Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Poenitentiam, quatenus a Sacramento distinguitur, esse duplicem, habitualem videlicet, et actualem. Habitualis est permanens in anima qualitas, eam promptam et expeditam efficiens, ac cum ipsa concurrens ad eliciendos Poenitentiae actus. Actualis vero est ipsemet actus Poenitentiae, quo peccator vindicare cupit ac detestari peccatum a se commissum; qui utique actus generatim duplex est, interior videlicet, et exterior. Interior est ille motus animae, quo peccator movetur ad eluendum peccatum a se commissum. Hic autem quadruplex a Doctore ibidem n. 15. distinguitur: primus, velle vindicare ac punire peccatum, ex praevia cognitione intellectus manifestantis voluntati deformitatem et malitiam, ob quam cognitionem movetur voluntas ad volendum illud vindicare et execrari: secundus est illius peccati detestatio et odium: tertius, voluntaria acceptatio poenae propter illud inflictae: quartus, eiusdem poenae sustinentia voluntaria ac perpessio. Exterior vero est duplex, nimirum confessio externa peccati admissi, quam comitatur ac sequitur verecundia et pudor, qui non est levis animae poena propter admissum peccatum. Secundus est omnis actus laboriosus corporalis, quo punitur poenitens confessus, et satisfacit Deo pro admisso et commisso crimine. Hic autem maxime sermo est de illo quadruplici actu Poenitentiae, utrum videlicet quatuor illi actus revera a Poenitentia virtute eliciantur, ita quod cum habitus distinguantur per actus, sic Poenitentia per huiusmodi quatuor actus appareat vera virtus, et ab aliis omnino distincta.

NOTANDUM 2. Ex eodem Doctore ibidem, Poenitentiam ex his quatuor actibus quadruplicem sortiri definitionem vel descriptionem, quarum prima est: poenitere est vindicare peccatum a se commissum. Cui utique descriptioni adstipulatur Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, apud S. Augustinum dicens, cap. 8. Poenitentia est quaedam volentis vindicta puniens in se quod dolet admisisse. Unde cap. 19. Poenitere est poenam tenere, ut semper puniat se ulciscendo quod admisit peccando. Suffragatur etiam S. Augustinus, Epist. 308. ad Seleucianum: Est etiam poenitentia, inquit, bonorum et humilium fidelium opera, in qua pectora tundimus dicentes: Dimitte nobis debita nostra. Accedit Isidorus Hispalensis, lib. 6. Etymol., cap. ult. ubi sic legitur: Poenitentia appellata est quasi poenitentia, eo quod ipsemet homo in se puniat poenitendo, quod male admisit. — Secunda descriptio est: poenitere est detestari vel odisse peccatum a se commissum, vel displicentiam habere de peccato a se commisso. Quae utique Poenitentiae descriptio frequentissima est apud SS. Patres, eamque probat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. ubi loquens de dispositionibus ad iustificationem necessariis, inter cetera ait: Propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Et Sess. 14. cap. 6. Contritio, inquit, animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. — Tertia descriptio est: poenitere est poenam inflictam pro peccato commisso gratanter acceptare. Unde Tridentinum ibidem, cap. 1. ait: Ut perversitate abiecto et emendati tantam Dei offensionem cum peccati odio et pio animi dolore detestarentur: ubi per pium animi dolorem voluntariam poenae acceptionem designat. Quam etiam descriptionem approbat Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 3. dicens: Hinc peccator semper doleat, et de dolore gaudeat. — Quartam tandem Poenitentiae descriptionem sic efformat Doctor: Poenitere est poenam sibi pro peccato suo inflictam patienter sufferre. Quam utique descriptionem una cum praecedenti approbat Tridentinum, Sess. 14. cap. 9. dicens: « docet denique, tantam esse divinae munificentiae largitatem, ut non solum poenis sponte a nobis pro vindicando peccato susceptis, aut Sacerdotis arbitrio pro mensura delicti impositis; sed etiam temporalibus flagellis a Deo inflictis, et a nobis patienter toleratis satisfacere valeamus ». Quaeritur autem utrum Poenitentia sub hac quadruplici ratione sit virtus, non quidem generalis, sed specialis.

NOTANDUM 3. Quod ex Arist. 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus electivus in medietate consistens, quoad nos, prout vir prudens definierit. Haec autem generatim est duplex: generalis videlicet, et specialis. Virtus generalis dicitur quatuor modis: primo, per praedicationem, quia praedicatur de omnibus aliis virtutibus: qua ratione iustitia communiter accepta dicitur esse virtus generalis et communis, quatenus videlicet est rectitudo animae dictans qualiter bonum sit faciendum, et malum fugiendum. Unde Christus Dominus dicebat S. Ioanni Baptistae, Matth. 3. Sic decet nos implere omnem iustitiam; nulla enim est virtus cui haec iustitiae ratio non conveniat. Secundo, virtus dicitur generalis per regulationem; et sic prudentia dicitur regula omnium virtutum, quia omnes virtutes regulari debent per prudentiam: siquidem prudentia docet tenere medium, et fugere ab extremis. Tertio, virtus aliqua dicitur generalis per informationem; quia videlicet aliis virtutibus pretium ac dignitatem confert: et sic caritas est virtus generalis, quia ipsa est quae alias virtutes informat: easque Deo dignas et gratas efficit. Quarto denique, dicitur generalis per aggregationem omnium virtutum, quia omnes aliae virtutes videntur concurrere ad illius actum: sic Poenitentia, prout detestativa peccati, dicitur ab aliquibus virtus generalis, quia nulla est quae vitium sibi oppositum non execretur.

His ita praelibatis, quaeritur, utrum Poenitentia sit mera animi resipiscentia, et vitae praeteritae innovatio, aut animi dolor, et peccati vindicta: secundo utrum secundum suum quadruplicem actum virtutis dignitatem obtineat: tertio, utrum sit virtus specialis aut generalis. Quae utique resolvantur in tribus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — POENITENTIA NON EST SIMPLEX RESIPISCENTIA ET NUDA CESSATIO A PECCATO; SED ETIAM DOLOR DE PECCATO AC OFFENSA PRAETERITA. Haec est contra haereticos, eamque aperte docet Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. ubi de Contritione sic loquitur: Declarat igitur sancta Synodus, hanc Contritionem non solum cessationem a peccato, et vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere. Quam utique veritatem probat his textibus Ezechielis 18. Proiicite a vobis omnes iniquitates vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum. Et statim subdit Concilium: Certe qui illos Sanctorum clamores consideraverit: Tibi soli peccavi, et malum coram te feci: laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum; recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae: et alios huius generis, facile intelliget, eos ex vehementi quodam anteactae vitae odio, et ingenti peccatorum detestatione manasse. Unde Can. 5. sic haereticorum doctrinam damnat: Si quis dixerit, eam Contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem... anathema sit.

Probatur eadem veritas ex illis omnibus Scripturae locis, in quibus quoties fit mentio Poenitentiae, toties dolor, ac subeunda poena exprimitur. Sic Iob. ult. Ipse me reprehendo, et ago Poenitentiam in favilla et cinere. Cinis autem et favilla dolorem animi et carnis afflictionem indicant. Similiter Matth. 11. Christus Dominus loquens de Poenitentia neglecta a Chorozaitis ait: Si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio, et cinere Poenitentiam egissent. Porro cinis et cilicium arguunt animi displicentiam et maerorem de peccatis admissis, non tantum resipiscentiam et sententiae mutationem, nec solam vitae novae instaurationem et institutionem. — Similiter Lucae 10¹. Christus Dominus laudat Ninivitarum Poenitentiam: sed illa Poenitentia dolorem, lacrimas, et afflictionem corporis importabat, ut legimus Ionae 3. ubi Ninivitae saccos induerunt, et suum caput asperserunt cinere, non tantum ut dolorem suum de peccatis vitae prioris ostenderent, sed etiam poenalibus exercitiis et operibus laboriosis aliquo modo suas in Deum offensas et culpas ulciscerentur: et ea Poenitentia poenalis et laboriosa non erat tantum mera mutatio consilii, seu resipiscentia, sed resipiscentiam supponebat. — Denique Apostolus 2. Cor. 7. agens de Poenitentia, quam Corinthii conceperant de peccato fornicarii, ad primam suam Epistolam, ait: Contristati enim, inquit, estis secundum Deum: quae enim secundum Deum tristitia est, Poenitentiam in salutem stabilem operatur: ergo tristitia, quae secundum Deum est, efficit ut Poenitentia sit salutaris: at tristitia dolor quidam est.

Idem docent SS. Patres. Nazianzenus, Oratione ad sacra lumina, ubi Poenitentiam appellat baptismum lacrimarum. Et S. Augustinus, lib. 3. De Trinitate, cap. 4. eam appellat crucifixionem interioris hominis. Unde lib. 50. Homiliarum, Homil. ult., cap. 5. Non sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi de his quae facta sunt, satisfiat Deo per Poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis. Omnium autem praeclarissime id docet S. Isidorus, lib. 6. Etym., cap. 19. ubi ait: Poenitentia, quasi Poenitentia dicitur, eo quod ipse homo poenitet poenitendo quod male admisit: nam nihil aliud agunt illi, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt, impunitum esse non sinant: eo quippe modo sibi non parentibus ille parcat, cuius altum iustumque iudicium nullus contemptor evadet.

Suffragatur etiam ratio Theologica: nam Poenitentiae nomen significat perfectam anteactae vitae correctionem et emendationem; quae utique tria significat: primo, errati cognitionem, quae causa doloris est: secundo, displicentiam prioris vitae, seu dolorem internum eius, quod actum aut omissum fuerit: tertio denique, spontaneam castigationem, quae doloris illius interni, seu displicentiae vitae prioris est effectus ac perfectio: Poenitentia autem dicitur praecipue ex hoc effectu punitionis aut ultionis voluntariae peccatorum in nobis, a veteri et antiquato verbo, poenio, quod idem est ac punio; unde poenitet dicitur quasi poenam tenet.

DICES 1: Ex Tertulliano, lib. 2. Contra Marcionem. cap. 24. ubi inquirens, quid significet Poenitentiae nomen, respondet: Nihil aliud intelligitur, quam simplex conversio sententiae prioris, quae etiam sine reprehensione eius possit admitti, etiam in homine nedum in Deo, cuius omnis sententia caret culpa: igitur Poenitentia ex se non importat dolorem et poenam. — Distinguo consequens: si Poenitentiae vocabulum accipiatur generatim, et quatenus a Scriptura sacra tam Deo, quam homini tribuitur, concedo: si prout homini peculiaris est, et inservit obtinendae peccatorum remissioni, nego. Porro Tertullianus ibidem agit de Poenitentia, quatenus Deo tribuitur, qui pluries in Scriptura dicitur poenitere; paulo enim ante dixerat, superest enim iam agnoscere quid sit poenitentia Dei: at longe diversa est illa divina Poenitentia ab humana: seu (inquit Tertullianus ibidem) haec definitio in omnibus aliam formam divinae Poenitentiae statuit: quae neque ex improvidentia, neque ex levitate, neque ex ulla boni, vel mali operis damnatione reputetur, sicut humana. Quibus verbis distinguit divinam Poenitentiam ab humana, quod haec primo in animi levitate seu mobilitate fundetur: secundo, quod includat operis omissi seu admissi damnationem: tertio, quod significet dolorem et vindictam de re commissa, necnon et exhibendam Deo satisfactionem.

INSTABIS: Tertullianus ibidem, ait, Poenitentiae nomen significare dumtaxat animi demutationem: nam et in Graeco sono, inquit, Poenitentiae nomen non ex delicti confessione, sed ex animi demutatione compositum est: igitur, etc. — RESPONDEO, id quidem verum esse, si sola attendatur nominis Etymologia, seu derivatio Graeca; nam poenitio dicitur a μετὰ, quod significat, trans. seu post. et νοῦς quod idem est ac mens, et cogitatio, ita quod μετάνοια, idem sit ac posterior sententia, vel secunda cogitatio, sententiae mutatio. Secus vero est si attendatur secundum illius vocabuli usum frequentatum tum in Scriptura, cum apud sacros Auctores; et ut vocabulum istud hominis Poenitentiam significat; ut sic enim nedum importat simplicem sententiae mutationem, sed etiam animi dolorem. Quamquam etiam in Scriptura sacra interdum Poenitentia solum significet animi mutationem: hinc efficaces gratiae, quibus Deus electos ad vitam aeternam certo perducit, dicuntur Rom. 11. Donum Dei sine Poenitentia, quia Deus ex quo destinavit eas alicubi, consilium non mutat.

DICES 2: Lactantius, lib. 2. Instit. cap. 24. dicit μετανοεῖν Latine optime reddi per resipiscentiam: igitur Poenitentia nihil aliud significat quam mentis mutationem et revocationem. — NEGO consequentiam: Lactantius enim ibidem ait: Resipiscit, ac mentem suam quasi ab insania revocat, quem errati piget, castigatque seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad rectius vivendum: tum illud ipsum curat, ne rursus in eosdem laqueos inducatur: igitur ex Lactantio Poenitentia non modo significat agnitionem errati, vitaeque prioris emendationem, sed etiam animi dolorem, dementiae seu peccati castigationem et ultionem, cum ipso vitae in melius componendae proposito.

DICES 3: Verbum poenitet apud optimos Auctores interdum idem significat ac taedet, pudet, piget, etc. Sic Cicero, lib. De Senectute: Si ad centesimum vixisset annum, senectutis eum suae poeniteret. Et in somnio Scipionis: Ipsa terra, inquit, ipsa parva mihi visa est imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, poeniteret. Et Plinius, lib. 1. cap. 17. loquens de Essenis apud Iudaeos religiosis: Gens aeterna, inquit, in qua nemo nascetur tam fecunda illis aliorum vitae poenitentia est: igitur vocabulum istud non semper significat dolorem peccati punitivum. — NEGO consequentiam: haec enim omnia dicuntur per metaphoram, quod videlicet in iis, quae nobis taedio, pudori, contemptui sunt, poena quaedam, molestia, ac displicentia videatur inesse; unde quidquid taedet, pudet, et piget, etiam dolere aliquatenus censetur.

Conclusio secunda. — POENITENTIA SECUNDUM SUAM QUADRUPLICEM ACCEPTIONEM ET DESCRIPTIONEM POTEST ESSE ACTUS VIRTUTIS. Ita Subtilis Doctor, dist. 14. qu. 2. et

Probat primam partem n. 2. ubi ait: « Prima Poenitentiae acceptio est quod sit vindicta peccati commissi ab eo, qui illud commisit: sed haec vindicta potest esse actus virtutis, et conformis rectae rationi: quia, inquit, secundum rectam rationem quilibet Legislator vindicat transgressionem legis: unde et Philosophus in fine libri 10. Ethicorum, post doctrinam de vitiis et virtutibus, statim introduxit legem positivam tamquam ultricem vitiorum, et praemiatricem virtutum: sed si Legislator recta ratione vindicat, minister recta ratione exequitur; quia universaliter rectitudo in actu subministrationis est ex conformitate eius ad agens, cui subministrat: ergo secundum rectam rationem potest aliquis ut minister Legislatoris vindicare peccatum commissum contra legem: et hoc in illum, in quem est sibi commissum vindicare, quia alias non est subministrans: sed unicuique commissum est esse Ministrum Dei ferentis legem suam ad vindicandum in seipsum pro peccatis, quae commisit. Poenitere autem primo modo dicit sic vindicare in seipsum; tenere enim, quando non additur dativus exprimens cui teneatur, significat quod sibi ipsi tenenti teneatur, ut patet ex communi sermone. Ideo Deus licet puniat peccatorem, non dicitur poenitere; quia non sibi, sed alteri poenam infligit: sed sibi ipsi infligens dicitur poenitere, idest, poenam applicando tenere ». Haec Doctor. Nem autem videatur asserere vindictam peccati semper procedere ab habitu virtutis, statim subdit: « Non dico, quod poenitere primo modo semper sit actus virtutis, idest, elicitus a virtute: sed dicitur actus virtutis, quia natus est elici a virtute vel generare virtutem, quia conformis est rectae rationi, et in hoc est bonitas moralis, quod sit a virtute generata, vel virtutem generans ». Quae utique omnia cum evidentia sint ex terminis, in eis elucidandis non est quod diutius immoremur.

Idem probat de ceteris tribus Poenitentiae acceptionibus, n. 21. et 12. « De secunda, inquit. significatione huius vocabuli poenitere, scilicet de eo, quod est detestari peccatum commissum, vel displicentiam habere de commisso, dico quod iste potest esse actus virtutis. Probatur ut prius, quia potest esse actus electivus concors rationi rectae. Ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. — Et ex hoc patet secunda conclusio, scilicet cuius virtutis potest etiam esse actus; quia nullius specialis, sed cuiuscumque appetitivae: quaecumque enim virtus inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus appetitiva, quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitiva. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentiae virtute primo modo, ut est species iustitiae; quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea. — De tertio, quod est gratanter acceptare poenam inflictam pro peccato commisso, dico quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva, quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum; per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui infuit. — De quarto, scilicet patienter ferre poenam inflictam, patet quod potest esse actus virtutis, et specialis virtutis, quia patientiae ». Ita Doctor. Quibus omnibus aperte fatetur Poenitentiam secundum quadruplicem illius acceptionem in secundo Notabili superius expressam, sortiri posse rationem et appellationem virtutis actualis, vel quatenus a virtute imperatur aut elicitur, vel prout ad eam ordinatur et dirigitur. Verum sola primaria illius acceptio ad virtutem Poenitentiae praecise spectat; nam tres alii actus, qui interdum inveniuntur in perfecta ac suis omnibus numeris absoluta Poenitentia, elici possunt ab aliis virtutibus, ut apparebit ex dicendis in tertia Conclusione. — Quod autem Poenitentia generatim accepta, prout nempe tendit ad detestationem et destructionem peccati, quatenus est offensivum Dei, sit virtus, probatur primo: non datur divinum praeceptum, nisi de actu studioso et laudabili: sed divinum praeceptum est de Poenitentia agenda. Matth. 4. ubi Christus caepit praedicare, et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum. Et Marci 1. Poenitemini, et credite Evangelio. Igitur Poenitentia est virtus. Insuper, nullus actus est laudabilis et meritorius, nisi sit actus virtutis: sed poenitere est laudabile et meritorium: igitur, etc. Denique, ex Aristotele 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus, qui facit bonum habentem, et eius opus reddit bonum: sed Poenitentia bonum facit habentem; imo saepe illum meliorem et sanctiorem reddit, quam erat ante lapsum: nam, inquit S. Paulus ad Rom. 5. Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia. Unde Petrus Damianus, Serm. 56. Consuevit Deus honorare poenitentes magis, quam innocentes: nam, ut ait S. Gregorius, lib. 11. Moral., cap. 19. Discretus quisque ex eo quod mala se egisse intelligit, ad discretionis regulam reducitur; et inde altius ad iustitiam proficit: unde ad tempus a iustitia cecidisse videbatur. Quod utique praeclare confirmat S. Ambrosius, in Sermone De Cathedra S. Petri, ubi inter cetera, ait: Fidelior profecto factus est Petrus, postquam fidem se perdidisse deflevit: atque ideo maiorem gratiam reperit, quam amisit. Cui praeclare concinit S. Maximus, Homil. 4. Petrus, inquit, tentationibus suis proficit, defectibus suis gaudet, periculis suis crescit: tamquam bonus enim Pastor Petrus gregem accepit, ut qui sibi ante infirmus fuerat, fieret omnibus firmamentum. Constat igitur, Poenitentiam esse summe laudabilem, et poenitentem reddere bonum habentem: ac proinde virtutis dignitatem et rationem obtinere.

DICES 1: Virtus est dispositio perfecti ad optimum: sed Poenitentiae actus hanc rationem non obtinet; siquidem primarius actus poenitendi est tantum velleitas, seu conditionata voluntas, qua peccator vellet, si fieri posset, se non commississe peccatum; quod utique non potest velle absolute, utpote cum sit impossibile: igitur, etc. — NEGO minorem: licet enim poenitere sit mera velleitas, quatenus tendit in peccatum praeteritum et factum, si tamen spectetur peccatum ut actu permanens in conversione ad creaturas, et aversione a Deo, et prout est animae macula ex offensa Dei, sic est absolutus aliquis actus, quo voluntas avertens se a creatura, quam nimio et inordinato amore dilexerat, ad Deum sese recipit, ut pro viribus ei ablatum honorem restituat, et quantum se glorificavit in deliciis, tantum subeat tormentum et luctum: qua ratione poenitens non habet simplicem velleitatem, sed voluntatem absolutam.

URGERIS EX ARISTOTELE, Ethic., 1. Nihil est stultum aut stolidum eorum quae sunt secundum virtutem: at velle peccatum non fuisse, sive voluntate absoluta, sive conditionata, est aliquid stultum et stolidum et ineptum; quippe cum praeteritum non esse praeteritum sit omnino impossibile: igitur, etc. — DISTINGUO minorem: velle ut id quod praeteritum est non fuerit, est aliquid ineptum, transeat: velle reprobare malum admissum, et optare ut non fuisset, est ineptum, nego. Poenitentia autem non tendit in praeteritum, quasi poenitens existimet fieri posse, ut actus commissus de facto commissus non fuerit: sed ipsum reprobat ut male factum; nam est dolor Poenitentis, seu displicentia, ac reprobatio facti praeteriti cum intentione removendi sequelam ipsius, idest offensam Dei, et reatum poenae. Quod utique ineptum non est, sed prudentissimum.

DICES 2: Omnis virtus propter se, seu propter finem sibi proprium est expetenda: atqui Poenitentia non expetitur propter se, sed propter malum culpae eluendum: igitur non est censenda virtus. — NEGO minorem: Poenitentia enim expetitur propter se, hoc est propter finem sibi proprium, qui est delere malum culpae, et Deo offenso satisfacere: non autem expetitur propter: aliquem alium finem a fine sibi proprio distinctum.

URGEBIS: Id quod tendit in malum, quatenus malum est, non potest expeti propter se, seu propter bonitatem et perfectionem propriam: sed Poenitentia tendit in peccatum, quod est per se malum: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: quod tendit in malum motu prosecutionis, concedo: motu aversionis, et fugae, nego. Et sic distincta minore, neganda est consequentia: medicina enim tendit in morbum, et tamen est expetibilis, et quidem ante morbum conditionate, post morbum vero absolute; quia medicina tendit in morbum, non ut faciat aut conservet, sed ut destruat. Ita etiam a simili Poenitentia tendit in peccatum, non ut admittat, sed ut avertat. Unde poenitens vult quidem peccatum, non utique faciendum, sed destruendum.

DICES 3: Omnis virtus debet habere bonum pro obiecto: sed Poenitentia non habet bonum pro obiecto, quia versatur circa peccatum; igitur non est dicenda virtus. — NEGAT maiorem Doctor Seraph., dist. 11. art. 1. qu. 1. ad 3. contrarium enim, inquit, apparet in temperantia, misericordia, et fortitudine, quae versantur circa id quod malum est. Aliter distinguo maiorem: virtus debet habere obiectum bonum, prosecutiva, concedo: aversativa, nego. Nam prosequi malum, et fugere bonum, equidem malum est: at vero prosequi bonum, et aversari malum, est rectum et bonum. Hac ratione potestas punitiva bona est, licet tendat in malum puniendum; non est enim potestas nisi a Deo, inquit S. Paulus ad Rom. 13. Unde subdit: Si malum feceris, time; non enim sine causa gladium portat: Dei enim minister est, vindex in iram Dei, qui malum agit. Cum ergo virtus Poenitentiae sit aversiva ac destructiva mali, hac ratione virtutis dignitatem sortitur. Adde quod Poenitentia duplicem habet actum, inquit Seraphicus Doctor, scilicet refugere ac detestari malum, et peccatorem emendare, ac in meliorem sortem ac vitam reformare; quod per se bonum est; et sic ratione huius actus Poenitentia tendit in bonum.

DICES 4: Omnis virtutis actus delectationem quamdam infert: at Poenitentia non ingerit delectationem, sed dolorem: igitur non est virtus. — DISTINGUO maiorem: virtus delectationem infert ratione sui actus, concedo: ratione sui obiecti, nego. Fortitudo enim ratione peculiaris obiecti; puta periculorum in bello sustinendorum, aut aggrediendorum, molestiam infert; siquidem illud obiectum tristativum est ac dolorificum; nihilominus actus illius per se virum fortem delectat; enimvero prompta animi alacritate pericula aggreditur. Ita a simili, tametsi poenitere triste ac molestum habeat obiectum ratione sui; tamen delectat ob alacritatem et promptitudinem, qua voluntas ex agendi frequentatione suos actus exercet, et voluntarie sese ad peccati detestationem determinat. — Quod, ut percipiatur evidentius, observandum est cum Doctore, loco supra laudato n. 4. quod ad perfectam Poenitentiam quinque concurrunt actus per ordinem: quos sic praeclare expendit noster Pitigianus ad dist. 14. qu. 2. art. 2. Primum, est velle imperativum, imperans atque coniungens causas tristitiae ad invicem: secundum sunt ipsae causae tristitiam causantes: tertium, est ipsa tristitia: quartum, est complacentia, et velle, seu acceptatio illius tristitiae: quintum ex illo velle sequitur gaudium de illa tristitia, iuxta dictum S. Aug. Peccator de peccato doleat, et de dolore gaudeat. V. gr. Petrus peccavit peccato fornicationis; in poenitendo hunc ordinem habet, primo habet velle imperativum, quo imperat causas tristitiae, quae sunt duae, nempe fornicationis apprehensio, et nolle, seu odio habere fornicationem illam. Tum dico quod velle illud imperativum, quo voluntas imperat intellectui, ut consideret, et apprehendat illam fornicationem, et sibimetipsi, ut illam detestetur, est primum; secundum est apprehensio illius fornicationis, et nolitionis, seu odium illius: tertium est tristitia, quae ex apprehensione fornicationis, et eiusdem nolitione causatur: quartum est unum velle, quo voluntas vult tristitiam illam habere. Quintum, ad illud velle, quo vult habere tristitiam, sequitur gaudium, et tunc verificatur dictum S. Augustini: Peccator de peccato doleat, etc. Porro inter ista quinque Doctor ponit huiusmodi ordinem, seu distinctionem: quia primum se habet ut causa principalis tristitiae, sed remota: secundum se habet ut causa proxima, et immediata tristitiae: tertium se habet ut effectus: quartum se habet tamquam effectus sequens ex illo actu. Primum itaque distinguitur a secundo, sicut causa principalis et remota a causa secundaria et propinqua; secundum distinguitur a tertio velut causa ab effectu, seu actio a passione: tertium a quarto, sicut obiectum ab actione, quae transit super ipsum: et primum a quinto, sicut obiectum a passione appetitiva illius obiecti.

Conclusio tertia. — POENITENTIA EST VIRTUS SPECIALIS, NON AUTEM GENERALIS. Haec est Doctoris loco supra laudato n. 1. ubi ait: Poenitere est actus specialis virtutis. Probatur. quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas. Obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile: circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum. Quasi diceret: virtus illa specialis est, cuius obiectum formale non est commune aliis virtutibus: sed obiectum Poenitentiae, nempe peccatum vindicabile, non convenit aliis virtutibus, nulla siquidem alia virtus tendit in peccatum, ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmatur: Ubi specialis est difficultas tendendi in obiectum, quae non reperitur in aliis virtutibus, ibi debet esse virtus specialis: at in offensa Dei ut vindicabili et expiabili per satisfactionem, et in iniuriarum compensationem, specialis est difficultas, quae non reperitur in obiectis aliarum virtutum, in eo scilicet quod qui peccavit, doleat de offensa, et qui peccati voluntatem expertus est, pro eo velit satisfacere, ac poenam subire: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmat iterum Doctor ex circumstantiis: virtus enim illa specialis est, quae aliter tendit in suum obiectum, quam quaecumque alia virtus: sed Poenitentia aliter tendit circa peccatum, quam ceterae virtutes: siquidem nulla alia virtus praeter Poenitentiam versatur circa peccatum ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur, etc.

DICES 1: Illa virtus non est specialis. quae se extendit ad obiecta omnium aliarum virtutum: sed Poenitentia versatur circa obiecta aliarum virtutum: igitur non est virtus specialis, sed generalis. Maior constat. Minor vero probatur: Poenitentia respicit omne peccatum; siquidem illius vindictam et destructionem auspicatur: sed peccatum secundum totam suam latitudinem involvitur in obiectis aliarum virtutum; siquidem virtus omnis media stat inter duo extrema vitiosa, quorum fugam et destructionem intendit: ergo Poenitentia non est specialis virtus. — DISTINGUO maiorem: si se extendat ad obiecta aliarum virtutum, sub eodem motivo, quo ab aliis virtutibus respicitur, concedo: sub motivo distincto, sub quo a nulla alia virtute attingitur, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: nam, inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 1. qu. 2. in corpore: « Etsi Poenitentia respiciat malum in communi, tamen respicit sub propria ratione, et habet specialem actum, qui indiget virtute, non tantum praecipiente, sed eliciente; ita ut sicut ira per zelum, quae detestatur omne peccatum in proximo, est specialis virtus, quia respicit illud sub ratione digni poena, et obedientia est specialis virtus, quia respicit exequendum sub ratione mandati: sic etiam Poenitentia specialis est virtus, quia respicit peccatum sub ratione mali proprii a se contra Deum perpetrati, prout homo ex hoc dignus est puniri ». Unde respondens ad tertium, dicit: « ad illud, quod obiicitur de obiecto, dicendum, quod etsi non contrahatur ad speciale peccatum, tamen illud considerat sub speciali et propria ratione, hoc est in quantum a se perpetratum, et Dei offensivum, cui vult reconciliari, et emendam facere, et ideo est virtus specialis, quia virtus ponitur specialis, vel generalis, non ratione obiecti, quod est materiale, sed secundum quod habet rationem motivi ».

DICES 2: Quod contrariatur omnibus peccatis non est virtus specialis; sicut enim virtus habet determinatum bonum, a quo specificatur, ita etiam habet determinatum malum, cui opponitur: at Poenitentia contrariatur omnibus peccatis, quod enim aliquid expellit a subiecto, nec est cum illo compatibile, ei contrarium est; Poenitentia autem omnia peccata expellere nititur ab anima: igitur non est virtus specialis. — RESPONDEO primo, negari posse maiorem universaliter acceptam: siquidem caritas contrariatur cuilibet peccato mortali, nec minus propterea est virtus specialis. Respondeo secundo distinguendo maiorem: quod contrariatur, et aliud expellit formaliter, concedo: effective, nego. Ad minorem dico, omnem quidem virtutem expellere vitium sibi oppositum formaliter, sicut frigus calorem, et albedo nigredinem: quia habitus vitiosus et studiosus circa idem obiectum formaliter opponuntur; Poenitentia vero expellit omnia peccata solum effective, quatenus videlicet operatur ad destructionem peccati, prout remitti potest ex divina gratia sibi suffragante. Unde non sequitur, eam non esse specialem virtutem.

URGEBIS: Omnis virtus non solum formaliter, sed etiam effective tendit in destructionem vitii et peccati sibi oppositi: igitur ad id non est necessaria specialis virtus Poenitentiae. — DISTINGUO antecedens: tendit in destructionem vitii sibi oppositi secundum rationem, sub qua specialiter ei opponitur, ut fides v. g. tendit in destructionem infidelitatis, quatenus infidelitas est, concedo: tendit in illius destructionem. quatenus non habet specialem virtutem oppositam cum ipsa virtute, videlicet quatenus est offensa Dei vindicanda, et resarcienda per debitam satisfactionem, nego. Igitur ut peccatum destruat secundum rationem offensae Dei, necessaria est aliqua specialis virtus, nempe Poenitentia.

INSTABIS: Potiori iure non desideratur specialis virtus, quae tendat in destructionem mali, quatenus est offensivum Dei, quam ut tendat in prosecutionem boni, quatenus est honorificum Deo: sed ad hoc non est necessaria specialis virtus; siquidem omnis virtus refertur ad Dei honorem et gloriam, alioquin irrita esset et vana: igitur, etc. — NEGO minorem: siquidem virtus Religionis ad id specialiter ordinatur, ut tendat in bonum, quatenus est honorificum Deo, idque habet pro obiecto peculiari ac fine speciali; etsi enim ceterae virtutes ad eum referri debeant, ut verae sint, non tamen referuntur ad ipsum, tamquam ad finem proximum et obiectum immediatum: igitur a simili necessaria est aliqua specialis virtus, quae tendat in peccatum vindicandum, quatenus est offensa Dei.

Conclusio quarta. — POENITENTIA EST TANTUM SPECIALIS VIRTUS SECUNDUM PRIMARIAM SUI ACCEPTIONEM, NON VERO SECUNDUM TRES ALIAS. Haec est pariter Doctoris ibid. n. 11. ubi concedit quidem, quod detestatio peccati possit esse actus virtutis, Quia, inquit, potest esse actus electivus concors rationi rectae: ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. Negat tamen ibid. quod illa detestatio sit actus specialis virtutis ab aliis distinctae, quia potest esse actus cuiuscumque virtutis appetitivae: « Quaecumque enim virtus, inquit, inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus operativa: quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitur. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentia virtute primo modo, ut est species iustitiae, quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea ». Quibus Doctor, non negat equidem detestationem cuiuscumque peccati posse esse actum imperatum a virtute Poenitentiae, sed tantum vult quod non sit actus ab ea elicitus. — Idem n. 12. docet de tertia acceptione Poenitentiae, nempe quatenus est voluntaria acceptatio poenae inflictae pro peccato commisso: « Dico, inquit, quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva; quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum: per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum, in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum, diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui influit ». — (Quantum autem ad quartum actum ibidem docet Doctor, illum non esse specialem actum Poenitentiae virtutis. sed patientiae; siquidem patientia est constanter ferre poenam inflictam, et adversa quaeque patienter tolerare. — Ex iis itaque sequitur, Poenitentiam habere rationem specialis virtutis, quatenus inclinat ad vindicandum peccatum, non autem prout est peccati detestatio, seu nolle peccasse, ut volunt Thomistae: quippe illa peccati detestatio elici potest a quacumque virtute, cui peccatum in genere aut specie repugnat, eiusdem enim virtutis est prosequi bonum, et fugere a malo, seu illud detestari, et in eo displicere: sed cuius est displicere de aliquo, eiusdem est de eodem dolere, quatenus praesens est et applicatur, ac proinde cuiuscumque virtutis est detestari peccatum, et vitium sibi oppositum.

REPONUNT THOMISTAE, id equidem esse verum si illa detestatio fiat quatenus peccatum opponitur rectae rationis dictamini, et honestati speciali, quae per quamlibet virtutem intenditur: secus vero si peccatum delendum ac detestandum consideraretur quatenus est offensa Dei, ut sic enim, inquiunt, est specialis actus virtutis Poenitentiae, qui alteri virtuti non convenit. — Contra, non solius est Poenitentiae dolere de peccato, quatenus est offensa Dei, et illud execrari, sed etiam caritatis: quia eiusdem est virtutis prosequi bonum, et illud aversari et execrari quod ei opponitur; at omne peccatum sub ratione offensae opponitur Deo, qui est obiectum caritatis: igitur sub hac ratione illud execrari debet caritas. Probatur minor: eatenus dolet caritas de peccato, quatenus est contrarium suo obiecto, seu ultimo fini, et Deo in quem tendit: sed peccatum est praecise contrarium Deo in ratione offensae: eatenus enim est offensa, quatenus tollit amicitiam Dei cum homine, et avertit ab ultimo fine, et convertit ad creaturam: sed haec duo maxime opponuntur caritati, quae tendit in Deum sub motivo amicitiae et conversionis: igitur caritas non aliter execratur peccatum, quam quia est offensa Dei: ac subinde haec detestatio dumtaxat eatenus spectat ad virtutem Poenitentiae, quatenus ab ipsa saltem remote imperatur; ac proinde ad eum actum praesupponi debet actus imperans, qui sit proprius Poenitentiae.

DICES 1: SS. Patres et Concilia plerumque non aliter Poenitentiam exprimunt, quam per dolorem et detestationem de peccatis, asseruntque hanc detestationem esse ultimam et perfectam dispositionem ad iustificationem, tam in Sacramento, quam extra Sacramentum. Sic enim Concilium Trid., Sess. 14. cap. 6. Contritionem definit per dolorem ac detestationem; Contritio, inquit, dolor animi, ac detestatio est de peccato commisso. Unde Sess. 6. cap. 6. assignans modum praeparationis ad iustificationem, non meminit vindictae peccati, sed solius detestationis; Moventur, inquit, adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. hoc est, per Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet: igitur, etc. — Respondeo, Patres et Concilia sic loqui, quod dolor et detestatio de peccato includatur tamquam effectus primarius in voluntate vindicandi, quae si sit efficax ad remissionem peccatorum, debet infligere poenam, ac subinde imperare dolorem; cum enim poenitere secundum nominis etymologiam, idem sit ac poenam tenere, cumque teneatur poena dum elicitur dolor, et formatur detestatio, idcirco tunc Poenitentia censetur dumtaxat completa, cum habet suum terminum, seu effectum, et obtinet rationem iustitiae, quae per vindicationem restituit ius suum Deo: sub qua utique ratione SS. Patres et Concilia considerant Poenitentiam, dum illam dolorem animi ac detestationem de peccato commisso appellant.

Ad posteriorem auctoritatem Concilii Trid. dico ipsum agere de peccati detestatione, quae oriatur non ex motivo poenitentiae, sed caritatis, ut patet ex verbis antecedentibus; ait enim, Illumque videt, (Deum) tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. Quibus verbis significat, motivum et causam illius odii ac detestationis esse dilectionem Dei, ac subinde non esse actum elicitum a virtute Poenitentiae, sed imperatum.

DICES 2: Velle vindicare peccatum, et illud detestari, est unus et idem actus; qui enim detestatur peccatum, quantum in se est, vult illud abesse, ac subinde vult vindicare: igitur si actus vindictae sit actus virtutis poenitentiae, itidem erit actus detestationis. — Nego antecedens: nam actus vindictae est actus prosecutionis, quia est volitio poenae infligendae in ultionem peccati: actus vero detestationis est actus fugae, quia est nolitio peccati; igitur sicut amor alicuius honestatis, et odium turpitudinis oppositae, non sunt a parte rei unus et idem actus, sed plures saltem formaliter distincti, quamvis forte ab eadem virtute eliciantur, pari ratione velle vindicare et detestari peccatum non sunt unus et idem actus, maxime quando procedere possunt a diversa virtute, quemadmodum contingit in praesenti; detestatio enim peccati provenire potest ex motivo tantum caritatis. spei, vel alterius virtutis ipsi peccato oppositae, qua ratione non potest esse actus vindictae, quia hic postulat motivum iustitiae.

URGENTIS: Saltem detestatio peccati virtualiter continet voluntatem vindicationis peccati, ac proinde saltem virtualiter sunt unus et idem actus. — Respondeo, hic sermonem esse de actu formaliter spectato, prout a speciali virtute procedit, ac subinde instantiam non esse ad propositum. Deinde, si detestatio peccati solum virtualiter includat voluntatem vindicationis, consequens est, quod illi duo actus sint formaliter distincti, quemadmodum omnis actus formaliter distinguitur a causa, in qua virtualiter continetur.

Ex his igitur sequitur, Poenitentiam non esse virtutem generalem, neque per modum praedicationis, quasi esset quaedam conditio generalis, ac praedicatum transcendens ad omnes virtutes, ut volunt Altisiodorensis, Maior, et quidam alii Theologi; neque per aggregationem omnium virtutum, ut innuere videtur Alensis noster, qui fatetur quidem Poenitentiam esse virtutem specialem, quatenus est actus punitionis ipsius poenitentis, in compensationem delicti; existimat autem eam esse generalem in ordine ad actum odii et detestationis peccatorum omnium, cum enim ad actum odii omnium peccatorum singulae concurrant, saltem illud imperando, ex amore enim obiecti alicuius virtutis nascitur odium obiecti ipsi contrarii, quod est peccatum; unde existimat Alensis Poenitentiam dici posse virtutem generalem per concomitantiam, et aggregationem omnium virtutum. Verum contrarium apparet non solum ex his quae diximus, sed etiam ex hac ratione: quia si virtus Poenitentiae esset generalis ex concomitantia et aggregatione aliarum virtutum, sequeretur poenitentem non posse unico actu elicito a virtute Poenitentiae detestari omnia peccata; cum enim unaquaeque virtus habeat obiectum suum limitatum et distinctum, nec possit in obiectum alterius virtutis tendere, consequens esset, quod ad detestanda peccata contra omnes virtutes requireretur actus omnium virtutum: atque ita peccator non posset iustificari per Poenitentiam unico instanti, qui non posset iustificari, nisi detestet omnia peccata; non posset autem omnia peccata detestari nisi exercendo actus omnium virtutum, quos in instanti exercere nequit; hoc autem absurdum est: igitur et illud unde sequitur.