Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Omnia Sacramenta novae Legis constare materia et forma, ut docet Concilium Florentinum in decreto Eugenii, ubi enumeratis novae Legis Sacramentis, ait: Haec omnia Sacramenta tribus perficiuntur, videlicet rebus, tamquam materia, verbis tamquam forma, a persona ministri conferentis Sacramentum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia. Porro in aliquibus Sacramentis materia haec est duplex, remota videlicet, et proxima: sic in Baptismo materia proxima est ablutio exterior, remota vero aqua naturalis. Insuper, utraque materia esse potest duplex, una ex qua Sacramenta fiunt et componuntur; alia vero circa quam Sacramenta versantur. Quaeritur ergo, quaenam sit materia tam remota, quam proxima sacramenti Poenitentiae.

NOTANDUM 2. Certum esse, quod actus poenitentis, nempe Contritio, confessio, et Satisfactio concurrunt per modum materiae ad sacramentum Poenitentiae: hoc enim docet Concilium Florentinum loco supra citato, ubi ait: Quartum Sacramentum est Poenitentia, cuius quasi materia sunt actus poenitentis, qui in tres distinguuntur partes: quarum prima est cordis Contritio, ad quam pertinet, ut dolens de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Secunda est oris Confessio, ad quam pertinet, ut peccator omnia peccata, quorum memoriam habet, suo Sacerdoti confiteatur integraliter. Tertia Satisfactio pro peccato, secundum arbitrium Sacerdotis: quae quidem praecipue fit per orationem, ieiunium, et eleemosynam. Idem statuit Concil. Tridentinum Sess. 14. cap. 3. ubi ait: Sunt autem quasi materia huius Sacramenti ipsius Poenitentis actus, nempe Contritio, Confessio, et Satisfactio, qui quatenus in poenitente ad integritatem Sacramenti, et ad plenam, et perfectam peccatorum remissionem, ex Dei institutione requiruntur, hac ratione Poenitentiae partes dicuntur. Quae Concilia signanter hos poenitentis actus appellant quasi materiam: quia videlicet ex eis non constituitur Sacramentum Poenitentiae tamquam materia ex qua, sed tantum sicut materia circa quam istud occupatur.

NOTANDUM 3. Quod etiamsi ad confectionem alicuius Sacramenti plura ita necessario concurrant, ut sine illis Sacramentum nec fieri, nec existere posset: illa tamen omnia non habent rationem Sacramenti, neque sunt illius partes essentiales, ut patet in Eucharistia, ad cuius confectionem necessario concurrunt verba consecrationis: attamen species consecratae habent rationem Sacramenti, etiamsi verba consecratoria amplius non existant: similiter in Baptismo ablutio activa absolute necessaria est ad illius confectionem; eius tamen formalis ratio potissimum consistit in ablutione passiva. Unde fit, quod licet res et verba concurrant ad confectionem Sacramenti, utrumque tamen ad Sacramenti essentiam ex aequo non spectat: sed in alterutro tantum maxime consistit formalis ratio ac vis praecipua Sacramenti, quia alterutrum eorum maiorem refert similitudinem gratiae, quam significat et efficit. Sic in Baptismo v. g. quia ablutio solvens corporis sordes maiorem habet similitudinem cum gratia abluente animam a peccatis; idcirco ratio significationis ipsius gratiae magis consistit in ipsa ablutione, quam in invocatione Trinitatis, quae fit cum ipsa actuali ablutione.

Duo itaque hic occurrunt determinanda: primum, an et quae peccata sint materia remota Sacramenti Poenitentiae: secundum, utrum et quomodo actus poenitentis sint materia proxima circa quam Sacramentum istud occupatur.

Conclusio prima. — SOLA ET OMNIA PECCATA POST BAPTISMUM COMMISSA, SUNT MATERIA REMOTA CIRCA QUAM SACRAMENTI POENITENTIAE. Haec est communis apud Theologos, eamque aperte docet Concilium Tridentinum Sess. 14. cap. 1. ubi cum recensuisset Sacramenti Poenitentiae institutionem, statim subdit: « Quo tam insigni facto, et verbis tam perspicuis potestatem remittendi et retinendi peccata, ad reconciliandos fideles post Baptismum lapsos, Apostolis et eorum legitimis Successoribus fuisse communicatam, universorum Patrum consensus semper intellexit, » et cap. 2. aperiens discrimen Sacramenti Poenitentiae a Baptismate, ex parte Ministri, ait: « Constat certe Baptismi Ministrum iudicem esse non oportere, cum Ecclesia in neminem iudicium exerceat, qui non prius in ipsam per Baptismi ianuam fuerit ingressus: Quid enim mihi, inquit Apostolus, de iis, qui foris sunt, iudicare? Secus est de domesticis fidei, quos Christus Dominus lavacro Baptismi sui corporis membra semel effecit; nam hos, si se postea crimine aliquo contaminaverint..... ante hoc tribunal tamquam reos sisti voluit, ut per Sacerdotum sententiam non semel, sed quoties ab admissis peccatis ad ipsum poenitentes confugerint, possent liberari ». Unde subdit circa finem capitis: « est autem hoc Sacramentum Poenitentiae lapsis post Baptismum ad salutem necessarium, ut nondum regeneratis ipse Baptismus ». Quibus verbis Concilium aperte significat sola peccata post Baptismum rite susceptum commissa, esse materiam remotam sacramenti Poenitentiae.

Huius utique veritatis ratio nulla subiici potest a priori, quam Christi Domini voluntas, quae nobis per Ecclesiae sententiam et doctrinam innotescit; a posteriori vero confirmari potest haec assertio ex iis encomiis, quibus SS. Patres Poenitentiae Sacramentum celebrant, maxime cum ipsum appellant secundam post naufragium tabulam; quo significant hoc Sacramentum dumtaxat esse institutum in subsidium eorum, qui recuperata animae sanitate, et comparato innocentiae portu, iterum sese peccati naufragio mittunt.

Secundam partem, nempe quod omnia omnino peccata post Baptismum commissa per Poenitentiam deleri possint, iam constat ex iis quae diximus de efficacitate poenitentiae virtutis; idque aperte docet ibidem Concilium Tridentinum Can. 5. ubi ait: Dominus noster Iesus a terris ascensurus ad caelos, Sacerdotes sui ipsius Vicarios reliquit, tamquam Praesides, et Iudices, ad quos omnia mortalia crimina deferantur, in quae Christifideles ceciderint, qui pro potestate clavium remissionis aut retentionis peccatorum sententiam pronuntiant. Patebunt haec fusius ex dicendis de virtute clavium, et virtute absolutionis.

Conclusio secunda. ACTUS POENITENTIS, NEMPE CONTRITIO, CONFESSIO, ET SATISFACTIO, SUNT MATERIA PROXIMA, ET PARTES SACRAMENTI POENITENTIAE, NON QUIDEM ESSENTIALES, SED INTEGRALES. Haec Conclusio duabus maxime partibus constat, quas utique tradit et edocet Concilium Tridentinum Sess. 14. cap. 3. ubi cum dixisset, praecipuam vim Sacramenti Poenitentiae positam esse in illis verbis Ministri, Ego te absolvo, statim subiicit: « Sunt autem quasi materia huius Sacramenti ipsius poenitentis actus; nempe Contritio, Confessio, et Satisfactio, qui quatenus in poenitente ad integritatem Sacramenti, et ad plenam et integram Sacramenti perfectionem, ex Dei institutione requiruntur, hac ratione Poenitentiae partes dicuntur. Unde Canon. 4. sic definit: Si quis negaverit ad integram et perfectam peccatorum remissionem, requiri tres actus in poenitente, quasi materiam Sacramenti Poenitentiae, videlicet Contritionem, Confessionem et Satisfactionem, quae tres Poenitentiae partes dicuntur, anathema sit ». Quibus verbis Concilium aperte declarat tres illos poenitentis actus non esse proprie materiam, ex qua componatur et constituatur essentialiter Sacramentum Poenitentiae, sed quasi materiam, quia videlicet in eos maxime, et proxime tendit Sacramentalis absolutio: unde sunt equidem partes integrales ipsius Sacramenti Poenitentiae.

Quod autem non sint partes essentiales, quibus videlicet Sacramentum Poenitentiae essentialiter constituatur, docet Doctor. dist. 16. qu. 1. n. 7. ubi ait: « De Poenitentiae Sacramento dico, quod ista nullo modo sunt partes eius, quia, ut dictum est dist. 11. Poenitentia Sacramentum est illa absolutio Sacramentalis facta certis verbis, etc. huius autem nulla pars est Contritio, quae est quoddam spirituale in anima; neque Confessio, quia nihil est ipsius sententiae Sacerdotis, sed actus rei accusantis se, neque Satisfactio, sed sequitur illam absolutionem Sacramentalem. Haec tamen tria ad Sacramentum Poenitentiae, ad hoc ut digne recipiatur, requiruntur, vel praevia, vel sequentia. Simpliciter enim requiritur Confessio, quia Sacerdos non absolvit reum arbitrarie, nisi prius sibi reus fuerit accusatus in foro illo. Non est etiam utilis illa absolutio, nisi praecedat in confitente aliqua Contritio vel Attritio. Partes istius distinctionis patent ex dictis supra: sufficit enim quod aliqua displicentia licet informis praecedat, et tunc ille capax est absolutionis Sacramentalis, et per illam fit Contritus. Satisfactio autem debet sequi Sacramentum Poenitentiae, ad hoc ut habeat efficaciam, et hoc in re, vel in voto, nisi Iudex posset perpendere illas poenas alias praecedentes, sufficere ad totalis poenae solutionem, etc. ». Quibus verbis, ut fit evidens, Doctor non negat tres actus Poenitentis esse necessario requisitos ad integritatem Sacramenti Poenitentiae; sed tantum quod non sint partes essentiales, ex quibus illud constet. Siquidem Sacramentum Poenitentiae maxime supponit pro absolutione Sacerdotis, in qua potissimum eius Sacramenti virtus consistit, ut docebat supra Concilium Tridentinum.

Insuper saepe saepius, imo ordinarie perficitur prius, non solum natura, sed etiam tempore, quam impleatur Satisfactio: ac subinde satisfactio non potest esse materia intrinseca, et pars essentialiter componens sacramentum Poenitentiae: ac subinde nec habere proprie rationem materiae, siquidem materia praecedere debet formam, aut certe illam comitari; Satisfactio autem ordinarie posterior est forma absolutionis.

Unde etiam signanter tres illi actus dicuntur a Conciliis Florentino et Tridentino quasi materia, ut nempe significetur eos non esse proprie dictam materiam, quasi ex illis constare debeat hoc Sacramentum, quemadmodum Baptismus constat ex ablutione et verbis.

Nec obstat, quod Catechismus Concilii Tridentini agens de materia Sacramenti Poenitentiae, n. 17. dicat: Neque vero hi actus, quasi materia a S. Synodo appellantur, quia verae materiae rationem non habeant, sed quia eius generis materia non sint, quae extrinsecus adhibeatur, ut aqua in Baptismo, et chrisma in Confirmatione. Hoc, inquam, non obstat; nam praeterquam quod Catechismus ille editus est et compositus maxima ex parte a discipulis S. Thomae, ut constat ex Articulo secundo illius praelationis, ea dumtaxat ratione appellantur illi actus vera materia, non quod ex eis constituatur Sacramentum, tamquam materia ex qua essentialiter componatur, sed tantum quod sint materia circa quam versatur: unde etiam signanter idem Catechismus appellat illos actus partes integrantes, ait enim n. 2. « Hae autem partes ex earum partium genere esse dicuntur, quae ad aliquod totum constituendum necessariae sunt: quoniam, quemadmodum hominis corpus ex pluribus membris constat, manibus, pedibus, oculis, et aliis eiusmodi partibus, quarum aliqua si desit, merito imperfectum videatur, perfectum vero, si nulla desideretur: eodem etiam modo Poenitentia ex hisce tribus partibus ita constituitur, ut, quamvis quod ad eius naturam attinet, Contritio, et Confessio, quibus homo iustus efficitur, satis sit, tamen nisi tertia etiam pars, idest, Satisfactio, accedat, aliquid ei omnino ad perfectionem desit, necesse sit. Quare adeo inter se hae partes connexae sunt, ut Contritio confitenti et satisfaciendi consilium et propositum inclusum habeat, Confessionem Contritio, et satisfaciendi voluntas; satisfactionem vero duae reliquae antecedant ». Haec Catechismus, quibus verbis aperte significat, eatenus tres actus poenitentis censeri partes Sacramenti Poenitentiae, quatenus ad eius integritatem concurrunt. Quae utique doctrina plane eadem est, quam tradit Doctor, ut liquet ex verbis supra laudatis, ubi quamvis non dicat, eos actus hac ratione appellari posse partes Poenitentiae, istud tamen facile potest colligi ex eius discursu.

Quare vix satis mirari possum, quomodo Lugo, disp. 12. n. 58. ausus fuerit scribere: « Scoti sententiam negantem illas partes esse intrinsecas, sed solum requiri tamquam dispositiones, non pauci Theologi graviori censura illam afficiunt, nam Caietanus q. 9. art. 2. ait esse erroneam, alii dicunt esse temerariam, alii plusquam temerariam; alii in bonum sensum conantur verba Scoti trahere, ut Angelus, qui dicit Scotum non negasse illas esse partes intrinsecas, sed solum negasse esse proprie materiam, quod videtur iuxta modum loquendi Concilii Florent. et Tridentini, ubi dicitur illa quasi materia. Alii dicunt Scotum velle, quod Sacramentum non supponat in recto pro illis actibus poenitentis, sed solum pro absolutione, notando alias partes in obliquo. Alii, ut Vega, lib. 13. in Tridentinum, cap. 15. quod Scotus non negat illas esse partes integrales, sed solum negat esse partes essentiales. Hae tamen explicationes difficile aptantur Scoti verbis, ut consideranti patebit ». Ita Lugo. Verum apparet vel ipsum non legisse Doctorem, vel eius mentem satis apertam non intellexisse, dum negat explicationem Vegae non posse aptari verbis Doctoris: contrarium enim satis aperte constat ex eius verbis mox laudatis.

DICES 1: Sacramentum Poenitentiae institutum est per modum actus iudicialis, ut colligitur ex Ioan. 20. et Matth. 18. et docetur a Tridentino. Sess. 14. cap. 2. et 5. at iudicium humanum intrinsece constat, non solum ex sententia Iudicis, sed ex aliis actibus iudicialibus, scilicet accusatione, examine, confessione, et satisfactione rei: igitur Sacramentum Poenitentiae essentialiter etiam constat, non solum Absolutione sacerdotali, sed etiam ex actibus poenitentis seipsum accusantis, et per convenientem dolorem conceptum de peccatis seipsum quodammodo defendentis apud Deum: ac tandem per satisfactionem resarcientis irrogatam Deo per peccatum iniuriam et offensam. — Nego minorem: iudicium enim humanum essentialiter et in recto solum dicit sententiam Iudicis, per quam absolvitur, vel condemnatur reus; alia vero connotat in obliquo, tamquam necessario praerequisita, ut iusta sententia possit proferri. Unde quemadmodum sententia in iudicio humano sola significat absoluti-nem, vel condemnationem; ita similiter in iudicio Sacramentali sola sententia Sacerdotis significat remissionem peccatorum, et per consequens ipsa causat remissionem peccatorum; quia proprium est Sacramentis causare quod significant. Quae utique responsio firmatur ex Concilio Tridentino, Sess. 13.¹ cap. 6. ubi solam Absolutionem vocat actum iudicialem: Quamvis, inquit, absolutio Sacerdotis beneficii sit dispensatio, tamen non est nudum solum ministerium, vel annuntiandi Evangelium, vel declarandi remissa esse peccata: sed ad instar actus iudicialis, quo ab ipso velut Iudice sententiam pronuntiatur. Similiter Can. 9. Si quis dixerit absolutionem Sacramentalem Sacerdotis non esse actum iudicialem... anathema sit.

DICES 2: Sacramentum Poenitentiae institutum est per modum reconciliationis: unde aliquando hoc nomine solet appellari: sed reconciliatio constat ex voluntaria utriusque partis quasi revocatione, non solum ex parte offensi, sed etiam ex parte offendentis, qui eo ipso retractat offensam: igitur reconciliatio, quae fit in Poenitentia, non solum constat ex actu Sacerdotis, qui gerit vices Dei offensi, sed etiam ex actibus poenitentis. — Nego minorem: revocatio enim offendentis est tantum quid praevium, seu dispositivum ad revocationem partis laesae, in qua utique revocatione partis laesae priorem sententiam de puniendo offendente rescindentis, et offensam condonantis, formaliter stat reconciliatio, seu remissio offensae; ac subinde actus poenitentis, maxime Confessio et Contritio, sunt equidem praeviae dispositiones ad reconciliationem peccatoris cum Deo; haec autem reconciliatio formaliter consistit in ipsa absolutione Sacerdotis condonantis offensam vice et auctoritate Dei. Quam utique responsionem approbat Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. ubi loquens de Contritione, quae est nobilior poenitentis actus, ait: Fuit autem quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum, hic Contritionis motus necessarius, et in homine post Baptismum lapso, ita demum praeparat ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae, et voto praestandi reliqua coniunctus sit, quae ad rite suscipiendum hoc Sacramentum requiruntur. Docet itaque Concilium, Contritionem solum praeparare ad remissionem peccatorum, et gratiae collationem; ac subinde non habere rationem partis essentialis Sacramenti; ut enim esset pars essentialis, non solum deberet disponere, sed revera significare et conferre gratiam et remissionem peccatorum ex opere operato: siquidem pars essentialis Sacramenti non aliud est, quam practica significatio gratiae, idest, significatio et efficientia gratiae; et ideo quod gratiam non efficit, neque Sacramentum est, neque pars essentialis Sacramenti.

URGEBIS: Non solum absolutio Sacerdotalis, sed etiam actus poenitentis significant illam remissionem: nam signa Contritionis sunt etiam signa interioris remissionis, et per Confessionem significatur, quod sicut peccata exterius manifestantur, ita etiam ab anima ipsa excludantur: Satisfactio etiam aperte significat remissionem poenae peccatis debitae: igitur tres illi actus poenitentis sunt verae partes essentiales Sacramenti. — Nego minorem: contritio enim, Confessio et Satisfactio non magis significant remissionem peccatorum, quam oratio v. g. qua homo gratiae auxilium exorat, ad debite hoc Sacramentum suscipiendum: sola itaque absolutio Sacerdotalis est, quae formaliter significat et efficit gratiam remissivam peccatorum; quemadmodum in iudicio humano, accusatio non assumitur ad significandam remissionem, sed ad informandum Iudicem de causa, qui pro sua potestate secundum aequitatem absolutionis aut condemnationis sententiam profert: quae proinde sola significat remissionem aut condemnationem. Concludendum est ergo cum nostro V. ga. qui interfuit Concilio Tridentino, lib. 13. De Iustificatione, cap. 15. « Verissimum est, quidquid alii sentiunt, quod Doctor Subtilis, et communis Nominalium Schola defendit, solius Absolutionis virtute, peccatoribus conferri gratiam poenitentibus; nam claves solis Sacerdotibus collatae sunt, et soli ipsi debent remittere peccata, et per eorum Absolutionem confertur gratia confessis: absentibus omnibus aliis actibus ipsorum poenitentium, et sola absolutio est signum gratiae, et gratia ratione aliorum actuum concessa, datur propter opus operantis ».

URGEBIS: Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 3. ait: Docet praeterea S. Synodus Sacramenti Poenitentiae formam, in qua praecipue ipsius vis sita est, in illis Ministri verbis positam esse: Ego te absolvo, etc. Igitur supponit Concilium aliquam vim Sacramentalem esse in materia, nempe in actibus poenitentis. — RESPONDEO, merito Concilium dixisse praecipuam vim esse in forma Absolutionis; quoniam scilicet tota vis, quae est in actibus poenitentis, non est proprie Sacramentalis: alioquin sequeretur, quod ipse poenitens esset partialis Minister huius Sacramenti, idque praecipuus: siquidem plures partes Sacramenti subiiceret, quam Sacerdos: hoc autem dici nequit; quippe cum omnis Minister Sacramenti distinguatur a suscipiente, et insuper solus Sacerdos a Conciliis Florentino et Tridentino dicatur huius Sacramenti Minister.

Ex his sequitur, quod si Sacramentum Poenitentiae accipiatur secundum vulgarem et communem significationem, illius partes sunt Contritio, Confessio, et Satisfactio: si vero accipiatur in strictiori significatione, et quatenus formaliter est signum practicum gratiae, sola Absolutio habet rationem Sacramenti, quia Absolutio est, in qua principaliter residet sacra Dei virtus, absolvens poenitentem a peccatis, et conferens ei gratiam, per quam absolvitur a peccatis, quibus prius ligatus tenebatur. Unde merito Subtilis Doctor, dist. 14. Sacramentum Poenitentiae sic describit: Poenitentia est Absolutio hominis poenitentis facta certis verbis, cum debita intentione prolatis a Sacerdote iurisdictionem habente, ex institutione divina efficaciter significantibus Absolutionem animae a peccato. Quae utique definitio, quamvis paulo longior videatur, nihilominus nullam omnino particulam superfluam continet, ut patebit singulas illius partes ponderanti. Interim si brevior definitio quaeratur, haec poterunt subiici, quas profert noster Bosco, disp. 7. sect. n. 4. Poenitentia est Sacramentum, quo Sacerdos tamquam Iudex, confitenti cum debito dolore confert remissionem peccatorum, cum onere satisfaciendi. Vel sic: Sacramentum Poenitentiae est signum efficax gratiae remissivae peccati post Baptismum commissi. Aliter: Est Sacramentum remissivum peccati per modum Iudicii. Vel hanc clariorem subiicio: poenitentia est Absolutio peccatorum debite confessorum.

SEQUITUR SECUNDO, Poenitentiam supponere pro Absolutione Sacerdotali, ut docet Doctor, dist. 16. q. 1. n. 7. Tum quia (inquit Vega, lib. 13. in Concilium Tridentinum, cap. 15.) Sacramentum Poenitentiae est signum gratiae, non prognosticum, hoc est, gratiae futurae; neque rememorativum, hoc est, gratiae praeteritae; sed demonstrativum, hoc est, gratiae quae in praesenti confertur. Confessio autem, aut Contritio non sunt signa demonstrativa gratiae; siquidem Confessio non connotat gratiam praesentem, sed tantum formaliter est peccatorum declaratio et accusatio. Similiter Contritio si sit imperfecta, seu dumtaxat Attritio, est tantum dispositio ad gratiam sacramentalem. Tum quia sola Absolutio significat remissionem, quae est effectus huius Sacramenti: ergo ipsa Absolutio, non vero Contritio aut Confessio, habet perfectam rationem Sacramenti! Tum denique, quia ex Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 3. praecipua vis Sacramenti Poenitentiae consistit in Absolutione; ac subinde Absolutio primatum obtinet in hoc Sacramento.