Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Tria maxime hac in Quaestione occurrunt determinanda: primum, utrum Poenitentia sit virtus acquisita vel infusa, theologica aut moralis; secundum, ex hypothesi quod sit moralis, ad quam ex quatuor capitalibus reducatur; tertium, dato quod reducenda sit ad aliquam ex speciebus iustitiae, utrum comprehendatur sub iustitia commutativa, vel distributiva: quae ut facilius et evidentius innotescant.

NOTANDUM 1. Virtutes generatim per ordinem ad Deum, esse in triplici differentia: Aliae enim habent Deum pro obiecto et fine proximo: ita quod de ratione earum virtutum sit referre actus suos in Deum; cuiusmodi sunt virtutes theologicae, quarum obiectum est ipsemet Deus vel credendus, vel sperandus, vel diligendus. Alia nec pro obiecto, nec pro fine proximo Deum habent, ut fortitudo, cuius obiectum est mors aut quid simile, finis vero proximus saltem intrinsecus non est Deus, sed aliquid aliud, puta cum quis sese morti obiicit pro Patria, ut hoste depulso pacifice vivatur; huius enim actus fortitudinis obiectum materiale est mors: formale vero aut finis intrinsecus est pax seu vita pacata et quieta: unde si talis actus refertur in Deum, haec relatio erit dumtaxat ad finem extrinsecum, fietque per virtutem non fortitudinis, sed caritatis, aut Religionis. Alia denique sunt, quae etsi non habeant Deum pro obiecto, habent tamen ipsum pro fine cui, seu proximum, ad quem videlicet omnes earum actus dirigantur, quales sunt Religio, et Poenitentia, quarum actus proxime ordinantur ad Deum: quae propterea virtutibus theologicis proximae sunt, et ab eis plerumque imperantur.

NOTANDUM 2. Ex Doctore, dist. 14. q. 3. n. 5. « virtutem non idcirco censeri moralem, ex eo quod sit nota, et eliciatur ex praevia cognitione dumtaxat naturali, non vero ex revelatione vel fide, quia, inquit, secundum Philosophum virtus Moralis dicitur ex hoc quod est more, vel ex consuetudine generabilis: quacumque autem notitia sive ex lumine naturali habita, sive ex fide, potest secundum illam appetitus inclinari, et ex frequenti actione generare in se habitum sic inclinantem, qui erit habitus electivus, quia appetitivus, et secundum rectam rationem, licet non naturalem, sed aliam rationem; et hoc modo paupertas, humilitas, castitas, et huiusmodi sunt virtutes morales, quia secundum perfectam et rectam rationem, licet non pure naturalem, ex more, idest, frequenter sic eligere, generantur ». Unde concludit: « supposita igitur ista regula nota ex Evangelio, Poenitentiam agite, Matth. 3. potest voluntas ex frequenti elicitione actus conformis isti regulae generare in se habitum inclinantem ad consimiles actus; et ille vere erit virtus, quia rectae rationi, imo rectissimae consonus; et tamen moralis, quia ex more et consuetudine generatus ». — Haec Doctor, quibus significat, quod etsi Poenitentia, ut sit Christiana virtus, debeat elici propter Deum offensum ex praesupposito divino praecepto per revelationem cognito, non minus propterea erit virtus moralis ex frequentatis actibus genita et comparata. Unde ad virtutem infusam et supernaturalem non sufficit, quod praesupponat cognitionem mutuatam ex revelatione, sed ultra requiritur, ut eius acquisitio humanas omnino vires excedat, nec nisi Deo donante ac infundente possit obtineri.

NOTANDUM 3. Omnes virtutes morales revocari ad quatuor ex capitalibus, quae idcirco vocantur Cardinales, quia ceterae in eis, sicut ianua in cardinibus volvuntur, suntque Iustitia, Fortitudo, Temperantia et Prudentia. Constat autem Poenitentiam non reduci ad Prudentiam. Fortitudinem, aut Temperantiam, quia illae dumtaxat occupantur circa moderandas ac regulandas Passiones appetitus sensitivi. Poenitentia vero versatur circa omnia peccata, tum spiritualia, cum corporalia. Unde sola superest libranda difficultas de reductione ipsius Poenitentiae ad Iustitiam, cuius cum ratio formalis consistat in obligatione et munere debiti reddendi secundum rectam rationem, ad varias virtutum species sese extendit: numerantur enim 22. virtutes tam immediatae, quam mediatae, de quibus iustitia tamquam de suis speciebus praedicatur; quae sunt Latria, Pietas, Dulia, Hyperdulia, Legalis Iustitia, Epicheia, Benevolentia, Affabilitas, Beneficentia, Veritas, Amicitia, Liberalitas, Poenitentia, Reverentia, Observantia, Misericordia, Vindicatio, Gratitudo, ac Iustitia punitiva, restitutiva, distributiva, et commutativa. Quarum omnium sufficientia et iusta enumeratio colligitur ex quadruplici capitali debito, quod habere potest homo, vel per ordinem ad causam, a qua pendet tamquam effectus; vel per ordinem ad propriam conditionem et naturam, vel quantum ad perfectionem secundam et superadditam, vel quantum ad actionem voluntariam. Quoniam autem hic potissimum sermo est de ordinatione hominis quoad obligationem, quae consurgit per actionem voluntariam, idcirco sciendum est quod actio illa voluntaria praesupponit factum, aut non. Si factum praesupponit, vel illud est sibi bonum, vel malum: si sibi bonum, obligatur ad recompensandum secundum possibilitatem, quod reddit per virtutem gratitudinis: si autem est malum, obligatur quis ex officio ad corrigendum, ad quod inclinat Iustitia punitiva, et specialiter obligatur qui malum gessit, si sit laesivum proximi, ad satisfaciendum, ad quod inclinat Iustitia restitutiva. Si vero actio voluntaria non praesupponit factum, sed sit de pari: tunc potest oriri duplex obligatio, scilicet vel ad aequalitatem secundum proportionem geometricam, et hanc exercet Iustitia distributiva, vel ad aequalitatem secundum proportionem arithmeticam, et hanc exercet Iustitia commutativa.

Conclusio prima. — POENITENTIA EST VIRTUS MORALIS, NON THEOLOGICA; ACQUISITA, NON INFUSA. Haec est Doctoris quoad utramque partem, quarum

Primam declarat dist. 14. q. 2. n. 9. ubi ait: « Ex hoc posset esse dubium de habitudine istius virtutis ad caritatem; ex quo enim Poenitentia per actum suum imperat actum caritatis, videtur esse superior caritate: sed oppositum est manifestum: quia obiectum per se caritatis est Deus sub ratione obiectiva nobilissima: proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum ». Unde concludit, quod « Poenitentia non tantum non est virtus theologica, sed nec virtus simpliciter nobilissima inter illas, quae sunt circa obiectum creatum; hinc n. 20. ait: ad ultimum dico, quod non est virtus theologica; imo circa obiectum, creatum ».

Probatur itaque haec veritas ratione Doctoris petita ex dist. 26. lib. 3. q. 1. n. 15. ubi ait: Tres conditiones ponuntur pertinere ad virtutem theologicam: prima, est respicere Deum pro obiecto: secunda, habere pro regula primam regulam humanorum actuum: non autem regulam acquisitam: tertia, immediate infundi a Deo, sicut a causa efficiente: sed nulla ex his regulis competit Poenitentiae. Non quidem prima: si quidem Poenitentia non tendit immediate circa Deum, sed in peccatum vindicandum et puniendum: est enim, ut statim dicemus, iustitia punitiva, seu vindicativa, quae pro obiecto formali habet correspondentiam poenae ad culpam; pro materiali vero ipsam poenam et culpam.

DICES: Poenitens in vindicando peccato intendit satisfacere Deo pro iniuria illata: igitur Poenitentia tendit in Deum tamquam in obiectum. — Nego consequentiam, non enim intendit satisfacere Deo, quasi ipsa satisfactio vel punitio sit finis proximus, et motivum ultimum, quod sibi proponat: sed tantum quia satisfacere Deo et punire peccatum bonum est, et ipsi satisfaciendi, ac proinde satisfaciens, et puniens seipsum, habet pro obiecto formali cui, non quidem Deum, quem illo actu non amat, sed voluntatem, qua desiderat satisfacere Deo, quae utique est aliquid creatum. Unde sicut obedientia licet velit obedire Deo, et Religio Deum colere, non sunt tamen propterea virtutes theologicae, eo quod proxime non versentur circa Deum, sed obedientia circa rem praeceptam: Religio vero circa cultum divinum, quae sunt entia creata; ita Poenitentia licet intendat satisfacere Deo, tamen hac ratione censeri non debet virtus theologica: quia non immediate versatur circa Deum, sed circa peccatum vindicandum.

URGENTIS: Poenitentia intendit placare Deum: sed illa placatio est quid increatum, est enim actus divinae voluntatis acceptantis obsequia nostra, et condonantis offensas: ergo, etc. — Distinguo minorem: illa placatio est quid increatum ex parte Dei, et in facto esse, concedo, quia solius Dei est condonare peccata: ex parte poenitentis, et in fieri, nego: poenitens enim non immediate versatur circa illam placentiam et remissionem, sed tantum circa opera apta ad placandum Deum, quae vult exhibere ad obtinendam illam peccatorum remissionem; quae utique exhibitio operum in se est bona et honesta, etiamsi inde nulla sequeretur peccatorum condonatio; unde actus primarius Poenitentiae est velle punire peccatum, ac exhibere opera satisfactoria, quibus Deus placari possit.

Secunda etiam conditio ad virtutem theologicam non reperitur in Poenitentia; siquidem non regulatur per primam regulam actuum humanorum, nempe vel Deum sub aliqua ratione essentiali, aut attributali, vel divinam voluntatem per revelationem cognitam, sed per dictamen rationis insinuantis poenam esse proportionandam peccato, et satisfactionem offensionis gravitati.

Multo minus habet tertiam conditionem, nempe quod infundatur a Deo tamquam a causa efficiente; nam, ut ait Doctor praefata dist. 14. q. 2. n. 20. Ex multis actibus vindicandi in se iuste reum, potest acquiri habitus, qui maneat cum peccato mortali, et posset acquiri ante deletionem peccati mortalis, nisi forte quia Deus iustificat, antequam possint haberi actus sufficientes ad generationem Poenitentiae. Quae utique sententia sic probatur: virtutes infusae solum admittuntur, ut inclinent suscipientem ad actus necessarios ad salutem: sic habitus fidei ad credendum, spei ad sperandum, et caritatis ad diligendum Deum, sicut oportet: sed habitus Poenitentiae si in se consideretur, non posset inclinare suscipientem ad actum poenitendi necessarium ad salutem: igitur esset frustraneus. Maior constat. Minor probatur: eatenus Poenitentiae actus dicitur necessarius ad salutem, quatenus disponit animam ad infusionem virtutum in instanti iustificationis: sed actus ille qui est causa dispositiva subiecti ad susceptionem habitus infusi produci non potest ab ipso habitu infuso: igitur, etc. Maiorem tradit Concilium Trid., Sess. 6. cap. 9. et 7. ubi Poenitentia recensetur inter dispositiones praerequisitas in adulto ad suscipiendam iustificationem. Et Sess. 14. cap. 4. de attritione, quae ex gehennae et poenarum metu concipitur, si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae, dicitur quod non faciat hominem hypocritam, et magis peccatorem, sed verum esse Dei donum, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi parat ad iustitiam. Minor vero probatur: omnis forma introducenda est posterior dispositione ad ipsam: igitur actus poenitentis necessarius ad salutem non potest elici ab habitu Poenitentiae infusae, ad quam est dispositio, maxime in sententia Thomistarum, qui admittunt virtutes morales per se infusas, quas asserunt non infundi, nisi in iustificatione.

DICES 1: Ad deletionem culpae non sufficit Poenitentia naturalis et acquisita: igitur ad id requiritur Poenitentia infusa. Probatur antecedens ex Concilio Trident. Sess. 3. Can. 3. Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit: igitur sicut credere, sperare, et diligere sunt actus supernaturales in substantia, ita etiam poenitere, ut sit legitima dispositio ad remissionem peccatorum, debet esse supernaturalis. — Distinguo antecedens: non sufficit Poenitentia naturalis tam in substantia, quam in modo, concedo: naturalis in substantia, et supernaturalis in modo, nego. Igitur actus Poenitentiae, qui est praeparatio ad iustificationem, est equidem supernaturalis in modo, quia nempe non elicitur, nisi beneficio gratiae, et auxilio Spiritus sancti qua ratione actus virtutum moralium, quatenus meritorii sunt, dicuntur supernaturales: non quidem in substantia, sed in modo, quia non possunt esse Deo grati et accepti in ordine ad salutem, sine beneficio gratiae. Nec aliud voluit Conc. ibi enim tantum definit contra Pelagianos et Semi-Pelagianos hominem non posse iustificari ex solis viribus naturae sine speciali Dei adiutorio; unde non ex eis colligitur Poenitentiae supernaturalitas in substantia, sed tantum in modo; quae utique necessaria est ad Poenitentiam fructuosam.

INSTABIS: Habitus acquisiti naturaliter inclinant ad producendos actus similes illis, a quibus sunt geniti: igitur si ex actibus Poenitentiae concurrentibus ad salutem generetur habitus naturalis, consequens erit, quod habitus ille inclinabit ad producendos actus sufficientes ad salutem, et subinde, quod ex solis naturae viribus poterimus poenitere, quod est pelagianum. — Distinguo antecedens: Inclinant ad producendos actus similes, quantum ad substantiam, concedo: quantum ad modum, nego. Quemadmodum enim servari potest praeceptum divinum, quantum ad substantiam actus, licet non observetur quantum ad finem Dei praecipientis: v. g. si quis ieiunet tempore Quadragesimae in statu peccati mortalis, implet quidem praeceptum quantum ad substantiam actus, non autem quantum ad finem Dei praecipientis et intendentis quod ille actus sit meritorius; ita habitus Poenitentiae acquisitis poterit equidem inclinare voluntatem ad actum poenitendi, quantum ad entitatem et substantiam actus, nempe nolle peccasse: non tamen inclinat quantum ad finem praecipientis, nempe Dei intendentis, quod ille actus poenitendi sit ultima dispositio ad gratiam.

Conclusio secunda. — POENITENTIA REVOCATUR AD IUSTITIAM. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 5. ubi probat, quod velle punire peccatum non sit actus amicitiae instaurandae hominis cum Deo, quia non est actus virtutis appetitivae ordinantis ad seipsum, sed ad alterum. « Sequitur, inquit, alia conclusio, quod poenitere non est appetitivae virtutis ordinantis ad seipsum, cuiusmodi sunt temperantia, et fortitudo: ergo virtutis ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia. Hoc argumentum tenet, supponendo illam famosam virtutum appetitivarum distinctionem, quod ad duo genera omnino reducantur. Antecedens probatur, quia actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rationem rectam exercere in alterum, sicut in seipsum. Si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi in quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit quod iste, cui committitur ut ministro Iudicis, sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natura est iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum ». Quibus verbis Doctor declarat, quod iste actus, qui est vindicare peccatum, potest aliquis elicere circa alium, sicut circa seipsum, et quod dum aliquis vindicat peccatum suum, tunc se habet circa se, ac si ageret circa alterum; ac subinde actus ille non spectat ad virtutem ordinantem ad se, sed ad alterum. Si autem obiicias, quod velle vindicare peccatum non sit actus circa alterum, sed eiusdem hominis erga seipsum; respondet ibidem Doctor, non obstare, quod ille in actu suo, inquit, ordinetur ad seipsum; quia non ad se, nisi ut ad alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice, hoc est, dum aliquis punit seipsum propter peccatum, agit ut minister Dei; unde quamvis sit simul reus et iudex, tamen ut castiget seipsum, quasi virtualiter distinguitur a se, ut reus est.

DICES 1: Poenitentia reducitur ad caritatem: igitur non refertur ad iustitiam. Probatur antecedens: ad eam virtutem reducitur Poenitentia. a qua elicitur proprius Poenitentiae actus, qui est contritio: sed hic elicitur a caritate; dolor enim de peccatis propter Deum summe dilectum est actus contritionis; nam eiusdem virtutis est gaudere de bonis amici, et de malis illius dolere et tristari: igitur actus contritionis a caritate procedit. — NEGO antecedens: et ad eius probationem dico, contritionem spectari posse dupliciter: nempe quatenus est dolor de peccato per simplicem displicentiam peccati, vel quatenus est dolor de peccato cum intentione illud vindicandi, et satisfaciendo Deo offenso: priori modo spectat ad caritatem, non vero posteriori.

INSTABIS: Eiusdem est virtutis odisse, ac intendere destructionem illius quod opponitur obiecto, cuius est obiectum illud sectari: sed caritas intendit Deum ut summum bonum, cui peccatum opponitur: igitur dolere de peccato cum intentione illud destruendi spectat ad caritatem. — Distinguo maiorem: sub ea ratione, sub qua malum illud opponitur bono ab ipsa virtute intento, concedo: sub alia, nego. Ad minorem dico, caritatem dolere de peccato cum intentione illud destruendi sub ea ratione, sub qua opponitur bono divino, quod caritas intendit: dolere autem de peccato cum intentione illud vindicandi ac puniendi non est actus caritatis, sed Poenitentiae; ut iam demonstratum est.

DICES 2: Iustitia consistit in medio, cum sit virtus moralis: sed Poenitentia non consistit in medio; siquidem in excessum tendit, iuxta illud Hieremiae 6. Luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum: igitur non revocatur ad iustitiam. — Respondeo primo ad maiorem, non idcirco virtutem dici consistere in medio, quasi necessario media stare debeat inter duo vitia, quorum unum exorbitet a recto dictamine per excessum, aliud vero per defectum; nam virginitas, quae est nobilissima virtus, non solum temperat, sed omnem prorsus excludit veneream delectationem, atque adeo non versatur circa passiones delectabiles reserando excessum vel defectum, sed omnino delectationem excludendo: igitur virtus generatim dicitur consistere in medio, quatenus commensuratur recto rationis dictamini. Respondeo secundo, explicando minorem: medium enim iustitiae est aequalitas, quae intercedit inter illos, inter quos reperitur iustitia, ut ait Aristoteles 5. Moral. At in quibusdam aequalitas perfecta constitui non potest, ob alterius excellentiam; puta inter patrem et filium, inter Deum et hominem; quare qui deficiens est in talibus, debet facere quidquid potest, ut id pro viribus exequatur, quod ad aequalitatem conducit. Et sic Poenitentia debet intendi quantum fieri potest, ut nempe poenitens pro viribus ius divinum resarciat. Ideo quantumcumque aliquem poeniteat, talis Poenitentia ex parte iustitiae non erit vitiosa. Unde quantumvis quis detestetur peccata sua propter Deum, non peccat: imo quanto erit maior detestatio et peccati vindicta, tanto perfectior erit Poenitentia. Respondeo tertio cum Pitiganis, quod virtus generatim possit consistere in medio alterutro ex his quatuor modis: « Primo quidem tam ex parte obiecti, quam ex parte circumstantiarum, ut temperantia, contra quam peccari potest per excessum, aut defectum; sicut et contra quasdam circumstantias, videlicet nimis vel minus comedendo, et quando, et ubi non oportet. Secundo, quaedam sunt quae ex parte obiecti habent superabundantiam, sed ex parte circumstantiae sunt in medio. Dicit enim Philosophus 4. Ethic., cap. 4. quod magnanimus quidem magnitudine extremus est, eo tamen quod ut oportet medius, ut magnanimitas, et fortitudo: tum, quia magnanimitas est circa maxima, et fortitudo respicit ultimum terribilium pro obiecto: tum, quia si magnanimus dignificaret se plusquam oportet, esset vanus; sin autem minus, esset pusillanimis: et fortis si exponeret se morti pro inani gloria, esset audax, etc. Tertio, quaedam sunt virtutes, quae sunt in defectu ex parte circumstantiae, ut virginitas, quae negat omnem veneream delectationem; atque adeo tenet extremum quoad materiam: sed tenet medium quoad circumstantias, quia hoc observat pro tempore, quo hoc expedit observare. hoc est, pro tempore, quo non praecipitur, nec a Deo consulitur vacare carnali copulae, et etiam observat hoc propter quod oportet, scilicet ut mens liberius vacet spiritualibus. Quarto, quaedam sunt virtutes, quae habent superabundantiam, et non defectum, ut magnanimitas, et fortitudo; quaedam e converso, quae plus habent de superabundantia, ut latria: quaedam, quae plus habent de defectu, ut temperantia ». « Quibus ita praemissis dici potest, quod Poenitentia consistat in medio, per defectum, et excessum, v. g. si quis magis detestetur parvum peccatum, quam magnum; vel si magis tristetur de peccato propter amissionem alicuius boni temporalis, quam spiritualis ». Ita Pitiganis.

Conclusio tertia. — POENITENTIA NON EST IUSTITIA COMMUTATIVA PROPRIE DICTA, NEQUE DISTRIBUTIVA, SED VINDICATIVA. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 8. ubi loquens de actu Poenitentiae, ait: Est ergo iste actus iustitiae punitivae, quae distinguitur contra iustitiam commutativam, et etiam contra amicitiam.

Probantur simul duae priores Conclusionis partes, nempe quod Poenitentia non sit iustitia commutativa, et distributiva: enim vero virtutes, quae habent diversa obiecta formalia, sunt invicem distinctae: sed Poenitentia et iustitia tam commutativa quam distributiva respiciunt diversa obiecta formalia: iustitia enim commutativa respicit aequalitatem rei ad rem, idest, debitum strictum ad aequalitatem reddendum; iustitia vero distributiva respicit aequalitatem praemiorum, vel suppliciorum cum proportione ad actus laudabiles et culpas: sed Poenitentia non potest reparare ius divinum laesum per peccatum ad aequalitatem; quia offensa contra Deum commissa per quamlibet hominis satisfactionem non potest sufficienter expiari, nisi interveniat Dei clementia gratuito ac ex misericordia offensam condonantis: igitur Poenitentia ad neutram illius iustitiae speciem reducitur. — Confirmatur, maxime quantum ad Iustitiam distributivam, quia haec est superioris ad inferiorem; siquidem ad superiorem pertinet distribuere inferioribus de communibus bonis et poenis unicuique proportionaliter ad suum meritum, vel demeritum: Poenitentia autem est potius inferioris, scilicet creaturae in ordine ad Deum. Deinde iustitia distributiva poenas vel bona taxat uni per respectum ad alterum; quem etiam punit vel praemiatur: Poenitentia vero non punit unum poenitentem per respectum ad alium, sed per respectum ad culpam in Deum commissam: igitur, etc.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Poenitentia sit iustitia vindicativa; primo quidem auctoritate petita ex lib. De vera et falsa Poenitentia, supra a nobis laudato, qua sic definit Poenitentiam: Est dolentis vindicta semper puniens in se, quod dolet commisisse: si est vindicta, ergo est vindicativa. — Insuper Sacramentum Poenitentiae est tribunal Iustitiae: sed non alterius, quam vindicativae: igitur, etc. Maiorem, et minorem simul approbat Concilium Trid., Sess. 14. c. 2. ubi sermonem faciens de baptizatis, ait: Nam hos, si se postea crimine aliquo contaminaverint, non iam repetito Baptismo ablui, cum id in Ecclesia Catholica nulla ratione liceat: sed ante hoc tribunal (Poenitentiae) tamquam reos flecti voluit.... Plenam et integram peccatorum remissionem consequentes, ad quam per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus, et laboribus divina id exigente Iustitia (vindicativa) pervenire nequaquam possumus. Et c. 5. insinuat peccatorem publice posse confiteri sua peccata in eorum vindictam: Ceterum, inquit, etsi Christus non vetuerit, quin aliquis in vindictam suorum scelerum, et sui humiliationem, tum ob aliorum exemplum, tum ob Ecclesiae offensae aedificationem, delicta sua publice confiteri possit, etc. Et c. 8. De Operibus Satisfactoriis, ita statuit: Habeant (Sacerdotes) prae oculis, ut satisfactio, quam imponunt, non sit tantum ad novae vitae custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum peccatorum vindictam et castigationem. — Confirmatur: Deus ex iustitia vindicativa ordinat, ut peccatum per poenam et actus poenitentiales in Sacramento Poenitentiae remittatur: igitur peccator actus poenitentiales exercendo, eumdem finem, idemque motivum habere debet. Consequentia patet: quia Minister ut ordinate procedat infligendo poenam, debet agere ex fine legis et legislatoris; cum is sit finis potestatis ministerialis, qui intenditur a principali causa delegante: sed peccator exequendo poenam in se mediante virtute Poenitentiae, agit ut Minister Dei Iudicis: nam, inquit, Tertull., lib. De Poenitentia; haec virtus in peccatorem pronuntians, pro Dei indignatione fungitur: igitur sicut Deus praescribit poenam ex motivo Iustitiae vindicativae, ita poenitens ex eodem motivo debet poenam sibi praescribere.

Haec praeclare docet S. Augustinus, cum monet lib. 50 Homiliarum, Homilia. 50. Ascendat homo adversus se tribunal mentis suae, si timet illud, quod oportet non exhiberi ante tribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque, quae corpus gessit, sive bonum, sive malum: constituet se ante faciem suam, atque ita constituto in corde iudicio, adsit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor. Inde quidem sanguis animae confitentis per lacrimas profluit. Postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participatione Corporis, et Sanguinis Domini. Ut qui separari a regno caelorum per ultimam sententiam summi Iudicis metuat, per Ecclesiasticam disciplinam a Sacramento caelestis patriae interim separetur. Versetur ante oculos imago futuri iudicii, ut cum alii accedunt ad altare Dei, quo ipse non accedit, cogitet quam sibi contremiscenda sit poena illa, qua percipientibus aliis vitam aeternam, ipse cum aliis in mortem praecipietur aeternam.

DICES 1: Poenitentia non reducitur ad iustitiam commutativam: sed ex Doctore, dist. 19. quaest. 1. num. 26. iustitia punitiva eadem est cum commutativa, ait enim: Dico ergo, quod sicut in aliis commutationibus iustitia commutativa habet aliquam latitudinem, ita quod non respicit in commutationibus invisibile, sed medium rectae rationis: ita iustitia punitiva, quae est commutativa poenae pro culpa, non respicit necessario gradum indivisibilem poenae correspondentem huic culpae, sed est ibi aliqua latitudo, infra quam poena minor non sufficit, et ultra poena maior non est imponenda. Similia habet in 4. dist. 16. quaest. 1. num. 4. Ad propositum, inquit, commutativa iustitia proprie respicit punitionem et praemiationem, ut scilicet pro meritis. quasi commutando reddantur praemia, et pro peccatis supplicia. — Respondeo, Doctorem eis in locis non accipere iustitiam commutativam stricte, et quatenus respicit medium servandum in rebus, et mercimoniis proprie dictis; ut sic enim a punitiva distinguitur, quia haec aequalitatem quamdam servat in poenis ad debitum culparum, illa vero in commutationibus rerum. Unde etiam signanter addit, quasi commutando, quibus significat punitionem non esse actum iustitiae commutativae stricte sumptae, sed in latiori quadam significatione, quatenus videlicet servat aequalitatem quantitatis, et respicit arithmeticam proportionem instar iustitiae commutativae stricte dictae; non autem servat proportionem geometricam, sicut distributiva; unde potius ad commutativam, quam ad distributivam reducitur; quamvis proprie neutra sit, sed tantum quadam proportione et similitudine.

DICES 2: Iustitia vindicativa solum est in Iudice, vel superiori infligente poenam; non autem in subdito et reo: igitur peccator puniens seipsum per Poenitentiam, id non praestat ex iustitia punitiva. — DISTINGUO antecedens: est in superiore magis principaliter et auctoritative, concedo: ministerialiter et executive, nego: hoc enim posteriori modo est in subdito, et inferiori.

URGEBIS: Exequi et infligere poenam non est poenitere proprie loquendo: igitur neque etiam executive Poenitentia est iustitia vindicativa. Probatur antecedens: posset aliquis velle assumere poenam pro peccatis, nec tamen habere propositum iterum non peccandi, nec dolorem de praeteritis, quae utique Poenitentia necessario exigit. — Nego antecedens, et ad illius probationem dico, talem assumptionem poenae non fore veram vindictam pro peccatis praeteritis, saltem in hac vita, quoniam non fieret secundum leges iustitiae vindicativae et punitivae a Deo praescriptas, quae primo omnium postulant dolorem et propositum emendationis; unde sicut non colit vere Deum, tametsi habeat voluntatem colendi, qui cum externo cultu actum internum Religionis non adhibet; sic nec vere poenitet, neque vindicat peccatum, qui non adhibet media ad id ordinata.

DICES 3: Poena quam poenitens infligit debet esse voluntaria in ipso suscipiente, utpote cum sit actus virtutis in eius voluntate existentis: sed poena quam infligit iustitia vindicativa est involuntaria respectu patientis: igitur Poenitentia non est iustitia vindicativa. — RESPONDET Doctor, dist. 11. qu. 1. num. 13. Poenam quidem esse involuntariam comparative ad voluntatem sequentem affectionem commodi: Tamen, inquit, potest esse voluntaria voluntate antecedente, scilicet voluntaria applicatione causarum, ad quas sequitur. Potest etiam esse voluntaria voluntate iusta acceptante, et hoc voluntate sequente affectionem Iustitiae, quia sic acceptat quidquid habet ordinem ad per se volendum iuste: ista autem tristitia potest esse ad aliquid per se iuste volendum. Praemiserat autem num. 11. quod involuntarium simpliciter est illud, contra quod voluntas simpliciter remurmurat. et per consequens per oppositum. Voluntarium potest intelligi tripliciter: Uno modo, contra quod non omnino voluntas remurmurat, sed patienter sustinet: secundo modo, quod voluntarie acceptat: tertio modo, quod voluntarie causa: et hoc dupliciter, scilicet vel ut causa proxima partialis, et non intendens iunctum effectum: vel ut causa remota principalis, et intendens effectum, et sic habentur quatuor membra. Subiicit rationem huius distinctionis: Quia, inquit, in primis duobus modis tristitia est obiectum tantummodo volitionis; in tertio est effectus tantum, et non obiectum: in quarto vero obiectum est, et etiam effectus, nisi aliquid impediat.