimine mortis accipiunt, et nulla de se manifeste scelera confitentur (si adsit tamen in his et talibus probitas morum ad ecclesiasticos gradus pervenire permittunt, quanto magis ut hi qui in ipso Sacerdotio constituti Poenitentiam accipiunt a sui Ordinis officio non retrahantur? Tantum si se ipsi mortalium criminum professione propria non notarunt.”