Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Certum esse quod peccatum quodlibet etiam levissimum necessario debeat elui ante consecutionem felicitatis aeternae, nihil enim coinquinatum intrabit in regnum caelorum, neque ullus ascendet in montem Domini aut requiescet in monte sancto eius, nisi innocens manibus. et mundo corde: hinc beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. At controvertitur inter Theologos quibus mediis ac remediis leviora peccata, quae venialia dicuntur, possint dilui, et remitti: nam ea multis modis expiari posse apertissime docet Concil. Tridentinum, Sess. 14. cap. 5. ubi ait: Venialia, quibus a gratia non excludimur, et in quae frequentius labimur, quamquam recte et utiliter citraque omnem praesumptionem in confessione dicantur, quod piorum hominum usus demonstrat, tacere tamen citra culpam, multisque aliis remediis expiari possunt. Porro quae sint ista remedia cum Concilium non exprimat, inde ansam sumpserunt Theologi varios proferre modos, quibus eiusmodi peccata deleri ac remitti posse existimant.

NOTANDUM 2. Tria esse praecipua et capitalia remedia, quibus maxime censeri potest peccatum veniale posse expiari. nempe virtutem Poenitentiae, frequentationem Sacramentorum, maxime Poenitentiae, et Eucharistiae, necnon et sacras quasdam actiones, quas Theologi Sacramentalia appellant, suntque numero decem, iuxta veteres Theologos; nempe confessio communis, quae fieri solet initio Missae, et in fine completorii, pectoris percussio in signum doloris et poenitentiae, aquae benedictae aspersio, actus doloris interni de peccatis eiusdem oratio, maxime Dominicalis, signi crucis impressio, comestio panis benedicti, Eleemosynae largitio, Extrema-Unctio, poenae constans perpessio, et opera misericordiae; quae omnia his versibus comprehenduntur:

Confiteor, tundo, respergo, conteror, oro,
Liquor, edo, dono, per quae venialia tollo:
Unctio, poena levis, compassio quae fit egenis.

Alii vero Theologi, maxime recentiores, sex dumtaxat eiusmodi actiones sacras peccati venialis relaxativas numerant, quas complectitur sequens versus:

Orans, tinctus, edens, confessus, dans, benedicens.

Quae significant primo, orationem Dominicam, in qua culpas quotidianas nobis dimitti oramus: secundo, aquam benedictam, quae, ut diximus in prima Disputatione, varios habet effectus, maxime efficaciam dimittendi peccata venialia, ex opere operantis: tertio, panem benedictum: quarto, Confessionem generalem: quinto, largitionem eleemosynae: sexto, benedictionem Episcopi, vel Abbatis consecrati. Quaeritur ergo, utrum non solum per virtutem Poenitentiae speciatim, aut communiter acceptae, necnon et per receptionem Sacramentorum, sed etiam per eiusmodi Sacramentalia peccatum veniale diluatur.

NOTANDUM 3. Ex Doctore in 4. dist. 21. qu. 1. num. 8. peccatum veniale praeter obligationem ad poenam, relinquere in anima aliquam maculam, seu reatum culpae; cum enim dixisset num. 6. duplicem esse sententiam circa remissionem peccati venialis, quarum prior est: Quod nihil aliud est, inquit, culpae venialis remissio, quam solutio poenae temporalis debitae pro ea: quia post actum transeuntem, culpa quae manet, nihil aliud est, nisi reatus ad poenam debitam: iste autem reatus venialis non est nisi ad poenam temporalem: subdit n. 8. Sed iste modus non placet, quia videntur Sancti distinguere inter remissionem culpae cuiuscumque, et poenae, et maxime inter remissionem culpae, et solutionem poenae debitae illi culpae. Haec autem veritas a posteriori manifeste colligitur ex universali praxi Ecclesiae, quae imponit Poenitentiam Sacramentalem pro solis venialibus confessis, et per absolutionem quoad culpam remissis. Ratio a priori est, quia peccatum veniale est vera et realis Dei offensa, iuxta illud Iacobi Apostoli, cap. 3. In multis offendimus omnes. Sicut ergo peccatum mortale, quia gravis offensa, relinquit post se maculam habitualem gravem; pari utique ratione peccatum veniale, quia levis offensa, relinquit post se habitualem maculam levem. Utrumque ergo displicet Deo, quia per utrumque violatur lex Dei, adeoque est virtualis quidam contemptus Dei, qui non potest ei non vere et realiter displicere, licet inaequaliter: quaeritur autem qualiter hic reatus culpae venialis dilui possit tam in vita, quam post mortem.

Conclusio prima. — PECCATUM VENIALE REMITTITUR IN HAC VITA QUANTUM AD REATUM CULPAE ET POENAE, NON SOLUM PER ACTUM POENITENTIAE FORMALIS AUT VIRTUALIS, SED ETIAM PER RECEPTIONEM SACRAMENTORUM, ET QUODLIBET OPUS MERITORIUM, AC SUBINDE ETIAM PER SACRAMENTALIA. Haec Conclusio quatuor partibus constat, quarum

Probatur prima, nempe quod peccatum veniale remittatur per actum Poenitentiae formalis aut virtualis; siquidem per id remitti potest peccatum veniale, per quod mortale potest expungi: at ad deletionem peccati mortalis sufficit actus Poenitentiae, non solum formalis, sed etiam virtualis, ut dictum est in Quaestione praecedenti: igitur multo magis utriusque Poenitentiae actus ad id sufficiens erit. Deinde, id sufficit ad remissionem peccati venialis, quod ei opponitur: sed Poenitentia virtualis sufficienter opponitur virtuali peccato; nam in veniali est recessus non quidem ab amicitia, quam tantum solvit peccatum mortale, sed a familiaritate Dei, propterea quod peccatum istud sit conversio aliqua inordinata ad creaturam: sed in Poenitentia virtuali, qualis est actus caritatis, est recessus a creatura, et accessus ad familiaritatem Dei: igitur ad eiusmodi peccati expiationem sufficit Poenitentia virtualis.

DICES: Peccatum veniale non tollitur, nisi per id quod ipsi oppositum est: sed Poenitentia virtualis ipsi non opponitur; si quis enim actus sit Poenitentiae virtualis, maxime actus ferventissimae caritatis: sed hic non opponitur peccato veniali: tum, quia potest cum eo subsistere: tum, quia devotio erga res divinas, et mendacium iocosum nullam habent oppositionem: siquidem mendacio opponitur veritas, non autem devotio: igitur, etc. — NEGO minorem, et ad eius probationem dico, quod quamvis actus ferventissimae caritatis aut devotionis non opponantur formaliter peccato veniali, opponuntur tamen virtualiter, et secundum rationem genericam: nam utraque illa virtus prompte tendunt in Deum, et cum animi alacritate; ac subinde opponitur retardationi, seu languori tendentiae motus in Deum, quam infert peccatum veniale.

Probatur secunda pars, nempe quod peccatum veniale remitti possit per receptionem Sacramentorum novae Legis: Tum, quia omnia novae Legis Sacramenta ex primaria Christi Domini haec instituentis intentione ordinantur in remedium peccati mortalis; ad quod eluendum duo maxime instituuntur, nempe Baptismus, et Poenitentia: cetera vero ordinantur ad illud praecavendum, ut diximus initio huiusce Tractatus: igitur cum venialia peccata longe facilius quam mortalia remittantur, consequens est, quod per receptionem eiusmodi Sacramentorum peccata venialia possint remitti. Tum, quia omnia Sacramenta nobis applicant fructum Passionis Christi, suntque instituta ad sanctificandas animas, easque perfecte disponendas ad gloriae aeternae consecutionem: igitur et ad tollenda omnia impedimenta, quae possunt ab eiusmodi consecutione remorari: cum igitur venialia ab ea retardent, inde fit, quod per Sacramenta possint remitti. Tum deindeque, quia singula Sacramenta habent specialem vim et efficaciam circa remissionem peccati venialis: nam Baptismus, cum sit regeneratio spiritualis, transmutat omnino hominem a statu peccati ad statum gratiae; unde Concilium Florentinum dicit, effectum huius Sacramenti esse remissionem omnis culpae, tam originalis, quam actualis; sub culpa autem actuali continetur veniale peccatum. Idem constat de Sacramento Poenitentiae, quod ordinatur maxime ad deletionem peccatorum mortalium; ergo potiori iure ad remissionem venialium. Unde Concil. Trid. docet peccata venialia esse materiam sufficientem absolutionis Sacramentalis, ut declarabimus infra, agendo de Confessione. Idem patet de Confirmatione, cuius virtus propria maxime ordinatur ad conferendum incrementum vitae spiritualis; et per consequens ad ea removenda, quae eiusmodi incremento et perfectioni opponuntur, qualia sunt peccata venialia. Constat pariter de Eucharistia, quae instituta est per modum cibi et nutrimenti spiritualis, cuius propria virtus est restaurare quod deperditur per calorem concupiscentiae: ac subinde eluere peccata venialia, quae eiusmodi spiritualem vitam infestant. Adde quod proprius huius Sacramenti effectus sit excitare fervorem caritatis; ac subinde amovere venialia, per quae eiusmodi fervor imminuitur. Unde Concilium Trid., Sess. 13. cap. 2. appellat hoc Sacramentum antidotum, quo liberemur a culpis quotidianis, et a peccatis mortalibus praeservemur. Patet denique de ceteris Sacramentis, quae sanctitatem specialem animae conferunt, et vigorem spiritualem, non solum ad declinanda, sed etiam ad eluenda leviora delicta, quae eiusmodi vitae perfectioni et conservationi opponuntur.

Tertia pars, nempe quod peccatum veniale remitti possit per quodlibet opus meritorium, traditur a Doctore n. 8. supra laudato, ubi ait: Potest dici alio modo, quod peccatum veniale in ista vita remitti potest non tantum per poenam interiorem, vel exteriorem, quia illi non est necessaria ad hoc: sed per aliquem actum Deo magis acceptum, quam peccatum veniale displiceat: et hoc vel relatum ab ipso operante ad hoc peccatum veniale remittendum, vel non relatum ab ipso, sed a Deo acceptante in ordine ad illud. Quibus verbis Doctor significat peccatum veniale, non solum posse condonari per actum Poenitentiae, sive internae sive externae, sed etiam per quemcumque actum bonum et meritorium, qui magis sit acceptus Deo, quam odiosus ipsi fuerit actus peccati venialis. Quae utique Doctoris sententia probatur primo, quia si ad id quodlibet opus bonum non sufficeret, maxime quia ad id requireretur actus Poenitentiae actualis aut virtualis: sed ita non est. Probatur: si Poenitentia actualis aut virtualis ita necessario praerequireretur ad remissionem peccati venialis, sequeretur inde, quod veniale peccatum non maiori facilitate solveretur, quam mortale; siquidem mortale peccatum potest tolli, et condonari per actum caritatis, necnon et per martyrium, absque ulla formali detestatione praevia; quidni igitur pari ratione per quodlibet opus meritorium procedens ab eximia caritate, possit expiari? Deinde, peccatum veniale non deletur per Contritionem actualem, aut habitualem: igitur ad illius expiationem non requiritur Poenitentia formalis aut virtualis. Consequentia patet. Antecedens probatur: peccatum illud non remittitur per contritionem, quod cum illa potest subsistere: sed veniale peccatum subsistere potest cum actu contritionis: ergo, etc. Maior constat: eatenus enim peccatum per Poenitentiam deletur, quatenus Poenitentiae actus ipsi opponitur, nec cum eo subsistere potest. Minor vero probatur: peccatum tamdiu non deletur quamdiu peccator in ipso complacet: at qui elicit actum contritionis, per quem obtinet remissionem peccati mortalis, potest revocare in memoriam aliquod peccatum veniale sine proposito emendationis; ac subinde peccatum veniale subsistere potest cum actu contritionis: igitur, etc. Denique, quidquid confert Contritio extra Sacramentum, conferre potest attritio iuncta Sacramento Poenitentiae: sed omnia peccata venialia per attritionem cum peccato non semper delentur, ut docet Conc. Trid., Sess. 14. c. 5. verbis in primo Notabili a nobis laudatis, ubi significat peccata venialia in Confessione taceri posse citra culpam. multisque aliis remediis expiari posse: haec autem remedia distincta a Confessione et Poenitentia debent habere efficaciam delendi ipsa, non aliter quam per satisfactionem, et consequenter per exhibitionem alicuius operis aequivalentis in finem remissionis ipsorum: sed opus aequivalens potest esse in materia cuiuscumque virtutis, v. g. fidei, eleemosynae, orationis, ieiunii, quia haec opera sunt satisfactoria, ut ex Scriptura constat; ieiunium autem, eleemosyna, et oratio numerantur a Patribus, et Doctoribus inter partes satisfactionis; imo et quodcumque opus bonum potest hunc effectum habere: ergo maxime pro peccatis levibus. Porro ut quicumque actus meritorius habeat efficaciam ad delenda peccata venialia, opus est quod per modum satisfactionis et compensationis eliciatur et offeratur in eum finem; si enim actus Poenitentiae et contritionis, necnon et dilectionis Dei, non sit sufficiens ad deletionem peccati venialis, quando ad illud implicite vel explicite non dirigitur, ut mox dictum est, multo minus eam efficaciam obtinebit quilibet alius actus bonus minoris ordinis et dignitatis. Adde quod si ad exhibendam satisfactionem pro peccato proprio debitam per ieiunium, necesse sit, ut ieiunium istud, quod varios ob fines posset fieri, dirigatur ad eiusmodi satisfactionem intendendam; sic etiam ut opus satisfactorium valeat pro dimittendis peccatis venialibus, requiritur, ut fiat ea intentione, quae non tribuit quidem operi bono valorem, sed applicationem.

Probatur denique quarta pars, nempe quod Sacramentalia vim habeant remittendi peccatum veniale; illa namque non solum a Theologis, sed etiam a summis Pontificibus, et SS. Patribus dicuntur ex benedictione Ecclesiae sanctificare et mundare: sed non mundant a peccatis mortalibus: igitur mundare debent a venialibus. Minor constat: si enim mundarent a peccatis mortalibus, conferrent primam gratiam; sicque haberent veram ac perfectam rationem Sacramenti. Minor vero iam probata est de aqua benedicta, necnon et de pane benedicto q. ult. a. 1. praeced. Tractatus. — Probatur vero de ceteris, imprimis vero de oratione Dominica; nam S. August. in Enchiridio. c. 71. et ex eo Toletanum quartum c. 9. ait: De quotidianis brevioribus levibusque peccatis, sine quibus haec vita non ducitur, quotidiana oratio fidelium satisfacit: eorum enim est dicere: Pater noster, qui es in caelis, etc. delet omnino haec oratio minima, et quotidiana peccata. Nec valet reponere cum Vazquezio id esse intelligendum de oratione, quae habeat annexum motum contritionis et Poenitentiae: haec enim responsio omnino fictitia est: alioquin talis levium remissio non esset magis tribuenda orationi Dominicae, quam aliis orationibus, ex quibus excitari potest contritio, v. g. Psal. Miserere mei, Deus, necnon et aliis Psalmis Poenitentialibus. Adde quod non contritioni, sed huic petitioni: Dimitte nobis debita nostra, talis remissio tribuitur, quod maxime significat S. Aug., in lib. De Correptione et Gratia, cap. 5. ubi ex illis verbis orationis Dominicae probat, neminem esse sine peccato, idque confirmat auctoritate S. Cypriani, qui hunc locum Dominicae orationis exponens, ait: Quam necessario autem, quam providenter, et salubriter admonemur, quod peccatores sumus, qui pro peccatis rogare compellimur, ut dum indulgentia de Deo petitur, conscientiae suae animus recordetur. Ne quis quasi sibi innocens placeat, et se extollendo plus pereat, instruitur, et docetur se peccare quotidie, dum quotidie pro peccatis iubetur orare. Sic denique et Ioannes in epistola sua ponens, dixit: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est. — Idem constat de Confessione generali, quae fieri assolet in principio Missae et Completorii; haec enim peccatorum publica et generalis accusatio efficaciam habet, dum ex animo et affectu pietatis ac Religionis fit, remittendi non solum peccatum veniale, sed etiam satisfaciendi pro mortalibus dimissis, ut docet S. Aug., lib. 50. Homiliar. Homil. ult. c. 9. et Epist. 108. — Ad id etiam maxime confert eleemosynae largitio, ut praeclare docet S. Hieronym. ad c. 4. Danielis, ubi inter cetera ait: Sciendum est, quod si Nabuchodonosor bona opera facienti venia repromittitur, multo magis promittitur, qui leviora peccata commiserunt. — Tandem ad id confert Episcopalis benedictio, ut communiter docent Theologi. — Sciendum est autem, quod huiusmodi Sacramentalia non habent illam efficaciam remittendi veniale peccatum, nisi praevium vel coniunctum habeant motum animi ex parte ea sibi applicantis: siquidem ad id requiritur, ut nobis mediante fide nostra, et cultu Religionis applicentur, quia sunt caeremoniae sacrae, quorum usus debet esse religiosus, et fieri humano modo; ideo in amentibus aut dormientibus forte non habent effectum talem, licet in infantibus habeant alios effectus, ut fugandi daemones, et similia.

PETES. Utrum Sacramentalia remittant peccatum veniale ex opere operato, vel ex opere operantis? — RESPONDEO, quod si remittere peccatum ex opere operato, idem significet, ac illud praestare nedum intuitu dignitatis et meriti actus eliciti ab operante, sed etiam ex suffragante alterius merito, sic Sacramentalia dici possunt ex opere operato illam remissionem efficere: quia habent hanc efficaciam, quatenus Ecclesiae sanctitas ipsis moraliter applicatur mediantibus precibus, quibus hunc effectum ipsis impetrat a Christo Domino. — Si vero dicatur ex opere operato effici, quod de condigno, et infallibiliter ex meritis alterius datur vel operatur, tunc ista Sacramentalia dici non possunt agere ex opere operato: tunc quia tantum hanc efficaciam suis precibus eis obtinet Ecclesia, quatenus videlicet exorat Deum, ut conferat auxilia quaedam supernaturalia ad eliciendos actus supernaturales, quibus formaliter aut virtualiter peccata venialia displaceant, et revocentur: eatenus enim censentur remittere venialia, quatenus caeremoniae sunt sacrae, quarum usus religiosus excitat in nobis vel attritionem, vel devotionem seu fervorem caritatis, quo ipsa remittantur: cum enim venialia opponantur fervori caritatis, cuius ardorem imminuunt. cumque nulla privatio possit tolli, nisi per positionem formae oppositae, non videntur aliter Sacramentalia remittere peccatum veniale, quam obtinendo ex meritis Christi per preces Ecclesiae auxilia quaedam supernaturalia, quibus homo excitetur et iuvetur ad eliciendos ferventes actus caritatis, vel Poenitentiae, per quos talia peccata formaliter aut virtualiter retractentur. Unde in amentibus aut dormientibus adultis, eorum applicatio forte non haberet illam efficaciam remittendi venialia, licet in infantibus habeant alios effectus, puta fugandi daemones, et praepediendi infestationes maleficiorum.

DICES: Si Sacramentalia solum remitterent peccatum veniale excitando fervorem caritatis, sequeretur nullam esse differentiam inter illa et sacras imagines; siquidem illae etiam in nobis excitant pios motus, necnon et caritatis fervorem: sed hoc videtur absurdum: ergo et illud unde sequitur. — NEGO sequelam maioris; et ad eius probationem dico, hoc interesse discrimen inter Sacramentalia, et sacras imagines, quod haec in nobis fervorem caritatis excitent solum obiective, quatenus ad earum conspectum excitatur recordatio meritorum ac virtutum eorum quos repraesentant: Sacramentalia vero id efficiunt etiam impetrative, quatenus ex meritis Christi per preces Ecclesiae impetrant a Deo auxilia supernaturalia quibus homo ferventes actus caritatis eliciat.

Conclusio secunda. — GRATIA HABITUALIS PRAEREQUIRITUR ANTECEDENTER, NON AUTEM FORMALITER, AD PECCATI VENIALIS REMISSIONEM: ACTUALIS VERO CONCOMITANTER. Haec Conclusio tres habet partes, quarum

Primam indicat Subtilis Doctor, cum ait dist. 15. q. 1. n. 7. « De potentia ordinata Deus non disposuit alicui peccatori dare primam gratiam, nisi in virtute meriti illius, qui erat sine peccato, scilicet Christi: quia, sicut tactum est supra, non disposuit sibi reconciliare inimicum, nisi per obsequium magis gratum, quam offensa eius erat sibi displicens: et tale obsequium eius est Passio Christi, vel meritum eius: et sicut non disposuit dare gratiam peccatori sine Passione, sine qua gratia nulla potest esse satisfactio (reconciliativa) omnino, quia nec aequivalens aliquo modo, nec simpliciter; nec in divina acceptione; ideo multo magis de potentia ordinata non est possibile satisfieri Deo de peccato, nisi in virtute Passionis Christi ». Quibus verbis significat Doctor, non posse satisfieri, nec reconciliari Deo, nisi beneficio et applicatione Sanguinis Iesu Christi; ubi etsi loquatur dumtaxat de reconciliatione et satisfactione, quae fiat propter peccatum mortale; attamen idem dici potest, proportione servata, de peccato veniali: pietati enim ac Religioni conveniens est, credere quod non remittantur peccata venialia, nisi gratis, et intuitu meritorum Christi. Quod utique satis aperte indicat S. Ioann., Epist. 1. cap. 1. Si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est. Post quae continuo subiungit modum remissionis eorum peccatorum dicens: Si confiteamur peccata nostra, fidelis est, et iustus, ut remittat nobis peccata nostra, et emundet nos ab omni iniquitate. Quod vero haec remissio fiat propter Christum, significat cap. sequenti, dum ait: Advocatum habemus apud Patrem Iesum Christum iustum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris.

Hanc veritatem indicat Apostolus, cum ait 1. Cor. 13. Si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest: ex hoc enim inferre licet, quod homo non possit satisfacere pro reatu culpae venialis, qui sufficit ad impediendam et differendam consecutionem vitae aeternae: alioquin multum sibi prodesse posset, si extra caritatem illam satisfactionem posset impendere.

NEC OBSTAT, quod, ut dicemus infra, possit homo citra caritatem satisfacere pro poena temporali: ex quo videtur inferri, quod sine caritate aliquid prodesse potest. — RESPONDEO enim, quod non multum sibi proficiat qui solvit pro poena temporali quod lege statutum est: quia quantum bonum est liberatio a poena, tantum malum est solutio aequivalens; non enim multum prodest furi, quod suspendatur, licet per suspendium satisfaciatur pro poena temporali, vel potius satis patiatur: quamvis igitur status peccati mortalis non tollat potestatem satisfaciendi pro poena temporali, tollit tamen satisfactionem reconciliativam pro culpa: quoniam haec gratia est et misericordia per Christum, quam non convenit concedi, nisi ei, qui per gratiam sanctificantem est vivum membrum Christi.

Hanc autem assertionem expresse tradit S. Bonaventura 4. dist. 21. p. 1. art. q. 1. « Dicendum, inquit, quod aliquorum positio fuit, quod venialia sine gratia gratum faciente deleri possint per gratiam gratis datam. Et rationem huius ostendere voluerunt pro eo videlicet, quod veniale peccatum non repugnat gratiae gratum facienti, sed gratis datae: nec offendit Maiestatem divinam, quia ibi non diligitur aliquid supra Deum, sed aliquantulum inordinate sub Deo; et ideo sicut mortale potest deleri per gratiam, quia ei repugnat, et quia gratia Deo offenso reconciliat, et quia Deum contemptum amare facit super omnia: sic veniale potest deleri per gratiam gratis datam, quae illam modicam inordinationem removet, et illam occasionem minus amandi Deum, ab ipsa anima tollit; nec oportet ibi esse gratiam elevantem animam ad dilectionem Dei super omnia, quia per veniale nihil amatur supra Deum. Sed haec positio, licet probabilis videatur, a veritate tamen deviat, si quis inspiciat: omne enim peccatum, eo ipso quod est peccatum, aliquo modo animam defoedat, et aliquo modo ipsam deordinat: et necesse est ex hoc, quod aliquo modo Deo displiceat. Quoniam igitur nota displicentiae minima, quae esse possit sine habitu, qui reducit ad complacentiam, et ad amicitiam, auferri non potest, tenendum est omnino de omni peccato generaliter, quod nullum omnino potest deleri sine gratia gratum faciente: sic enim decrevit nos sanare divina misericordia. Et hoc dicunt Sancti, et sonat Scriptura, quae maxime ponit gratiam esse necessariam ad delenda peccata ». Hucusque Doctor Seraphicus. Qui confirmat suam sententiam auctoritate S. Augustini 21. De Civitate, cap. 27. ubi ait: Verumtamen nec ipsa magna (peccata) a quibus omnino, mutatis in melius moribus recedendum est, dimittuntur orantibus, nisi fiat quod ibi dicitur: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Si enim minima peccata, sine quibus non est etiam vita iustorum, aliter non remittuntur; quanto magis multis et magnis criminibus involuti, etiamsi ea perpetrare iam desinunt, nullam indulgentiam consequuntur, si ad remittendum aliis, quod in eos quisquam peccaverit, inexcusabiles fuerint, cum dicat Dominus: Si autem non dimiseritis hominibus peccata, neque Pater vester dimittet vobis? Ex quibus infert Seraphicus Doctor, quod non alia ratione qui non remittit offensam a fratre acceptam, non potest a Deo sperare indulgentiam offensae ipsi irrogatae, quam quia qui non vult dimittere est in statu peccati mortalis, in quo nullam remissionem meretur quamdiu in eo habet complacentiam.

Probatur secunda pars, nempe quod nova infusio gratiae habitualis et sanctificantis non requiratur formaliter ad remissionem peccati venialis: id enim requiritur formaliter, quod requiritur ut forma tollens privationem, quae prius inerat: sed gratia sanctificans non est forma tollens maculam peccati venialis: quippe cum illud cum ea subsistat in viatore: ac subinde ad peccati venialis remissionem non est necessaria infusio gratiae sanctificantis.

PETES: Utrum saltem concomitanter aut consequenter illa remissio venialium requirat specialem gratiae sanctificantis infusionem? — RESPONDEO, id non esse necessarium: siquidem cui peccatum veniale remittitur, iam in eo existit gratia sanctificans: ac subinde non opus est, ut ei de novo infundatur.

DICES: Peccatum veniale imminuit fervorem caritatis: ergo ut remittatur necessum est fervorem illum restitui: sed non potest restitui, nisi per gratiam habitualem: igitur necessum est, ut aliquis illius gratiae gradus in huius peccati remissionem infundatur. — NEGO minorem: nam ut restituatur ille ardor caritatis, sufficit gratia actualis, quae hominem inordinate adhaerentem rebus temporalibus ab eis revocat, et ad Deum per actum dilectionis convertat.

Probatur tertia pars, nempe quod gratia actualis necessaria sit ad remissionem peccati venialis: quia 1. Ioann. 1. Sanguis Christi emundat nos ab omni peccato: ergo tam a veniali, quam a mortali. Porro Christi Sanguis absque gratia non agit. 1. Ioann. 2. Si quis peccaverit, Advocatum habemus apud Patrem. Et Arausicano 2. Can. 4. Purgamur a peccato per operationem S. Spiritus, quia ex Salomone, Praeparatur voluntas a Domino. Et ex Apostolo: Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere pro bona voluntate. Et Can. 7. Qui dicit per naturae vigorem bonum aliquod ad aeternae vitae salutem pertinens nos cogitare, ut expedit, aut eligere posse, sine illuminatione et inspiratione Spiritus sancti, non intelligit vocem Domini dicentis in Evangelio Ioann. 15. Sine me nihil potestis facere. Nec illud Apostoli: Non sumus idonei cogitare aliquid a nobis, quasi a nobis. 2. Corin. 3. Can. 14. Nullus miser de quantacumque miseria liberatur, nisi qui Dei misericordia praevenitur, ut dicitur Psalm. 78. Cito anticipet nos misericordiae tuae, Domine. Et Psalm. 52.¹ Deus meus misericordia eius praeveniet me. Can. 22. Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Si quis homo veritatem et iustitiam habet, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut non deficiamus in via.

OBIICIES CONTRA PRIMAM PARTEM: Veniale peccatum non includit privationem gratiae, et cum ipsa subsistit: igitur ad illius remissionem non requiritur gratia habitualis. — DISTINGUO consequens: non requirit gratiam habitualem per modum causae formalis, physicae, aut moralis, concedo: per modum praerequisitae dispositionis, nego; nam, ut diximus, ut quis dignus sit consequendae remissionis peccati venialis quantum ad reatum culpae, debet esse acceptus Deo, ac proinde debet esse in statu gratiae sanctificantis.

OBIICIES 2. Peccata venialia remittuntur per Sacramentalia: sed illa ex aequo applicantur tam iustis, quam peccatoribus, ut patet de aqua benedicta, et pane benedicto, qui tam iustis, quam peccatoribus traditur: igitur ad remissionem peccati venialis non praerequiritur gratia habitualis. — Distinguo minorem: Sacramentalia applicantur tam iustis, quam peccatoribus ex intentione Ecclesiae in ordine ad remissionem peccati venialis, quasi ex aequo utrisque illa competerent, nego: propter alias utilitates, quas ex eiusmodi Sacramentalium applicatione accipere possunt peccatores, concedo: aspersione enim aquae benedictae, v. g. eis prodesse potest ad abigendas et removendas daemonum et maleficorum infestationes.

OBIICIES 3. Peccatum veniale remittitur in inferno; siquidem damnatis relaxatur poena peccatis venialibus debita: sed damnati nullam habent gratiam habitualem: igitur haec ad peccati venialis remissionem non praerequiritur. — Distinguo maiorem: remittitur quantum ad reatum culpae, nego: quantum ad reatum poenae, propter rationes quaest. seq. subiiciendas, concedo.

OBIICIES 4. Remissio venialium, quae fit simul cum remissione mortalium, non supponit gratiam habitualem; siquidem haec non praecedit illam mortalium remissionem: igitur peccatorum venialium remissio non requirit necessario gratiam habitualem. — Distinguo consequens: non requirit prioritate temporis et durationis, quia prius gratia habitualis non debet esse in peccatore, quam ei peccata dimittantur, concedo: non requirit per exigentiam et simultaneam existentiam, nego: non potest enim de via ordinaria remitti peccatum, quin adsit gratia habitualis, per quam restituimur in amicitiam Dei, et in ius ad hereditatem aeternam.

OBIICIES 5. Contra ultimam partem: unum contrarium tollitur per aliud: veniale peccatum est actus naturalis, alicui saepe naturali virtuti contrarius, ut iocosum mendacium veracitati, excessus in cibo et potu temperantiae. — Nego minorem: in eo quippe statu, quo vivimus ad ordinem gratiae, gloriaeque supernaturalem promovendi, non solum veniale opponitur naturali perfectioni, sed etiam supernaturali, puta fervori caritatis, et familiaritati cum Deo. Quare tolli non potest, nisi per divinae caritatis fervorem, et actum supernaturalem, quo familiaritas illa Dei restituatur.

OBIICIES DENIQUE: Veniale peccatum est tantum nimia quaedam ad creaturas adhaesio: sed naturaliter, et absque auxiliis gratiae potest quis tollere hanc nimiam adhaesionem, per actum scilicet amoris Dei, ut Creatoris: igitur naturaliter absque divinae gratiae auxilio potest quis consequi peccatorum venialium remissionem. Maior constat: non enim peccatum veniale evertit ordinem ad ultimum finem, sed solum peccator per illud nimis inhaeret creaturae, salvo tali fine. Minor etiam patet: nam in statu naturae purae, quem in quinto volumine pag. 69. diximus esse possibilem, potuissent esse peccata venialia: in eo autem statu non potuissent elui alio modo, quam per actum amoris Dei, ut Creatoris. — Nego minorem: illa enim nimia adhaesio creaturis, et retardatio ab ultimo fine, non solum est contra virtutem naturalem, sed etiam opponitur alicui perfectioni supernaturali, nimirum fervori caritatis, et familiaritati hominis cum Deo, subindeque tolli non potest, nisi per aliquem caritatis fervorem, aut alterum actum supernaturalem aliquo modo avertentem hominem a creaturis, et convertentem ad Deum: quae utique conversio fieri non potest, nisi per aliquod auxilium supernaturale. Ad illius probationem dico, primo dubium esse, utrum revera in statu naturae purae possent esse quaedam peccata venialia, nam status ille talis dicitur, maxime ex eo quod sit immunis ab omni peccato, et gratiae auxilio. Secundo dico, quod si forte in eo statu fierent venialia peccata, illa essent diversae rationis a nostris, eo quod tunc non fuissent opposita fervori caritatis, et familiaritati hominis cum Deo, sicut ea quae modo fiunt in statu naturae elevatae ad ordinem supernaturalem: ideoque potuissent remitti per amorem naturalem Dei, ut Creatoris, aut per actum cuiuscumque virtutis naturalis.

Conclusio tertia. — REMITTITUR PECCATUM VENIALE, VEL POST MORTEM, VEL IN INSTANTI MORTIS, INTUITU MERITORUM PRAECEDENTIUM, NON AUTEM RATIONE MERITI DE NOVO ELICITI.

Haec Conclusio tres habet partes, quarum prima est, quod revera peccatum veniale quantum ad reatum culpae possit remitti in purgatorio, et post mortem, aut in instanti mortis: secunda, quod haec remissio fiat ratione operis meritorii praecedentis: tertia, quod non fiat intuitu actus meritorii de novo eliciti.

Prima pars docetur non solum ab omnibus Theologis, sed etiam a SS. Patribus, illamque expresse tradit Doctor in Reportatis dist. 21. q. 1. n. 2. « In ista quaestione, inquit, conclusio est certa, quod peccatum aliquod potest dimitti post mortem, non tantum quantum ad poenam, quia scilicet poena illi peccato debita, non fuit hic soluta; sed etiam quantum ad culpam in se; quod utique probatur, quia nullus salvabitur cum aliquo peccato: sed existens cum aliquo peccato veniali potest dormire, et dormiendo mori: et similiter potest aliquis venialiter peccare usque ad ultimum instans, quo anima egreditur a corpore. Constat autem, quod sic morienti numquam fuit dimissum peccatum hoc veniale: igitur vel intraret gloriam sine remissione culpae talis venialis, vel ibi remittetur ei: at non intrabit gloriam sine remissione talis venialis; quoniam non intrabit in eam aliquod coinquinatum. Apoc. 21. ergo ibi remittetur ei ».

Eamdem sententiam colligit Magister Sententiarum in 1. d. 21. ex illis verbis Christi, Matth. 12. Qui dixerit (verbum) contra Spiritum sanctum, non dimittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro: ex quo, inquit, datur intelligi, sicut SS. Doctores tradunt, quod quaedam peccata in futuro dimittentur, quaedam enim culpae in hoc saeculo relaxantur, quaedam vero parvae etiam in futuro, quae quidem post mortem gravant, sed dimittuntur, si digni sunt, si bonis actibus in hac vita meruerunt, ut dimittantur eis. Illi autem Doctores sunt maxime SS. Patres, praesertim S. Augustinus, De Civitate, cap. 24. ubi ait: « neque enim de quibusdam veraciter diceretur, quod non eis remittatur, neque in hoc saeculo, neque in futuro, nisi essent, quibus etsi non in isto, tamen remitteretur in futuro. » Idem colligit S. Gregorius Magnus, lib. 1. Dialogi, cap. 39. ubi expendens praefata S. Matthaei verba, ait: in qua sententia datur intelligi, quasdam culpas in hoc saeculo, quasdam vero in futuro posse luxari, quod enim de uno negatur, consequens intellectus patet, quia de quibusdam conceditur. Idem docent S. Isidorus, lib. De officiis Ecclesiasticis, cap. 18. S. Bernardus, Serm. 16. in Cantica, etc.

DICES 1: Nullus iustus potest peccare post mortem: ergo nec a reatu peccati surgere. Patet antecedens. Consequentia probatur: tum, quia eadem est ratio de potentia ad peccandum, et resurgendum a peccato: tum, quia facilius est cadere, quam resurgere: tum denique, quia resurgere a peccato non videtur ei competere, qui non potest mereri, sed qui non potest in aliquo statu cadere non potest etiam mereri: igitur, etc. — Negat consequentiam Doctor, in 4. dist. 21. q. 1. n. 11. « Intelligendo, inquit, resurgere, pro liberari a peccato ». Ad primam autem probationem, ait, non esse simile inter posse peccare, et resurgere a peccato: quia peccare est libere agere, et pro statu viae (intellige de peccato demeritorio), nam docet Doctor, in 2. dist. 7. q. 1. « damnatos velle peccare, licet per illud peccatum nihil de novo demereantur: resurgere autem, idest, immunem fieri a peccato, non requirit libere agere etiam in via; quia vel secundum primam opinionem, non est nisi solvere poenam, et hoc est pati eam, vel iuxta secundam, non est nisi per merita prius habita in via, et pro tunc accepta, culpam nunc dimitti ». Ad secundam probationem consequentiae, ait: « Concedo, quod facilius est cadere, quam resurgere, prout resurgere dicit actum ordinatum in potestate simpliciter resurgentis: sed sic non accipitur resurgere in ista remissione peccati venialis. » Ad tertiam probationem, ait, falsum supponere, scilicet quod resurgere tunc est per actum voluntatis meritorium, qui tunc insit, sed per actum meritorium, qui prius infuit in vita, iuxta secundam opinionem, vel per nullum actum meritorium, sed tantum per pati poenam condignam pro illo peccato, secundum primam opinionem.

DICES 2: Nullum peccatum mortale post hanc vitam potest remitti: igitur nec veniale. Consequentia patet: videtur enim esse eadem ratio mortalis, et venialis, quippe cum dumtaxat differant secundum magis et minus. — Negat consequentiam Doctor, n. 12. « Quia, inquit, merita facta in vita non possunt acceptari in instanti mortis, ut per ea deleatur mortale, quia Deus disposuit mortale non delendum, nisi per susceptionem voluntariam Sacramenti, vel per aliquam dispositionem, tamquam per meritum de congruo, tunc vel usque tunc inhaerentem, quando peccatum deletur: non sic est in eo, qui discedit in mortali ». Ad probationem consequentiae respondet, « quod etsi peccatum mortale et veniale quandoque opponantur eidem virtuti, et privent eadem bonitate in genere naturae, aut moris, sed bonitate physica, aut morali, non tamen privant eadem bonitate morali theologica, quia peccatum mortale ex divina ordinatione opponitur gratiae iustificanti, et privat amicitia divina: secus autem est de peccato veniali »: non igitur mirum si unum remittatur post mortem, non vero alterum.

DICES 3: Peccatum veniale remitti potest per quamcumque poenam, maxime vero per poenam mortis: igitur non remanet dimittendum post mortem. — Respondet Doctor, n. 13. quod potest bene concedi, quod mors voluntarie accepta sit poena sufficiens pro poena cuiuscumque peccati venialis, et forte pro magna parte poenae debitae pro mortalibus dimissis. Nec obstat, quod est poena necessaria: quia aliquis potest necessarium voluntarie acceptare, et sic consonat, quod dictum est in secunda opinione, quod peccatum veniale deleatur in instanti mortis. Unde addit in Reportatis num. ult. quod mors posset imponi latroni pro satisfactione Sacramentali: « Et credo, inquit, quod si fur illam voluntarie sustineat, tanta posset esse illius contritio et displicentia, quod statim evolaret in caelum ».

Secundam partem probat Doctor, n. 8. « Quia, inquit, qui moritur in caritate, etsi post mortem non referantur ipsius opera meritoria ad veniale, in quo moritur, dimittendum; nec ipse etiam habeat aliquem actum novum meritorium, per quem deleatur veniale, tamen illa opera prius facta possunt esse a Deo relata ad remissionem istius venialis post mortem ». Quod sic probat: « quia, inquit, causa impedibilis, dum est impedita non ponit effectum, dum vero non est impedita, ponit: sed merita istius morientis in caritate essent causa sufficiens deletionis venialium istius, vel relata ab ipso, vel a Deo acceptante in ordine ad istud: sunt autem impedita dum iste vivit, si semper actu manet in peccato veniali: post mortem vero tunc non sunt impedita, quia tunc non contrahit actum peccati venialis: igitur per illa delebuntur venialia post hanc vitam, hoc est, in instanti separationis animae ». Ex quibus infert duo: « primum, quod in instanti mortis remittuntur venialia, quia tunc non manet actus peccati venialis, et per consequens tunc cessat impedimentum. Aliud, quod omne peccatum veniale morientis in caritate remittitur in hac vita, nisi ille continuet actum peccati venialis usque ad mortem, vel ad instans mortis ». Quibus omnibus Doctor significat, quod sicut iustus per bona opera meretur gloriam, si moriatur in gratia; ita etiam meretur, si decedat cum gratia, ut consequatur veniam suorum levium delictorum, sine qua non potest consequi gloriam, quam meretur: igitur habet ius ex meritis praecedentibus huius vitae, ut post mortem remittantur ei venialia, aut in instanti mortis, si quamdiu vivit in eis non complaceat.

Tertia denique pars probatur ex illo Eccl., cap. 11. Si ceciderit lignum ad Austrum, aut ad Aquilonem, in quocumque loco ceciderit ibi erit. Quibus significatur, nullum amplius esse locum meriti, vel demeriti post mortem: quod ultro fatentur omnes Theologi affirmantes statum huius vitae esse dumtaxat merito vel demerito praefixum. Hinc improbatur sententia S. Thomae affirmantis quaest. 7. De malo art. 11. peccata venialia remitti in purgatorio per actus contritionis, vel caritatis, quibus anima illa peccata detestatur, et retractat: inde enim sequeretur animas in purgatorio patientes posse adhuc mereri, cuius contrarium docent Theologi communiter.