Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Contritionis nomen deducitur a verbo contero, quod utique significat rem duram in minutissimas partes dividere, ut docet Aristot. 4. Meteorologicon, apposita quidem egregia similitudine: per peccatum enim hominis voluntas et cor velut induratur et obfirmatur in malo, iuxta illud Iob, cap. 41. Cor eius indurabitur tamquam lapis, et stringetur quasi malleatoris incus: unde actus ille, quo haec amovetur durities, et peccatum expungitur, merito a Theologis appellatur Contritio: hinc Guillelmus Parisiensis Poenitentiam commendat, et describit ab ipsa cordis comminutione: Poenitentia, inquit, est cordis contractio et comminutio, ac veteris hominis in pulverem redactio. Quam utique Contritionis etymologiam sic optime declarat S. Bonav., in 4. dist. 16. art. 1. qu. 1. ad 7. ubi ait: « Dicunt aliqui, quod ideo hoc nomine censetur, quia sicut unguentum sanativum conficitur ex multis herbis in mortariolo contractis, sic unguentum compunctionis conficitur ex herbis peccatorum, quae natae sunt in terra nostra, cum conteruntur in mortariolo conscientiae: ita videtur Bernardus super Cantica dicere. Sed tunc ab hac Contritione non diceretur homo contritus, sed conterens. Ideo addendum, quod in hac Contritione tria sunt attendenda, quod conteritur, a quo conteritur, et ad quid Contritio terminatur. Quod conteritur est cor peccatoris, quod est tamquam vas fictile repletum veneno peccati, iuxta illud: Fel draconum vinum coram, etc. A quo conteritur est duplex mola: una superius sursum elevans, et haec est spes veniae ex consideratione misericordiae; alia mola deorsum, divinae iustitiae. Et de his molis dicitur: non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam. Istud vas ad hoc conteritur, ut emollescat, quia durum est. Cor enim durum male habebit in novissimo. Vel melius, ut peccati delectatio totaliter effundatur: ideo dicitur Contritio, non fractio, quia fractio est in maiores partes: contritio in minores, et quando in maiores partes est fractio, sapor aliquo modo remanet; ut autem non remaneat, nec sapor, nec veritas, ideo in partes minimas conteritur: et haec delectatio totaliter removetur per poenam aeternam, et removetur per gratiam, et ideo utrobique dicitur Contritio, et in poena aeterna. secundum illud: Conteretur cum delinquente delictum: et per gratiam: Cor contritum, et humiliatum, Deus, non despicies. Sed aliter, quia ibi conteritur in pulverem, non ut aliud vas fiat; quia de impiis dicitur: Non sic impii, non sic, sed tamquam pulvis, etc. Sed in Contritione gratiae est Contritio ad generandum vas novum et solidum per honorem gratiae, et lacrimarum: et ideo recte dicitur Contritio, non Attritio: quia partium tritarum est unio, ut fiat vas in honorem. secundum illud de Paulo: Vos electionis est mihi.... Si quis emundaverit se ab his, erit vas, etc. ». Ita Seraphicus Doctor.

Dicitur autem Contritio cordis, quia, inquit, Catechismus Tridentinus, num. 31. Cordis nomen frequenter sacrae Litterae pro voluntate usurpant: ut enim a corde motionum corporis principium sumitur, ita voluntas reliquas omnes animae vires moderatur ac regit. Haec autem cordis Contritio primarius est ac praecipuus poenitentis actus, necnon et fundamentum ac corona ceterorum: numquam enim debite peccata confiteremur, et nitimur frustra satisfactoriis operibus ea expiare, nisi dolorem haberemus de peccatis vitae prioris, eaque per Contritionem detestaremur. Etenim (ait Auctor libri quaestionum veteris et novi Testamenti, 3. p. q. 11.) corporis membra laesa utique non sine dolore possunt sanitatis recipere medicinam: sic et peccatores non possunt peccata sua redimere, nisi dolorem senserit animus, qui peccaverit. Quoniam autem frequentior esse debet Contritionis usus, quippe cum nullum sit temporis punctum, quo praeterita peccata in memoriam recurrunt, quin illico de his salutarem concipere dolorem debeamus, et illa detestari; idcirco diligenti disquisitione examinanda est ac declaranda Contritionis natura, virtus, et dignitas. Quod utique pro modulo nostro praestabimus in quinque sequentibus QUAESTIONIBUS, quarum prima aperiet quid et qualis sit Contritio; secunda, de quibus esse debeat: tertia, quanta et quamdiu debeat durare: quarta, quis sit eius effectus: quinta, quae et qualis sit Contritio imperfecta, seu Attritio.

NOTANDUM 1. Contritionis nomen in Scriptura sacra idem significare ac devastationem, vel exitium. Sic Isaiae 51. Vastitas et Contritio, et fames, et gladius, quis consolabitur te? Et Ieremiae 6. Malum visum est ab Aquilone, et Contritio magna. Et Psal. 13. Contritio et infelicitas in viis eorum. Apud Theologos vero usurpatur hoc nomen ad significandam displicentiam de peccatis praeteritis; quae utique significatio fundamentum habet in Scriptura sacra; nam Psal. 50. Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Et Psal. 146. Sanat contritos corde, et alligat contritiones eorum. Hinc appellatur etiam cordis humiliatio; nam, ut mox laudata verba expendit S. Augustinus, Qui cor non conterunt, non sanantur; quid est conterere cor? sacrificium Deo spiritus contribulatus.. Qui obtriverunt cor: Humiles. Quinam non obtriverunt cor? Superbi. Contritum sanabitur, elidetur elatum, ad hoc enim forte eliditur, ut contritum sanetur. Sanat contritos corde; sanat ergo humilitas corde, etc. Dicitur pariter amaritudo cordis; quia videlicet peccata reddit amara poenitentis animo, iuxta illud Isaiae 38. Recogito tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae... Ecce in pace amaritudo mea amarissima. Nominatur etiam compunctio, quasi cordis punctio: « Quia videlicet, inquit Guillelmus Parisiensis Tract. De Sacramento Poenitentiae, cap. 5., tunc primo sentiuntur spinae et aculei peccatorum, cum Spiritus cor peccatoris infusione gratiae suae vivificaverit, ac sanctificaverit; sive quia tunc in imo cordis, et in intimum cordis infiguntur, iuxta illud quod legitur in Psalm. Conversus sum in aerumna mea, dum configitur spina. Aliquando enim ante adventum eius, et vivificam eiusdem visitationem corde, studio, vel potius mortificato et mortuo, nec vulnus peccati, nec ferrum in vulnere sentiebatur, nec aculei peccatorum, nec punctiones ipsorum. Nominatur autem compunctio apud Psalmistam, Psalm 4. In cubilibus vestris compungimini: et Act. 2. His autem auditis, compuncti sunt corde. Vel ita dicitur, quia, inquit ibidem, quemadmodum arbores thuris et mirrhae sudibus ferreis vulnerantur, et ipsa vulneratione velut lacrimatae sunt huiusmodi arbores, seu coagulatae; sic compuncta corda poenitentium thus devotae orationis, et mirrham internae amaricationis emittunt. Tandem dicitur compunctio, quia quemadmodum ferro tumida ulcera secantur, ut inclusum virus erumpere possit, ita corda quasi scalpello Contritionis inciduntur, ut peccati mortiferum virus possit foras erumpere. Quare et scissio cordis a Ioële Propheta appellata est; Convertimini (inquit cap. 2.) ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et fleto, et planctu, et scindite corde vestro ».

NOTANDUM 2. Quod cum Contritio spectari possit vel secundum ipsammet actus entitatem, vel secundum modum, quo actus ipse elicitur, vel iuxta principium, a quo elicitur, vel denique secundum effectum, quem ipsa producit; inde fit quod plures et variae proferantur Contritionis definitiones secundum varium respectum: primo quidem, quantum ad substantiam et entitatem actus, definitur a Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 4. Contritio est animi dolor, ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Quae utique definitio Contritionis ei convenit tam ut est actus virtutis, quam ut est pars Sacramenti Poenitentiae, siquidem utroque modo necessario debet esse dolor de peccato commisso cum firmo proposito non peccandi de cetero. Licet quatenus est pars Sacramenti involvat praeterea propositum confitendi, et satisfaciendi, per quod distinguitur a Contritione quatenus est actus virtutis Poenitentiae, quae ut sic non involvebat olim propositum confitendi, et satisfaciendi, sed tantum voluntatem puniendi, et vindicandi peccatum. Ratione vero principii dicitur Dolor voluntarius puniens quod dolet se commisisse: etenim Contritio est actus voluntatis nolentis ac dolentis se peccasse, ita quod si fieri posset, efficaciter vellet peccatum non a se fuisse commissum. Tertio, ratione effectus dicitur a S. Augustino Dolor remittens peccatum; vel a S. Gregorio humilitas Spiritus annihilans peccatum inter spem et timorem. Tandem ratione modi, quo exercetur, describitur a S. Isidoro: Contritio est compunctio et humilitas mentis cum lacrimis veniens de recordatione peccati et timore iudicii. Porro in prima definitione, quae est omnium praestantissima, tres recensentur actus ad perfectam Contritionem convenientes, nimirum dolor de peccato commisso, eius odium seu detestatio, et propositum amplius non peccandi. Quaeritur autem, in quo potissimum ex illis actibus ratio formalis Contritionis consistat, et utrum tres illi actus ad veram et perfectam Contritionem necessario desiderentur. Caietanus enim opusc. De Contritione, qu. 1. contendit Contritionem essentialiter consistere in actu odii de peccato, ita quod dolor sit tantum illius proprietas, propositum vero non peccandi de cetero ipsius doloris sequela et effectus. Suarez vero disp. 4. sect. 1. vult illam esse essentialiter detestationem peccati, quam tum ab odio, tum a dolore peccati vult esse distinctam. Aliqui vero, ut Conink., disp. 1. tit. 1. docent, Contritionem consistere essentialiter tam in actu doloris, quam in actu odii de peccato. Haeretici vero huius temporis cum Luthero volunt Contritionem esse tantum amorem iustitiae, novam vitam, ac prioris vitae emendationem; non vero eiusdem odium, displicentiam, detestationem, aut dolorem, ita quod Contritio non importet aliquid acerbum, aut amarum, sed omnia grata, iucunda, aut dulcia; unde inferunt dolorem seu tristitiam facere hominem magis hypocritam, non autem vere Poenitentem.

NOTANDUM 3. Contritionem solito distingui duplicem, perfectam scilicet, quae simpliciter dicitur Contritio, et est dolor de peccatis propter Deum summe dilectum; et imperfectam, quae appellatur Attritio, seu dolor de peccatis ex aliquo alio motivo honesto, quod non sit ipse Deus propter se amandus, et quatenus est summum bonum, a quo peccatum mortale avertit. Sciendum enim est, quod aliquis potest detestari peccatum propter varium finem: primo, propter timorem gehennae, quam peccando incurreret: secundo, propter desiderium gloriae et felicitatis aeternae, quam moriens in peccato perderet: tertio, propter amorem virtutis, quam infuscaret, et odium vitii, quo inquinaretur; quarto, ex dilectione Dei, quem impense diligit, vel amore concupiscentiae, propter varia bona, quae ab eo recipit, vel amore amicitiae, nempe quatenus est summum bonum infinite perfectum et amabile, quod proprie est amare Deum propter se. Quaeritur autem in quonam ex istis motivis consistat ratio formalis Contritionis.

Tria igitur haec in Quaestione maxime occurrunt determinanda: primum, utrum ad perfectam Contritionem requirantur quatuor illi actus, nimirum odium, detestatio, et dolor de peccato commisso cum firmo proposito non peccandi de cetero, necnon et confitendi, ac satisfacienti: secundum, in quonam ex illis actibus formaliter Contritio consistat: tertium, utrum perfecta Contritio sit actus caritatis et amoris Dei formaliter, aut saltem a caritate imperatus.

Conclusio prima. — QUATUOR PRAEFATI ACTUS REQUIRUNTUR AD VERAM ET PERFECTAM CONTRITIONEM. Haec colligitur ex Concilio Tridentino, quod ubi Contritionem definit et explicat, eiusmodi actuum meminit: nam Sess. 14. cap. 1. loquens de Poenitentia virtute, quae non est peccati remissiva, nisi quatenus est vera Contritio, haec habet: Fuit quidem Poenitentia universis hominibus, qui se mortali aliquo peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam et iustitiam consequendam necessaria, illis etiam, qui Baptismi Sacramento abluti petivissent, ut perversitate abiecta et emendata, tantam Dei offensionem cum peccati odio, et pio animi dolore detestarentur. Ubi ad perfectam Poenitentiam requirit detestationem, odium, et dolorem de peccato. Capite autem 4. agens de Contritione, sic ait: Contritio, quae primum locum inter dictos Poenitentis actus habet, animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero: fuit autem quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic modus Contritionis necessarius, et in homine post Baptismum lapso, ita demum praeparat ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae, et voto praestandi reliqua, coniunctus sit, quae ad rite suscipiendum hoc Sacramentum requiruntur. Ubi duplicem Contritionem delineat, nempe eam, quae fit extra Sacramentum Poenitentiae, et eam, quae Sacramento iungitur: ad utramque autem in nova Lege requirit non solum dolorem ac detestationem de peccato; sed etiam votum praestandi ea omnia, nempe Confessionem, et Satisfactionem, quae ad Sacramentalem Absolutionem desiderantur.

Quod autem pariter odium etiam desideraverit, satis liquet ex eo quod ibidem Contritionem, quam in principio dolorem et detestationem appellaverat, statim post mox laudata verba simpliciter appellat odium: proscribens enim erroneam Lutheri sententiam, ait: Declarat igitur sancta Synodus, hanc Contritionem non solum cessationem a peccato, et vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere, etc. Quod rursus iterum ibidem inculcat. Hinc Can. 5. sic definit: Si quis dixerit eam Contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, infidelitatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem: demum illam esse dolorem coactum, et non liberum ac voluntarium, anathema sit. Quibus verbis quamquam Tridentini Patres praecipue intenderint, definire contra haereticos nostri temporis, ad veram Poenitentiam non sufficere nudum ac sterile propositum melioris vitae, sive cessationem a peccato; nihilominus haud obscure insinuant una cum odio ac detestatione peccatorum, et proposito melioris vitae, etiam requiri dolorem de peccato commisso, sive interim dolor ille sit sensitivus, sive dumtaxat intellectivus.

Quando enim Contritio definitur per dolorem, ibi dolor non accipitur praecise pro ipso doloris actu, neque pro tristitia, quae est passio, sed pro causa ipsius tristitiae atque doloris, scilicet pro nolitione peccatorum: haec enim tria differunt, nolitio, tristitia, et dolor; nam nolitio est actus voluntatis, scilicet nolle peccasse; tristitia vero est molestia et passio, quae oritur ex ipsa nolitione, et voluntatem afficit: dolor autem est passio, quae subiicitur in facultate sensitiva, nimirum illa cordis anxietas, quam habet poenitens ex nolitione et detestatione peccati. Porro ex his tribus sola nolitio videtur esse de essentia Contritionis: cetera autem sunt eius effectus.

Nam, ut praeclare docet S. Bonav., dist. 16. art. 1. qu. 1. ex S. August., lib. 14. De Civ. Dei, cap. 15. « Sicut peccatum perpetatur per consensum, sic e contra deletur et destruitur per dissensum voluntatis rationalis; et quia dissensus ab ea re, quam impossibile est non esse, generat dolorem, ideo dicendum, quod Contritio est dolor per essentiam. Sed attendendum, quod dolor dicitur dupliciter: uno modo ipse dissensus voluntatis; alio modo passio resultans in sentientem, vel sensualitatem ex illo dissensu, per quam prorumpit homo in lacrimas, et ille dissensus est de essentia Contritionis; sed illa passio est eius effectus ». Haec Seraph. Doct. Unde praeclare colligit doctissimus noster Vega, lib. 13. De Iustificat., cap. 35. Si qui, inquit, sunt qui nollent quidem patrasse quae admiserunt peccata, neque tamen dolent dolore sensitivo, aut etiam intellectivo de ipsis, ea detestatio peccatorum, absque ulla tristitia et dolore, ad iustificationem sufficeret; idque constanter Scotus, Almavus, et alii tradidere; et valde est hoc misericordiae divinae consentaneum. Nam et apud homines hoc nonnumquam satis est ad redeundum in gratiam cum illis. Nec verti in dubium potest, quin iam isti peccatores resipiscant a suis peccatis, et vere eos illorum poeniteat. Et quatenus dolor, seu tristitia de peccatis proprie pro passionibus accipiuntur, quae sequuntur ex affectibus eorum, qui nullatenus vellent acquievisse peccatis, adhibere possumus fidem nonnullis peccatoribus asserentibus, se non posse dolere de peccatis suis. Potest enim hoc usu venire in dolore sensitivo, ex quo sequuntur lacrimae, propter duram complexionem, vel propter nimium aliqui¹ dolorem intensivam². Et non est mirandum, si alia magis sensibilia maiorem causant dolorem, et in plures nos resolvant lacrimas. Et secundum Doctorem Subtilem, possibile etiam hoc est de dolore intellectivo, qui tristitia est, quia neque necessario sequitur, secundum ipsum, tristitia ex fuga, odio, seu nolitione peccati, licet ut plurimum coniuncta ipsi sit. Unde est illud vulgatum S. Aug., lib. De Poenit., Sicut Poenitentiae comes est dolor. ita lacrimae testes sunt doloris.

Quod si, ut assolent aliqui peccatores dicere, de hoc doleant, quod non dolent, et tali dolore sensitivo, vel intellectivo modo simpliciter dicant se nolle peccasse, admitti debent ad Poenitentiam. Si tamen dicerent se non habere affectum, quo nolint consensisse peccatis, quae admiserunt, quia non possunt talem affectum habere, et eum affectum more communi dolorem vocent, communibus et protritis rationibus ex malis, quae sunt in peccatis, paulatim trahendi sunt, ut nolint ea admisisse. Fieri quippe nequit, ut doleant, quod non dolent de peccatis suis, si dolor accipiatur, ut plerumque fit, pro affectu, quo quis vult non peccasse. Nam is affectus semper subest potestati eius, qui vere vult eum habere. Quia vero magis ille pendet ex Dei gratia et benignitate, quam ex nostra libertate, imprimis orandus est Deus, ut eum dignetur imperti: Quis enim (ut verissime dicit Bernardus, De tripl. miser.) scindet duritiam istam, nisi qui in passione sua petras excidit? Quis dabit cor poenitens, nisi a quo est omne datum optimum? Hucusque Vega.

(Cum autem pro se citet Doctorem Subtilem, libet eius verba subscribere. Igitur Scotus, 1. dist. 11. q. 2. n. 17. in fine sic inquit: « Quandoque ex caritate sive ex contemplatione Dei statim inest quasi quaedam detestatio peccati, et sequitur tristitia maxima, nullo adhuc posito actu iustitiae respectu illius tristitiae: quandoque autem primo inest actus iustitiae (vindicativae) et intensus in se, et tamen causae proximae, scilicet intellectus in considerando, et voluntas in detestando, non efficaciter moventur ex illo imperio iustitiae, forte quia carent habitibus, qui essent principia perfectionis in actibus suis ». Prosequitur enim n. 18. « Et licet istae moveantur quandoque scilicet intellectus in considerando, et voluntas in detestando, non tamen sequitur tristitia: quod etsi posset esse propter multas causas, propter hoc est quandoque, quia sicut intellectus conformatur parti sensitivae in nobis, ita et appetitus intellectivus appetitui sensitivo quantum ad faciliter condelectari et tristari. Cuius ergo appetitus sensitivus non est natus tristari vel dolere, eius voluntas non faciliter tristatur ». Ex quo infert Doctor: « Quod aliquis habet maximum actum Poenitentiae primo modo idest maximum actum vindicandi peccatum a se commissum, et tamen nullum affectum (tristitiae) vel modicum; et aliqui sine omni actu Poenitentiae primo modo, habent maximum effectum eiusdem rationis cum illo, qui natus est esse effectus Poenitentiae: et quod ille effectus sit maior, vel minor, bene est aliqua excellentia in ordine ad deletionem peccati: s. d. simpliciter maior est excellentia actus ad actum, ad quos actus sequitur hinc inde tristitia, quia plus delet meritorie peccatum actus causativus tristitiae, quam ipsa tristitia. » Ergo secundum Doctorem detestatio peccati, utpote causativa tristitiae, meritorie potest delere peccatum, esto per accidens nulla tristitia, vel modica sequatur. Neque enim verisimile est Deum, qui est Pater misericordiarum, et qui non vult mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat, requisivisse ad conversionem et vitam, id quod non est in libera potestate peccatoris, veluti hic dolor seu tristitia consequens actum detestationis. Ceterum ipsam detestationem esse necessariam, ratio naturalis haud obscure dictat, quando novum induit hominem, et mutat statum suum, nisi exuat veterem per displicentiam aliquam, et nisi aliquo modo prior status ipsi displiceat; alias enim nulla subest causa mutandi; imo vix possibile est mutare: nam natura et nostra et nostrorum affectuum est, ut tamdiu nobis haereant quae semel placuerunt, quamdiu nullo ab eis odio vel displicentia dimovemur; et si quae semel approbaverimus, ea tamdiu censemur probare, et firma ac rata esse velle, quamdiu non ea melius cogitantes reprobamus, aut retractamus. Ita Vega supra.

DICES 1: Sicut vere poenitens dolere debet, ita et pudere: at pudor ille non est Confessio, nec Satisfactio; ac subinde neque odium, nec detestatio, aut dolor: igitur ad Contritionem requiruntur plures actus, quam supra dicti. Insuper, poenitens non solum dolere debet, sed etiam gaudere, ut diximus agendo de Poenitentia virtute, ac subinde sicut Contritio dicitur dolor, etiam dici debet gaudium. — Respondet ad utrumque Seraphicus Doctor ibidem, « quod pudor consequitur ad dissensum voluntatis, secundum quod dissentit a peccato, tamquam a turpi; consequitur etiam gaudium, secundum quod ex illo dissensu sentit se elongari a peccato; immediatius autem consequitur passio, quae est dolor; nam ipse di-sensus vehemens a re quam nolimus esse, et tamen est, immediate dolorem generat; quia nempe est dissensus; quia vero est dissensus propter rem turpem, generat pudorem; quia vero per illum dolorem peccator elongatur ab ipsa re turpi et infesta, idcirco de peccato dolet, et de dolore gaudet.»

DICES 2: Dolor est dissensus ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt, ait S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15; sed Contritio est dissensio a peccatis, quae nobis volentibus accidunt: igitur, etc. — Respondet idem Seraphicus Doctor, quod peccatum est voluntarium quoad delectationem; sed non est voluntarium quoad rationem malitiae, et deformitatis, et poenae. « Si autem dixeris, dolorem Contritionis non tantum esse debere de deformitate, sed etiam de delectatione: Respondet, quod ut peccator debite doleat, sufficit, quod illud, de quo dolet, sit nolitum, pro tempore in quo dolet, non autem pro omni tempore.» Cetera, quae ad hanc difficultatem spectare possunt, iam soluta manent ex his, quae diximus de essentia Poenitentiae virtutis.

Conclusio secunda. — CONTRITIO MAGIS PROPRIE CONSISTIT IN DETESTATIONE SEU ODIO PECCATI, QUAM IN ALIIS ACTIBUS.

Probatur, quia Contritio est actus virtutis appetitivae: igitur est actus voluntatis quatenus detestatur peccatum. Patet antecedens; siquidem Contritio est actualis nolitio peccati; non absoluta, sed conditionalis, ac si poenitens diceret: si possibile esset, nollem me peccasse: sed illa nolitio nihil aliud est formaliter, quam ipsa peccati detestatio: igitur, etc. Nec obstat, quod Concilium Tridentinum, locis in priori Conclusione laudatis, ex aequo Contritionem appellet dolorem, ac detestationem peccati; haec enim debent accipi cum debita proportione, et secundum sensum accommodationis; ita quod Contritio essentialiter sit detestatio, dolor autem tantum concomitanter, seu causaliter; quia videlicet cum illa detestatio non sit aliud, quam velle non peccasse, ex quo sequitur dolor. quia dolor nihil aliud est, quam tristitia et afflictio, seu angustia quaedam, ex eo quod homo videt se fecisse quod fecisse nollet, idcirco illa detestatio necessario concomitantem aut subsequentem dolorem habet.

Confirmatur: in eo praecipue constituenda est Contritio, ex quo tamquam rivuli ex fonte emanant alii actus ad perfectam Contritionem desiderandi: sed illi omnes oriuntur ex ipsa peccati detestatione; ab ea namque provenit dolor, ut statim diximus; oritur etiam odium, si revera odium illud sit aliquid distinctum ab ipsa detestatione, quod utique non existimo: in voluntate enim circa bonum et malum sunt tantum illi actus, qui correspondent passionibus appetitus sensitivi: sed odium et detestatio correspondent eidem passioni, quae appellatur odium, nullusque Philosophorum hactenus dixisse videtur, odium et detestationem esse duas virtutes: ab ea pariter detestatione provenit voluntas non peccandi de cetero, et implendi ea, quae necessaria sunt ad obtinendam peccati remissionem; qui enim revera peccatum detestatur, habet animum illud amplius non admittendi, et applicandi ea omnia media, quae conducunt ad illius destructionem; ac subinde ea faciendi, quae necessaria sunt ad Absolutionem sacramentalem, sine qua, in re, vel in voto suscepta, non potest fieri peccati post Baptismum commissi remissio in nova Lege.

DICES 1: Si dolor consisteret essentialiter in detestatione et odio peccati, cum haec detestatio et illud odium sint perfectissime in Beatis, sequeretur pariter, quod in iis esset perfectissima Contritio: sed hoc dici nequit: igitur nec illud. — Distinguo maiorem: si in Beatis talis esset detestatio, quae vel concomitantem vel subsequentem haberet dolorem de peccatis, concedo: secus, nego. Et sic distincta minore, nego consequentiam. Duplex enim distingui potest peccati detestatio, una quidem generalis, quae diffunditur per omnes actus cuiuscumque virtutis, maxime vero caritatis, quae quatenus tendit in obiectum sibi conveniens, aversatur id omne, quod isti obiecto opponitur: alia vero specialis, quae maxime tendit in ipsius peccati vindictam et destructionem, quaeque non est aliud, quam ipsa formalis nolito positiva voluntatis, qua poenitens, si fieri posset, nollet peccasse, et dolet se peccasse; prior quidem potest esse in Beatis, non vero posterior.

DICES 2: In eo praecipue consistit Contritio, quod per se primo opponitur peccato, et illud destruit: sed id, quod per se primo opponitur peccato, non est illius detestatio, sed dolor, quo videlicet poenitens afficitur, cum dolet se Deum offendisse: igitur Contritio magis consistit in dolore de peccato, quam in ipsius odio, sive detestatione. Maior constat: nam sicut Poenitentia respicit peccatum sub ratione offensae vindicandae et puniendae, ac compensabilis per actus poenitentis, ita et eius actus principalis et primarius, qui est Contritio. Minor vero probatur: actus, quo homo vindicat peccatum, debet opponi illi actui, quo illud commisit: igitur sicut homo peccavit per delectationem illicitam, debet peccatum illud vindicare, et Deo satisfacere per actum ipsi delectationi oppositum: hic autem alius non potest esse, quam dolor; nam, inquit S. Augustinus, Serm. 7. De Tempore: Quando sic poenitens, ut tibi amarum sapiat in animo, quod ante dulce fuit in vita, et quod te prius oblectabat, ipsum te cruciat in mente, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dicis: Tibi soli peccavi. Igitur, etc. — Nego minorem: nam cum peccatum consistat in voluntaria aversione a Deo, primus Poenitentiae motus consistere debet in voluntaria hominis ad Deum conversione; ac subinde in odio et detestatione illius, quod a Deo avertat: quae utique detestatio nihil aliud est, quam ipsa nolitio, qua poenitens nollet se peccasse; quod cum fieri non possit, exinde exurgit dolor propter eiusmodi peccatum admissum. Hinc fateor equidem, quod dolor sit vindicta illicitae delectationis quatenus ille dolor sensualis est; non autem prout est omnino spiritualis, et quid consequens ex praefata nolitione.

Ex his itaque sequitur, illam peccati detestationem seu odium esse primarium ac potissimum Contritionis actum, a quo ceteri velut a radice pullulant: ex eo namque, quod homo peccatum execretur, inde dolet, quod illud admiserit, et movetur ad illud destruendum omnibus modis et mediis a Deo praescriptis; ac subinde ad quantocius frequentandam et faciendam sacramentalem Confessionem, qua possit eiusmodi peccati destructionem et veniam obtinere.

PETES: Utrum ad perfectam et integram Contritionem omnes isti actus detestationis, odii, doloris, et propositi non peccandi de cetero seorsim debeant elici? — Respondeo, non improbabile videri, quod sufficiat eos virtualiter in ipsa formali peccati detestatione contineri. Quod utique probatur: quia si quis ex illis actibus formaliter elicitus requireretur ad perfectam Contritionem, maxime propositum non peccandi de cetero: sed ad id sufficit, quod propositum istud virtualiter includatur in ipsa detestatione efficaci et perfecta; nam, inquit noster Vega lib. 13. De Iustificatione, cap. 31. Stare non potest, ut alicui displiceant praeterita delicta, quia offensa sunt Dei, si propositum sit offendendi Deum graviter, aut continuandi offensam aliquam ipsius lethalem. Et nullus perfecte resipiscit ab erratis praeteritis, aut vult mutare vitam priorem, quin habeat aliquam illius displicientiam: ita nemo perfectam habet prioris vitae displicentiam, quin eam actu vel virtute mutare intendat. Mutuo se actu vel virtute comitantur hi affectus. Et qui sic affectus est, ut vere doleat de patratis offensis, numquam eo perseverante dolore, novas admittit; imo eas pro viribus evitabit, et declinare assereret se cupere, si de ea re interrogetur. Quod satis est, ut dicatur habere propositum virtuale emendandi vitam. Et qui vere in futurum eas cavere proponit, numquam, eo stante proposito, in praeteritis sibi acquiescet, aut complacerebit, sed potius, si quis eum percontetur, dolere se dicet de illis admissis. Et quoniam vix aliquis communiter a peccatis vere resipiscit, nisi et detestetur illa, et ea proponat imposterum vitare, admonendi sunt omnes peccatores, cum excitantur ad poenitentiam, ut non solum priora peccata detestentur, et ab eorum, et quorumvis aliorum continuatione et repetitione se contineant, sed et omnia proponant deinceps pro sua virili cavere. Hucusque Vega. Et post pauca addit: cum his tamen omnibus stat separari posse ab invicem hos effectus, et stare potest detestatio praeteritae vitae sine proposito novam aliam inchoandi, et propositum novae vitae sine detestatione prioris. Unde et Patres tamquam duo distincta posuere: cessationem a peccatis, et eorum detestationem. Et experientia constat, nos sic aliquando meminisse praeteritorum, ut nihil prorsus de futuris cogitemus: et contra, sic futura prospicere, ut praeteritorum nulla mentem subeat recordatio. Et hoc ipsum in affectu multo magis potest contingere. Et sive contingat, sive non, de hoc uno modo disputamus, an detestatio admissorum delictorum sufficere possit ad veniam, sine proposito formali numquam amplius peccandi, sicut ex consensu omnium Catholicorum, proximo capitulo ostendimus non sufficere hoc propositum, sine detestatione praeteritorum. Et quidem prosequitur idem Auctor quamquam commemoratam viam, ut communem, ita etiam tutissimam, et populis semper inculcandam arbitror, tamen dum latius mecum reputo divitias divinae in nos misericordiae, dubitare non possum, quin etiam aliquando ad solam peccati admissi compunctionem iustificentur peccatores. Haec ille. Probat autem hanc piam opinionem exemplo Davidis, qui mox iustificatus est, ut ex corde dixit 2. Reg. cap. 12. n. 13. Peccavi Domino. Statim enim audivit: Dominus quoque transtulit peccatum tuum. Ubi nulla fit mentio propositi emendationis. Et alia plura exempla similia reperies in Scriptura sacra, quae ibidem adducit Vega in confirmationem suae et nostrae opinionis. Quod si numquam, inquit ille, Deus ad quantumcumque compunctionem peccatoris peccata dimitteret, nisi actu adsit propositum imposterum cavendi peccatum, meminisset Scriptura et huius quoque propositi in illis, quos dicit per suam poenitentiam iustificatos. Cur enim potius detestationis, quam propositi cessandi a peccatis recordata esset, si utrumque ex aequo requiritur, et neutrum sine altero sufficit? Ita Vega.

DICES: Propositum virtuale non peccandi de cetero nihil est aliud, quam odium ipsum et detestatio peccati: sed Concilium Tridentinum praeter dolorem, detestationem, et odium peccati, requirit votum ac propositum non peccandi de cetero, et implendi ea, quae necessaria sunt ad consequendam sacramentalem Absolutionem: igitur ex mente Concilii Tridentini, non sufficit propositum virtuale, sed formale et actuale requiritur. — Respondeo, idcirco Concilium Tridentinum detestationi peccati coniungere propositum emendationis, ut significaret non sufficere ad perfectam Contritionem quamcumque simplicem displicentiam peccatorum, sed necessariam esse detestationem efficacem, ex qua si peccata futura occurrerent, et tempus congruum non deesset, illico voluntas prosiliret in affectum imposterum non peccandi. Quod autem hoc sufficiat, et propositum non peccandi de cetero virtualiter includatur in voluntate detestante ac excludente peccatum, colligitur ex eodem Concilio: tum quia Sess. 14. cap. 4. loquens de Contritione imperfecta, quae Attritio dicitur, ait: Si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae, declarat (sancta Synodus) non solum non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem; verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat. Quibus verbis id quod vocaverat propositum non peccandi, cum generatim Contritionem describeret, hic appellat exclusionem voluntatis peccandi, quo significat, eum, qui detestatur peccatum sincere et efficaciter ita esse affectum, ut si interrogaretur, an vellet rursum peccare, testaretur se potius velle millies vitam profundere, quam Deum offendere mortaliter; qui utique affectus alius non est, quam virtuale propositum non peccandi de cetero: tum quia, ibidem Concilium non solum requirit propositum emendationis, sed etiam Confessionis et Satisfactionis; imo etiam et actum spei: sed ad veram et perfectam Contritionem non requiritur votum explicitum Confessionis, nec formalis actus spei: igitur nec votum explicitum emendationis. — Haec omnia efficaciter confirmat Vega his verbis: « Potest contingere aliquos peccatores subita morte sic preveniri, ut meminisse quidem possent peccatorum, quae admiserunt, et de eis dolentes, et clamantes: Domine miserere, moriantur: antequam quidquam de futuris cogitare vel statuere potuerint. Numquid igitur et hi venia carebunt? quid rigidius? quid durius? quid inclementius dici potest? Equidem Deus omnes confugientes ad se obviis manibus excipit, neminem facientem quod in se est despicit, sub ipso mortis articulo cunctis ad se conversis veniam impertitur. Neque de latrone illo felici, qui apud Christum in cruce pendentem, sub ipsa morte veniam invenit, alia in Evangelistis legimus, quam quae illum testentur, et priorem suam vitam aversatum, et ad Christum humiliter recurrisse, et ipsius misericordiam orasse. Nonne etiam ad absolutionem sacramentalem satis sunt quandoque signa certa doloris de peccatis? Absolvi profecto possunt et debent peccatores, qui articulo mortis praeventi confiteri nequeunt sua peccata, si explicuerint saltem in specie aliquod peccatum, et signis exterioribus dolorem suum interiorem indicant, etiamsi nullo signo declarent quid in futurum proponant. Neque differenda est aliquo modo pro hoc Absolutio ». Hucusque Vega.

Conclusio tertia. — UT CONTRITIO SIT PERFECTA, ET VERE PECCATI REMISSIONEM MEREATUR EXTRA SACRAMENTUM, DEBET DETESTARI PECCATUM EX AFFECTU CARITATIS, ET HABERE CARITATIS ACTUM FORMALITER, AUT SALTEM VIRTUALITER, VEL AB EA IMPERARI. Haec Conclusio duabus maxime partibus constat.

Quarum prima, nempe quod ut Contritio sit perfecta et remissiva peccati extra Sacramentum, debeat effici propter Deum offensum, et habere annexum votum suscipiendi Sacramentum, communis est apud Doctores Catholicos: siquidem Contritio perfecta in hoc ab imperfecta discrepat. quod haec, quae dicitur Attritio, non tendat in Deum propter se, et quatenus summum in se bonum est, sed quatenus est nobis bonus, seu prout est nostra ultima felicitas, a cuius consecutione removet peccatum, quod detestamur: haec vero tendat in Deum diligendum propter se, seu quatenus est infinita bonitas, ac summe amabilis, et prout a caritate attingitur. (Quod utique docet Concilium Trident., Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Docet praeterea (sancta Synodus) etsi Contritionem hanc aliquando caritate perfectam esse contingat, hominemque Deo reconciliari, prius quam hoc Sacramentum actu suscipiatur, ipsam nihilominus reconciliationem ipsi Contritionis sine Sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. Illam vero contritionem imperfectam, quae Attritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et purgatorum metu communiter concipitur, etc. Quibus verbis Concilium in hoc distinguit Contritionem perfectam ab imperfecta, quod illa dicatur caritate perfici: quod utique non fit aliter, nisi quia huius Contritionis actus vel est formalis actus caritatis, vel saltem eum habet annexum, aut virtualiter eum continet, ac peccatum detestatur quatenus est offensivum Dei summe diligibilis; sicque saltem mediate tendit in Deum, prout est obiectum caritatis: contritio vero imperfecta, seu Attritio, detestatur peccatum, vel propter illius turpitudinem, vel propter malum gehennae, vel quoniam removet a possessione Dei, quatenus nostrum summum bonum est, nostraque beatitudo: sicque non tendit in Deum ex motivo caritatis, et ex affectu amicitiae, sed dumtaxat concupiscentiae: qui quidem affectus licet in se vitiosus non sit, ut definit Concilium ibidem, tamen extra Sacramentum iustificare non potest, quemadmodum Contritio perfecta.

Maior est difficultas de secunda parte huius Conclusionis, nempe quod Contritionis actus debeat elici a virtute caritatis, aut habere formalem caritatis actum sibi annexum, vel saltem eum virtualiter continere. Circa cuius assertionis determinationem triplex apparet Auctorum sententia. Probabilior autem nobis videtur ea, quae asserit, Contritionem posse simul esse actum detestationis peccati, et amoris Dei super omnia, ita quod simul sit formalis amor Dei, et formale odium peccati. Nec id mirum videri debet, quippe cum eiusdem virtutis sit velle alicui bonum, et nolle ipsi malum, puta velle Petro sanitatem integram, et nolle ei infirmitatem aliquam etiam minimam: at velle bonum aliquod Deo, quatenus ipsi bonum est, puta quod sit infinitus, aeternus, etc. quodque ab omnibus creaturis glorificetur et honoretur, est formalis actus virtutis caritatis; igitur similiter nolle Deo malum, qua ipsius offensum est, erit formalis actus virtutis caritatis; ac subinde detestari peccatum, quatenus est malum Dei extrinsecum et ipsius offensivum, poterit esse formalis actus caritatis, et ab ea elicitus. Quod utique confirmatur: nam formaliter amare Deum nihil aliud est, quam optare ipsi bonum aliquod positivum, quatenus ipsius bonum est; ac subinde velle ab eo removeri id omne, quod habet rationem mali in ordine ad ipsum; siquidem frequenter carentia et remotio alicuius mali, longe optabilior est, quam bonum aliquod positivum; et consequenter idem actus amoris Dei poterit simul esse odium peccati, et habere pro obiecto formali motivo tum peccati deformitatem et malitiam, tum bonitatem divinam, quae extrinsece ab eiusmodi malitia velut inficitur.

Confirmari potest haec veritas illis omnibus Scripturae sacrae ac SS. Patrum oraculis, quibus peccati remissio maxime caritati tribuitur. Sic Lucae 7. Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Ubi sermo est de S. Magdalena, quae stans retro secus pedes Domini lacrimis rigabat pedes eius, et capillis capitis sui tergebat, testabaturque summum de peccatis admissis animi dolorem et Contritionem; nihilominus ipsius dilectioni et caritati tribuitur peccatorum remissio, ut signum sit eiusmodi peccati detestationem eamdem fuisse cum actu caritatis et amoris Dei. Sic pariter Prov. 10. Universa delicta operit caritas. Et 1. Petri 4. Caritas operit multitudinem peccatorum. Et 1. Ioann. 3. Nos scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus Fratres... qui non diligit, manet in morte. Ubi Scriptura non loquitur de habitu, sed de actu caritatis; siquidem in illis locis hortatur nos ad actum caritatis exercendum cum auxiliis actualibus, quatenus scilicet eius intuitu Deus nobis peccatorum remissionem quae fit per gratiam seu caritatem habitualem largiatur. Unde S. Chrysostomus, Hom. 7. in 2. ad Timoth. post medium: Sicut ignis ubi silvam occupaverit, omnia purgare consuevit, ita et caritatis fervor quocumque inciderit, omnia perimit, atque perrumpit, quae divinam segetem demoluntur, emundatque humum suscipiendis atque fovendis alte seminibus. Pergit: Ubi caritas est, omnia sublata sunt mala. Et infra: Plenitudo legis est caritas: cuncta nempe scelera, quae pacem perturbant, ubi caritas fuerit, solvuntur.

Hinc S. Augustinus, Serm. 7. De tempore, ait: Poenitentiam certam non facit, nisi odium peccati, et amor Dei: hoc est odium peccati, quod ex motivo caritatis procedit; nam quod S. Augustinus ibi per amorem Dei non intelligat actum dilectionis ab ipsa Contritione distinctum, apparet ex verbis sequentibus. subiungit enim: Quando sic poenitens, ut tibi amaram sapiat in animo, quod ante dulce fuit in vita, et quod te prius oblectabat in corpore, ipsum te cruciat in mente, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dicis: Tibi soli peccavi..... Ista est filioli, vera Poenitentia, quando sic convertitur quis, ut non revertatur, quando sic poenitet, ut non repetat. Constat autem, quod ad efficiendam huiusmodi conversionem, sufficiat vera Contritio ex parte caritatis, absque ulteriori actu distincto dilectionis Dei super omnia. Quam utique S. Doctoris sententiam sic interpretari et confirmare videtur Auctor De vera et falsa Poenit., cap. 17. cum ait: Quem vero poenitet, oportet non solum timere Deum iudicem, sed et iustum diligere; non timeatur pro poena, sed ametur pro gloria: debet enim dolere de crimine, et de omni eius praedicta varietate: quod quoniam vix licet, de eius salute Augustinus potuit dubitare, etc. Quibus posterioribus verbis significat actum amoris et dilectionis Dei, quem requirit ad veram Poenitentiam, eumdem esse cum dolore seu detestatione peccati; quippe cum dolorem ipsum dicat sufficere ad salutem.

Dices: Idem S. Augustinus, lib. 2. Contra Cresconium, cap. 2. ostendit non posse mundari quemquam, quantumvis plures exerceat Contritionis actus, nisi pariter eliciat actum caritatis: Ideo, inquit Donatistas alloquens, vobis non ridentur mundari, cum ad nos a vobis transeunt, quia non denuo baptizantur, quasi solo Baptismo, quem repeti non oportet, cum idem atque unus est, homines ab errore mundentur. Cuius contrarium ut evinceat, statim subdit: Mundantur et verbo veritatis ab illo, qui ait Ioann. 15. Iam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis: Mundantur, et sacrificio contriti cordis ab illo, de quo dictum est. Psalm. 50. Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum, et humiliatum, Deus, non spernit. Mundantur, et eleemosynis ab eo, qui ait: Lucae 11. Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Mundantur ipsa, quae supereminet omnibus, caritate ab illo, qui per Apostolum Petrum dixit: Caritas cooperit multitudinem peccatorum: quae una si adsit, omnia illa recta fiunt; si autem desit illa, omnia frustra fiunt. Igitur ex S. Augustino actus caritatis et Contritionis sunt distincti.

Nego consequentiam: siquidem non satis constat ex praefatis verbis, de qua caritate locutus fuerit S. Augustinus, utrum de actuali, an vero de habituali; nam continuo subiungit: « Haec vero (Caritas) unde sit, audi docentem Apostolum: Caritas, inquit, Dei diffusa est in cordibus nostris, etc. Unde merito creduntur, qui extra Ecclesiam Baptismum Ecclesiae perceperunt, non habere Spiritum sanctum, nisi cum ipsi Ecclesiae in vinculo pacis per connexionem caritatis adhaerescunt ». Ubi non obscure significat, se sermonem instituere de caritate habituali, et gratia sanctificante, quam propter defectionem ab Ecclesia habere non possunt adulti, qui Baptismum Ecclesiae extra Ecclesiam percipiunt.

Adde quod etiamsi S. Augustinus loquatur de caritate actuali, nihil tamen ex eo evincitur contra nostram assertionem; ultro namque fatemur sacrificium contriti cordis, nisi vel sit formalis actus caritatis, vel saltem virtualiter eum continens, et in idem obiectum caritatis tendens, nihil prodesse.

URGEBIS: Si actus Contritionis non sit distinctus ab actu formali amoris Dei, consequens est, vel quod sit idem formalis actus amoris, vel quod ipsum virtualiter contineat: sed neutrum dici potest; quia actus detestationis est recessus a peccato tamquam malorum omnium maximo: actus autem amoris est accessus ad Deum tamquam bonorum omnium optimum: at accessus et recessus illi sunt duo actus distincti: igitur, etc. Secundum etiam dici non potest; nam actus caritatis est omnium perfectissimus: igitur non potest includi virtualiter in actu Contritionis, qui minorem habet perfectionem, nam continens virtualiter nobilius est contento. — NEGO minorem: et ad primam eius probationem dico, eumdem actum amoris esse simul saltem virtualiter et aequivalenter accessum ad Deum, ut summum bonum, ac recessum a peccato, sicut et idem actus Contritionis, qui formaliter est recessus a peccato, et detestatio illius, et saltem virtualiter ac aequivalenter est accessus ad bonitatem divinam; quia videlicet ratione eiusdem motivi, unus horum motuum necessario ex alio sequitur, si uterque circa idem obiectum formale et terminativum occupetur: nam eo ipso, quo quis detestatur peccatum propter Deum summe diligibilem, etiam Deum diligit, sicut e converso aliquis detestatur peccatum saltem virtualiter, dum in Deum, ut summe diligibilem propter se, tendit actu et affectu amoris. Unde idem actus est simul prosecutio et fuga, accessus et recessus, quia fieri non potest, ut quis accedat ad Deum per actum dilectionis et caritatis, quin recedat et fugiat a peccato, quod ipsi maxime adversatur. Ad secundam probationem dico, Contritionem non esse actum imperfectiorem ipso actu caritatis; quippe cum ex dictis, ipse sit actus amoris, quamvis non ita explicitus, ac si tenderet in Deum per modum prosecutionis. Hinc actus Contritionis et caritatis solum videntur differre, quantum ad modum tendendi in Deum; quia actus caritatis tendit in Deum per modum prosecutionis, et quatenus obiicitur ut summum bonum, et summe diligibile; actus vero Contritionis tendit in Deum, quatenus propter ipsum fugit ac detestatur peccatum, prout ipsi opponitur; sicque actus caritatis immediate terminatur ad Deum, ut summum bonum, mediate vero ad peccatum, quod detestatur, quatenus ipsi summo bono oppositum: actus vero Contritionis immediate terminatur ad peccatum detestandum, et mediate ad summam Dei bonitatem, propter quam peccatum adversatur. Unde fit, quod actus Contritionis ab actu caritatis solum discrepet penes diversam tendentiam in idem obiectum, et secundum distinctam eiusdem obiecti connotationem mediatam vel immediatam. Cum enim illa duo obiecta sint ita connexa, scilicet Deus ut summum bonum et summe amabile, et peccatum ut summe odibile, quod unum sit aliquo modo propter aliud, inde fit, quod uno et simplici actu utrumque obiectum possit attingi. Quapropter Contritio dici potest amor Dei per modum fugae; quia non est sola prosecutio divinae bonitatis, sed simul fuga peccati, quatenus offensivi Dei. Et consequenter constat secunda pars nostrae assertionis, nempe quod Contritio caritate perfecta possit esse actus formalis caritatis.

Apparet etiam tertia pars, videlicet quod Contritio necessario debeat esse actus aut elicitus mediante habitu caritatis dum elicitur ab homine iustificato; aut saltem a caritate imperatus. quando videlicet illa peccati detestatio habet actum caritatis specialiter sibi adiunctum; ita quod ad eiusmodi detestationem non sufficiat, quod fiat ex motivo obedientiae, aut Religionis, aut Poenitentiae, sed necessario fieri debeat ex motivo caritatis: tum quia, ut diximus ex Concilio Tridentino, ut Contritio sit iustificativa extra Sacramentum, debet esse caritate perfecta, hoc est, fieri propter motivum caritatis, vel ab ipsa caritate elici: tum quia non fit praecise peccati remissio sine dilectione Dei, ut diximus ex Scriptura sacra; ac subinde illa Contritio debet esse elicita a caritate, vel ab ea imperata.

Haec omnia confirmat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. ubi docet Poenitentiam ab amore Dei exordium sumere; ait enim de Poenitentibus: Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia, et adiuti... a divinae iustitiae timore, quo utiliter concutiuntur ad considerandam Dei misericordiam se convertendo, in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, etc. Quibus verbis docet Concilium veram Contritionem debere necessario oriri ex amore Dei; nam per eam homo disponitur ultimo ad gratiam sanctificantem, per quam constituitur in civitate Dei: nullus autem pertinet ad civitatem Dei, nisi per amorem Dei usque ad contemptum sui, ut docet S. Augustinus, lib. 14. De Civitate, cap. ult. Igitur Contritio necessario debet amorem vel praesupponere, vel habere annexum. si non formaliter, saltem imperative, hoc est, si non praesupponat, vel non habeat annexum formalem actum amoris, saltem a caritate et amore Dei debet imperari. Contritio enim est detestatio peccatorum propter Deum, ac subinde necessario praesupponere debet aliquem actum voluntatis circa Deum: sed non est intelligibilis alius actus praeter amorem; ex eo enim quod Deum amamus, detestamur offensam ipsi irrogatam: igitur cum Contritio includat odium peccatorum propter Deum, necessario fieri debet ab amore, et elici ex motivo caritatis.

DICES: Si dilectio Dei necessaria sit ad veram Contritionem, igitur superflua est Contritio ad remissionem peccati. Consequentia patet: nam, ut iam pluries diximus, actus caritatis sufficit ad iustificationem et peccati remissionem: ergo dum praecedit Contritionem, revera confert ad remissionem peccati, et sic nihil remittendum relinquit Contritioni. — NEGO consequentiam: vel enim actus Contritionis est idem cum actu amoris Dei, vel eum habet annexum. Si primum, Contritio non est inutilis ad iustificationem; quippe cum ipsa sit ad eam ultima dispositio. Si autem solum actum amoris habeat annexum, ita quod actus detestationis peccatorum praecedat, ac postmodum sequatur actus dilectionis, aut viceversa, non potest fieri plena peccatorum remissio extra Sacramentum, donec uterque actus fuerit elicitus: quando enim quis recordatur peccatorum, non sufficit sola dilectio Dei absque Poenitentia actuali, neque fieri potest, ut quis Deum diligat, et recordetur se Deum offendisse, quin illico detestetur illam offensam: sicque Deum amando dolet, quod eum offenderit, et dolendo Deum impensius diligit.

IAM aperte liquet ex dictis, Poenitentiam et Contritionem habere vim remittendi quaecumque peccata; non quidem formaliter, sed solum dispositive, ut docuimus in octavo volumine, agendo de iustificatione, quod etiam significat Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 4. cum ait: Contritionis motus, in homine post Baptismum lapso, demum praeparat ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae et voto praestandi reliqua coniunctus sit, quae ad rite suscipiendum hoc Sacramentum requiruntur. Quibus verbis aperte docet, Contritionem esse quidem dispositionem ad consequendam peccatorum veniam, non vero esse eiusmodi peccati remissionem formalem: forma namque non potest esse dispositio ad seipsam, quippe cum inter dispositionem et formam exerceatur aliqua causalitas, quae necessario distinctionem supponit. Duo autem hic supersunt determinanda: primum, utrum Contritio ante realem Sacramenti susceptionem, et statim ac ipsa formatur, conferat ad peccati remissionem obtinendam: secundum, qualis et quam intensa esse debeat ad eiusmodi effectum producendum.

NOTANDUM 1. Omnes Theologos invicem convenire quod Contritio, urgente necessitate et imminenti mortis periculo, sufficiat ad obtinendam peccati remissionem citra Sacramentum, cum voto illud suscipiendi, si Sacerdos haberi posset: quemadmodum Epist. 78. de Contritione Cathecumeni docet S. Bernardus, ubi non adest occasio et facilitas suscipiendi Baptismi. Idque aperte tradit Concilium Tridentinum loco supra laudato, ubi ait: Docet praeterea sancta Synodus etsi Contritionem hanc aliquando caritate perfectam esse contingat, hominemque Deo reconciliare, priusquam hoc Sacramentum actu recipiatur, ipsam nihilominus reconciliationem ipsi Contritioni sine Sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. Verum non desunt qui existiment cum Estio, in 4. dist. 17. § 2. neque ordinarie, neque frequenter, ac multo minus semper, sed raro fieri, ut ante actualem Sacerdotis absolutionem peccator sit absolutus coram Deo; quae utique sententia utrum vera sit nec ne, determinabitur in prima Conclusione.

NOTANDUM 2. Obiectum aliquod posse tribus modis magis diligi, aut odio haberi, quam aliud. Primo quidem obiective, quando ei volumus et optamus maiora bona, quam velimus alteri: secundo, intensive, quod diligitur cum maiori conatu et ampliori fervore, quam ullum alterum, ita ut actus amoris erga istud plures habeat gradus intensionis, quam quicumque alius actus amoris erga aliud obiectum: tertio denique, appretiative, quod pluris aestimatur, quam aliud; ita quod propter obiectum dilectum consequendum vel conservandum, quodcumque aliud omittatur, sive interim illud obiectum dilectum intensius, et maiori cum conatu ametur, sive non. Sic Deum dicimus appretiative diligere, dum eum cuicumque rei diligibili praeferimus. Simili modo dicimur aliquid appretiative odisse, seu per comparationem ad aliud, dum optamus potius pati quodlibet aliud malum, quam istud: sic dicitur quis peccatum odisse, dum optaret magis malum quodlibet perpeti, quam peccatum admittere, et Deum lethaliter offendere. Porro amor ille, sicut et dolor, intensivus, et appretiativus in eo differunt maxime, quod ille se teneat ex parte subiecti et facultatis, quae cum maiori vel minori conatu operatur; appretiativus autem ex parte obiecti, quod pluris sit in suo genere amabilitatis aut odibilitatis.

NOTANDUM 3. Ex Seraphico Doctor, in 4. dist. 26. p. 1. art. 2. qu. 1. intensionem amoris aliam esse sensitivam, aliam intellectualem. Prior comitatur actum appetitus sensitivi: posterior autem actum voluntatis, quatenus voluntas est: prior assimilatur amori quo mater filium diligit cum cordis teneritudine: posterior vero amori Patris, qui eumdem filium diligit cum animi constantia ac firmitate: quippe cum se periculis exponat pro eo vel ditando vel conservando. Insuper in voluntate alia est amoris intensio secundum portionem inferiorem, et provenit ab anima, quatenus est coniuncta corpori; alia vero secundum portionem superiorem, quae regulatur secundum fidei et gratiae dictamen, quaeque consistit in maiori aestimatione unius obiecti propter se voliti, quam in aestimatione alterius. Certum est autem, quod quilibet teneatur Deum diligere magis, quam patrem aut matrem, amore rationali seu intellectuali, et secundum portionem superiorem, saltem appretiative, quam quodlibet aliud obiectum creatum. Certum pariter est, quod non teneamur Deum plus diligere, et magis intensive secundum teneritudinem, et iuxta portionem inferiorem voluntatis: siquidem sanctissimi etiam quique viri experiuntur, se habere maiorem cordis teneritudinem erga filios, quam erga Deum, magisque affici dolore sensitivo de morte filiorum, quam de amissione Dei per peccatum, tametsi mallet omnia alia non esse, et omnes filios amittere, quam Deum offendere mortaliter. Quaeritur autem, utrum alia ratione teneamur Deum magis diligere, ac proinde per Contritionem magis poenitere.

Conclusio prima. — CONTRITIO PERFECTA SUFFICIT AD REMISSIONEM PECCATI CITRA SACRAMENTUM, ETIAM PRAETER CASUM NECESSITATIS, SINE REALI SUSCEPTIONE SACRAMENTI, DUMMODO ADSIT VOTUM ILLUD SUSCIPIENDI. Haec est communior apud Theologos, et

Probatur primo auctoritate Scripturae: siquidem non minoris est efficacitatis Contritio in Lege Evangelica, quam in Mosaica: sed in hac sufficiebat ad obtinendam peccati remissionem, statim ac erat concepta: igitur et nunc ad id sufficiet. Maior constat; siquidem gratia novae Legis longe abundatior est, quam veteris, et faciliori modo iam obtinemus peccatorum remissionem, quam obtinuerint Synagogae filii. Minor vero probatur; primo quidem exemplo Davidis, qui 2. Reg. cap. 12. vix per Poenitentiam ad Deum conversus protulit haec duo verba: Peccavi Domino, cum statim audivit a Nathan Propheta: Dominus quoque transtulit peccatum tuum. Ubi signanter dixit: Dominus transtulit, ut significaret, quod statim ac formatus fuit a Davide Contritionis actus, illico Deus ipsi indulgentiam concessit. — Quod ipsemet regius Propheta testatur, cum ait Psal. 31. Dixi, confitebor adversum me iniustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Ad quae verba addit S. Augustinus: Non iam pronuntiat, inquit, sed promittit se pronuntiaturum, et ille iam dimittit. Attendite fratres, magna res, dixi: pronuntiabo, et tu dimisisti; quia eo ipso quod dicit, pronuntiabo, ostendit, quia nondum pronuntiaverat: hoc ipsum dicere pronuntiabo, pronuntiare est: ideo et tu remisisti impietatem cordis mei: Confessio vero mea ad os nondum venerat, dixeram enim: pronuntiabo adversum me: verumtamen Deus audivit vocem cordis mei: vox mea in aure nondum erat: sed auris Dei iam in corde erat. Addit Propheta: Pro hac, idest propter hoc, orabit ad te omnis Sanctus in tempore opportuno, ut nimirum etiam statim per Contritionem resurgat, et similiter peccatorum veniam obtineat. Subscribit Cassiodorus ad eadem Psalmi verba, dicens: Magna pietas Dei, quod ad solam promissionem peccatum dimittitur, votum enim pro operatione iudicatur. — Colligitur eadem veritas ex illis verbis Ezechielis 33. Iustitia iusti non liberabit eum, in quacumque die peccaverit: et impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua. Ubi dies pro hora vel momento accipitur, iuxta phrasim hebraicam: sicut cum Adae dixit Gen. 2. In quacumque die comederis ex eo, morte morieris. Ex quibus sic licet argumentari: eodem modo loquitur Propheta de recuperatione iustitiae per conversionem peccatoris, quomodo de illius amissione et iactura per aversionem iusti: sed iustus statim adveniente peccato perdit iustitiam: igitur peccator ad Deum conversus per veram Contritionem caritate formatam, statim liberatur a peccato; alioquin in die, qua conversus fuerit, nocebit ipsi sua impietas. — Confirmatur ex verbis Isaiae 30. nam ubi vulgata Editio legit: Ad vocem clamoris tui, statim ut audierit Dominus respondebit tibi, LXX. Interpretes vertunt: Cum reversus ingemueris, tunc salvus eris: ubi signanter dixit, tunc, ut significaret, nullam interponi moram inter reversionem peccatoris per gemitum Contritionis et salutem eiusdem per iustificationis gratiam. Quod utique praeclare sic expendit sanctus Leo, Epist. 89. alias 71. ubi loquens de satisfactione, et reconciliatione non deneganda finaliter poenitentibus, ait: His autem qui in tempore necessitatis, et in periculi urgentis instantia, praesidium Poenitentiae, et mox reconciliationis implorant, nec satisfactio interdicenda est, nec reconciliatio deneganda, quia misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempus definire: apud quem nullas patitur veniae moras conversio, dicente Dei Spiritu per Prophetam: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris. Licet autem ibi dumtaxat loquatur de finaliter poenitentibus, nihilominus cum usurpet verba Prophetae, significat, quod sive in necessitate, sive extra illam, cum aliquis conversus ingemuerit, tunc idest, hoc ipso instanti et sine aliqua mora salvus erit; ac subinde non esse ullum periculum, quod ipsi in extremis posito concedatur reconciliatio in foro Ecclesiae, cum iam apud Deum vere fuerit reconciliatus. Eodem modo haec Prophetae verba interpretatur Caelestinus Papa, in Epistolam ad Episcopos Galliae, cap. 2. ubi ait: « Vera conversio mente potius, quam corpore metienda est, dicente Propheta: si conversus fueris, salvus eris ».

Probatur secundo ex Bullis summorum Pontificum Pii V, Gregorii XIII et Urbani VIII in quibus damnantur hae Baii propositiones; haec quidem nu. 31. Caritas perfecta et sincera, quae ex corde puro et conscientia bona et fide non ficta, tam in Catechumenis, quam in poenitentibus, potest esse sine remissione peccatorum. Et ista n. 37. Per Contritionem etiam cum caritate perfecta, et cum voto suscipiendi Sacramentum coniunctam, non remittitur crimen extra casum necessitatis, aut martyrii, sine actuali susceptione Sacramentorum. Qui enim damnant hanc doctrinam, consequenter asserunt, Contritionem coniunctam cum caritate perfecta, et voto Sacramenti, remittere crimen extra casum necessitatis, aut martyrii, sine actuali susceptione Sacramenti Poenitentiae: ac subinde censent, talem Contritionem eiusmodi vim habere, quotiescumque illa praesens aderit. Confirmatur ex Catechismo Pii V. ubi agens de Contritione num. 39. ait: « Neque hac in re desperent fideles de summa Dei bonitate et clementia; is enim cum nostrae salutis cupidissimus sit, nullam moram ad tribuendam nobis veniam interponit, sed paterna caritate complectitur simul atque ille se collegerit ». Et infra num. 42. « Ipsa certe Contritio, inquit Propheta, cor contritum, et humiliatum Deus non despicies. Quin etiam statim, ut eam mentibus nostris concepimus, peccatorum remissionem nobis a Deo tribui, alio loco eiusdem Prophetae verba illa declarant: dixi. Confitebor adversum me iniustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Atque eius rei figuram in decem leprosis animadvertimus, qui a Salvatore nostro ad Sacerdotes missi, antequam ad illos pervenirent, a lepra liberati sunt. Ex quo licet cognoscere, verae Contritionis, quae supra dictum est, eam vim esse, ut illius beneficio omnium delictorum veniam statim a Domino impetremus ».

Adstipulatur etiam ratio Theologica, siquidem Contritio est ultima dispositio ad gratiam sanctificantem; ac subinde ubi semel perfecte posita est, etiam simul praesens adesse debet gratia sanctificans: posita enim ultima dispositione, ponitur forma: sed gratia sanctificans de via ordinaria non stat cum peccato: igitur Contritio necessario et infallibiliter infert remissionem omnium peccatorum. Deinde, Contritio vel est formaliter actus caritatis, aut virtualiter, vel saltem caritatis actum annexum habet: sed, ut diximus supra, caritas necessario secum infert peccati remissionem; siquidem amor Dei hominem vere Dei amicum constituit; nam Prov. 8. v. 17. Ego diligentes me diligo. Eccli. 31. v. 15. Oculi Dei in diligentes se. Ioan. 1. c. 4. v. 7. Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et v. 16. Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet. et Deus in eo. Ioan. 14. v. 21. Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo. Et v. 23. Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus (per gratiam sanctificantem), et apud eum mansionem faciemus. Deus autem mansionem facere non potest in anima peccatrice, nec vicissim anima peccatrix in Deo manere potest: ac subinde cum Deus odio habeat peccatores, et diligit diligentes se, necesse est, quod qui diligit Deum, salvatur a peccato, ut a Deo diligatur.

OBIICIT I. ESTIUS: Non aliter ratiocinandum est de remissione peccati per Contritionem in aliis peccatoribus, quam in Magdalena poenitente: sed ipsi peccata non fuerunt remissa virtute Contritionis et dilectionis, statim ac illius actum formavit: siquidem Lucae 7. Christus de ea dixit: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum, quibus significat se in praesenti ei peccata dimittere, ratione antecedentis actus Contritionis et caritatis. Id confirmat Estius exemplo Martyrum Genesii et Emerentianae, qui baptizati leguntur in¹ sanguine suo, quibus potius tribuendus videretur Baptismus flaminis, quam Baptismum sanguinis, si ille, sicut hic, vim haberet statim iustificandi. Sic et S. Paulus licet mirabiliter conversus, ac proinde habens perfectam Contritionem, nihilominus audivit ab Anania Act. 2.² Surge et ablue peccata tua: igitur eius Contritio non habuit vim statim peccata remittendi. — NEGO MINOREM; cum enim conversio Magdalenae extraordinaria fuerit, et praestantissima habuerit verae ac perfectae dilectionis signa, non dubito, quin antequam Christus de ea diceret. Remittuntur ei peccata multa, etc. revera eam fuisse a peccatis mundatam virtute Contritionis; unde verba illa non significabant remissionem fieri, sed iam esse factam in instanti dilectionis et Contritionis; sicque erant remissionis factae declarativa, aut saltem illius confirmativa, non secus ac verba Sacramentalis Absolutionis, quando proferuntur super peccatis semel dimissis, quae simul significant peccatum esse revera dimissum quoad reatum culpae; et insuper illud solvunt quoad reatum poenae et indignitatis. Hinc etiam postea, interiecto aliquo temporis spatio, iterum Christus eidem Magdalenae dixit: Remittuntur tibi peccata tua: quae verba non significabant iteratam peccati Absolutionem, sed prioris confirmationem, sicut cum Marci 7. Mulieri iam sanatae a profluvio sanguinis dicebat: Filia, fides tua te salvam fecit. vade in pace, et esto sana a plaga tua. Nec obstat, quod S. Augustinus, Homil. 32. inter 50. de ea dixerit: Accessit ad Dominum immunda, ut rediret mundo, accessit aegra, ut rediret sana, accessit confessa, ut rediret professa. Hoc, inquam, non obstat; loquitur enim de accessu, prout simul complectebatur primam voluntatem accedendi, vel certe de illo tempore, quo forte ad Domini praesentiam accedens, nondum habebat Contritionem caritate perfectam. — Ad exemplum SS. Martyrum Genesii et Emerentianae dico, eorum peccati remissionem potius adscribi Baptismo sanguinis, quam flaminis: tum quia, ut optime inquit Bosco, disp. 6. nu. 829. Baptismus sanguinis certior est, cum sit actus aliquis externus: tum quia efficacior est, utpote delens omnem culpam et omnem poenam debitam: tum denique, quia ordinarie includit, aut certe supponit Baptismum flaminis, quandoquidem mors propter fidem Christi sit actus excellentissimus caritatis, saltem materialis, iuxta illud dictum Christi apud Ioan. cap. 15. v. 13. Maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Denique ad exemplum S. Pauli responderi potest Ananiam sic fuisse locutum, vel quod dubius erat, utrum S. Paulus perfectam habuisset Contritionem, quae sufficeret ad obtinendam veniam peccatorum; vel quod iudicabat adhuc superesse eluendas poenas temporales peccatis remissis debitas, quae licet non inficiant animam, tamen dicuntur peccata, eo fere sensu quo concupiscentia dicitur peccatum, quia oritur a peccato. Dicuntur autem eiusmodi poenae ablu in Baptismate, quoniam per Sacramentum Ablutionis relaxantur et condonantur.

OBIECTIO 2. Non maioris est efficacitatis Contritio in poenitente cum voto suscipiendi Sacramenti Poenitentiae, quam in Catechumeno cum voto suscipiendi Baptismatis: sed in hoc non sufficit ad remissionem peccati, donec baptizetur; nam, inquit S. Augustinus, tract. 13. in Ioan. Quantumcumque Catechumenus proficiat, adhuc sarcinam iniquitatis suae portat, non illi dimittitur donec venerit ad Baptismum. Quomodo non caruit populus Israel populo Aegyptiorum, nisi cum venisset ad mare rubrum: sic nec pressuris peccatorum nemo caret, nisi cum ad fontem Baptismi pervenerit. Igitur nec alicui poenitenti quantumvis contrito dimittitur peccatum, donec Sacramentum Absolutionis receperit. — NEGO MINOREM, et ad S. Augustinum dico, vel ipsum loqui de eo quod fit communiter, quia videlicet pauci sunt Catechumeni qui revera perfectam habeant Contritionem ante Baptismum; unde fit, quod ordinarie maneant in peccato, donec baptizentur; vel significare voluit, non posse obtineri peccatorum remissionem quoad poenam et culpam integram nisi per Baptismum; quamvis enim Catechumenus obtineat remissionem culpae virtute contritionis, communiter tamen superest reatus poenae adhuc eluendus: vel denique dico, S. Augustinum ibi loqui de Catechumenis qui negligunt ad Baptismum accedere, ac subinde non habent efficax desiderium et votum suscipiendi Baptismi, nec consequenter perfectam Contritionem. Unde praeclare S. Bernardus, Epist. 77. ait: Sicut nulla ei poenitentia remittitur peccatum, si, cum possit, non restituitur ablatum, sic et huic nulla prodest fides, si, cum possit, non percipit Sacramentum Baptismi, quamquam et fidem convincitur non habere perfectam, si negligit: vera enim et plena fides universa praecepta complectitur: est autem hoc verum, ipsumque praecipuum praeceptum: merito ergo non fidelis, sed plane rebellis atque contemptor reputabitur, quisquis obedire renuerit: quomodo denique fidelis, qui Dei contemnit Sacramentum? Quod autem ea mens fuerit S. Augustini, apparet ex ipso textu, ait enim: Ne quis arrogans eo quod habeat abundantiam alicuius gratiae, indignaretur baptizari Baptismo Domini. Postque statim subiicit: Quantumcumque Catechumenus efficiat, etc.

OBIECTIO 3. Concilium Tridentinum, Sess. 13. cap. 7. loquens de praeparatione ad Eucharistiam, ait: Ecclesiastica autem consuetudo declarat, eam probationem necessariam esse, ut nullus sibi conscius mortalis peccati, quantumvis sibi contritus videatur, absque praemissa sacramentali Confessione ad sacram Eucharistiam accedere debeat: et Canone 11. Statuit atque declarat sancta ipsa Synodus illis, quos conscientia peccati mortalis gravat, quantumcumque etiam se contritos existiment, habita copia Confessoris, necessario praemittendam esse Confessionem sacramentalem: sed ad debitam dispositionem praerequisitam ad Eucharistiae sacramentum debite suscipiendum sufficit mundatio a peccatis: igitur cum praeter Confessionem Concilium adhuc requirat absolutionem, signum est, quod non censeat Contritionem habere vim remittendi peccata extra casum necessitatis, absque reali susceptione Absolutionis sacramentalis. — DISTINGUO MINOREM: sufficit mundatio a peccatis vera, concedo: existimata tantum, nego. Concilium autem non negat sufficere veram et perfectam Contritionem ad debitam receptionem Eucharistiae, sed dumtaxat, quod non sufficiat existimata ut talis. Unde etiam non dixit: Quantumvis contritus sit, sed quantumvis contritus sibi videatur: et quantumcumque se contritos existiment: ut nempe removeat et coerceat quorumdam nimis sibi temere confidentium vanitatem et praesumptionem, qui existimantes se habere perfectam Contritionem, quam tamen revera non haberent, negligerent ac spernerent beneficium Absolutionis, quam facili negotio data opportunitate Confessorum, possent obtinere. Adde quod, cum vera Contritio debeat esse actus supernaturalis, vix quis cognoscere potest utrum illam habeat, necne: cum enim intellectus noster pro hoc statu pendeat in suis operationibus a phantasmatibus, nec iudicare possit quando aliquis actus sit supernaturalis: idcirco merito suadet Concilium, ac praecavet, ut ne quis prius accedat ad Eucharistiam, quam adhibuerit media et remedia, quibus certior et securior esse potest, se non esse prorsus indignum participatione tanti sacramenti; « Nam, inquit ibidem Concilium, cap. 7. quo magis sanctitas et divinitas caelestis huius Sacramenti vero Christiano comperta est, eo diligentius cavere ille debet, ne absque magna reverentia et sanctitate ad percipiendum accedat ».

OBIECTIONES. 1. Cathechismum Conc. Tridentini dicentem num. 16. Quoniam pauci admodum ad hunc (Contritionis) gradum pervenirent, fiebat ut a paucissimis hac via peccatorum venia speranda esset: quare necesse fuit ut clementissimus Dominus faciliore ratione communi hominum saluti consuleret: quod quidem admirabili consilio effecit, cum claves regni caelestis tradidit. Igitur paucissimi sunt, qui per Contritionem ante Sacramentum veniam consequantur. — RESPONDEO, nihil inde adversus nostram assertionem elici: quippe licet consideremus paucissimos esse, qui perfectam contritionem eliciant, tamen semper foret verissimum, quod qui perfectae Contritionis haberet actum, sive in necessitate, sive extra necessitatem, revera peccati remissionem obtineret. Ex quibus apparet, quam inanibus et levibus fundamentis nitatur particularis Estii sententia.

Conclusio secunda. — CONTRITIO, UT SIT PERFECTA, DEBET DETESTARI PECCATUM SUPER OMNIA MALA, SI NON INTENSIVE, SALTEM APPETITIVE; AC SUBINDE, UT IUSTIFICET EXTRA SACRAMENTUM, NON REQUIRITUR ALIQUA INTENSIO GRADUALIS. Haec videtur esse sententia Seraphici Doctoris, in 4. dist. 16. par. 1. art. 2. quaest. 1. ubi ait: « Dicendum quod cum quaeritur de quantitate doloris, dolor potest dici displicentia rationis, vel passio ex hac resultans in sensualitate. Si hoc secundo modo accipiatur, dico, quod non est necesse magis dolere de peccato, quam de re temporali. Nec etiam necesse est dolere, quia non est in potestate cuiuslibet: talis enim dolor non consequitur amorem, sed consequitur ipsam affectionem, et affectio experimentalem cognitionem: et quia non omnes habent experientiam divinae dilectionis, ideo non omnes ita sensibiliter dolent de peccatis. Tamen quod magis etiam sensibiliter doleat aliquis de peccato, quam de aliquo damno, hoc est perfectionis, et congruum, non necessarium. Sed in quantum dolor dicitur displicentia rationis, sic dico, quod displicentia mensuratur secundum quantitatem caritatis. Quantitas autem caritatis dupliciter potest accipi, vel in se, vel in comparatione ad alios amores. In se, sic dico, quod est parva, et maior, et maxima. In comparatione ad alios, sic dico, quod vindicat sibi dominium in corde, quamdiu est, nec unquam ibi est, nisi sit domina. Unde dico, quod ad hoc, quod aliquis habeat caritatem, necesse est quod diligat Deum super omnia. Dubitatis, quid sit diligere Deum super omnia? Hoc autem est prosequitur S. Bonaventura diligere Deum super omnia, quod pro nullo damno vel commodo velit offendere Deum. Sic intelligendum de displicentia Contritionis. Unde dico, quod peccatum debet tantum displicere rationi, quod nullo pacto, nullo commodo vel incommodo velit in ipsum consentire, vel consensisse. Quorum voluntas, quae ex aliqua causa consentit in peccatum, iusta non est. Et infra sic ait: si ergo quaeritur, utrum dolorem Contritionis necesse sit esse maximum? Si dicatur de dolore sensualitatis, manifestum est, quod non. Si de displicentia rationis, aut quantum ad intensionem motus absolute; et sic nec hoc modo oportet esse maximum. Si in comparatione ad alios dolores, dico sicut de amore, quod oportet quod habeat praedominium. Illud autem praedominium non consistere in gradibus intensionis perspicue manifestum est ex praecedentibus ».

Igitur ex mente huius sancti Viri, exempli Doctoris Ecclesiae, Contritio iustificativa non requirit determinatum gradum intensionis (ut optime colligit noster Bosco, disp. 6. sect. 2. can. 8.), sed quantumcumque parva, sufficere potest ad peccati remissionem, dummodo eliciatur propter Deum summe offensum, et sit caritate formata.

Quam utique veritatem aperte docet Sanct. Chrysostomus, Epist. 17. ad Theodorum lapsum, et refertur dist. 3. De Poenit., cap. Talis, ubi ait: Talis, crede mihi, talis est erga homines pietas Dei: numquam spernit poenitentiam, si ei sincere et simpliciter offeratur. Etiamsi ad summum quis perveniat malorum, et inde tamen velit reverti ad virtutis viam, suscipit et libenter amplectitur: facit omnia, quatenus ad priorem revocet statum: et quod est adhuc praestantius et eminentius, etiamsi non potuerit quis explere omnem satisfaciendi ordinem, quantumcumque tamen, et quamlibet brevi tempore gestam non respuit poenitentiam, suscipit etiam ipsam, nec patitur quamvis exiguae conversionis perdere mercedem.

Probat autem Conclusionem Seraphicus Doctor, loco supra laudato: primo, quia maior ille dolor est, qui nullum habet gaudium annexum: sed dolor Contritionis habet aliquod gaudium annexum; siquidem poenitens de peccatis dolere debet, et de dolore gaudere, ut dicit S. Augustinus. Et revera contritus gaudet de sua liberatione a peccato, et aliis eiusmodi: dolor vero de amissione vel parentis³, vel filiorum non habet gaudium annexum: igitur ille non debet esse intensissimus secundum intensionem gradualem. Secundo, magis dolendum est de eo, quod deperditum non potest reparari, quam de eo, quod recuperari potest, et revera recuperatum est: sed perditi parentes, aut filii hoc in mortali statu, nisi interveniente miraculo, restitui non possunt: Deus autem per peccatum deperditus a poenitente potest recuperari, et de facto per Contritionem iterum possidetur: igitur, etc. Tertio, quantumcumque parva sit gratia sanctificans, delet omnem culpam: ergo similiter quantumcumque parvus sit dolor Contritionis, si gratiam et caritatem habeat annexam, sufficiens erit ad delendam omnem culpam. Quod utique confirmatur, quia Contritio se habet ut gratia sanctificans, ad quam disponit; ultima quippe dispositio debet aequari formae, ad cuius receptionem praeparat vel disponit subiectum: sed gratia sanctificans remissiva peccatorum, ad quam Contritio disponit, neque necessario est intensissima, neque certum exigit intensionis modum, aut gradum, infra quem non esset sufficiens ad delendum peccatum: igitur etiam quantumvis modica et parva sit Contritio, sufficiens erit ad efficiendam peccati remissionem. Denique, quod dolor Contritionis non debet esse intensissimus, aut intensive maximus, nec habere certum intensionis gradum, apparet et suadetur exemplis; quia Contritio vera fuit in Davide de peccatis adulterii, homicidii, et inanis in enumeratione populi gloriae: ea Contritio non erat intensive maxima, nam intensiorem in Absalonis filii morte dolorem ostendit. 2. Reg. 9.⁴ Vera fuit in S. Paula Contritio, erat enim sanctissima mulier et poenitens: atqui Contritionis in ea dolor non erat intensissimus; experiebatur enim intensiorem in morte filiorum; Hieronymus enim ait in eius Vita, sic eam affici solitam in obitu filiorum, ut ea semper de vita periclitaretur; at eiusmodi dolorem numquam sensit ob suas in Deum offensas.

Ratio est, quia quod est intensissimum non est in uno intensius, quam in altero: sed in uno poenitente dolor est intensior, quam in altero, ut in Davide, Magdalena, et Petro. Non certus intensionis gradus aut modus exigitur; quia Deus in Scriptura contritis absolute promittit veniam, nulla facta limitatione gradus intensionis tristitiae, seu doloris. Zachariae 1. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Traditio quoque nusquam assignat certum Contritionis gradum, aut modum intensionis: ergo nullus est omnino determinatus, infra quem non sufficit Contritio, si forte motivum et obiectum habeat. Ratio est, quia si certus intensionis gradus, aut modus in Contritione requiratur, poenitens habebit iustam doloris mensuram casu fortuito, non ex electione, quod est absurdum.

Huic autem veritati non refragatur Doctor, ut contendit Hiquaeus in Commentario, ad dist. 14. quaest. 2. n. 97. ubi ipse oppositam sententiam tuetur: si enim alicubi Doctor assereret necessario requiri aliquam intensionem in actu Contritionis, maxime dist. 27. n. 19. ubi loquens de habitu infuso et actu supernaturali, videtur eum distinguere ab actu naturali per ulteriorem intensionem: De tertio dico, inquit, sicut dictum est dist. 17. primi libri, quod ille habitus caritatis, quantum ad substantiam actus, dat aliquam intensionem ulteriorem, quam eadem potentia, et ex aequali conatu dare non potest actus actui suo. At revera contrarium ex illo non evincitur. Nam Doctor Subtilis, eadem dist. n. 16. sic discurrit: « de primo dico, quod illud, Super omnia, potest intelligi extensive, puta plus diligat Deum, quam omnia alia, ut citius vellet omnia alia non esse, quam Deum non esse; et intensive, puta ex maiori affectu vult Deo bene esse, quam alicui alteri. De primo membro conceditur communiter, quod nihil aliud a Deo, nec omnia simul sunt aeque appetienda, sicut Deus. De secundo ponitur una distinctio, quod amor excedit amorem, vel quia est ferventior sive tenerior, vel quia fortior sive firmior; et dicuntur isti amores sese excedere, sicut mater dicitur tenerius et ardentius diligere filium, pater vero fortius et firmius, quia maiori periculo se exponeret pro amore filii. Hoc modo dicitur, quod dilectio Dei debet esse super omnia quantum ad firmitatem, ne scilicet aliquid aliud possit ab hoc evellere: sed non oportet, quod sit super omnia, quantum ad fervorem et teneritudinem et dulcedinem, quia aliquando invenit se quis ferventius diligere creaturam, quam alius Deum. Verum cum haec distinctio ei non placeat, contra eam arguit hoc modo: quia solum hoc magis diligitur, quod firmius diligitur: haec enim magis diligo, cui minus volo malum accidere, et pro cuius bono salvando magis me expono ex amore, quia exponere sequitur amorem, et hoc loquendo de amore, qui est actus voluntatis, non de illo, qui est passio appetitus sensitivi. Etsi igitur aliqui dicantur diligere ferventius vel tenerius, qui tamen firmius non diligunt, hoc non est ex aliquo excessu amoris intellectivi in eis, sed forte alicuius passionis amoris sensitivi, sicuti aliqui, qui dicuntur devoti, sentiunt aliquam maiorem dulcedinem, quam alii, multo solidiores in amore Dei, qui centuplum promptius sustinerent martyrium. Nec dulcedo est actus voluntatis elicitus, sed passio quaedam actui retributa, qua Deus allicit et nutrit parvulos, ne deficiant in via ». Inde concludit Doctor: dico igitur, quod illud (super omnia) debet intelligi utroque modo (scilicet extensive, et intensive). Sicut enim teneor diligere Deum super omnia alia extensive, ita etiam maiori affectu, quam aliquod aliud. Dubitas an maiori affectu ex parte subiecti, idest, secundum gradus intensivos, an vero maiori ex parte obiecti, idest, secundum essentiam? « Et dico (prosequitur Scotus) maiori simpliciter, quia scilicet magis repugnat effectui posito, quia facilius posset inclinari ad oppositum dilectionis cuiuscumque alterius, quam Dei ». Ille igitur diligit Deum super omnia intensive, iuxta mentem Doctoris, qui facilius posset inclinari ad appositam⁵ dilectionis cuiuscumque alterius, quam Dei: ergo non requiritur maior affectus ex parte obiecti, idest, secundum essentiam.

Confirmatur haec nostra explicatio ex Scholio praefixo n. 16. iamiam citato: ait, inquit, Scotus, Deum esse diligendum super omnia intensive et extensive, et ideo tribuitur ei, quod velit nos teneri ad amorem Dei intensiorem omni alio. Et Valentia 2. 2. dist. 3. quaest. 1. part. 1. dicit neminem praeter Scotum hoc tenere. Sed Scotus hoc non tenet, et alii multi tenent... Scotus vero tantum ait, Deum super omnia amandum esse extensive, et intensive, sicut explicantur haec ab aliis; idest, tenerius et firmius Deum plus ceteris amandum; quia intensive illis duobus modis pro uno et eodem reputat; sed non dicit maiori amore graduali eum esse amandum, sed solum maiori affectu, ad quem sufficit maioritas appetitiva, seu affectus magis exclusivus oppositi. Hucusque Scholium. Ex quibus inferre licet, Doctorem praefato n. 19. per intensionem ulteriorem, quam dicit habitum caritatis conferre actui supernaturali, non intelligere intensionem ex parte subiecti sive gradualem, sed intensionem ex parte obiecti sive essentialem. Quantum, inquit, ad substantiam actus (idest rationem eius genericam, quae desumitur ex obiecto, et modo tendendi naturali lumine noto), dat aliquam intensionem ulteriorem, idest, commensurationem cum obiecto, per quam constituitur actus in ratione specifica supernaturali. — Quam utique interpretationem optime confirmat Bosco, n. 246. et sequentibus ubi ait: huius assertionis ratio alia congruentior subesse non potest, quam quia non videtur hominibus praescribenda obligatio, quin huiusmodi fundamentum appareat et colligi possit, vel ex Scriptura, vel ex Conciliis, vel ex SS. Patribus: sed ex neutro illorum capitum colligitur illa necessitas intensionis in actu Contritionis, ut apparebit ex solutione obiectorum et fundamentorum sententiae adversae.

OBIECTIONES ITAQUE 1. Cum Hiquaeo n. 97. varios Scripturae sacrae textus, quibus insinuari videtur, non quemlibet dolorem sufficere ad veram Poenitentiam, sed summum et maxime intensum esse necessarium; quod apertum fit ex illo Ioelis 2. Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et fleto, et planctu, et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra, etc. Similiter Deut. 4. Si quaesieris Dominum Deum tuum, invenies illum; si tamen quaesieris ex toto corde, et ex tota tribulatione animae tuae. Et Deut. 30. Si ductus poenitudine cordis.... reversus fueris ad Dominum in toto corde tuo, et tota anima tua.... miseretur tui. 3. Reg. 8. Si peccaverint tibi.... et reversi fuerint ad te in universo corde suo, et tota anima sua.... propitiaberis populo tuo. 2. Paralip. 30. Dominus bonus propitiabitur cunctis, qui in toto corde requirunt eum. Hieremiae 29. Quaeritis, et invenietis me, cum quaesieritis me in toto corde vestro. — RESPONDEO, his et similibus Scripturae locis colligi quidem, quod ad peccatoris iustificationem necessario requiratur aversio a peccato, et conversio ad Deum: ita ut necessum sit, quod revera homo omnem suum affectum peccandi exuat, et ex toto corde avertatur a creaturis, quae ipsi erant in peccati occasionem, et ad Deum convertatur: non autem necessum est, quod id fiat ex summo affectu et animi Contritione. Unde ex eiusmodi locis colligitur, quod conversio ad Deum ex toto corde includat quidem revocationem cordis ab omni amore opposito dilectioni Dei, et involvat detestationem omnium peccatorum propter Deum cum proposito non peccandi de cetero: et talis conversio fit toto corde, licet per actum remissum id fiat; fit enim integro corde, nulla cordis parte remanente in affectu peccati: adeo quod diligere Deum toto corde, nihil aliud sit, quam diligere eum plus amoribus finitis, tunc enim integrum cor damus, quando nihil prae illo diligimus: poenitere autem tota animae tribulatione est displicere de peccatis, et de nullo complacere.

OBIECTIONES 2. Varias SS. Patrum auctoritates, qui ad veram Contritionem et Poenitentiam videntur summum animi dolorem exigere, maxime pro gravioribus peccatis. Sic S. Cyprianus, tract. De lapsis. ubi inter cetera ait: Quam magna deliquimus, tam granditer defleamus. Alto vulneri diligens, et longa medicina non desit; Poenitentia crimine minor non sit... orare oportet impensius, et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes ac fletibus ducere, tempus omne lacrimosis lamentationibus occupare, stratos solo adhaerere cineri, in cilicio, et cordibus volitari, etc. Similiter S. Ambrosius, Exhortatione ad virginem lapsam, cap. 8. ubi ait: Sed quanta putas, et qualis necessaria Poenitentia, quae aut aequet crimina, aut certe excedat? Vide ergo si simplex hoc peccatum adulterii est, an duplex sit per illam necem, quae facta sit in occulto, et secundum conscientiae molem adhibenda est Poenitentiae magnitudo. Et infra: Cor vero sit liquescens sicut cera, ieiuniis inquietantus seipsum, etc. Ac post pauca subiungit: Grande scelus grandem habet necessariam satisfactionem. Fortius est dolendum, quia peccatum est fortius. Item S. Augustinus, Epist. 54. ad Macedonium et refertur, dist. 3. De Poenitentia, cap. 33. ubi inducit peccatorem sic loquentem: Aut date mihi eumdem iterum poenitendi locum, aut desperatum me permitte, ut faciam quidquid libuerit... Aut si me ab hac nequitia removatis, dicite utrum mihi aliquid prosit ad vitam futuram, si in ista vita illecebrosissimae voluptatis blandimenta contempsero, si libidinum incitamento frenavero, si ad castigandum corpus meum, multa mihi etiam licita et concessa substraxero, si me poenitendo vehementius quam prius exercuiero, si vehementius ingemuero, si flexero uberius, si vixero melius, si pauperes sustentaro largius, si caritate, quae operit multitudinem peccatorum, flagravero ardentius. Quis nostrum ita desipit, ut huic homini dicat: Nil tibi isto proderunt imposterum; vade, saltem huius vitae suavitate perfruere? Avertat Deus tam immanem sacrilegii dementiam. — RESPONDEO, his et aliis similibus Patrum oraculis suaderi quidem quod in agenda Poenitentia peccator consulto adhibeat omnem conatum et affectum, non solum, ut pro viribus satisfaciat tam pro culpa, quam pro poena temporali, quae remissa culpa remanet solvenda, vel in hoc saeculo, vel in Purgatorio, sed etiam ut sit securior, ne forte dum minus contendit Deo satisfacere, sufficientem satisfactionem non impendat, maxime cum certissimum sit, quod ad deletionem poenae correspondentis maiori culpae, maior requiratur satisfactio, tam interna per dolorem, quam externa per opera bona et poenalia. Cum enim pro peccatis satisfacere possimus, non solum per poenas arbitrio et iudicio Sacerdotis pro mensura debiti impositas, sed etiam per eas, quae sponte a nobis suscipiuntur. Ideo prudenti consilio monent SS. Patres, ut iuxta gravitatem criminum, graviores poenas pro eis expiandis assumant. — Simili modo fit satis Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Alius est praeterea Baptismi, et alius Poenitentiae fructus: per Baptismum enim Christum induentes nova prorsus in illo efficimur creatura, plenam et integram peccatorum omnium remissionem consequentes: ad quam tamen novitatem et integritatem per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus et laboribus, divina id exigente iustitia, pervenire nequaquam possimus, ut merito Poenitentia laboriosus quidam Baptismus a SS. Patribus dictus fuerit. Ubi Concilium loquitur non de remissione culpae, sed totius poenae, quae gratis quidem dimittitur per Baptismum, sed in Poenitentia tantum relaxatur per ingentes gemitus et labores. Unde, Sess. 6. cap. 11. discrimen pariter assignans inter Poenitentiam et Baptismum, dicit, in Poenitentia non solum requiri cessationem a peccatis, et eorum detestationem, aut cor contritum et humiliatum, Verum etiam eorumdem sacramentalem Confessionem, saltem in voto, et suo tempore faciendam, et Sacerdotalem Absolutionem, itemque satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel Sacramento, vel Sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae Litterae docent, non tota semper, ut in Baptismo fit, dimittitur illis. Igitur nec SS. Patres, nec Concilium exigunt ad perfectam Contritionem dolorem intensum, et summum poenitentis conatum pro obtinenda remissione culpae, sed dumtaxat pro consequenda relaxatione totius poenae, quae, remissa culpa, ordinarie superest luenda.

OBIICIES 3: Deus non confert suam gratiam, nisi facienti quod in se est: sed promittit suam gratiam habendi Contritionem: igitur ut quis sit vere contritus, debet omnem suum conatum et affectum adhibere. — Respondeo, maiorem non esse sic intelligendam, quod ut quis gratiam consequatur, omnem suum conatum ad id debeat impendere: vix enim est inter mortales aliquis, qui ita perfecte operetur et exequatur quae sibi praecepta sunt, quin adhuc praestantiori modo posset id exequi, si omnem omnino conatum ad id intenderet: sed dumtaxat hoc sensu est accipienda, quod ut quis gratiam sanctificantem per Poenitentiam a Deo obtineat, debeat ex parte sua omnia adhibere, quae ad huius beneficii praeparationem necessaria sunt. Vel dico, quod ipse debeat facere totum quod in se est, diligendo Deum magis appetitative, quam creaturas, quamvis non eum intensius diligat.

URGEBIS: Amor ille, aut dolor appetitivus enervat sollicitudinem peccatorum, Contritionem attenuat: igitur est improbandus. — Nego antecedens: nam peccatores solliciti esse debent, non solum de remissione peccatorum quoad culpam, sed etiam quoad poenam; unde cum dolor appetitivus tantum conferat ad remissionem peccatorum quoad culpam, poenitens, qui eiusmodi remissionem obtinuit, debet adhuc satagere, ut per dolorem intensum, et opera poenalia possit pariter consequi relaxationem poenae peccatis debitae.

OBIICIES 4. Ex Catechismo Romano, num. 36. Contritio debet non solum esse maxima, sed vehementissima: at vehementissima Contritio est intensissima: siquidem vehementia doloris est eiusmodi intensio: igitur, etc. — Nego minorem: ibi quippe per vehementissimam Contritionem, nil aliud intelligit Catechismus, quam efficacem et actualem, non autem inefficacem et ignavam; unde statim subdit: Omnemque ignaviam et socordiam excludat; etenim in Deuteronomio scriptum est: Cum quaesieris Dominum Deum tuum, invenies eum, si tamen toto corde quaesieris, et tota tribulatione animae tuae. Et apud Ieremiam, cap. 29. Quaeritis me, et invenietis, cum quaesieritis me in toto corde vestro: et inveniar a vobis, ait Dominus. Quamquam si id minus consequi nobis liceat, ut perfecta sit, vera tamen et efficax Contritio esse potest; saepe enim usu venit, ut quae sensibus subiecta sunt, magis quam spiritualia nos afficiant. Quare nonnulli interdum maiorem ex filiorum obitu, quam ex peccati turpitudine, doloris sensum capiunt. Idem etiam iudicium faciendum est, si lacrimae doloris acerbitatem non consequantur; quae tamen in Poenitentia summopere optandae et commendandae sunt. Unde etiam ad marginem habet hanc notam: Contritio etsi non tanta, vera tamen est.

Ex his sequitur veritas secundae partis, nempe quod Contritio debeat esse dolorum maximus appretiative, vel aestimetive: siquidem ex laudatis Scripturae oraculis constat, Deum praecipere peccatori, ut convertatur ad se ex toto corde, sicut et iubet ut ea conversio fiat in fletu et planctu: porro iubet eam solum fieri secundum affectum; quia flere, plangere, ieiunare, etc. non est unicuique liberum semper, et possibile, vel propter naturalem indolentiam, vel propter aegritudinem. Insuper iubemur eo modo toto corde conteri, sicut et Deum diligere; nam, inquit Catechismus Trident., num. 37. Uti Deus summum bonum est inter omnia, quae diligenda sunt, ita etiam peccatum summum est malum inter omnia, quae odisse debent homines: unde sequitur, ut quam ob causam Deum summe diligendum esse confitemur, ob eamdem rursus peccati summum odium nos capiat necesse est: atqui tenemur tantum habere maximam Dei dilectionem appretiative, vel aestimetive, Deum omnibus in amore praeferentes, malentesque quidvis aliud omittere, quam Deum aut amicitiam Dei, licet eius amorem intensissimum non habeamus: ergo tenemur tantum odisse peccatum super omnia mala, licet odium et dolorem summe intensum non habeamus. Hinc prosequitur Catechismus: Omnibus vero rebus Dei amorem anteponendum esse, ita ut nec vitae quidem conservandae causa peccare liceat, aperte nos docent illa Domini verba, Matth. 10. Qui amat patrem, aut matrem plusquam me, et filium, aut filiam super me, non est me dignus... Et qui voluerit animam suam salvam facere, perdet eam: qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam. Et quemadmodum (Sancto Bernardo teste) nullus caritati finis et modus praescribitur, quia modus diligendi Deum est ipsum diligere sine modo; ita peccati detestationi nullus modus definiatur. Ratio est, quia dolor ille maximus est appretiative, quo detestamur aliquid, ut maximum omnium malorum, et super omnia detestandum; et amor ille maximus est appetitive, quo diligimus aliquid, ut maximum omnium bonorum, super omnia diligendum: atqui dolor in Contritione de peccato a nobis commisso debet esse eiusmodi; nullum enim malum peccato mortali maius aut deterius, cuius detestationem debemus pluris aestimare, quam assecutionem cuiusque boni, vel evitationem omnis alterius mali: quia malum est, quod nos avertit ab ultimo fine.

Dices 1: Omnis dolor appetitative maximus est etiam maximus intensive; quia quo pluris aestimamus rem amissam, eo maiori conatu de illius amissione dolemus; dolor enim de re amissa oritur ex aestimatione et amore bonitatis eius: atqui Contritio non est dolor intensive maximus: ergo nec appetitative. — Nego maiorem: etsi enim ut plurimum intensiva magnitudo doloris oriatur ex eius appetitiva magnitudine, tamen id absolute necessarium non est; quia magnitudo intensiva doloris oritur ex parte subiecti, et ex conatu, quo dolor intenditur ad alicuius mali detestationem: appetitiva oritur ex parte obiecti, quod super omnia doloris obiecta odio habetur: saepius autem accidit, ut de re aliqua magis intensive doleamus, de qua minus appetitative dolemus, et e contra; nam et ipsi saepe Sancti magis intra se dolent de amissione liberorum, quam de reatu peccatorum, ut Iacob, qui nolebat admittere consolationem super amissionem Iosephi; sed illi non habent maiorem appretiative dolorem de liberorum amissione, quam de suis peccatis; mallent enim amisisse liberos, quam Deum offendisse mortaliter. Et in ipsis rebus corporeis magis saepe dolemus de eo, quod minus aestimamus: acrior enim est dentium dolor, aut ustio digiti, et intensior, quam lenta febris, aut pestifera: sed ex ea febrili dolor est appretiative maior. Patet etiam in amore; quia pater senex saepe filium natu minorem intensius et tenerius amat, quam primogenitum; at hunc magis appretiative, quia maiora primogenito vult, facitque bona.

Dices 2.: Causa innotescit per effectum: sed in Contritione non est tantus doloris effectus, ac aliorum dolorum; nam lacrimae sunt doloris effectus et testes: at per Contritionem non effunduntur tot lacrimae, ac in aliis plerisque doloribus, puta ex amissione filiorum, aut opum, ex dedecore, vulnere, et similibus: ergo dolor Contritionis non est appretiative maximus. — Distinguo maiorem: per effectum proximum et immediatum, concedo: remotum et mediatum, quales sunt lacrimae respectu doloris animae, nego: corporales enim mutationes immediate sequuntur ex passionibus sensitivae partis, et eius affectionibus. Hinc ex dolore sensibili, seu sensibili obiecto nocivo, citius effluunt lacrimae, quam ex dolore spiritali Contritionis. Optandae sunt equidem in Contritis lacrimae; nam ex S. Augustino, Non sunt in te christianae caritatis viscera, si luges corpus, a quo recessit anima, nec luges animam, a qua recessit Deus. Et sancti poenitentes lacrimis veniam impetrarunt a Deo. Sine lacrimis tamen potest esse vera Contritio: quia lacrimae non sunt in nostra potestate. Quare debet esse perfecta; quia perfectio doloris animi sumitur ex electione: sed electionis in dolore perfectio sumitur ex eo, quod doleamus de re maxime dolenda, detestemurque malum super omnia detestabile, puta peccatum.

NOTANDUM 1. Theologos invicem convenire, quod Contritio detestari debeat omnia prorsus peccata, ita quod si poenitens haberet complacentiam in aliquo peccato, eius dolor et contritio omnino foret inutilis; quoniam, ut ait S. Iacobus, Qui peccat in uno, factus est omnium reus; cum enim Contritio sit ultima dispositio ad gratiam sanctificantem, quae obtineri non potest sine conversione perfecta hominis ad Deum, et aversione ab omnibus quae a Deo removent; idcirco necessum est, quod, quemadmodum per quodlibet peccatum mortale homo avertitur a Deo, ita per Contritionem ab omnibus peccatis revocet animum, ac subinde quod illa detestetur. Idipsum aperte docet Scriptura sacra variis locis, maxime apud Ezechielem, cap. 18. v. 21. Si impius, inquit, egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea.... vita vivet, et non morietur. Et v. 28. Considerans enim, et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, quas operatus est. vita vivet, et non morietur. Item v. 30. Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Hinc Innocentius II in Concilio Romano, cap. 22. et refertur De Poenit., dist. 5. cap. 8. Fratres, inquit, nostros Episcopos, et Presbyteros admonemus, ne falsis Poenitentiis Laicorum animas decipi, et ad infernum pertrahi patiantur. Falsam autem Poenitentiam esse constat, cum spretis pluribus, de uno solo Poenitentia agitur, aut cum sic agitur de uno, ut non discedatur ab alio. Item S. Augustinus vel quicumque est Auctor lib. De Vera et Falsa Poenit., cap. 9. et habetur De Poenit., dist. 3. cap. 42. Sunt plures, quos poenitet peccasse, sed non omnino, reservantes sibi quaedam, in quibus delectantur; non animadvertentes Dominum simul surdum et mutum a demonio liberasse, per hoc docens nos numquam nisi de omnibus sanari. Si enim vellet ex parte peccata reservari, habens septem demonia, manente uno proficere potuerat sex expulsis. Expulit autem septem, ut omnia crimina simul eicienda doceret. Legionem autem ab alio eiiciens, neminem reliquit ex omnibus, qui liberatum possideret, ostendens, quod etsi peccata sint mille, oporteret de omnibus poenitere. Suadet etiam ratio: tum quia quando quis detestatur unum peccatum ex amore Dei super omnia, idest, quatenus est offensa bonitatis divinae a se super omnia amatae. fieri non potest, ut similis offensa propter eamdem rationem ipsi non displiceat, in quocumque obiecto ipsa reperiatur, sive formaliter et expresse, si offensa explicite proponatur, sive implicite et virtualiter, si specialiter non occurrat: tum quia eo modo Contritio tendit in peccata detestanda, quomodo fides in obiecta credenda: sed haec non potest tendere in unum obiectum negando aliud: igitur neque illa peccatum aliquod detestari, si poenitens in aliis complaceat; quia est idem omnino motivum in omnibus: et sicut non potes servare fidem si neges unum articulum, ita nec habere perfectam Contritionem, si in aliquo peccato complaceas. Verum difficultas est, qualiter haec detestatio fieri debeat, utrum videlicet necessum sit ad perfectam Contritionem quod quis in speciali doleat de singulis peccatis sigillatim: an vero sufficiat ea generatim detestari.

NOTANDUM 2. Doctores pariter invicem consentire, quod si occasio urgeat, et desit tempus aut opportunitas recogitandi singula peccata mortalia, ac imminat evidens mortis periculum, sufficiat ad perfectam Contritionem, quod detestetur peccata omnia universim et confuse cogitata; dolor autem de peccatis in confuso, nihil aliud est, quam dolor ille, quo peccator afficitur, propterea quod noverit Deum offendisse, sine ullo praevio ac praemisso conscientiae examine, huncque aut similem efformat actum: Poenitet me Deum offendisse, propter summam illius bonitatem et gloriam, quomodocumque istud fecerim, et habeo firmum propositum non peccandi de cetero, ac eiusmodi peccata confitendi, si opportunitas adsit. Quod vero iste dolor sufficiat in ea angustia, apparet; alias homo ille non haberet medium sufficiens ad salutem, nec verum esset, quod Deus toties in divinis Scripturis inculcat, scilicet quod in quacumque hora ingemuerit peccator, vita vivet. Difficultas autem est utrum, cum tempus et opportunitas adsunt, adestque Sacerdotis praesentia, cui confiteri possit, teneatur homo singula peccata tam quoad species, quam quoad numerum distincte in memoriam revocare, atque ita de eis dolere. Circa quod duplex est capitalis Auctorum sententia: prima quidem Alensis, part. 4. qu. 17. memb. 3. art. 2. quem plurimi Recentiores sequuntur, affirmantes ad perfectam Contritionem necessarium esse, quod poenitens de singulis peccatis doleat sigillatim. Secunda vero sententia est Doctoris Subtilis, dist. 15. qu. 1. num. 9. contendentis, ad veram Poenitentiam non esse necesse, quod de singulis peccatis sigillatim fiat Contritio et Satisfactio, sed ad id sufficere, quod ea fiant generatim et confuse de omnibus omnino peccatis.

NOTANDUM 3. Quod habere dolorem seu detestationem de singulis peccatis, contingere possit ac fieri duobus modis: primo quidem, ita quod cuilibet peccato secundum numerum vel speciem correspondeat singularis dolor ac detestatio, sicque tot sint detestationis actus, quot occurrunt memoriae peccata commissa: secundo modo potest intelligi, nempe quod praemisso conscientiae examine, et peccatis, quantum poenitenti libuit, omnibus in memoriam revocatis, unico actu de eis doleat, eaque detestetur generatim. Quaeritur autem, utrum poenitens, sive extra Sacramentum Poenitentiae, sive in illius susceptione, debeat sigillatim, et per distinctos actus singula peccata in memoriam revocata detestari, et utrum magis dolere debeat de gravioribus, et minus de levioribus peccatis.

Conclusio prima. — AD CONTRITIONEM PERFECTAM NON EST NECESSE, QUOD PECCATOR DE SINGULIS PECCATIS SIGILLATIM DOLEAT, AC EA DETESTETUR. Haec est Doctoris, loco supra laudato, ubi cum dixisset, non necessario desiderari ad perfectam satisfactionem quod singularis fiat, tam secundum speciem, quam secundum numerum, subdit: « Quod secundum speciem, patet, quia Contritio potest correspondere huic, et illi: et illa est eadem secundum speciem, maxime si obiecta sunt eadem secundum speciem. Quod secundum numerum, patet, quia Contritio de pluribus simul in generali, potest una correspondere pluribus illis; sed tunc oportet ad hoc, quod Satisfactio sit totalis, non diminuta, quod aliquid eius sufficiat pro uno peccato, et aliquid pro alio; aliquid, inquam, et aliquid, non de partibus integralibus in actu; sed de gradibus intensionis, ita scilicet quod sit in tanto gradu intensionis, quod in longe minori sufficeret pro uno, et in gradu quem superaddit ultra, sufficeret pro alio. Possunt etiam plures satisfactiones, totales vel partiales, correspondere uni peccato. Totales quidem, quia non est peccatum, quod non possit remitti per solam Contritionem, et tunc illa sola est totalis satisfactio. Potest etiam idem remitti per Contritionem remissam, et alias poenas suppletas imperfectionem Contritionis. Contritio autem intensa ex una parte, et ipsamet remissa cum aliis poenis ex alia parte, differunt etiam specie, licet sint aequivalentes in acceptatione divina. Breviter ergo, non correspondet cuicumque peccato propria Satisfactio, quae scilicet nulli alii correspondeat; nec aliqua alia isti correspondeat, sed cuilibet correspondeat satisfactio pro tunc propria, licet alia posset esse propria. Intelligo pro tunc propria, vel ut in se distincta, vel ut aliquid virtualiter inclusum in Satisfactione ». Haec Doctor, quibus verbis aperte nostram assertionem explicat.

Probatur autem: Primo quidem ex Catechismo Tridentino, De Poenitentia, n. 29. ubi ait: Maxime hortandi et monendi sunt fideles, ut ad singula mortalia crimina proprium Contritionis dolorem adhibere studeant: ita enim Ezechias Contritionem describit, cum ait: recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae. Etenim recogitare omnes annos, est sigillatim peccata excutere, ut ea ex animo doleamus. Sed apud Ezechielem quoque scriptum legimus: Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, vita vivet. Atque in hanc sententiam Augustinus inquit: consideret peccator qualitatem criminis in loco, in tempore, in varietate, in persona. Ne tamen aliquis crederet, haec sic dicta esse, quasi forent necessaria ad remissionem peccatorum, exemplo subiungitur: Neque tamen hac in re desperent fideles de summa Dei bonitate, et clementia: is enim, cum nostrae salutis cupidissimus sit, nullam moram ad tribuendam veniam interponit, sed peccatorem paterna caritate complectitur, simul atque ille se collegerit, et universa peccata sua detestatus, quae deinde alio tempore si facultas erit, singula in memoriam reducere, ac detestari in animo habeat, ad Dominum se converterit: ita enim nos per Prophetam iubet sperare, cum inquit: Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua. Hactenus Catechismus.

Probatur etiam ratione: tum quia nihil est asserendum in re maximi momenti spectantis ad hominum salutem, quin fundamentum aliquod habeat aut in Scriptura sacra, aut in Conciliis, aut in SS. Patribus: at nihil eorum suadet necessarium esse ad perfectam Contritionem, quod quis singula peccata per se, et regulariter in memoriam revocet, ac de ipsis doleat: igitur, etc.

Deinde, perfecta Contritio et sufficiens ad remissionem peccatorum fieri potest in instanti: sed in instanti non potest aliquis recogitare singula peccata, ac de eis dolere: igitur non est necessaria eiusmodi Contritio singularis de singulis peccatis. Minor constat. Maior probatur: tum quia ad veram et perfectam Contritionem non requiritur temporis diuturnitas, ut diximus in priori Quaestione: tum quia pessimi peccatores brevi temporis compendio possunt de peccatis suis dolere, et eorum veniam ac indulgentiam assequi, ut constat exemplo latronis cum Christo Domino crucifixi; unde praeclare Caelestinus summus Pontifex, Epist. 2. Ad Episcopos Galliae, cap. 2. scribit: Desperet de clementia Dei, qui eum ad subveniendum morienti sufficere, vel in momento posse non credit: perdidisset latro praemium in cruce ad Christi dexteram pendens, si illum unius horae Poenitentia non iuvisset, cum esset in poena poenitens, et per unius professionis sermonem habitaculum paradisi, Deo promittente, promeruit: vera ergo ad Deum conversio in ultimis positorum, mente potius est aestimanda, quam tempore. Propheta hoc taliter asserente: cum ingemueris, tunc salvus eris. Nec obstat quod loquatur dumtaxat de homine in extremis constituto: nam si Contritio eo in casu sufficiens sit ad salutem, licet instantanea, nec supponens omnium peccatorum recordationem et detestationem singularem, quidni pari ratione sufficiens erit quoties peccator propter Deum offensum peccata sua generatim detestabitur?

Denique, poenitens, dum recogitat aliquod peccatum sigillatim, et de eo perfectam Contritionem efformat, vel reconciliatur Deo antequam alia peccata sigillatim in memoriam revocet, et de eis doleat, vel non. Si reconcilietur: igitur cetera peccata ei dimittuntur: fieri enim non potest, saltem de via ordinaria, ut homo simul sit Dei amicus, et inimicus. Si non reconcilietur, igitur inutilis est praecedens Contritio, utpote quae suo frustretur effectu: quod utique dici non potest, maxime cum Contritio ex se sit ultima dispositio ad gratiam sanctificantem, per quam efficimur Dei amici, et constituimur divinae consortes naturae: igitur ad veram et perfectam Contritionem non est necesse, quod fiat de singulis peccatis sigillatim.

Neque huic assertioni repugnat Angelicus Doctor; quamquam enim 2. p. quaest. 114. art. 5. et 3. part. quaest. 87. art. 1. videatur exigere ad perfectam Contritionem, quod poenitens revocet in memoriam singula peccata, saltem subsequenter propter obligationem ea confitendi, quantumvis per Contritionem prius fuerint remissa; attamen non negat, Contritionem generatim formatam de peccatis sufficere ad veram peccati remissionem: nam q. 28. De Veritate, art. 5. ad 4. ait: Omnia peccata conveniunt in aversione a Deo ratione cuius gratiam impediunt: unde ad iustificationem non requiritur, quod in ipso iustificationis momento peccata singula cogitentur: sufficit, quod peccator cogitet, se per culpam suam esse aversum a Deo: recogitatio autem singularis debet praecedere, aut saltem subsequi iustificationem.

Non etiam huic assertioni contradicit Seraphicus Doctor; nam dist. 16. p. 2. art. 2. q. 1. hanc eamdem agitans quaestionem, ait: « Dicendum, quod poenitere de aliquo est dupliciter: scilicet in generali, et speciali. In generali, quando homo dolet in generali de omni offensa Dei, quam fecit. In speciali, quando dolet de hac, vel illa. Dico ergo, quod de peccatis commissis per ignorantiam debet poenitere in generali, et dicere cum Propheta: Delicta iuventutis meae, et ignorantias meas, etc. In speciali vero non tenetur poenitere, sed tenetur facere, quod in se est, ut sciat, et peccata recognoscat. Committuntur enim peccata per ignorantiam iuris, et tunc cognito iure cognoscit se peccasse, ut puta qui fornicatus est, ignorans illud esse peccatum. Committuntur etiam per ignorantiam facti, diligentia debita non adhibita: et tunc cognoscuntur Domino revelante, unde tenetur orare, ut Dominus parcat ei, vel revelet ». Haec Seraphicus Doctor ubi licet loquatur tantum de peccatis non cognitis, tamen sufficienter significat se nostrae assertioni non refragari.

OBIICIES 1. Varios Scripturae textus, quibus suadetur recogitatio de singulis peccatis tamquam necessaria ad veniam obtinendam. Sic Psal. 76. Meditatus sum nocte cum corde meo, et exercebar, et scopebam spiritum meum. Isaïe 38. Ezechias Rex de Contritione sermonem faciens ait: Recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae. Ezechielis 8.¹ Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, ipse animam suam vivificabit; considerans enim, et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, vivet. Sed haec consideratio nihil aliud est, quam revocatio singulorum peccatorum in memoriam: igitur, etc. —

Respondeo cum Catechismo Tridentino supra, his et similibus Scripturae oraculis significari utile quidem ac saluberrimum esse singula peccata in memoriam revocare, quantum ad remissionem totius poenae peccatis debitae: quo enim magis peccator dolet de peccatis propter laesam summam Dei bonitatem, eo etiam dignior fit, cui eiusmodi peccata dimittantur, non solum quoad culpam, sed etiam quoad poenam.

OBIICIES 2. Contritio est motus conversionis hominis ad Deum oppositus ipsius aversioni, quae facta fuit per peccatum: sed per quodlibet mortale peccatum homo fuit aversus a Deo: igitur etiam per singularem Contritionem, etc. — Respondeo, quod si argumentum hoc valeret, consequens esset. fieri non posse peccati remissionem absque eo quod tot fierent actus Contritionis, quot admissa fuerunt peccata, sicque peccator plurium criminum reus, instante et urgente mortis periculo, non posset de suis peccatis conteri: quod utique negant omnes: igitur ex eiusmodi argumento solum deducitur, quod Contritio, ut perfecta sit, debeat fieri ex motivo caritatis, quae est perfecta hominis ad Deum conversio; ac subinde poenitens per Contritionem sufficienter avertitur ab omnibus peccatis, et ad Deum convertitur.

OBIICIES 3. Poenitens per Contritionem exercet actum iustitiae, per quem satisfacit Deo pro peccatis: igitur tot debent esse actus Contritionis, quot sunt peccata. Deinde, Contritio est animae medicina, qua sanari debet a peccatorum vulnere: ergo totuplex debet adhiberi, quot sunt peccati vulnera. — Negando utramque consequentiam; primam quidem, quia per unicam satisfactionem potest peccator in se punire et vindicare peccata omnia a se commissa, quemadmodum reus plurium homicidiorum dicitur sufficientem poenam luere, cum pro eis expiandis damnatur ad mortem. Ad secundam consequentiam dico, non opus esse ad curationem morbi medicina multiplici, dum una per se sufficientissima est: unicus autem Contritionis actus sufficit ad restituendam animae sanitatem, et ad diluenda omnia peccata: igitur non opus est varios Contritionis actus adhibere.

Conclusio secunda. — CONTRITIO PERFECTA DETESTARI DEBET PECCATA INAEQUALIA INAEQUALITER, ET MAGIS PROPRIA QUAM ALIENA. Haec est communis, maxime

Prima pars, cuius utique ratio est aperta; omnis enim actus conformari debet ac proportionari obiecto per se motivo: sed peccata inaequalia inaequaliter participant obiectum motivum detestationis, quod aliud non est, quam offensa Dei: igitur maior debet esse Contritio de peccatis gravioribus, quam de levioribus.

Patet etiam secunda pars, nempe quod magis etiam detestari debeat propria peccata, quam aliena, ita ut maiori dolore debeat homo affici de peccato mortali, et etiam veniali a se commisso, quam de peccato mortali commisso ab altero; patet, inquam, quia peccatum illud est magis detestandum quod magis est cavendum: at magis est cavendum peccatum proprium, etiam tantum veniale, quam mortale alienum. Sicut aperte docet S. August., lib. De Mendacio, c. 9. ubi ait: Si quaeritur, quid horum potius debuit evitare, qui utrumque non potuit? Respondebo, suum peccatum potius, quam alienum, et levius potius quod suum, quam gravius quod alienum. Ex quibus concludere licet, quod peccatum veniale etiam minimum, ut est mendacium officiosum, magis sit detestandum, quam maximum peccatum mortale alienum.

REPONES: Caritas magis stimulat ad id faciendum, quod magis cedit in gloriam Dei: sed magis cedit in gloriam Dei, quod caveatur peccatum mortale, quam veniale, a quocumque fiat: igitur caritas magis inclinat, ut fiat peccatum veniale, quam quod permittatur proximus peccare mortaliter. — DISTINGUO maiorem: Caritas ad id magis stimulat, quando utrumque a Deo directe ordinatur, et ipse conducit ad eius gloriam, concedo: quod tantum ad eam conducit indirecte, et per accidens. nego. Evitatio autem peccati mortalis a proximo committendi per peccatum veniale a me faciendum, non intenditur a Deo: tum quia peccatum veniale non est medium ordinatum per se ad impediendum peccatum gravius alienum: ac subinde inordinate ad eiusmodi finem assumeretur; tum quia Deus vult me magis diligere propriam sanctitatem, tametsi parvam et modicam, quam alienam, quantacumque illa sit: unde maior Deo ex me accedit gloria, cum quodlibet peccatum caveo quam si peccarem leviter, ne proximus gravius Deum offendat: tum quia licet peccatum alienum apprehendatur ut maius malum Dei, attamen cum Deus apprehendatur hic et nunc nolle quod ego peccem venialiter ad vitandum grave peccatum proximi, cumque lex verae amicitiae inclinet omnino ad non displicendum amico in his, quae ipse rationabiliter et prudenter vult. inde fit, quod mihi non liceat levius peccatum admittere, ne proximus gravius committat. Tum denique, quia ut S. August. ibidem luculenter explicat, Si hanc peccatis aperimus viam, ut permittamus minora, ne alii maiora committant, lato limite, imo nullo limite, sed convulsis et remotis omnibus terminis in infinito spatio cuncta intrabunt, atque regnabunt. Quando enim fuerit definitum, peccandum esse homini minus, ne alius peccet amplius, profecto et furtis nostris stupra cavebuntur aliena: et si qua impietas visa fuerit, etiam peior incestis, incesta quoque faciendo dicentur a nobis, si eo modo agi potuerunt, ut illa impietas non committatur ab aliis... Hoc sapere quid est aliud, nisi desipere, vel potius insanire? A mea quippe iniquitate, non ab aliena, sive in me, sive in aliis perpetrata, mihi est cavenda damnatio.

URGEBIS: Licet Sanctorum exempla sectari: sed aliquando leviora peccata voluerunt admittere, ut graviora vitarent in proximo, ut constat exemplo Loth, qui Gen. 19. dicebat Sodomitis: Habeo duas filias, quae nedum cognoverunt virum, educam eas ad vos, et abutimini eis, sicut vobis placuerit, dummodo viris istis nihil mali faciatis: igitur, etc. — Respondet ibidem S. Augustinus: Aliena ille vir iustus timendo peccata, quae nisi consentientes inquinare non possunt, perturbatus non attendit suum, quo voluit subdere filias libidinibus impiorum. Haec quando in Scripturis sanctis legimus, non ideo, quia facta credimus, etiam facienda credamus, ne violemus praecepta, dum passim sectamur exempla. An vero quia iuravit David se occisurum esse Nabon, et clementi consideratione non fecit, propterea illum imitandum esse dicemus, ut temere iuremus non esse facturos, quod non esse faciendum postea videamus? Sed sicut illum (Loth) timor impulit, ut prostituere filias vellet, sic iustum (Davidem) ut temere iuraret, ira turbavit. Ceterum, non adeo difficile erit Loth virum iustum excusare ab omni peccato, teste S. Augustino supra, ubi ait: Nisi forte pro defensione huius viri in eas se quispiam coarctet angustias, ut dicat, quoniam accipere, quam facere praestat iniuriam pati: hospites autem illi non erant utique facturi iniuriam, sed passuri: maluit vir iustus filias suas iniuriam pati, quam hospites suos eo iure, quo filiarum dominus erat, et noverat non eas peccare si id fieret, quia peccantes potius, quibus non consentirent, sine peccato proprio sustinerent. Denique, non seipsae stuprandas, quamvis pro masculis feminas pro illis hospitibus obtulerunt, ne eas faceret non permissio libidinis alienae, sed suae consensio voluntatis. Nec pater eorum hoc in se fieri permittebat, cum hoc facere conarentur, quibus hospites non prodebat, quamvis minus mali esset, quod in uno, quam si fieret in duobus. Sed quantum poterat resistebat, ne ipsum quoque illius proprius macularet assensus, quem libidinosus furor etiamsi praevaluisset viribus corporis, tamen non consentientem non maculasset alienus. In filiabus autem non peccantibus, nec ipse peccabat, quia non eas peccare si opprimerentur incitavit, sed peccantes ferre faciebat, tamquam si ab improbis, ut sui servi cederentur offerret, ne hospites eius paterentur caedis iniuriam. Hucusque S. Augustinus, excusans factum Loth a peccato, quia solum fuerit permissio minoris peccati ad impediendum maius peccatum. Hinc, ut bene notandum est, non suasit simpliciter et absolute Sodomitis stuprum suarum filiarum, sed comparative dicens: Abutimini eis, sicut vobis placuerit, dummodo viris istis mali nihil faciatis. Quasi diceret, si alterutrum velitis facere, potius facite quod minus est, quam quod maius est.

NOTANDUM 1. Attritionis nomine Theologos vulgo significare eam peccati detestationem et dolorem, qui fiat et concipiatur ex aliquo motivo, quod non sit ipse Deus, quatenus est propter se diligendus, et ut summe sibi bonus, a quo mortale peccatum avertit. Porro motivum illius doloris duplex assignatur a Concilio Tridentino. Sess. 14. c. 4. ubi cum Contritionem in genere distinxisset in perfectam et imperfectam, quorum priorem simpliciter Contritionem appellat: posteriorem vero nominat Attritionem: statim subiicit: Attritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, etc. Ubi duplex assignatur huius Attritionis generale motivum, nimirum turpitudo peccati, et gehennae ac poenarum metus, ad quae cetera quaecumque motiva facile revocantur; nam desiderium beatitudinis ac metus illius amittendae comprehenditur sub timore gehennae et poenarum: siquidem nomine gehennae Concilium non tantum intelligit poenam sensus, sed etiam poenam damni, seu carentiam fruitionis et possessionis Dei, quam peccator aeternae incurreret, nisi poeniteret, et admitti peccati veniam obtineret: idem enim est timere carentiam alicuius boni, et illud desiderare, et vice versa optare alicuius boni possessionem, idem est ac illius iacturam et perditionem timere. Unde timor ille de obiecto perdendo illius obiecti dilectionem importat, et vicissim dilectio timorem. Hinc vulgare illud: Tantus est dolor in amittendo, quantus fuit amor in possidendo. Similiter quaecumque alia malitia, propter quam detestamur peccatum, comprehenditur sub turpitudine peccati, qualis est infamiae nota incurrenda, non solum apud homines mortales, sed etiam coram Deo, et beatissimis mentibus: necnon et animae per peccatum vitiatae horrenda difformitas, fetor, horror, etc.

NOTANDUM 2. Attritionem et Contritionem in hoc invicem convenire, quod utraque sit animi dolor, ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero: sic enim Contritionem in genere definit Concilium Trident., Sess. 14. cap. 1. cum ait: Contritio, quae primum locum inter poenitentis actus habet, est enim dolor ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Conveniunt insuper, quod utraque sit dolor de peccato propter Deum offensum: nam Attritio, quatenus est medium ad obtinendam veniam in Sacramento Poenitentiae, debet esse dolor de peccato, cum aliquo respectu ad Deum. Unde infamia mere humana, quae per peccatum incurreretur, sicut et quaecumque poena quatenus dumtaxat ab homine infligenda, non posset esse motivum verae ac proprie dictae Attritionis, ut observat Lugo, disp. 5. n. 11. siquidem per Attritionem homo debet converti ad Deum, ut ab eo peccati veniam obtineat, virtute Sacramenti Poenitentiae: si vero solus sit dolor de peccato propter infamiam tantum humanam, vel propter poenam ab humano iudice infligendam, ille actus nullo modo erit conversio ad Deum, quippe non procederet ullo modo ex amore vel timore Dei, sed ex timore humani iudicii: qui autem non movetur ex timore, vel amore Dei, sed ex timore hominis, ille nullo modo satisfacit Deo, nec honorat Deum, nec praefert Deum creaturae: non enim relinquit peccatum propter aliquam perfectionem, quam recognoscit in Deo, sed propter potentiam Iudicis creati, vel aliud simile. Requiritur autem in omni vera conversione, quod detur aversio a peccato, et conversio ad Deum: sicut in peccato fuit aversio a Deo, et conversio ad creaturam; quare sicuti conversio ad creaturam fuit propter aliquam perfectionem cognitam in creatura, ita conversio ad Deum debet esse propter aliquam perfectionem ipsius Dei, ut propter potentiam puniendi, quam timemus, vel propter bonitatem, quam amamus, vel propter superioritatem, cui obedimus, etc. Ubi ergo non movet aliqua Dei perfectio, non datur poenitentia, quam Deus exigit. illa scilicet, qua homo cognoscat aliquid in Deo, ratione cuius non debeat postponi, sed potius praeferri creaturae. Unde non quaecumque turpitudo peccati, et timor poenae est sufficiens motivum Attritionis, sed quatenus utrumque habet respectum ad Deum, quatenus videlicet peccatum est vel inobedientia, vel irreverentia, vel ingratitudo in Deum, aut quid simile; nam haec omnia fundant turpitudinem peccati, ut peccatum est formaliter, et quatenus dicit oppositionem cum Deo; quare qui sub hac ratione detestatur peccatum, movetur ab aliqua excellentia Dei, cuius intuitu ad ipsum convertitur, et ipsum praefert creaturae, quam prius dilexerat plusquam Deum. Conveniunt tertio, quod utraque annexam habeat dilectionem Dei, tamquam summi boni, saltem virtualiter, qui enim revera dolet se peccasse propter Deum offensum, necessum est, quod habeat amorem Dei, saltem virtualem in tantum enim dolet se offendisse Deum, in quantum diligit. Conveniunt tandem, quod uterque ille dolor, tam Attritionis quam Contritionis, ordinetur ad remissionem peccati consequendam per Sacramentum Poenitentiae, in re vel in voto susceptum.

NOTANDUM 3. Attritionem et Contritionem invicem discrepare: primo, quantum ad virtutem et effectum, nam, inquit Concilium Tridentinum supra laudatum, Contritio aliquando caritate perfecta hominem Deo reconciliat, priusquam Sacramentum poenitentiae actu suscipiatur, cum voto illud suscipiendi. Attritio vero extra Sacramentum Poenitentiae etiam cum voto illud suscipiendi non sufficit ad peccati veniam impetrandam, ut ibidem docet Concilium: dicens, quamvis sine Sacramento Poenitentiae per se ad iustificationem perducere peccatorem nequeat, tamen eum ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponit. Secundo, differunt ratione principii, quia Contritio elicitur a virtute Poenitentiae, quatenus habet caritatem annexam, vel ab ea imperatur: Attritio vero provenit a virtute Poenitentiae, prout habet annexam virtutem spei, quippe dolet de peccato ex metu gehennae incurrendae, et timore amittendae beatitudinis, quod utique spectat ad virtutem spei, quae cum habeat pro obiecto Deum, ut nobis bonum et a nobis possidendum, etiam tendit in id, quod huic possessioni adversatur, et ab ea removet, qualis est peccati turpitudo, et periculum gehennae incurrendae. Tertio, differunt ratione motivii; quia Contritio perfecta elici debet ex amore Dei, ut summi boni super omnia dilecti, et ex affectu caritatis: imperfecta vero debet quidem elici ex dilectione Dei ut summi boni super omnia amandi, non quidem propter se, sed propter nos, seu non quatenus est sibi ipsi bonus, sed quatenus est bonum nostrum, in cuius possessione stat nostra aeterna felicitas, et in cuius amissione summa nostra miseria et infelicitas consistit. Unde Contritio provenit ex amore amicitiae, qua Deus diligitur propter se. Attritio vero provenit ex amore concupiscentiae, qua Deus diligitur propter nos, et ut bonum nostrum. Unde amor spei comparate ad amorem caritatis dici potest imperfectus, et initialis: imperfectus quidem non absolute, sed respective et comparative, quia motivum minus habet perfectum, quam caritas, quae Deum diligit tantum propter se, et nullo habito respectu ad bonum diligentis: initialis vero, quia, ut apparebit infra ex S. Augustino, ab ipso amore spei, et timore gehennae promovemur et provocamur ad amorem caritatis: unde iste timor et amor ex affectu spei est veluti semen ac primordium et initium salutis, quando videlicet concipitur ex impulsu Spiritus sancti, nam, inquit Concilium Tridentinum supra laudatum, timor et amor ille donum Dei est, et Spiritus sancti impulsus, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam ad iustitiam parat.

Ex quibus apparet perfectam Contritionem ab imperfecta non distingui ratione durationis, quia diuturnus dolor ad Contritionem perfectam non requiritur, ut iam diximus. Et insuper longe diuturnior potest esse dolor Attritionis, quam Contritionis, cum illius obiectum sit quasi sensibile, et efficacius afficiat mentem, quam obiectum Contritionis: siquidem efficacius homines moventur ad aliquid fugiendum timore poenae, quam amore iustitiae. — Neque etiam Contritio et Attritio distinguuntur ratione intensionis: quippe cum intensus dolor ad Contritionem perfectam non requiratur, cum quilibet dolor etiam in gradu remisso elicitus ex supernaturali motivo caritatis revera sit actus Contritionis: magis autem et minus speciem rei non mutant. — Non denique Contritio ab Attritione distinguitur, ex eo quod perfecta Contritio informetur gratia et caritate habituali; Attritio vero minime, quia interdum accidit, ut Attritio eliciatur ab homine iusto, et existente in gratia; Contritio vero ab homine existente in peccato producatur. Nec obstat Concilium Tridentinum dicens, Sess. 14. cap. 1. Et si Contritionem hanc aliquando caritate perfecta esse contingat, hominemque Deo reconciliare, priusquam hoc Sacramentum Poenitentiae actu suscipiatur, etc. His enim verbis non significat Concilium, Contritionem semper elici debere ab homine, qui caritatis habitum obtineat, alioquin frustra dixisset ibidem, initio capitis, Contritionis motum fuisse quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum necessarium, et in homine post Baptismum lapso demum praeparare ad remissionem peccatorum: etenim qui caritatem habitualem possidet, iam peccatorum veniam obtinuit, ac proinde frustra ad eam assequendam praepararetur. Solum itaque vult, Contritionem eam perfectam censeri, quae elicitur ex motivo caritatis, in quo a Contritione imperfecta discrepat, quae ex eiusmodi motivo non elicitur, sed dumtaxat ex motivo spei.

His ita praemissis, duo supersunt hac in Quaestione praecipue determinanda: primum quidem, utrum dolor de peccatis ex timore gehennae conceptus sit bonus et utilis ad salutem: secundum, utrum Attritio, seu dolor ex metu gehennae, et ex affectu spei elicitus cum Sacramento Poenitentiae sufficiat ad remissionem peccatorum.

Conclusio prima. — ATTRITIO SEU DOLOR DE PECCATIS EX METU GEHENNAE AUT TURPITUDINE PECCATI ELICITUS EST BONUS ET UTILIS AD SALUTEM.

Haec Conclusio est de fide, determinata in Concilio Tridentino. Sess. 6. Can. 8. his verbis: Si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit. Et Sess. 14. c. 4. definit, dolorem ex gehennae et poenarum metu conceptum, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat.

Probatur primo haec veritas ex Scriptura sacra, quae pluribi timorem servilem commendat. Sic Prov. 1. Timor Domini principium Sapientiae, quod utique oraculum SS. Patres explicant de timore servili: is enim est, qui sapientiam inchoat; nam filialis illam perficit et consummat. Sic pariter Eccles. 2. Timor Domini expellit peccatum. Quia videlicet disponit ad iustificationem, et expulsionem peccati, ut explicat S. Augustinus infra laudatus. Similiter Isaiae 26. Concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus Spiritum: salutes non fecimus in terra. Ubi LXX. Interpretes legunt: A timore tuo, Domine, concepimus, et peperimus Spiritum salutis, et Poenitentiae salutaris.

Hoc ipsum unanimi calculo docent SS. Patres, qui timorem illum commendant et extollunt. Sic S. Clemens Alexandrinus illum appellat fidei coadiutorem; S. Ambrosius clavum animae fluctuantis. Tertullianus, De cultu feminarum, cap. 2. Timor, inquit, fundamentum salutis est, praesumptio impedimentum timoris. Idem docet S. Augustinus pluribus in locis, maxime in Psalm. 127. ubi distinguit triplicem timorem, quorum primus est timor malorum temporalium, secundus est timor gehennae seu poenarum aeternarum, tertius denique est castus. De primo quidem timore, ait: Aliqui propterea tantum timent, ne aliquid mali in terra patiantur, ne illos aegritudo occidat, ne damnum det orbitas, ne alicuius amissio chari, ne auxilium, ne damnatio, ne carcer, ne aliqua tribulatio, propterea timent, et tremunt. Adhuc timor iste non est castus. De secundo autem sic prosequitur: Alius non in hac terra pati timet, sed gehennam timet, unde terruit et Dominus, Audistis, cum Evangelium legeretur, ubi vermis eorum non morietur, et ignis non extinguetur. Audiunt haec homines, et quia vere futura sunt impiis, timent, et continent se a peccato, habent timorem, et per timorem continent se a peccato. Timent quidem, sed non amant iustitiam. De tertio vero timore subiungit: Cum autem per timorem continent se a peccato, fit consuetudo iustitiae, et incipit quod durum erat amori, et dulcescit Deus, et iam incipit homo iuste vivere, propterea non quia timet poenas, sed quia amat aeternitatem. Exclusus est ergo timor a caritate, sed successit timor castus. Quis est iste timor castus? Secundum quem debemus, fratres mei, intelligere quod dictum est, Psalm. 18. Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius. Quem utique timorem castum explicat ibidem similitudine et comparatione castae feminae cum adultera: Castae, inquit, timet ne discedat vir; adultera ne veniat: quid si ambo absentes sunt? illa ne veniat, ista ne tardet. Unde postmodum concludit: « Castus ergo timor, fratres mei, hoc habet, quia venit de amore. Ille autem timor nondum castus praesentiam Domini, et poenas timet, timore facit quidquid boni facit, non timor amittendi bonum illud, sed timore patiendi illud malum. Non timet, ne perdat amplexus pulcherrimi sponsi, sed timet ne mittatur in gehennam. Bonus est et iste timor, utilis est, non quidem permanebit in saeculum saeculi, sed nondum est iste castus permanens in saeculum saeculi. In quo est castus? iam iterum aliquid interrogo, quod vosmetipsos interrogetis. Si Deus veniens voce propria loqueretur nobis, quamquam non taceat loqui per litteras suas, et diceret homini, peccare vis? pecca: fac quidquid delectat: quidquid amaveris in terra, tuum fiat: cui fueris iratus intereat: quem rapere volueris, rapiatur, quem caedere, caedatur, quem damnare, damnetur, quem possidere, possideas. Nemo tibi resistat, nemo tibi dicat: quid facis? nemo: noli facere quod velis: nemo: quare fecisti? abundent tibi omnia ista terrena quae concupisti, et vive in illis non usque ad tempus, sed semper, faciem tantum meam numquam videbis. Fratres mei, unde ingemuitis, nisi quia iam natus est timor castus permanens in saeculum saeculi? Quare percussum est cor vestrum, si diceret Deus, faciem meam numquam videbis? Ecce omni ista terrena felicitate, omnibus rebus abundabis, circumfluunt in te bona temporalia, non illa amittes, non illa deseres, quid vis amplius? Fleret quidem, gemeret timor castus, et diceret: imo tollantur omnia, et videam faciem tuam. Timor castus exclamaret de Psalmo, et diceret: Deus virtutum converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus. Timor castus exclamaret de Psalmo, et diceret: Unam petii a Domino. Vide quomodo audeat timor iste castus, timor verus, timor sincerus: Unam petii a Domino, hanc requiram. Quid? Ut inhabitem in domo Domini per omnes dies vitae meae ». Similia habet Serm. 18. De verbis Apostoli, ubi cum cap. 1. et 5. distinxisset hunc triplicem timorem, tandem, et c. 7. loquens de timore mundano, eum reprobat, postmodum cap. 8. sermonem faciens de timore gehennae scribit: « Quid enim magnum est, timere poenam? Magnum est, sed amare iustitiam. Interrogo te, et invenio te. Tu inspice interrogationem meam sonantem, et fac de teipso interrogationem silentem. Dico ergo tibi: libidine victus habes consentientem, quare non committis adulterium? Et respondebis: quia timeo gehennam, timeo supplicium ignis aeterni, timeo iudicium Christi, timeo societatem diaboli, ne puniar ab illo, et cum illo ardeam. Quid dicturus sum, male times, quomodo tibi dicebam de adversario, quia quaerebat corpus tuum occidere? Ibi enim recte dicebam, male times, securum te facit Dominus tuus, dicens: nolite timere eos, qui corpus occidunt. Modo cum dicis mihi, gehennam timeo, ardere timeo, in aeternum puniri timeo: quid dicturus sum? Male times? vane times? Non audeo: quando quidem ipse Dominus ablato timore subiecit timorem: et ait, ubi dixit: nolite timere eos qui corpus occidunt, et postea non habent quid faciant, sed eum timete, qui habet potestatem, et corpus et animam occidere in gehennam ignis, ita dico vobis, hunc timete. Cum ergo Dominus timorem incusserit, et vehementer incusserit, et repetendo verbum, comminationem geminaverit, dicturus ego sum, male times? Ista non dicam. Plane time, nihil melius times, nihil est quod magis timere debeas: sed interrogo te: si non te videret Deus, quando facis, nec quisquam te convinceret in iudicio illius, faceres? Tu te vide, non enim potes ad verba omnia mea respondere, inspice teipsum. Faceres? Si faceres: ergo poenam times, castitatem nondum amas, caritatem nondum habes, serviliter times, formido est mali, nondum dilectio boni. Sed time tamen, ut ista formido custodiat te, ut perducat dilectionem. Timor enim iste, quo gehennam times, et ideo mala non facis, continet te, et sic volentem peccare animum non sinit, est enim quidam castus timor, quasi paedagogus legis littera est minans, nondum gratia iuvans. Custodiat tamen te timor iste, dum non facis timendo, et veniat caritas: intret in cor tuum, et quantum illa intrat, tantum timor exit. Timor enim id agebat ne faceres, caritas id agit ne velis facere, etiamsi impune possis admittere. Dixi quid timeatis, dixi quid appetatis ». — Ex his sic argumentari licet: timor ille bonus est, qui distinguitur a mercenario respiciente mala temporalia: timor ille bonus, quem non audet S. Augustinus dicere malum, quo non vane quis timet, quo quis non peccat, qui utilis est, et bonus, qui continet hominem extrinsecus a peccato, quamvis scilicet animum interiorem peccare volentem non sinat, qui peccandi consuetudinem sistit, qui est initium sapientiae, qui locum praeparat caritati: ex quo fit iustitiae consuetudo, et incipit quod durum erat amari, et dulcescit Deus: atqui haec omnia tribuit Augustinus timori servili: ergo timor servilis bonus est.

Confirmatur ex his, quae habet, Serm. 24. De Tempore, ubi ait: « cum timetur poena, quam minatur, discitur amari praemium, quod pollicetur: ac sic per timorem poenae bona vita retinetur. Per bonam vitam bona conscientia comparatur, ut per bonam conscientiam nulla poena timeatur. Quapropter discat timere, qui non vult timere; discat ad tempus esse sollicitus, qui semper vult esse securus, ut enim dicit Ioannes: timor non est in caritate, sed perfecta caritas foras mittit timorem. Dixit sane, et veraciter dixit. Si ergo habere non vis timorem, prius vide, utrum iam perfectam habeas caritatem, quae foras mittit timorem. Si vero ante istam perfectionem timor excluditur, superbia inflat, non caritas aedificat. Nam sicut in bona valetudine fames non fastidio, sed cibo pellitur, ita in bona mente timor non vanitate, sed caritate pellendus est ». Quibus verbis S. Augustinus aperte significat, timorem non consequendae beatitudinis, aut incurrendae gehennae posse interdum sufficere ad excludendum omnem peccati affectum; qua ratione timor ille castus censeri potest, saltem initialis, quippe cum ex eo non solum caveatur peccatum, sed etiam oriatur timor filialis, qui non procedit ex spe retributionis, sed ex affectu benevolentiae hominis erga Deum. Hac enim ratione affectus ille dicitur timor filialis; ideo enim filius obedit patri, non quia sperat ab illo retributionem aliquam, aut timet poenam infligendam, sed praecise quia novit inobedientiam displicere Patri, quem diligit, sicque ex amore patris illam refugit, absque ullo prorsus respectu ad suum proprium commodum.

DICES 1: Ille timor non est dicendus bonus, qui non excludit voluntatem peccandi: sed timor, seu dolor conceptus ex metu gehennae, non excludit voluntatem peccandi. Probatur: ille dolor et timor non excludit voluntatem peccandi, qui virtualiter et implicite eam retinet: sed dolor de peccatis ex metu gehennae virtualiter retinet affectum et voluntatem peccandi, ut optime docet S. August., Serm. 15. in Psal. num 118. ubi ait: Timor, quo non amatur iustitia, sed timetur poena, servilis est, quia carnalis est. « Vivit enim peccandi voluntas; quae tunc apparet opere, quando operatur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit, vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat, quia non spiritualiter delectatur eius bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet caritas, etiamsi sequatur impunitas, quia nec impunitatem indicat secuturam, quando amore iustitiae peccatum ipsum deputat poenam ». — NEGO minorem: licet enim dolor non includat in se aliud motivum odii peccatorum, attamen positive omne aliud motivum ad detestandum peccata non excludit: etsi enim hominis attriti voluntas proxime stimuletur ad vitandum peccatum ratione intuitus¹ gehennae, tamen in eo non quiescit, sed virtualiter et mediate tendit in Deum, ut in finem ultimum, quemadmodum actus spei proxime quidem et immediate tendit in beatitudinem aeternam, seu in Deum, quatenus bonus ipsi speranti, virtute autem et implicite fertur in Deum secundum se tamquam in finem ultimum.

INSTABIS: Illud est per se malum, quod cum caritate et gratia sanctificante subsistere non potest: at timor servilis seu gehennae non subsistit cum caritate: nam, inquit S. Ioannes, Epist. 1. c. 4. Timor non est in caritate, sed perfecta caritas foras mittit timorem: igitur, etc. — Distinguo maiorem: quod non potest subsistere cum caritate, ratione suae malitiae, et deformitatis oppositae caritati, nego: ratione suae imperfectionis, concedo. Nam, ut optime notat S. Augustinus supra laudatus, in Psal. 127. duplex est timor, qui foras a caritate mittitur: unus quidem est timor temporalium, quoniam nimirum aliqui propterea timent, ne quidpiam mali in terra patiantur, ne illis aegritudine accidat, ne damnum, et alicuius chari amissio, aut aliqua tribulatio adveniat. Alius est timor gehennae, quo Dominus in Evangelio terret, ratione cuius terreni homines continent se a peccato, et sic incipiunt iuste vivere, et Deum diligere. Prior timor semper foras per caritatem mittitur: posterior vero simul cum ea aliquamdiu permanet, et maxime quando nondum est perfecta, ut etiam optime docet Tract. 9. Epist. Ioannis. « Timor non est in caritate, scilicet perfecta, sed est in caritate inchoata: quia initium sapientiae timor Domini. Timor quasi locum praeparat caritati. Cum coeperit caritas habitare, pellitur timor, quia ei praeparavit locum. Quantum enim illa crescit, tantum ille decrescit: quantum illa fit interior, timor pellitur foras. Maior caritas, minor timor: minor caritas, maior timor. Si nullus timor, non est qua intret caritas. Ibidem infra: est timor, quem caritas foras mittit, et est timor castus permanens in saeculum saeculi. Sicut sunt homines, qui timent Deum, ne mittantur in gehennam, iste timor introducit caritatem: sed ille venit ut exeat: si enim propter poenas times Deum, non amas, non bona desideras, sed mala caves, corrigis te, incipis bona desiderare, cum cupis bona desiderare, est in te timor castus, ne amittas ipsa bona: sicut si ponas duas mulieres maritatas, quarum una velit adulterium facere, sed timet maritum ne veniat: haec diligit nequitiam, et onerosa est ei mariti praesentia. Altera amat virum, et nulla se adulterii immunditia vult maculare, optat praesentiam viri. Timet illa, timet ista. Illa timet virum ne veniat: ista timet virum, ne discedat. Illa dicit: timeo ne damnet: ista dicit: timeo ne deserat. Pone hoc in animo Christianorum, et videas timorem, quem caritas foras mittit, et alium timorem castum permanentem in saeculum saeculi ».

OBIICIES 2. Peccatum est, ordinare maius bonum ad minus: sed ille qui dolet de peccatis ex solo metu damnationis, ordinat maius bonum ad minus, culpae vitiationem ad poenae fugam: igitur peccat. — Distinguo maiorem: ordinare maius ad minus, ut ad finem ultimum. concedo: ut ad finem proximum, nego. Deus enim ipse excellentius bonum ordinat ad inferius, ut incarnationem Christi ad hominum salutem et gloriam. Qui dolet de peccatis solo metu gehennae, maius bonum ordinat ad minus, ut ad finem proximum, non ut ad ultimum: ut sancti viri sacrificium et orationes ordinant ad obtinendam a Deo sanitatem, aut aliud temporale bonum: unde si foret aliquis ita virtualiter, aut actualiter affectus, ut si non esset poena, nullo modo de culpa doleret, haec Attritio non esset bona, quia non tenderet in Deum ullatenus, ut in finem ultimum.

OBIICIES 3. Quod tendit in creaturam, non tendit in Deum ut ultimum finem: quia nemo potest habere duos fines ultimos: sed Attritio tendit in creaturam, ut in ultimum finem: omnis enim attritus, non contritus, in peccato manet; tota siquidem Attritio per se non iustificat. — Distinguo maiorem: non tendit in Deum efficaciter, concedo: nullus enim efficaciter appetere potest plures ultimos fines: inefficaciter, nego: nam alioquin opera moraliter bona in peccato mortali, veluti ieiunium, orationes, eleemosynae, forent peccata mortalia, quia non tendunt in Deum, ut ultimum finem efficaciter, cuius contrarium docuimus in Tractatu De gratia.

OBIICIES 1. Si timor servilis est bonus, etiam timor mundanus erit bonus: at hic bonus non est, quia facit homines malos: ergo, etc. — Nego maiorem: quia timor mundanus est timor creaturae, cuius affectu non veretur homo Deum offendere: timor servilis est vere timor Dei, distrahens et custodiens a peccato: per eum enim homo timet offendere Deum metu poenae, quam ipse peccatis infligit.

OBIICIES 5. Actus, quo quis magis dolet de poena, quam de culpa, malus est: quia magis dolendum est de maiori malo, quam de minori: culpa maius est malum, quam poena: sed Attritio de peccatis ex solo metu damnationis est actus, quo quis magis dolet de poena, quam de culpa; dolet enim de culpa propter poenam: at id propter quod unumquodque tale est, et illud est magis tale: ergo, etc. — Nego minorem: etsi enim servus amet dominum ob mercedem, et fidelis Deum per spem ob gloriae restitutionem: non ideo servus magis amat mercedem, quam dominum, aut fidelis gloriae retributionem, quam Deum, quem semper agnoscit ut finem ultimum: ergo licet attritus oderit culpam ob poenam, non ideo magis odit poenam, quam culpam: Aristotelicum enim axioma debet intelligi de eo, propter quod aliud est tale, tamquam praecipuam causam, non tamquam propter minus praecipuam causam: nam etsi servus amet Dominum ob alimentum, quod expectat ab eo, tamquam ob minus praecipuam causam, et fidelis Deum ob gloriam, non ideo magis amat servus alimentum, quam dominum, aut fidelis gloriam, quam Deum.

Conclusio tertia. — ATTRITIO EX METU GEHENNAE, ET EX AMORE CONCUPISCENTIAE, SEU AFFECTU SPEI CONCEPTA, EST DISPOSITIO SUFFICIENS AD GRATIAM IN SACRAMENTO POENITENTIAE CONSEQUENDAM.

Probatur primo ex Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1.² ubi post quam distinxit Contritionem in perfectam, quae ex caritate procedit, et in imperfectam, quae dicitur Attritio, Quoniam, inquit, vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae: statim subiicit: Illam non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem: verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat: et quamvis sine Sacramento Poenitentiae per se ad iustificationem producere nequeat, tamen eum ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponit. Idem habet Can. 5. Quibus verbis Concilium duplex assignat discrimen inter Contritionem et Attritionem: unum quidem, quod Attritio tendat in peccatum ex motivo minus nobili, quam Contritio, nimirum ex motivo turpitudinis peccati, aut metu gehennae: non autem ex consideratione Dei summe dilecti; alterum vero quod Contritio perfecta extra Sacramentum per se sufficiat ad obtinendam peccati remissionem, dummodo habeat annexum votum illud suscipiendi; Attritio vero disponit quidem ad illam remissionem per Sacramentum impetrandam, verum sine Sacramento reipsa suscepto non sufficit ad peccati remissionem.

REPONES 1: Concilium ibi dumtaxat loqui de dispositione remota, et omnino-insufficiente, non vero de proxima, et quae hominem proxime praeparat ad gratiam iustificantem consequendam. — Verum contra, Concilium ibi aperte docet Attritionem conceptam ex metu gehennae, si voluntatem peccandi excludat, revera ad iustificationis gratiam, in Sacramento Poenitentiae obtinendam disponere, eo modo quo Contritio ante susceptionem Sacramenti ad eam disponit: atqui Contritio proxime sufficienter ad gratiam sanctificantem disponit, ac Deo reconciliat, priusquam Absolutio Sacerdotalis suscipiatur: igitur etiam mens Concilii est, quod Attritio iuncta Sacramento proxime et sufficienter poenitentem disponat, ac Deo reconciliet in Sacramento Poenitentiae. Deinde, Attritio aliter hominem disponit ad gratiam cum Sacramento, quam extra Sacramentum, ut docet Concilium Tridentinum: sed extra Sacramentum remote et insufficienter ad iustificationem disponit: quia, ut supra docebat S. Augustinus, timor viam praeparat caritati: igitur ex mente Concilii Attritio iuncta Sacramento proxime disponit ad iustificationem. Denique, Concilium ibi damnat maxime errorem Lutheri, si ut et Sess. 6. Can. 8. ubi ait: Si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit: sed Lutherus non solum docebat, dolorem ex metu gehennae esse malum, et facere hominem peiorem ac hypocritam, sed etiam eum omnino esse insufficientem praeparationem ad percipiendam Absolutionem, et communionem faciendam: scribit enim Serm. 2. De Poenitent. « Contritio (sic enim coepit) vocari vera Poenitentia interior duplici via paratur: primo, per dissensionem, collectionem, detestationem peccatorum, qua quis, ut dicunt, recognitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, damnum, foeditatem, multitudinem; deinde, admissione aeternae beatitudinis, ac aeternae damnationis acquisitionem, et alia quae possunt dolorem et tristitiam excitare, spe satisfaciendi per bona opera. Haec autem tristitia facit hypocritam, imo magis peccatorem, quia solum timore praecepti, et dolore damni id facit; et tales omnes indigne absolvuntur, et communicantur. Et si libere deberent remoto praecepto, et minis poenarum confiteri, certe dicerent sibi non displicere vitam praeteritam, quam sic coguntur displicere confiteri: imo quo magis timore poenae et dolore damni sic conteruntur, eo magis peccant, et afficiuntur suis peccatis, quae coguntur, non autem volunt odisse, et haec est illa Contritio, quam ipsi vocant extra caritatem non meritoriam, alii vocant Attritionem proxime disponentem ad Contritionem: sic enim ipsi opinantur, quam opinionem errorem ego dico ». Haec Lutherus de primo Contritionis modo. Alium vero Contritionis modum ita describit: « secundo paratur (Contritio) per intuitum et contemplationem speciosissimae iustitiae, qua quis in pulchritudine et specie iustitiae meditatus, in eam ardescit, et rapitur, incipitque cum Salomone fieri amator sapientiae, cuius pulchritudinem viderat: haec facit vere poenitentem, quia amore iustitiae id facit, et hi sunt digni Absolutione ».

REPONES 2: Concilium scribens, Attritionem ad impetrandam Dei gratiam in Sacramento disponere, solum damnare haereticos, qui dolorem Attritionis utilem negantes, aiebant illum facere hominem hypocritam, et magis peccatorem; non autem velle dirimere controversiam Theologorum Scholasticorum circa sufficientiam Attritionis cum Poenitentiae Sacramento. — Contra, Concilium non solum ostendit, dolorem Attritionis esse bonum et utilem, nec hominem facere magis peccatorem, sed insuper distincte ac diserte significat, quod quamvis peccatorem absque Sacramento per se perducere nequeat ad iustificationem, tamen in Sacramento eum disponat ad impetrandam Dei gratiam: ac subinde declarat, Attritionem in Sacramento vim illam habere, quam absque Sacramento non haberet. Ubi aperte satis nostram tuetur sententiam, et illam ab haereticorum calumniis vindicat: postquam enim dixit, Attritionem esse actum bonum, et ex impulsu Spiritus sancti conceptum, atque ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam disponere, in fine eiusdem capitis sic concludit: Quamobrem falso quidam calumniantur Catholicos Scriptores, quasi tradiderint Sacramentum Poenitentiae absque motu suscipientium, gratiam conferre: quod numquam Ecclesia Dei docuit, nec sensit. Atqui haeretici ex eo solum occasionem captarunt calumniandi Catholicos Scriptores, quod existimarent Attritionem, quae est ex metu poenarum, non esse actum bonum, sed malum, atque reddere hominem hypocritam: ergo Attritionem conceptam ex metu gehennae et poenarum, docet Concilium disponere ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae obtinendam.

URGEBIS: Si Concilium existimasset Attritionem sufficienter ad Dei gratiam disponere, quando iungitur Sacramento, distincte dixisset, eam disponere cum Sacramento: at ita non dixit, sed tantum, quod disponat in Sacramento, ut nempe significaret eam disponere remote et mediate ad gratiam, quatenus videlicet disponit poenitentem ad recipiendam Absolutionem sacramentalem, et excitandam ex gratia Dei Contritionem, ex quibus immediate sequatur iustificatio: igitur Concilium nulla ratione nostrae sententiae patrocinatur. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico, quod quando Concilium ait, Attritionem disponere ad Dei gratiam in Sacramento, idem significat, ac si diceret cum Sacramento: cum enim hanc particulam, in Sacramento, opponat huic, sine Sacramento, quae significat idem, ac seorsim, et separatim a Sacramento, dum ait, Attritionem sine Sacramento non perducere ad iustificationem, consequens est, quod dum etiam ait, eam in Sacramento disponere ad Dei gratiam, idem significat, ac si diceret cum Sacramento.

REPONES 3: Concilium, dum ait, Attritionem in Sacramento ad iustificationem disponere, non loqui de illa Attritione, quae concipitur ex metu poenarum, sed tantum de illa, quae fit ex amore Dei super omnia, sed imperfecto, quaeque est equidem essentialiter Contritio, sed imperfecta; ut eam ibidem appellet Concilium, quippe Contritionem dividit in perfectam, et imperfectam. — Verum nondum quaerit in scirpo, et umbras in Sole, qui haec somniat: tum quia Concilium illam Attritionem asserit sufficere ad impetrandam Dei gratiam in Sacramento, quam dicit concipi ex consideratione gehennae et poenarum metu: igitur non loquitur de Attritione, quae sit amor Dei initialis et imperfectus: tum quia Concilium de ea Attritione loquitur, quam Lutherus docuerat facere hominem hypocritam et peiorem: sed illa Attritio, de qua loquitur Lutherus, non procedit ex caritate imperfecta et inchoata, sed ex solo poenarum metu, ut constat ex dictis supra: igitur, etc. Tum denique quia Concilium ait, illam Attritionem, quae in Sacramento Poenitentiae disponit ad gratiam, esse donum Dei, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed animam moventis: at Attritio ex amore Dei super omnia, quantumvis imperfecta, est motus Spiritus sancti inhabitantis animam: etenim qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo: igitur, etc.

Porro Concilium vocat Attritionem Contritionem imperfectam, non defectu gradus tantum, sicut puer dicitur vir imperfectus, quia omnino viri perfectionem nondum est adeptus; sed dicit imperfectam propter defectum essentiae Contritionis, quia non est dolor de peccatis ex amore amicitiae Dei: sicut embrio est vir imperfectus, quia non habet hominis naturam, sed ad eam disponit, ut diximus in 3. Notabili. Confirmatur: non maior requiritur dispositio ad gratiam per Sacramentum Poenitentiae suscipiendam, quam ad illam recipiendam per Baptismum: sed Attritio est sufficiens dispositio in adulto baptizando ad gratiam iustificantem recipiendam: igitur et in poenitente sufficiens erit. Maior constat; siquidem eadem est ratio Sacramenti Poenitentiae, ac Baptismi, quippe cum utrumque sit Sacramentum mortuorum. Minor vero probatur auctoritate S. Augustini, qui lib. De Catechizandis rudibus, cap. 17. tria refert genera hominum, qui volunt esse Christiani, qui veniunt ad Baptismum, quorum tertium genus est eorum, qui propter beatitudinem sempiternam, et perpetuam requiem, quae post hanc vitam Sanctis futura promittitur volunt fieri Christiani, ut non eant in ignem aeternum cum diabolo, sed in regnum aeternum intrent cum Christo: Qui eiusmodi est, inquit, vere Christianus est; cautus in omni tentatione, ne prosperis rebus corrumpatur, et ne frangatur adversis, et in abundantia bonorum terrenorum, modestus, temperans, et in tribulationibus fortis et patiens, qui etiam proficiendo pervenit ad talem animum, ut plus amet Deum, quam timeat gehennam, ut etiam si dicat illi Deus: Utere deliciis carnalibus sempiternis, et quantum volueris pecca, nec morieris, nec in gehennam mitteris, sed mecum tantummodo non eris, exhorrescat, et omnino non peccet, non iam ut in illud, quod timebat, non incidat, sed ne illum, quem sic amat, offendat, in quo una est requies. In istis hominibus est tantum Attritio circa prioris vitae peccata: nam si solum habent Attritionis motivum gehennae metum, servilis est in iis dumtaxat erga Deum timor, nondum est in iis timor filialis, aut Contritio caritate perfecta, quia recenset eos S. Augustinus inter venientes ad fidem, et ait illos eo postea perventuros, ut plus ament Deum, quam timeant gehennam. Porro si isti forent perfecta caritate flagrantes, non essent in via ad eiusmodi statum, nec ad eum tenderent proficiendo, iam enim eum essent assecuti; sed ea qualiscumque dispositio detur ad Baptismum actu fructuose suscipiendum, suscipietur; nam homo sic dispositus dicetur vere Christianus, idest, idoneus ut recipiat Baptismi Sacramentum, in quo fit Christianae fidei professio. Quare cap. 16. praecedenti, quo traditur formula cuiusdam orationis, aut alloquii Catechistae ita congratulantis eum, qui venit ad Baptismum propter requiem, quae speratur post hanc vitam, ait: Deo gratias, frater, valde tibi gratulor, et gaudeo de te, quod in tantis, tanque periculosis saeculi tempestatibus de vera et certa securitate cogitasti. Porro nisi dispositio praedicta sufficiens esset ad Baptismum, quae dispositio Attritionis est, qui cum ea veniret ad Baptisma, non cogitaret de certa securitate: ergo cum eadem sit ratio Sacramenti Poenitentiae, ac Baptismi, quia ambo sunt Sacramenta mortuorum: Baptismus enim est Sacramentum regenerativum; Poenitentia Sacramentum resuscitativum et reparativum; ac subinde Attritio, quae est sufficiens dispositio ad Baptismum debite suscipiendum, sufficiens pariter erit ad Poenitentiae Sacramentum vere et fructuose recipiendum.

Probatur denique ratione: primo, quia omne Sacramentum novae Legis id efficere potest seipso immediate, ad quod primo et per se est institutum: agit enim ex opere operato: sed Poenitentiae Sacramentum per se institutum est ad causandam primam gratiam sanctificantem in homine per peccatum lapso: igitur potest primam gratiam sanctificantem in eo producere: sed nisi ad illud sufficeret Attritio, nusquam primam gratiam produceret; cum enim Contritio per se sufficiens sit ad producendam primam gratiam extra Sacramentum, si illa esset necessaria dispositio ad Sacramentum Poenitentiae, revera ante susceptionem illius Sacramenti, necessario praesupponi deberet gratia producta: igitur, etc. Deinde, Sacramentum mortuorum, quale est Poenitentia, non praerequirit in suscipiente formale principium vitae spiritualis: illud enim immediate efficit: sed Contritio caritate perfecta est principium vitae spiritualis in homine: ergo illam Poenitentiae Sacramentum tamquam dispositionem necessariam non praesupponit. Deinde, Sacramenta novae Legis sunt efficaciora quam Legis veteris, ac subinde minorem postulant in suscipiente dispositionem: sed Sacramenta Legis veteris, ut homini post circumcisionem lapso conferrent primam gratiam, necessario requirebant Contritionem: igitur Poenitentia, quae est Sacramentum novae Legis, illam non praerequirit. Addendum, si Contritio perfecta aeque esset necessaria in nova, ac in veteri Lege, sequeretur, longe difficiliorem esse peccati remissionem in nova Lege, quam in veteri; nam in Lege Mosaica ad eam obtinendam solus actus Contritionis sufficiebat; in Lege autem Evangelica praeter illam ulterius requireretur Confessio omnium peccatorum mortalium secundum numerum et speciem, quod certe videtur onus gravissimum: igitur ut facilior appareat venia consequenda per Sacramenta novae Legis, non necesse ad Sacramenta mortuorum praerequiritur Contritio.

Confirmantur hae omnes rationes ex censura sacrae Facultatis Parisiensis, quam edidit anno 1638. die prima Iunii, et 1. Iulii adversus nonnullas Claudii Seguenoti Presbyteri ex congregatione Oratorii assertiones, quas scripserat in suis ad S. Augustini librum De Virginitate notis: maxime vero quod pro consequenda remissione peccatorum in Sacramento Poenitentiae non sufficeret Attritio, sed desideraretur Contritio caritate perfecta, et consequenter addidisset Absolutionem sacramentalem nihil aliud esse, quam iuridicam peccati iam remissi declarationem. Eiusmodi propositiones hac censura notavit sacra Facultas: Quae tradidit de Attritionis insufficientia, et Contritionis ex perfecta caritate absoluta necessitate ad recipiendum Sacramentum Poenitentiae: et quae addit et approbat de Absolutione, quod nihil aliud sit, quam declaratio iuridica peccati iam remissi, damnavit Facultas, et censuit has propositiones esse quietis animarum perturbatrices, communi et omnino tutae praxi Ecclesiae contrarias, efficaciae Sacramenti commutativas, et insuper temerarias ac erroneas.

OBIICIES 1. Ad veram Poenitentiam requiritur, quod Poenitens, ut veniam obtineat, ad Deum convertatur ex toto corde, et habeat cor novum: sed haec non praestat sola Attritio: igitur, etc. Maior constat, tum ex illo Deuteronomii 4. Cum quaesieris Dominum, invenies eum, si tamen toto corde quaesieris eum, et tota tribulatione animae tuae. Et Ezechielis 18. Facite vobis cor novum, et spiritum novum. Minor etiam patet: qui enim tantum est attritus, toto corde, totaque animi tribulatione Deum non quaerit; neque Attritio facit cor novum, et spiritum novum; quia non removet spiritum veteris Adam, scilicet affectum peccandi; nec inducit spiritum novi Adam, nempe caritatem: igitur, etc. — Distinguo minorem: si Attritio sit sine Sacramento, concedo: si iuncta sit Sacramento, nego: erit enim cor novum, et Deus utiliter, ac sufficienter quaeritur, quando gratia sanctificans confertur homini, per quam innovatur, et ad Dei consortium ac unionem et amicitiam revocatur. Ad auctoritates autem Scripturae respondeo, eas esse intelligendas de Poenitentia veteris Legis, necnon et novae Legis, quae extra Sacramentum sit sufficiens ad obtinendam peccati remissionem; nam in Lege nova sufficienter homo Deo reconciliatur virtute Sacramenti Poenitentiae, quando dolet de peccatis, et deponit peccandi voluntatem; quod utique fit per Attritionem, ut dictum est supra.

URGEBIS: Concilium Trident., Sess. 14. cap. 3. docet, materiam Sacramenti Poenitentiae esse Contritionem, eamque ad peccatorum remissionem ex Dei institutione requiri. Et cap. 4. ait: Fuit quovis tempore ad impetrandam peccatorum veniam hic Contritionis motus necessarius. Et cap. 6. dicit, Eum cui nulla est Contritio, non vere absolvi Sacramento Poenitentiae: igitur ex mente Concilii ad obtinendam peccatorum veniam, etiam cum Sacramento, non sufficit Attritio. — Distinguo antecedens: requiritur Contritio generatim sumpta, quatenus abstrahit a perfecta et imperfecta, concedo: requiritur perfecta Contritio, nego. Concilium enim ibi docet Contritionem perfectam caritate hominem Deo reconciliare priusquam hoc Sacramentum actu suscipiatur: imperfectam autem per se non perducere peccatorem ad iustificationem, sed eum tantum disponere ad Dei gratiam in Sacramento Poenitentiae impetrandam; nam illam Contritionem Concilium dicit esse necessariam, quam initio capitis 4. definit, cum ait, eam esse animi dolorem ac detestationem peccati, cum proposito non peccandi de cetero: ibi autem definitur Contritio generice sumpta, prout abstrahit a perfecta et imperfecta; siquidem illa definitio etiam convenit Attritioni, quippe cum sit animi dolor, ac detestatio peccati, cum proposito non peccandi de cetero.

URGEBIS: Idem Concilium, Sess. 6. cap. 6. referens varias dispositiones praerequisitas ad iustificationem, asserit hominem disponi ad iustitiam non tantum per actus fidei, timoris, et spei, sed etiam dilectionis, ex qua nascitur odium peccati, per propositum novae vitae, ac denique observationis mandatorum divinorum: In spem eriguntur inquit Concilium fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. hoc est, per eam Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet; denique dum proponunt suscipere Baptismum, inchoare novam vitam, et servare divina mandata. Ubi Concilium ad iustificationem, quae fit per Baptismum, dilectionem inchoatam inquirit, ut constat ex illis verbis, illumque tamquam iustitiae fontem diligere incipiunt. Unde cum non minor requiratur dispositio ad iustificationem, quae fit per Poenitentiam, quam ad illam, quae fit per Baptismum, ex illo Tridentini testimonio manifeste constare putant adversarii, ad iustificationem, quae fit per Poenitentiam, caritatem inchoatam et imperfectam necessario requiri. — Respondeo, Concilium eo loco sermonem facere de iustificatione, quae fit extra Sacramentum, et per solum Baptismi votum ac desiderium; unde signanter ait: Dum proponunt suscipere Baptismum, etc. Quo certe in casu non negamus, dilectionem Dei esse necessariam, necnon et Contritionem caritate formatam. Secus est autem de iustificatione, quae fit in Sacramento: nam idem Concilium, Sess. 6. cap. 6. loquens de Poenitentia in adultis peccatoribus praevia ad Baptismum, ait: Moventur homines adversus peccata per odium aliquod et detestationem. hoc est, per eam Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Porro ad hanc Poenitentiam ante Baptismum agendam, non est absolute necessaria Contritio, ut diximus supra ex S. Augustino. Vel dico Concilium intelligendum esse de amore illo initiali, quem supra diximus ad virtutem spei pertinere. Hic autem amor ideo initialis appellatur, quia ut plurimum ab isto amore nostra iustificatio initium sumit, et ut a me supra dictum est, saepe ducimur ab amore isto ad perfectum illum amorem, qui ad virtutem caritatis pertinet.

URGEBIS: Ea dilectio initialis, quam ibi Concilium Tridentinum pro dispositione ad iustificationem requirit, est ea dilectio, qua peccator incipit Deum diligere tamquam fontem omnis iustitiae: at ista dilectio ad caritatis, non ad spei virtutem pertinet: ergo, etc. — Nego minorem: quia dilectio illa, de qua ibi Concilium loquitur, est qua Deus diligitur, ut ipse est fons nostrae iustitiae, seu iustificationis, quam ab ipso promissam per Christum expectamus; ideo dicit Deum proponi diligendum, non quidem ut iustitiam in se, sed ut fontem iustitiae, quam videlicet in nos derivat: adeoque significat eum esse diligendum, ut nobis bonus est, et ut bona nobis largitur. Nec movere debet particula omnis: hoc enim solum ibi vult per illam particulam Concilium Tridentinum, quod peccatores incipiunt Deum diligere tamquam fontem iustificationis cuiuscumque, et dispositionum omnium supernaturalium ad iustificationem, cum nullus sit, qui aliter, quam per Dei gratiam, iustificari valeat, ut ex praecedenti capite Concilii Tridentini aperte constat, et ex nostro Tractatu De Gratia.

INSTABIS: Ea dilectio, quam requirit Concilium loco mox citato, est ea, quae Sacramento Poenitentiae iuncta, peccatoris conversionem operari potest: at nulla dilectio Dei conversionem istam potest operari, nisi ea quae pertinet ad virtutem caritatis: ergo illa dilectio, de qua Concilium ibi loquitur, est dilectio ad virtutem caritatis pertinens. — Respondeo negando minorem; nam ad hoc sufficit dilectio, quae pertinet ad virtutem spei, et quam suppono coniunctam cum Attritione praedicta, quam sic volumus posse conversionem istam operari, non quidem per se solam, sed quando iuncta est Sacramento Baptismi, vel Sacramento Poenitentiae, ut satis aperte docet Concilium Tridentinum cit., Sess. 14. cap. 4. ubi expresse docet, Contritionem imperfectam, quae Attritione dicitur, et quae ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, non modo non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, sed et donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, et quamvis absque Poenitentiae Sacramento peccatorem per se, nequeat perducere ad iustificationem, eum tamen ad Dei gratiam in Sacramento impetrandam disponit. Nota dictum in Sacramento ipsum disponere, et quidem ad gratiam impetrandam: his enim verbis facile constat, quod per istam Attritionem, prout a Contritione per caritatem perfecta distinguitur, gratia conferri valeat, si iuncta sit Poenitentiae Sacramento.

INSTABIS ITERUM: Idem Concilium, Sess. 14. cap. 6. agens de poenitente, ait: Non debet adeo sibi de sua fide blandiri, ut etiamsi nulla illi adsit Contritio, aut Sacerdoti animus serio agendi et vere absolvendi desit, putet tamen se propter suam solam fidem vere et coram Deo esse absolutum: ergo perfecta Contritio requiritur ad peccati remissionem absolute, nec Attritio sufficit etiam in Sacramento. — Nego consequentiam; ibi quippe Concilium vult tantum arguere Novatores ultimi saeculi, qui docebant hominem nullo suae voluntatis motu, seu Poenitentiae dolore vel sensu praeparari debere ad obtinendam peccatorum remissionem; sed ei solam sufficere fidem, seu potius fiduciam et confidentiam certam de comparata remissione peccatorum. Hinc addit Concilium post verba citata: Nec enim fides sine Poenitentia remissionem ullam peccatorum praestaret. Porro Attritio Poenitentia quaedam est. Ideo Contritionem intelligit ibi generice sumptam, esse prorsus necessariam; quod alterutra species eius absolute requiratur, aut imperfecta, quae dicitur Attritio, aut perfecta, quae dicitur Contritio simpliciter, et stricte sumpta; nam extra Sacramentum perfecta requiritur: in Sacramento autem sufficit imperfecta, quae dicitur Attritio.

OBIICIES 2. S. Augustinus, qui pluribi docet eum inaniter poenitere, qui dumtaxat a peccatis abstinet ex metu poenae et supplicii, sicut Epist. 144. quae est ad Anastasium, Inaniter, inquit, putat victorem se esse peccati: qui poenae timore non peccat: quia etsi non impletur foris negotium malae cupiditatis, ipsa tamen mala cupiditas intus est hostis, et quis coram Deo innocens invenitur, qui vult fieri quod vetatur. si substrahatur quod timetur: at per hoc in ipsa voluntate reus est, qui vult facere quod non licet fieri; sed ideo non facit, quia impune non potest fieri: nam quantum in ipso est, mallet non esse iustitiam peccata prohibentem atque punientem. Et utique si mallet non esse iustitiam, quis dubitaverit, quod si posset auferret? At per hoc quomodo iustus est iustitia talis inimicus. ut eam, si potestas detur, praecipientem auferat, ne comminantem vel iudicantem ferat? Inimicus ergo iustitiae est, qui poenae timore non peccat. Similiter, lib. De Natura et Gratia, cap. 57., ait: Sub lege est, qui timore supplicii, quod lex minatur, non amore iustitiae, se sentit abstinere ab opere peccati: nondum enim liber est, nec alienus a voluntate peccandi est: in ipsa enim voluntate reus est. Insuper, lib. 1. Contra duas Epistolas Pelagianorum, cap. 9. In ipsa, inquit, intus voluntate peccat, qui non voluntate, sed timore non peccat. Et lib. 1. cap. 4. Qui timore poenae praecepta facit, proculdubio invitus facit, ac per hoc in animo non facit, ac per hoc in ipsa voluntate intus est reus, ubi ipse, qui recipit, inspicit. Denique, S. Augustinus, tract. 9. in Epistolam Ioann. ut supra memoravimus, necnon in Psalm. 127. dicit, quod qui cessant a peccatis ex metu poenae, seu gehennae, sunt similes mulieri adulterae, quae tantum ab adulterio cessans metu sui mariti, ne videlicet deprehendatur ab eo, et severe puniatur, semper animum adulterandi retinet: igitur ex mente S. Augustini, Attritio, quatenus est timor ex metu gehennae, non removet voluntatem peccandi, nec consequenter sufficiens est cum Sacramento ad obtinendam peccatorum remissionem. — Distinguo consequens: Attritio ex metu gehennae, quae movet dumtaxat ad cavenda peccata propter solum timorem malorum temporalium, et amorem bonorum terrenorum, non removet peccandi voluntatem, concedo: quae concipitur propter metum gehennae, quo quis timet Deo privari, et ratione huius timoris a peccato abstinet, nego: nam timor iste gehennae ordinatur ad Deum, tamquam ad finem ultimum, et ut sic removet peccandi voluntatem, quia ordinatur ad finem culpae contrarium; non enim qui sic timet, suum finem ultimum reponit in ipsa evitatione supplicii, sed in privatione et carentia Dei, qui cum non possit possideri a peccatore, idcirco qui hoc metu abstinet a peccato, sibi proponit finem ultimum culpae contrarium: quando autem peccator sic respicit evitationem supplicii, non retinet voluntatem peccandi. — Unde timor servilis in eo, qui cessat a peccato timore supplicii, duplex esse potest: unus quidem quando tota ratio, tam finalis quam impulsiva seu motiva, continendi se a peccatis, est fuga poenae, dum videlicet homo sic affectus est, ut malum fugiat solum ob poenam illi malo peccatorum intentatam, et in evitatione supplicii, vel in bono, quod ei supplicio contrarium est, reponit suum finem ultimum. Et iste timor a plerisque dicitur serviliter serviens: quia competit servis, et mancipiis, qui nullo Domini sui amore abstinent a prohibitis, sed solum poenae metu, ita quod semper affectum habeant faciendo vetita, nisi esset poena subeunda. Porro ille timor semper aliquem effectum peccandi formalem aut virtualem in voluntate relinquit. Alter vero servilis est quando qui timet, non constituit suum finem ultimum in evitatione eiusmodi poenae; sed ultro tendit in bonum honestum. qualis utique est timor Attritionis, qui licet terminetur immediate ad evitationem poenae, quam timet, tamen mediate tendit in finem ulteriorem, nempe in beatitudinem aeternam, et ad Deum, ut summum bonum, quo qui sic timet, non vult privari, sed eo frui, ac subinde, qui hoc timore afficitur, non retinet peccandi voluntatem. Ex quibus colligere licet, quod quoties S. Augustinus ait, illos, qui timore cessant a peccato, adhuc reos esse secundum affectum et voluntatem, loquitur de illo timore, quo terrentur ii, qui conquiescunt in evitatione supplicii, ac serviliter serviunt et divinis mandatis parent: qui utique timor malus est, quia per eum homines in amore sui, tamquam in ultimo fine quiescunt; non vero loquitur de timore, qui ultra evitationem poenae tendit in possessionem Dei tamquam summi boni, cuius privationem timet, qualis est timor Attritionis.

URGEBIS: Idem S. Augustinus pluribi docet, neminem sine Dei amore posse iustificari: sic Serm. 7. De Tempore: Poenitentiam veram non facit, nisi odium peccati, et amor Dei: et lib. 21. De Civit., cap. 27. Si non desistant a peccato, habendo caritatem, quae non agit perperam, nihil eis prodest. Unde Auctor De Vera et Falsa Poenitentia, sine amore, inquit. nemo unquam gratiam invenit, nec veniam assecutus est. Quod utique confirmatur ex Scriptura: nam S. Paulus 1. ad Cor. 13. diserte ait: Sine caritate nihil sum; si caritatem non habuero, nihil mihi prodest. Et 1. Ioann. 3. Qui non diligit manet in morte: igitur ad iustificationem, etiam cum Sacramento, non sufficit Attritio concepta ex metu gehennae, sed requiritur affectus et motus caritatis. — Distinguo antecedens: requiritur Dei dilectio, actualis aut habitualis, concomitans aut subsequens, concedo: sola actualis et praevia, nego. Verum quidem est, quod non possit fieri peccatoris iustificatio sine Dei amore et caritate habituali, quae a gratia sanctificante non distinguitur; sed non absolute requiritur, quod actualis et formalis Dei amor ipsam iustificationem praecedat, dum peccator eam obtinet per Sacramentum: verum ad id sufficit amor Dei habitualis, seu caritas, quae est forma huiusmodi iustificationis, per quam videlicet peccator fit Dei amicus et ipsi gratus. Ita Doctor eiusmodi auctoritates solvit, dist. 14. q. 2. n. 20., ubi ait: Quod sine amore Dei nullus consequitur veniam, potest ibi accipi venia, non tantum pro poenitentia, sed pro fine Poenitentiae: et ita cum intelligimus, quod per poenitentiam acquiritur venia, et illa venia est, quando quis per gratiam acceptatur ad amicitiam divinam. Vel dico, S. Augustinum loqui de Dei dilectione, quae proveniat non ex affectu caritatis, sed ex affectu spei: ad quam utique Dei dilectionem conducit ille gehennae metus: nullus enim vere attritus gehennam timet, nisi quatenus est privativa aeternae Dei possessionis, ac subinde quando dolet de peccatis propter metum gehennae, dolor iste terminatur ad Dei dilectionem: non enim timeret gehennam, nisi quatenus est privativa possessionis Dei, neque doleret de huiusmodi privatione, nisi Deum diligeret; nam tantus est dolor in amittendo, quantus est amor in possiendo: igitur vera Attritio semper habet adiunctam Dei dilectionem ex affectu spei, si non explicite et formaliter, saltem virtualiter et implicite.

DICES 3: Cum Lex Evangelica longe sit praestantior Lege veteri, etiam praestantius requirit remedium ad obtinendam peccati remissionem: ubi enim lex est perfectior, ibi gratiae consequendae media debent esse praestantiora: sed Contritio stricte sumpta, quae fuit medium necessarium ad consequendam gratiam in veteri Lege, est medium praestantius Attritione, seu Contritione imperfecta: igitur haec etiam necessaria est in nova Lege. — Distinguo minorem: Contritio perfecta est praestantior Attritione, si consideretur secundum entitatem, concedo: si spectatur per ordinem et habitudinem ad finem et effectum, ac modum procurandi finis et effectus in Sacramento Poenitentiae, nego. Licet enim Contritionis natura et virtus sit praestantior et perfectior Attritione, si secundum se spectetur, unde potest extra Sacramentum ad iustificationem perducere, quod Attritio non potest: Attritio tamen iuncta Sacramento, tam potest ad iustitiam et gratiam ultimate disponere seu perducere, quam ipsa Contritio; nimirum ad ipsam gratiam, quam Poenitentiae Sacramentum ex opere operato producit in poenitentibus: ad hanc enim requiritur solum, ut tollatur obex malae voluntatis ad creaturam conversae; Attritio autem iuncta Sacramento potest id efficere; quare dicitur aequivalenter ultima dispositio, quamquam ad gratiam ex opere operantis producendam in Sacramento Contritionis stricte sumpta perfectius disponat, quia maius est hominis meritum, quam Attritio.

DICES 4: Plurimi e gravioribus Theologis, maxime vero Doctores Seraphicus et Subtilis, aperte docent, Attritionem non sufficere cum Sacramento ad remissionem peccati, quia non excludit voluntatem peccandi. Primo namque Seraphicus in 3. dist. 34. p. 2. art. 1., ait: Dicendum, quod absque dubio timor servilis est donum Spiritus sancti: et ratio huius est, quoniam sicut donum Dei est nosse, sive credere poenas futuras, pro eo quod ibi est quaedam cordis illuminatio et directio: sic donum Dei est illas poenas aeternas refugere et timere, pro eo quod ex tali dono est quaedam cordis emollio, et fluxus concupiscentialis restrictio, et in hoc quaedam rectificatio. Et propter illum timorem cessat homo a peccatorum perpetratione, licet non omnino cesset a voluntate. Nam subdit: Voluntas peccandi manet in habitu et radice, quia deformitas est circa timentem. Similiter Doctor Subtilis, in 4. dist. 20. quaest. unica, ubi agens de Poenitentia, quae tantum fit in extremis vitae, ostendensque eam esse dubiam, hoc probat variis rationibus, maxime vero auctoritate S. August. dicentis: Oportet non solum timere iudicem, sed diligere, arbitrii enim libertatem quaerit, ut dolere possit commissa, non necessitatem: caritatem, non timorem. Igitur ex eorum sententia dolor conceptus ex metu gehennae non sufficit ad remissionem peccati. — Nego antecedens, et ad Seraph. Doctorem dico, illum per voluntatem peccandi, quam dicit manere in habitu et radice, nihil aliud intelligere, quam peccatum habituale, sive maculam quae remanet post praeteritum actuale peccatum, quae non expellitur per timorem servilem, nisi accedente Sacramento; ac subinde potius per Sacramentum, quam per timorem illum pellitur, ait enim q. 2. « Cum dico timorem servilem, duo dico: videlicet ipsum habitum, quo anima disponitur ad timendum Deum, ut punientem eos, qui praevaricantur; et ulterius nomine servitutis importatur deformitas peccati. Quae annexa est illi habitui in eodem homine, ratione cuius ille homo dicitur esse servus peccati, et timor in eo existens dicitur esse timor servilis. Per hunc etiam modum, cum dico aliquem timere serviliter, duo dico: videlicet et actum ab illo habitu egredientem, et voluntatis servitutem, sive deformitatem comitantem.»

Sed attendendum, quod hoc potest esse dupliciter: aut ita quod deformitas illa voluntatis concomitetur quantum ad habitum; sic potest esse, quod aliquis serviliter timeat, et tamen motu illo non peccabit; quia si ex cogitatione poenarum aliquis abhorret offendere Deum, hoc potest esse praeter peccatum actuale. Si autem concomitatur in actu, quamvis ipsum timere de se non sit malum, tamen ratione deformitatis actualiter annexae depravatur: sicut aliquis qui timet poenas, et timendo dolet, quod tales poenae infliguntur pro culpa, et actu etiam concupiscit peccare, si non esset illa poena; et hoc modo serviliter est peccatum et malum. Hoc autem non est semper, cum quis movetur timore servili: alioquin per usum illius doni magis se homo a gratia elongaret, quam praepararet, quod plane falsum est. Ita Seraph. Doctor, unde concludit: «et ideo concedendum est, quod usus timoris servilis potest esse bonus, licet non sit bonus bonitate meriti, sed magis bonitate praeparante vel ordinante ad meritum, quae simul stat cum peccato. Unde et rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt». Quapropter respondens ad primum, ait: illud vero, quod primo obiicitur in contrarium, quod in timore servili vivit voluntas peccandi, et quod dolet de eo, quod lex vetat, dicendum quod illud verbum Augustini non intelligitur, quod semper, quando timet, doleat actu, et similiter quod voluntas peccandi semper sit in actu; sed hoc dicit, quia manet in habitu et radice. Licet autem voluntas sit per peccatum deformata, et regnet in ea malus amor, potest tamen aliquando moveri ad aliqua bona opera in genere, vel ex circumstantia, per aliquam gratiam gratis datam, non committendo culpam, etc. Igitur censet Seraph. Doctor, dolorem peccati propter gehennae metum, seu Attritionem, posse excludere omnem actualem affectum et voluntatem peccandi, quamvis per se non sit sufficiens ad removendum peccatum habituale, seu deformitatem illam et maculam, quae remanet in peccatore, transacto actu peccaminoso, nisi illa Attritio iungatur Sacramento Poenitentiae. — Ad Doctorem Subtilem respondeo, dici posse primo, eum ibi agere maxime de Poenitentia quae extra Sacramentum sufficiat ad salutem, ad quam proculdubio requiritur amor Dei, sive Contritio caritatis perfecta. Secundo, dici potest quod, si sermo sit de Poenitentia, seu de dolore Poenitentiae iuncto Sacramento Poenitentiae, illa verba oportet non solum timere iudicem, sed diligere, non tam significant affectum caritatis, quam spei, ut colligitur ex sequentibus: non igitur timeat poenam qui poenitet, sed anxietur pro gloria: anxari autem pro gloria, nihil est aliud quam timere privationem beatitudinis aeternae hereditatis, quae per peccatum deperditur, et per poenitentiam restauratur. Porro haec animi anxietas ab alia virtute oriri non potest, quam a virtute spei; ac subinde neque S. August. neque Subtilis Doctor, per dilectionem aliud intelligunt, quam affectum spei. Porro Attritio habet hunc affectum, siquidem nemo potest per eam timere gehennam, quin pariter habeat displicentiam voluntariam, quod peccaverit, quia peccando amisit ius ad hereditatem sibi repromissam: quae utique displicentia tendit in Deum, saltem mediate; quippe cum Deus sit obiectiva beatitudo, quam recuperare sperat poenitens. Quod autem Doctor non de alio dolore, quam Attritionis loquatur, quando videlicet poenitens in extremis suscipit Sacramentum Poenitentiae, apparet ex his quae subiicit, n. 7. ubi ex dictis colligit: Quod infirmo iam ad articulum istum deducto suadendum est, ut secundum suam possibilitatem laboret ad Poenitentiam ordinatam, ut scilicet non obstante dolore vel timore, utatur ratione quantum potest, et nitatur habere displicentiam voluntariam propter finem debitum, scilicet propter Deum, et renitatur malae inclinatione habitus et delectationum praesentium: et laboret ad displicentiam quantum poterit habere, licet brevem: et ne in desperationem mittatur, exstollenda est sibi misericordia, proponendo sibi exemplum de latrone illo, cuius fuit Poenitentia sera, sed non sera indulgentia. Quibus verbis Doctor veram, diminutam, ac imperfectam rationem, et doctrinam haud dubie traderet, nisi sic intelligendus esset, quod velit ad iustificationem extra Sacramentum requiri amorem amicitiae, seu caritatis perfectae, cum Sacramento vero sufficere amorem concupiscentiae sive dilectionem minus perfectam: quam utique caritatem, sive potius spem, difficile esse peccatorem habere in extremis, probat, quia, ut mox dicebat, Qui usque tunc fuit impenitens, non videtur tunc extorquere a seipso displicentiam novam, nisi timore poenae imminentis, praesumitur enim, etc. Et recte quidem dixit, praesumitur, quia accidere potest contrarium; licet valde sit timendum huiusmodi peccatorem retinere adhuc internam complacentiam peccatorum praeteritorum, necnon et conditionalem affectum peccandi, si periculum mortis non immineret, etc.

URGEBIS: Ut Poenitentia sit salutaris, debet esse simpliciter voluntaria: sed ex Doctore ibidem, Poenitentia, quae fit in extremis solo metu gehennae non est simpliciter voluntaria: igitur, etc. Maior constat. Minorem vero sic declarat Doctor, n. 5. Ad hoc, inquit, quod displicentia valeat, et sit ordinata, oportet quod sit debite circumstantionata, et maxime circumstantia finis, et principii activi principalis, ut scilicet sit voluntaria propter Deum: sed difficile est tunc habere actum sic circumstantionatum; quia qui usque tunc fuit impenitens non videtur tunc extorquere a seipso displicentiam novam, nisi timore poenae imminentis: praesumitur enim, quod si remotus esset a poena, sicut prius, non extorqueret a seipso illam displicentiam, sicut nec prius: tum quia aliquid simpliciter involuntarium videtur causa istius displicentiae; nam expectatio mortis videtur causa istius displicentiae: ille autem est involuntaria; et quod non fit, nisi ex suppositione cuiusdam involuntariae, non est simpliciter voluntarium, sicut non omnino voluntarie proiicit quis merces in mare, si non proiicit, nisi ex suppositione cuiusdam periclitationis, quam nollet: saltem quod non est, nisi sic involuntarium, non est multum acceptum alii, nec multum videtur propter amorem eius factum. Ita Doctor, quibus significat Poenitentiam ex metu mortis conceptam, non esse voluntariam, nec Deo gratam: ergo multo minus voluntaria erit Poenitentia concepta propter metum gehennae, qui longe maior est quam metus mortis; quia gehenna maius infert damnum, quam mors naturalis; ac subinde maiorem metum incutit; et consequenter magis minuit rationem voluntarii in eo, quem ob eiusmodi metum peccasse poenitet. — Respondeo, involuntarium dici tripliciter: primo modo pro eo, quod nihil omnino habet de voluntario: secundo modo, pro eo quod plus habet de voluntario, quam de involuntario: tertio modo, pro eo quod fit independenter ab omni circumstantia, quae actum impediret. Quod autem fit ex metu, esto non sit simpliciter voluntarium primo modo, est tamen voluntarium simpliciter secundo modo. Porro Doctor intelligendus est de voluntario primo modo, ut colligitur ab exemplo, quod ipse proponit, et repetit ex proiiciente merces in mare: illa namque proiectio est simpliciter voluntaria, quia procedit a voluntate efficaci proiiciendi eiusmodi merces cum sufficienti cognitione circumstantiarum; tametsi habeat aliquam rationem admixtam involuntarii, et fiat contra inefficacem inclinationem istius voluntatis, quae nollet eiusmodi periculum adesse, ut salvas et integras merces haberet. Unde illa proiectio est simpliciter voluntaria ex parte operantis, licet non sit simpliciter voluntaria ex parte obiecti, sed tantum propter circumstantiam imminentis periculi. Igitur displicentia peccati metu gehennae etiam dicenda est voluntaria simpliciter hoc secundo modo; tamen dicitur involuntaria secundum quid, non quidem propter simplicem complacentiam peccatorum, seu affectum peccandi, si periculum gehennae abesset; haec enim conditionalis voluntas esset peccaminosa, quia ex obiecto suo est mala. Sed dicitur involuntaria secundum quid, a nolitione illius periculi, quod utique poenitens nollet adesse: simpliciter autem, et absolute displicent peccata, non tantum externa, sed etiam interna; alioqui non posset peccator imminens gehennae periculum evadere. Hinc magna est diversitas inter proiectionem mercium in mare, et Attritionem; nam ut quis evadat imminens naufragii periculum, sufficit illa externa mercium proiectio; ad evadendam autem gehennam, necessario requiritur detestatio omnium peccatorum, non solum externorum, sed etiam internorum; unde potest aliquis periculum naufragii evadere, tametsi habeat hanc conditionalem voluntatem non proiiciendi merces, nisi periculum urgeret. Attritus autem non potest habere hunc conditionalem affectum non detestandi peccata, nisi gehenna immineret, quia non potest gehennae periculum evadere, nisi omnem omnino affectum peccandi excludat. Nec obstat, quod ibidem subiiciat Doctor, illam detestationem, quae habet admixtum aliquid involuntarii, non esse multum acceptam et gratam Deo; fateor enim, quod Attritio ex se, et seorsim a Sacramento, non sit multum Deo accepta, nec possit peccatorem in Dei gratiam restituere. Quod autem sit ea Doctoris sententia, apparet ex his, quae docet dist. 14. quaest. 4. n. 7. ubi loquens de remissione peccati post Baptismum commissi per Sacramentum, et sine Sacramento, dicit, quod dum quis iustificatur per Sacramentum, recipit illius effectum, scilicet gratiam poenitentialem: Non quidem ex merito, inquit, quia dispositio interior non erat sufficiens per modum meriti, sed ex pacto Dei assistentis Sacramento suo ad effectum illius, ad quem instituit Sacramentum: alioquin non appareret, quomodo Sacramentum Poenitentiae esset secunda tabula, si numquam per ipsum ut Sacramentum est, posset recuperari secunda gratia amissa, sed tantum per Attritionem, tamquam per praevicam dispositionem, et per Contritionem tamquam per dispositionem completivam. Igitur ex mente Doctoris Attritio sufficere potest cum Sacramento ad iustificationem, etiamsi parum secundum se sit Deo accepta et grata.

Corollaria. — Ex his sequitur primo, quod ut Attritio sufficiat cum Sacramento ad iustificationem, debeat esse supernaturalis; ita namque definit Concilium Trid., Sess. 14. c. 4., ubi ait, Attritionem non solum non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum. Unde Sess. 6. Can. 3. definit: Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Quod etiam testantur Scripturae sacrae oracula, quibus Deus sibi tribuit hominis poenitentiam. Sic Ezechiel 36. Auferam a vobis cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum. Et Threnorum 5. Converte nos, Domine, ad te, et convertemur. Hinc Lucae 22. Conversus Dominus respexit Petrum.... et egressus foras Petrus flevit amare. Quae verba sic expendit S. Ambr. « Quos Iesus respicit, plorant delictum; negavit Petrus Christum, et non flevit, quia non respexerat Dominus: negavit secundo, et non flevit, quia adhuc non respexerat Dominus: negavit tertio, respexit Iesus, et ille flevit, amarissime ». Quapropter Concilium Arausic. secundo, Can. 4. decernit, per S. Spiritus infusionem et operationem, in nobis fieri non tantum, ut a peccato purgemur, sed etiam ut purgari velimus: purgationis autem a peccato voluntas est Attritio, vel Contritio: igitur censet Attritionem non posse esse salutarem, nisi sit supernaturali auxilio Dei concepta.

DICES 1: Attritio concepta naturae viribus ut metu poenarum Inferni, quas divina fide credimus, est supernaturalis, utpote quae motivo supernaturali concipitur: sed Attritio supernaturalis ad peccati remissionem sufficit: ergo, etc. — Distinguo maiorem: supernaturalis obiective tantum, et materialiter, ut ea fides, qua credunt haeretici Trinitatem divinam, et Incarnationem Verbi, concedo: formaliter ex obiecto formali, et efficienter ex influxu causae producentis Attritionem, cuiusmodi requiritur ad gratiam peccati remissivam, nego.

DICES 2: Detestatio peccatorum absoluta, non hypothetica tantum et inefficax, ad peccati remissionem sufficit: sed Attritio concepta naturae viribus potest esse detestatio peccatorum efficax et absoluta: ergo, etc. — Distinguo maiorem: si fiat ex gratia Dei, concedo: ex natura, nego. Nam ex Arausicano secundo, Can. 7. Qui per naturae rigorem, aliquid eligere posse confirmat, ad salutem pertinens, absque illuminatione, et inspiratione S. Spiritus, haeretico fallitur spiritu, non intelligens Dei vocem in Evangelio dicentis: Sine me nihil potestis facere.

DICES 3: Doctor Subtilis, in 4. dist. 14. q. 2. n. 14. aperte docet dolorem de peccatis naturae viribus conceptum, sufficere ad obtinendam remissionem peccati: igitur non censet Attritionem necessario debere esse supernaturalem. Patet antecedens: agens enim de dolore praevio ad remissionem peccati tamquam dispositione necessaria, ait: « Ad huius intellectum, sciendum, quod peccator in peccatis existens eo modo, quo dictum est in praecedenti q. art. 1. peccatum manere post actum, potest ex naturalibus cum communi influentia considerare peccatum commissum, ut offensivum Dei, et ut contra legem divinam, et ut aversivum a Deo, et ut impeditivum praemii, et ut inductivum supplicii, et sub multis talibus rationibus: et potest voluntas ipsum sub aliqua illarum rationum, vel sub multis illud peccatum sic consideratum detestari, et ille motus potest continuari, et intendi ante infusionem gratiae. Potest etiam ista detestatio esse totaliter circumstantionata circumstantiis moralibus debitis: non est enim verisimile, quod necesse sit propter peccatum istud remanens actum quemcumque circa peccatum commissum esse defectivum in aliqua circumstantia morali. Iste autem motus dicitur Attritio, et est dispositio, sive meritum de congruo ad deletionem peccati mortalis, quae sequitur in ultimo instanti alicuius temporis, in quo tempore ista Attritio duravit »). Ita Doctor, ex quibus liquet, eum velle, quod voluntas propriis viribus sine speciali auxilio Dei possit elicere actum Poenitentiae ultimo dispositivum ad gratiam. — Nego antecedens, necnon et duas consequentias, et ad Doctoris auctoritatem dico, eum per ly ex naturalibus cum communi influentia non significare actum elicitum ex propriis viribus naturae, et sine omni auxilio supernaturali, sed actum informem: hoc est, qui non informatur caritate et gratia habituali: ibi namque Doctor inquirit, an dispositio praevia informis sufficiat ad remissionem peccatorum. Sic namque ait n. 13.: « De secundo principali, scilicet an poenitere, ut actus virtutis, requiratur ad deletionem peccati; dico, quod non ut actus unius determinatae virtutis: secundo, quod non ut actus cuiuscumque virtutis genitae talis, vel talis indifferenter; et tertio, si ut actus simpliciter perfecte circumstantionatus, numquid ut formatus, vel sufficit ut informis »? Cui postremae quaestioni sic respondit: « De tertio dico, quod, actum aliquem humanum requiri ad deletionem peccati, potest intelligi dupliciter: vel ut dispositionem praeviam, vel ut concomitantem. Primo modo. sufficit actus informis, imo semper est informis, quia dispositio praevia ad peccati deletionem est semper sine gratia et caritate, a cuius solius inhaerentia et inclinatione ad actum, dicitur actus formatus: secundo modo, dico, quod requiritur actus formatus; nam in illo instanti, in quo deletur peccatum, caritas inest, et per consequens, si actus requiritur ut concomitans, requiritur ut formatus ». Haec Doctor. Ex quibus apparet, quod dum n. 14. sequenti ait, intellectum ex naturalibus cum communi influentia posse considerare peccatum ut offensivum Dei, et voluntatem peccatum sic consideratum posse detestari; per ly ex naturalibus, tantum excludit gratiam habitualem, non vero actualem praevenientem ac concomitantem, quam alibi ad veram Poenitentiam et iustificationem necessariam esse asserit; maxime vero in 1. dist. 44. n. 1. ubi ait, quemlibet peccatorem salvari posse: Quia, inquit, potest Deus cum sua gratia praevenire, etc. Et dist. 20. q. un., ait, esse opus Dei, homini Poenitentiam fructuosam inspirare. Et dist. 22. art. 2., ait, Deum propter merita mortificata citius dare gratiam ad resurgendum, etc. Quinimo in hac ipsa dist. 14. eadem q. 2. n. 20. hoc ipsum aperte satis significat Doctor: respondens enim ad auctoritates, quas sibi ipsi obiecerat, nempe quod caritas necessaria sit ad remissionem peccati, ait: Iste auctoritates omnes unam habent responsionem, quia Poenitentia, sive actus, sive virtus, (idest habitus) non est vera quantum ad finem (extrinsecum) Poenitentiae attingendum sine caritate: et hoc est, quod dicit secunda auctoritas de Poenitentia fructuosa. Poenitentia enim attende absolute potest innasci ex naturalibus hominis, sed non fructifera, hoc est, ferens fructum, imo ut fructuosa, est in ultimo instanti. Doctor autem sibi contradiceret, si n. 14. assereret Poenitentiam fructuosam posse innasci ex naturalibus: igitur non est verisimile, quod per ly ex naturalibus excludat auxilium gratiae actualis, aut concomitantis: sed tantum significare vult, ad veram Attritionem, quatenus est dispositio necessaria cum Sacramento Poenitentiae ad iustificationem percipiendam, non requiri, quod illius actus procedat ex gratia habituali sanctificante.

COLLIGE SECUNDO, Attritionem, accedente virtute Sacramenti, posse fieri Contritionem aequivalenter: quippe cum eumdem obtineat effectum, quem haberet Contritio extra Sacramentum; quo sensu Doctor, dist. 4.³ q. 2. n. 15. docet, Attritionem sine mutatione fieri posse Contritionem, adveniente gratia, ait enim: « Etsi manet idem motus contra peccatum in esse naturae, et moris, qui prius fuit Attritio, in illo instanti fit Contritio: quia in illo instanti fit concomitans gratiae, et ita actus formatus, quia habens secum caritatem, quae est forma actus, ut hic loquimur. Ibi tamen oportet distinguere signa naturae, inter actum, ut est talis in esse naturae et moris, et inter caritatem, et inter actum, ut est formalis: quia in primo signo naturae est ibi actus talis, in secundo caritatis. in tertio actus formatus a caritate iam clinante et inhaerente: et sic Attritio fit Contritio sine omni mutatione reali ipsius actus ». Hoc est ex actu informi fit actus formatus: non enim vult Doctor, quod Attritio, quae est detestatio peccati ex motivo spei, possit fieri Contritio, seu peccati detestatio ex motivo caritatis. Hinc facile intelligitur, quid intendat idem Doctor, in 4. dist. 14. q. 4. n. 9. dum ait: « Concedo, quod ante perceptionem dignam Poenitentiae, oportet suscitari vel simpliciter, et tunc per Poenitentiae Sacramentum non deletur peccatum, sed gratia, quae infuit, augetur; vel suscitari secundum quid, scilicet ut habeat aliqualem displacentiam de peccatis, et propositum cavendi de cetero, et velit suscipere Sacramentum Poenitentiae, in quo Attritio fit Contritio, idest, in quo, sive per quod, imperfecta illa, sive aliqualis displacentia, confert gratiam sanctificantem, quam sine Sacramento contulisset Contritio caritate perfecta. Attritio ergo in Sacramento fit Contritio, quoad aequivalentiam, sive quoad effectum, non quoad entitatem ».

COLLIGE TERTIO, Attritionem extendi debere ad omnia prorsus peccata mortalia, quia unum mortale non potest remitti sine alio: ac proinde cum Attritio sit necessaria ad remissionem peccati mortalis, etiam necessum est, quod Attritio ad hoc Sacramentum requisita tendat in omnia mortalia; quodque poenitens qui se disponit ad impetrandam veniam in hoc Sacramento, omnia mortalia saltem generatim et virtualiter detestetur, eorumque omnem affectum abiiciat.

Utrum autem Attritio etiam tendere debeat in omnia venialia, non ita convenit inter Theologos; plures namque id affirmant, negant vero ceteri. Sententia tamen negativa mihi probabilior apparet: tum quia non est necesse de eis peccatis poenitentem dolere, de quibus necessarium non est confiteri: sed ad obtinendam veniam in Sacramento Poenitentiae non est necesse confiteri peccata venialia, ut docet Concilium Trid., Sess. 14. c. 5. ubi cum dixisset: omnia mortalia, quae memoriae occurrunt, necessario esse confitenda, subiicit: Non venialia, quibus a gratia Dei non excludimur: et in quae frequentius labimur, quamquam recte et utiliter citra omnem praesumptionem in confessione dicantur, quod piorum hominum usus demonstrat; taceri tamen citra culpam, multisque aliis remediis, expiari possunt. Tum, quia unum veniale remitti potest sine alio: ac subinde non est necesse quod quis de singulis Attritionem formet, sed sufficit quod de aliquibus doleat, ut videlicet dolor ille sit materia necessaria ad confectionem huius Sacramenti.

DICES 1: Qui non dolet de omnibus venialibus a se confessis, proponit aliquid pro materia Sacramenti Poenitentiae, quod revera non potest illius esse materia: igitur tantum abest, ut possit veniam obtinere, quin imo novum peccatum committit. Antecedens patet: siquidem illud est materia Sacramenti Poenitentiae, quod per Sacerdotalem absolutionem solvi debet; quemadmodum illud est materia Sacramenti Eucharistiae, quod per verba consecrationis debet consecrari: igitur quemadmodum peccaret graviter, qui hostiam papiraceam cum triticeis apponeret consecrandam, sic etiam graviter peccaret, qui confitendo peccata venialia proferret aliqua, de quibus non doleret; quia proferret pro materia, quod revera illius materia esse non potest, defectu doloris. — Nego antecedens: ille enim qui manifestat aliqua venialia in Confessione, de quibus non dolet, non proponit illa pro materia Sacramenti Poenitentiae; sed dumtaxat eiusmodi venialia peccata exponit cum illis, de quibus dolet, vel ut inde maiorem humiliationem et confusionem habeat, vel ut evidentiores suae conscientiae notitiam suo Confessori exhibeat; non secus ac habitus vitiosos, et peccandi occasiones ac tentationes occurrentes solet proponere. Unde ad antecedentis probationem nego paritatem, et ratio disparitatis est, quod hostia papiracea cum triticeis exhiberi non possit in Missa, nisi solum ut consecretur, et ut materia transubstantiationis capax, qualis tamen capax non est; necessarium vero non est, ut omnia venialia, quae manifestamus in Confessione, proponamus ut Sacramenti materiam: ea quippe non confitemur necessario, sed ea proponimus ad humiliationem confusionemque nostram, et maiorem nostri status notitiam aperiendam Sacerdoti, ad consilium habendum, sicuti propensiones naturales, occasiones, tentationes, et similia, quae non sunt peccata, laudabiliter in Confessione Sacerdoti detegimus.

DICES 2: Qui non atteritur de venialibus omnibus, quae confitendo manifestat, facit formam Absolutionis falsam, et Sacramentum irritum, et falsum ex parte, prout ei detrahit idoneam Absolutionis materiam, et legitimum effectum: gravissime igitur peccat. — Nego antecedens: quia formae huius, Absolvo te a peccatis tuis, sensus est, ab iis quae cum dolore, debitoque proposito confessus es: ergo non est irritum ex parte Sacramenti, quia nihil deest ei necessarium ad valorem et fructum, si confessus sit poenitens unum veniale, licet non habeat tantum effectum, quantum habere posset, si dolorem de singulis haberet. Unde consultum esse debet poenitenti, ut dum Confessioni faciendae praemittit examen suae conscientiae, dumque singula a se commissa peccata recogitat, etiam ad singulorum recordationem, et memoriam eliciat dolorem ac detestationem. quo nempe efficacius ac melius disponatur ad percipiendum Sacramenti effectum.

COLLIGE QUARTO, Saluberrimum esse, ut ille, qui fieri solet per Attritionem, dolor confessionem antecedat; qui enim de suis peccatis atteritur, longe distinctius et accuratius, ac etiam maiori cum animi devotione ac praeparatione ad gratiam et Absolutionem Sacramentalem peccata declarat. Non est tamen absolute necessarium, ut ille doloris motus et affectus Confessionem praecedat, sicut constat ex communi praxi fidelium, qui existimant se debite recepisse Absolutionem Sacramentalem, dummodo ante illius susceptionem atterantur. Hinc Confessarii, ubi exceperunt poenitentium peccata, eos adhortantur, ut de ipsis doleant, cum proposito imposterum non peccandi: hoc autem foret inutile, istaque praxis vergeret in ipsius poenitentis damnum, et in Sacramenti irreverentiam, si dolor iste necessario praemitti debuisset Confessioni faciendae: igitur, etc.

Necessarium tamen est, quod ipse Attritionis dolor Sacramentalem Absolutionem praecedat; cum enim illa Sacramentalis Absolutio feratur per modum sententiae iudicialis, quae necessario supponit accusationem rei: accusatio autem cum sit voluntaria, debet habere concomitantem, aut saltem subsequentem dolorem poenitentis, tamquam dispositionem praeviam: idcirco Sacerdos non potest poenitentem absolvere, quin prius peccata per Confessionem declaraverit, et de iis doluerit: maxime cum haec sententia sit reconciliativa peccatoris cum Deo, ac subinde poenitens debet esse paratus ac dispositus, ut in Dei gratiam redeat: hoc autem fieri non potest, quin peccator ea exerceatur ac detestetur, quae ei fuerant in causa, cur averteretur a Deo. Haec autem detestatio fit per modum Contritionis, vel Attritionis: igitur motus ille, et affectus doloris necessario debet antecedere Sacramentalem Absolutionem. Ex quibus colligitur, quod quoties absque eiusmodi dolore quis confitetur peccata, invalide absolvitur, et debet iterum de illis peccatis confiteri.

COLLIGE DENIQUE, Attritionem posse definiri: Attritio est animi dolor et detestatio de commissis peccatis, cum proposito non peccandi de cetero: et spe ac petitione veniae ex motivo supernaturali conceptus, vel ex metu gehennae, vel ex turpitudine peccati, cum aliqua Dei dilectione, ad virtutem spei spectante. Cuius utique definitionis, seu descriptionis particulae omnes constant ex dictis: primo namque dicitur animi dolor ac detestatio de peccatis commissis cum proposito non peccandi de cetero, in quibus convenit cum Contritione perfecta, quae eosdem pariter characteres habet. Additur cum spe ac petitione veniae: qui enim debite atteritur, sperat veniam a Deo obtinendam, et illam exorat. Sequitur ex motivo supernaturali: qui enim doleret de peccatis ob motivum pure naturale non haberet sufficientem dispositionem ad veniam et gratiam sanctificantem obtinendam. Cetera adduntur, ut distinguatur ipsa Attritio a Contritione perfecta, quae habet pariter spem veniae consequendae, et concipitur ex motivo supernaturali: sed dumtaxat ex affectu caritatis, et dilectionis Dei propter se.