Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Contritionis nomen in Scriptura sacra idem significare ac devastationem, vel exitium. Sic Isaiae 51. Vastitas et Contritio, et fames, et gladius, quis consolabitur te? Et Ieremiae 6. Malum visum est ab Aquilone, et Contritio magna. Et Psal. 13. Contritio et infelicitas in viis eorum. Apud Theologos vero usurpatur hoc nomen ad significandam displicentiam de peccatis praeteritis; quae utique significatio fundamentum habet in Scriptura sacra; nam Psal. 50. Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Et Psal. 146. Sanat contritos corde, et alligat contritiones eorum. Hinc appellatur etiam cordis humiliatio; nam, ut mox laudata verba expendit S. Augustinus, Qui cor non conterunt, non sanantur; quid est conterere cor? sacrificium Deo spiritus contribulatus.. Qui obtriverunt cor: Humiles. Quinam non obtriverunt cor? Superbi. Contritum sanabitur, elidetur elatum, ad hoc enim forte eliditur, ut contritum sanetur. Sanat contritos corde; sanat ergo humilitas corde, etc. Dicitur pariter amaritudo cordis; quia videlicet peccata reddit amara poenitentis animo, iuxta illud Isaiae 38. Recogito tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae... Ecce in pace amaritudo mea amarissima. Nominatur etiam compunctio, quasi cordis punctio: « Quia videlicet, inquit Guillelmus Parisiensis Tract. De Sacramento Poenitentiae, cap. 5., tunc primo sentiuntur spinae et aculei peccatorum, cum Spiritus cor peccatoris infusione gratiae suae vivificaverit, ac sanctificaverit; sive quia tunc in imo cordis, et in intimum cordis infiguntur, iuxta illud quod legitur in Psalm. Conversus sum in aerumna mea, dum configitur spina. Aliquando enim ante adventum eius, et vivificam eiusdem visitationem corde, studio, vel potius mortificato et mortuo, nec vulnus peccati, nec ferrum in vulnere sentiebatur, nec aculei peccatorum, nec punctiones ipsorum. Nominatur autem compunctio apud Psalmistam, Psalm 4. In cubilibus vestris compungimini: et Act. 2. His autem auditis, compuncti sunt corde. Vel ita dicitur, quia, inquit ibidem, quemadmodum arbores thuris et mirrhae sudibus ferreis vulnerantur, et ipsa vulneratione velut lacrimatae sunt huiusmodi arbores, seu coagulatae; sic compuncta corda poenitentium thus devotae orationis, et mirrham internae amaricationis emittunt. Tandem dicitur compunctio, quia quemadmodum ferro tumida ulcera secantur, ut inclusum virus erumpere possit, ita corda quasi scalpello Contritionis inciduntur, ut peccati mortiferum virus possit foras erumpere. Quare et scissio cordis a Ioële Propheta appellata est; Convertimini (inquit cap. 2.) ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et fleto, et planctu, et scindite corde vestro ».

NOTANDUM 2. Quod cum Contritio spectari possit vel secundum ipsammet actus entitatem, vel secundum modum, quo actus ipse elicitur, vel iuxta principium, a quo elicitur, vel denique secundum effectum, quem ipsa producit; inde fit quod plures et variae proferantur Contritionis definitiones secundum varium respectum: primo quidem, quantum ad substantiam et entitatem actus, definitur a Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 4. Contritio est animi dolor, ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Quae utique definitio Contritionis ei convenit tam ut est actus virtutis, quam ut est pars Sacramenti Poenitentiae, siquidem utroque modo necessario debet esse dolor de peccato commisso cum firmo proposito non peccandi de cetero. Licet quatenus est pars Sacramenti involvat praeterea propositum confitendi, et satisfaciendi, per quod distinguitur a Contritione quatenus est actus virtutis Poenitentiae, quae ut sic non involvebat olim propositum confitendi, et satisfaciendi, sed tantum voluntatem puniendi, et vindicandi peccatum. Ratione vero principii dicitur Dolor voluntarius puniens quod dolet se commisisse: etenim Contritio est actus voluntatis nolentis ac dolentis se peccasse, ita quod si fieri posset, efficaciter vellet peccatum non a se fuisse commissum. Tertio, ratione effectus dicitur a S. Augustino Dolor remittens peccatum; vel a S. Gregorio humilitas Spiritus annihilans peccatum inter spem et timorem. Tandem ratione modi, quo exercetur, describitur a S. Isidoro: Contritio est compunctio et humilitas mentis cum lacrimis veniens de recordatione peccati et timore iudicii. Porro in prima definitione, quae est omnium praestantissima, tres recensentur actus ad perfectam Contritionem convenientes, nimirum dolor de peccato commisso, eius odium seu detestatio, et propositum amplius non peccandi. Quaeritur autem, in quo potissimum ex illis actibus ratio formalis Contritionis consistat, et utrum tres illi actus ad veram et perfectam Contritionem necessario desiderentur. Caietanus enim opusc. De Contritione, qu. 1. contendit Contritionem essentialiter consistere in actu odii de peccato, ita quod dolor sit tantum illius proprietas, propositum vero non peccandi de cetero ipsius doloris sequela et effectus. Suarez vero disp. 4. sect. 1. vult illam esse essentialiter detestationem peccati, quam tum ab odio, tum a dolore peccati vult esse distinctam. Aliqui vero, ut Conink., disp. 1. tit. 1. docent, Contritionem consistere essentialiter tam in actu doloris, quam in actu odii de peccato. Haeretici vero huius temporis cum Luthero volunt Contritionem esse tantum amorem iustitiae, novam vitam, ac prioris vitae emendationem; non vero eiusdem odium, displicentiam, detestationem, aut dolorem, ita quod Contritio non importet aliquid acerbum, aut amarum, sed omnia grata, iucunda, aut dulcia; unde inferunt dolorem seu tristitiam facere hominem magis hypocritam, non autem vere Poenitentem.

NOTANDUM 3. Contritionem solito distingui duplicem, perfectam scilicet, quae simpliciter dicitur Contritio, et est dolor de peccatis propter Deum summe dilectum; et imperfectam, quae appellatur Attritio, seu dolor de peccatis ex aliquo alio motivo honesto, quod non sit ipse Deus propter se amandus, et quatenus est summum bonum, a quo peccatum mortale avertit. Sciendum enim est, quod aliquis potest detestari peccatum propter varium finem: primo, propter timorem gehennae, quam peccando incurreret: secundo, propter desiderium gloriae et felicitatis aeternae, quam moriens in peccato perderet: tertio, propter amorem virtutis, quam infuscaret, et odium vitii, quo inquinaretur; quarto, ex dilectione Dei, quem impense diligit, vel amore concupiscentiae, propter varia bona, quae ab eo recipit, vel amore amicitiae, nempe quatenus est summum bonum infinite perfectum et amabile, quod proprie est amare Deum propter se. Quaeritur autem in quonam ex istis motivis consistat ratio formalis Contritionis.

Tria igitur haec in Quaestione maxime occurrunt determinanda: primum, utrum ad perfectam Contritionem requirantur quatuor illi actus, nimirum odium, detestatio, et dolor de peccato commisso cum firmo proposito non peccandi de cetero, necnon et confitendi, ac satisfacienti: secundum, in quonam ex illis actibus formaliter Contritio consistat: tertium, utrum perfecta Contritio sit actus caritatis et amoris Dei formaliter, aut saltem a caritate imperatus.

Conclusio prima. — QUATUOR PRAEFATI ACTUS REQUIRUNTUR AD VERAM ET PERFECTAM CONTRITIONEM. Haec colligitur ex Concilio Tridentino, quod ubi Contritionem definit et explicat, eiusmodi actuum meminit: nam Sess. 14. cap. 1. loquens de Poenitentia virtute, quae non est peccati remissiva, nisi quatenus est vera Contritio, haec habet: Fuit quidem Poenitentia universis hominibus, qui se mortali aliquo peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam et iustitiam consequendam necessaria, illis etiam, qui Baptismi Sacramento abluti petivissent, ut perversitate abiecta et emendata, tantam Dei offensionem cum peccati odio, et pio animi dolore detestarentur. Ubi ad perfectam Poenitentiam requirit detestationem, odium, et dolorem de peccato. Capite autem 4. agens de Contritione, sic ait: Contritio, quae primum locum inter dictos Poenitentis actus habet, animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero: fuit autem quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic modus Contritionis necessarius, et in homine post Baptismum lapso, ita demum praeparat ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae, et voto praestandi reliqua, coniunctus sit, quae ad rite suscipiendum hoc Sacramentum requiruntur. Ubi duplicem Contritionem delineat, nempe eam, quae fit extra Sacramentum Poenitentiae, et eam, quae Sacramento iungitur: ad utramque autem in nova Lege requirit non solum dolorem ac detestationem de peccato; sed etiam votum praestandi ea omnia, nempe Confessionem, et Satisfactionem, quae ad Sacramentalem Absolutionem desiderantur.

Quod autem pariter odium etiam desideraverit, satis liquet ex eo quod ibidem Contritionem, quam in principio dolorem et detestationem appellaverat, statim post mox laudata verba simpliciter appellat odium: proscribens enim erroneam Lutheri sententiam, ait: Declarat igitur sancta Synodus, hanc Contritionem non solum cessationem a peccato, et vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere, etc. Quod rursus iterum ibidem inculcat. Hinc Can. 5. sic definit: Si quis dixerit eam Contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, infidelitatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem: demum illam esse dolorem coactum, et non liberum ac voluntarium, anathema sit. Quibus verbis quamquam Tridentini Patres praecipue intenderint, definire contra haereticos nostri temporis, ad veram Poenitentiam non sufficere nudum ac sterile propositum melioris vitae, sive cessationem a peccato; nihilominus haud obscure insinuant una cum odio ac detestatione peccatorum, et proposito melioris vitae, etiam requiri dolorem de peccato commisso, sive interim dolor ille sit sensitivus, sive dumtaxat intellectivus.

Quando enim Contritio definitur per dolorem, ibi dolor non accipitur praecise pro ipso doloris actu, neque pro tristitia, quae est passio, sed pro causa ipsius tristitiae atque doloris, scilicet pro nolitione peccatorum: haec enim tria differunt, nolitio, tristitia, et dolor; nam nolitio est actus voluntatis, scilicet nolle peccasse; tristitia vero est molestia et passio, quae oritur ex ipsa nolitione, et voluntatem afficit: dolor autem est passio, quae subiicitur in facultate sensitiva, nimirum illa cordis anxietas, quam habet poenitens ex nolitione et detestatione peccati. Porro ex his tribus sola nolitio videtur esse de essentia Contritionis: cetera autem sunt eius effectus.

Nam, ut praeclare docet S. Bonav., dist. 16. art. 1. qu. 1. ex S. August., lib. 14. De Civ. Dei, cap. 15. « Sicut peccatum perpetatur per consensum, sic e contra deletur et destruitur per dissensum voluntatis rationalis; et quia dissensus ab ea re, quam impossibile est non esse, generat dolorem, ideo dicendum, quod Contritio est dolor per essentiam. Sed attendendum, quod dolor dicitur dupliciter: uno modo ipse dissensus voluntatis; alio modo passio resultans in sentientem, vel sensualitatem ex illo dissensu, per quam prorumpit homo in lacrimas, et ille dissensus est de essentia Contritionis; sed illa passio est eius effectus ». Haec Seraph. Doct. Unde praeclare colligit doctissimus noster Vega, lib. 13. De Iustificat., cap. 35. Si qui, inquit, sunt qui nollent quidem patrasse quae admiserunt peccata, neque tamen dolent dolore sensitivo, aut etiam intellectivo de ipsis, ea detestatio peccatorum, absque ulla tristitia et dolore, ad iustificationem sufficeret; idque constanter Scotus, Almavus, et alii tradidere; et valde est hoc misericordiae divinae consentaneum. Nam et apud homines hoc nonnumquam satis est ad redeundum in gratiam cum illis. Nec verti in dubium potest, quin iam isti peccatores resipiscant a suis peccatis, et vere eos illorum poeniteat. Et quatenus dolor, seu tristitia de peccatis proprie pro passionibus accipiuntur, quae sequuntur ex affectibus eorum, qui nullatenus vellent acquievisse peccatis, adhibere possumus fidem nonnullis peccatoribus asserentibus, se non posse dolere de peccatis suis. Potest enim hoc usu venire in dolore sensitivo, ex quo sequuntur lacrimae, propter duram complexionem, vel propter nimium aliqui¹ dolorem intensivam². Et non est mirandum, si alia magis sensibilia maiorem causant dolorem, et in plures nos resolvant lacrimas. Et secundum Doctorem Subtilem, possibile etiam hoc est de dolore intellectivo, qui tristitia est, quia neque necessario sequitur, secundum ipsum, tristitia ex fuga, odio, seu nolitione peccati, licet ut plurimum coniuncta ipsi sit. Unde est illud vulgatum S. Aug., lib. De Poenit., Sicut Poenitentiae comes est dolor. ita lacrimae testes sunt doloris.

Quod si, ut assolent aliqui peccatores dicere, de hoc doleant, quod non dolent, et tali dolore sensitivo, vel intellectivo modo simpliciter dicant se nolle peccasse, admitti debent ad Poenitentiam. Si tamen dicerent se non habere affectum, quo nolint consensisse peccatis, quae admiserunt, quia non possunt talem affectum habere, et eum affectum more communi dolorem vocent, communibus et protritis rationibus ex malis, quae sunt in peccatis, paulatim trahendi sunt, ut nolint ea admisisse. Fieri quippe nequit, ut doleant, quod non dolent de peccatis suis, si dolor accipiatur, ut plerumque fit, pro affectu, quo quis vult non peccasse. Nam is affectus semper subest potestati eius, qui vere vult eum habere. Quia vero magis ille pendet ex Dei gratia et benignitate, quam ex nostra libertate, imprimis orandus est Deus, ut eum dignetur imperti: Quis enim (ut verissime dicit Bernardus, De tripl. miser.) scindet duritiam istam, nisi qui in passione sua petras excidit? Quis dabit cor poenitens, nisi a quo est omne datum optimum? Hucusque Vega.

(Cum autem pro se citet Doctorem Subtilem, libet eius verba subscribere. Igitur Scotus, 1. dist. 11. q. 2. n. 17. in fine sic inquit: « Quandoque ex caritate sive ex contemplatione Dei statim inest quasi quaedam detestatio peccati, et sequitur tristitia maxima, nullo adhuc posito actu iustitiae respectu illius tristitiae: quandoque autem primo inest actus iustitiae (vindicativae) et intensus in se, et tamen causae proximae, scilicet intellectus in considerando, et voluntas in detestando, non efficaciter moventur ex illo imperio iustitiae, forte quia carent habitibus, qui essent principia perfectionis in actibus suis ». Prosequitur enim n. 18. « Et licet istae moveantur quandoque scilicet intellectus in considerando, et voluntas in detestando, non tamen sequitur tristitia: quod etsi posset esse propter multas causas, propter hoc est quandoque, quia sicut intellectus conformatur parti sensitivae in nobis, ita et appetitus intellectivus appetitui sensitivo quantum ad faciliter condelectari et tristari. Cuius ergo appetitus sensitivus non est natus tristari vel dolere, eius voluntas non faciliter tristatur ». Ex quo infert Doctor: « Quod aliquis habet maximum actum Poenitentiae primo modo idest maximum actum vindicandi peccatum a se commissum, et tamen nullum affectum (tristitiae) vel modicum; et aliqui sine omni actu Poenitentiae primo modo, habent maximum effectum eiusdem rationis cum illo, qui natus est esse effectus Poenitentiae: et quod ille effectus sit maior, vel minor, bene est aliqua excellentia in ordine ad deletionem peccati: s. d. simpliciter maior est excellentia actus ad actum, ad quos actus sequitur hinc inde tristitia, quia plus delet meritorie peccatum actus causativus tristitiae, quam ipsa tristitia. » Ergo secundum Doctorem detestatio peccati, utpote causativa tristitiae, meritorie potest delere peccatum, esto per accidens nulla tristitia, vel modica sequatur. Neque enim verisimile est Deum, qui est Pater misericordiarum, et qui non vult mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat, requisivisse ad conversionem et vitam, id quod non est in libera potestate peccatoris, veluti hic dolor seu tristitia consequens actum detestationis. Ceterum ipsam detestationem esse necessariam, ratio naturalis haud obscure dictat, quando novum induit hominem, et mutat statum suum, nisi exuat veterem per displicentiam aliquam, et nisi aliquo modo prior status ipsi displiceat; alias enim nulla subest causa mutandi; imo vix possibile est mutare: nam natura et nostra et nostrorum affectuum est, ut tamdiu nobis haereant quae semel placuerunt, quamdiu nullo ab eis odio vel displicentia dimovemur; et si quae semel approbaverimus, ea tamdiu censemur probare, et firma ac rata esse velle, quamdiu non ea melius cogitantes reprobamus, aut retractamus. Ita Vega supra.

DICES 1: Sicut vere poenitens dolere debet, ita et pudere: at pudor ille non est Confessio, nec Satisfactio; ac subinde neque odium, nec detestatio, aut dolor: igitur ad Contritionem requiruntur plures actus, quam supra dicti. Insuper, poenitens non solum dolere debet, sed etiam gaudere, ut diximus agendo de Poenitentia virtute, ac subinde sicut Contritio dicitur dolor, etiam dici debet gaudium. — Respondet ad utrumque Seraphicus Doctor ibidem, « quod pudor consequitur ad dissensum voluntatis, secundum quod dissentit a peccato, tamquam a turpi; consequitur etiam gaudium, secundum quod ex illo dissensu sentit se elongari a peccato; immediatius autem consequitur passio, quae est dolor; nam ipse di-sensus vehemens a re quam nolimus esse, et tamen est, immediate dolorem generat; quia nempe est dissensus; quia vero est dissensus propter rem turpem, generat pudorem; quia vero per illum dolorem peccator elongatur ab ipsa re turpi et infesta, idcirco de peccato dolet, et de dolore gaudet.»

DICES 2: Dolor est dissensus ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt, ait S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15; sed Contritio est dissensio a peccatis, quae nobis volentibus accidunt: igitur, etc. — Respondet idem Seraphicus Doctor, quod peccatum est voluntarium quoad delectationem; sed non est voluntarium quoad rationem malitiae, et deformitatis, et poenae. « Si autem dixeris, dolorem Contritionis non tantum esse debere de deformitate, sed etiam de delectatione: Respondet, quod ut peccator debite doleat, sufficit, quod illud, de quo dolet, sit nolitum, pro tempore in quo dolet, non autem pro omni tempore.» Cetera, quae ad hanc difficultatem spectare possunt, iam soluta manent ex his, quae diximus de essentia Poenitentiae virtutis.

Conclusio secunda. — CONTRITIO MAGIS PROPRIE CONSISTIT IN DETESTATIONE SEU ODIO PECCATI, QUAM IN ALIIS ACTIBUS.

Probatur, quia Contritio est actus virtutis appetitivae: igitur est actus voluntatis quatenus detestatur peccatum. Patet antecedens; siquidem Contritio est actualis nolitio peccati; non absoluta, sed conditionalis, ac si poenitens diceret: si possibile esset, nollem me peccasse: sed illa nolitio nihil aliud est formaliter, quam ipsa peccati detestatio: igitur, etc. Nec obstat, quod Concilium Tridentinum, locis in priori Conclusione laudatis, ex aequo Contritionem appellet dolorem, ac detestationem peccati; haec enim debent accipi cum debita proportione, et secundum sensum accommodationis; ita quod Contritio essentialiter sit detestatio, dolor autem tantum concomitanter, seu causaliter; quia videlicet cum illa detestatio non sit aliud, quam velle non peccasse, ex quo sequitur dolor. quia dolor nihil aliud est, quam tristitia et afflictio, seu angustia quaedam, ex eo quod homo videt se fecisse quod fecisse nollet, idcirco illa detestatio necessario concomitantem aut subsequentem dolorem habet.

Confirmatur: in eo praecipue constituenda est Contritio, ex quo tamquam rivuli ex fonte emanant alii actus ad perfectam Contritionem desiderandi: sed illi omnes oriuntur ex ipsa peccati detestatione; ab ea namque provenit dolor, ut statim diximus; oritur etiam odium, si revera odium illud sit aliquid distinctum ab ipsa detestatione, quod utique non existimo: in voluntate enim circa bonum et malum sunt tantum illi actus, qui correspondent passionibus appetitus sensitivi: sed odium et detestatio correspondent eidem passioni, quae appellatur odium, nullusque Philosophorum hactenus dixisse videtur, odium et detestationem esse duas virtutes: ab ea pariter detestatione provenit voluntas non peccandi de cetero, et implendi ea, quae necessaria sunt ad obtinendam peccati remissionem; qui enim revera peccatum detestatur, habet animum illud amplius non admittendi, et applicandi ea omnia media, quae conducunt ad illius destructionem; ac subinde ea faciendi, quae necessaria sunt ad Absolutionem sacramentalem, sine qua, in re, vel in voto suscepta, non potest fieri peccati post Baptismum commissi remissio in nova Lege.

DICES 1: Si dolor consisteret essentialiter in detestatione et odio peccati, cum haec detestatio et illud odium sint perfectissime in Beatis, sequeretur pariter, quod in iis esset perfectissima Contritio: sed hoc dici nequit: igitur nec illud. — Distinguo maiorem: si in Beatis talis esset detestatio, quae vel concomitantem vel subsequentem haberet dolorem de peccatis, concedo: secus, nego. Et sic distincta minore, nego consequentiam. Duplex enim distingui potest peccati detestatio, una quidem generalis, quae diffunditur per omnes actus cuiuscumque virtutis, maxime vero caritatis, quae quatenus tendit in obiectum sibi conveniens, aversatur id omne, quod isti obiecto opponitur: alia vero specialis, quae maxime tendit in ipsius peccati vindictam et destructionem, quaeque non est aliud, quam ipsa formalis nolito positiva voluntatis, qua poenitens, si fieri posset, nollet peccasse, et dolet se peccasse; prior quidem potest esse in Beatis, non vero posterior.

DICES 2: In eo praecipue consistit Contritio, quod per se primo opponitur peccato, et illud destruit: sed id, quod per se primo opponitur peccato, non est illius detestatio, sed dolor, quo videlicet poenitens afficitur, cum dolet se Deum offendisse: igitur Contritio magis consistit in dolore de peccato, quam in ipsius odio, sive detestatione. Maior constat: nam sicut Poenitentia respicit peccatum sub ratione offensae vindicandae et puniendae, ac compensabilis per actus poenitentis, ita et eius actus principalis et primarius, qui est Contritio. Minor vero probatur: actus, quo homo vindicat peccatum, debet opponi illi actui, quo illud commisit: igitur sicut homo peccavit per delectationem illicitam, debet peccatum illud vindicare, et Deo satisfacere per actum ipsi delectationi oppositum: hic autem alius non potest esse, quam dolor; nam, inquit S. Augustinus, Serm. 7. De Tempore: Quando sic poenitens, ut tibi amarum sapiat in animo, quod ante dulce fuit in vita, et quod te prius oblectabat, ipsum te cruciat in mente, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dicis: Tibi soli peccavi. Igitur, etc. — Nego minorem: nam cum peccatum consistat in voluntaria aversione a Deo, primus Poenitentiae motus consistere debet in voluntaria hominis ad Deum conversione; ac subinde in odio et detestatione illius, quod a Deo avertat: quae utique detestatio nihil aliud est, quam ipsa nolitio, qua poenitens nollet se peccasse; quod cum fieri non possit, exinde exurgit dolor propter eiusmodi peccatum admissum. Hinc fateor equidem, quod dolor sit vindicta illicitae delectationis quatenus ille dolor sensualis est; non autem prout est omnino spiritualis, et quid consequens ex praefata nolitione.

Ex his itaque sequitur, illam peccati detestationem seu odium esse primarium ac potissimum Contritionis actum, a quo ceteri velut a radice pullulant: ex eo namque, quod homo peccatum execretur, inde dolet, quod illud admiserit, et movetur ad illud destruendum omnibus modis et mediis a Deo praescriptis; ac subinde ad quantocius frequentandam et faciendam sacramentalem Confessionem, qua possit eiusmodi peccati destructionem et veniam obtinere.

PETES: Utrum ad perfectam et integram Contritionem omnes isti actus detestationis, odii, doloris, et propositi non peccandi de cetero seorsim debeant elici? — Respondeo, non improbabile videri, quod sufficiat eos virtualiter in ipsa formali peccati detestatione contineri. Quod utique probatur: quia si quis ex illis actibus formaliter elicitus requireretur ad perfectam Contritionem, maxime propositum non peccandi de cetero: sed ad id sufficit, quod propositum istud virtualiter includatur in ipsa detestatione efficaci et perfecta; nam, inquit noster Vega lib. 13. De Iustificatione, cap. 31. Stare non potest, ut alicui displiceant praeterita delicta, quia offensa sunt Dei, si propositum sit offendendi Deum graviter, aut continuandi offensam aliquam ipsius lethalem. Et nullus perfecte resipiscit ab erratis praeteritis, aut vult mutare vitam priorem, quin habeat aliquam illius displicientiam: ita nemo perfectam habet prioris vitae displicentiam, quin eam actu vel virtute mutare intendat. Mutuo se actu vel virtute comitantur hi affectus. Et qui sic affectus est, ut vere doleat de patratis offensis, numquam eo perseverante dolore, novas admittit; imo eas pro viribus evitabit, et declinare assereret se cupere, si de ea re interrogetur. Quod satis est, ut dicatur habere propositum virtuale emendandi vitam. Et qui vere in futurum eas cavere proponit, numquam, eo stante proposito, in praeteritis sibi acquiescet, aut complacerebit, sed potius, si quis eum percontetur, dolere se dicet de illis admissis. Et quoniam vix aliquis communiter a peccatis vere resipiscit, nisi et detestetur illa, et ea proponat imposterum vitare, admonendi sunt omnes peccatores, cum excitantur ad poenitentiam, ut non solum priora peccata detestentur, et ab eorum, et quorumvis aliorum continuatione et repetitione se contineant, sed et omnia proponant deinceps pro sua virili cavere. Hucusque Vega. Et post pauca addit: cum his tamen omnibus stat separari posse ab invicem hos effectus, et stare potest detestatio praeteritae vitae sine proposito novam aliam inchoandi, et propositum novae vitae sine detestatione prioris. Unde et Patres tamquam duo distincta posuere: cessationem a peccatis, et eorum detestationem. Et experientia constat, nos sic aliquando meminisse praeteritorum, ut nihil prorsus de futuris cogitemus: et contra, sic futura prospicere, ut praeteritorum nulla mentem subeat recordatio. Et hoc ipsum in affectu multo magis potest contingere. Et sive contingat, sive non, de hoc uno modo disputamus, an detestatio admissorum delictorum sufficere possit ad veniam, sine proposito formali numquam amplius peccandi, sicut ex consensu omnium Catholicorum, proximo capitulo ostendimus non sufficere hoc propositum, sine detestatione praeteritorum. Et quidem prosequitur idem Auctor quamquam commemoratam viam, ut communem, ita etiam tutissimam, et populis semper inculcandam arbitror, tamen dum latius mecum reputo divitias divinae in nos misericordiae, dubitare non possum, quin etiam aliquando ad solam peccati admissi compunctionem iustificentur peccatores. Haec ille. Probat autem hanc piam opinionem exemplo Davidis, qui mox iustificatus est, ut ex corde dixit 2. Reg. cap. 12. n. 13. Peccavi Domino. Statim enim audivit: Dominus quoque transtulit peccatum tuum. Ubi nulla fit mentio propositi emendationis. Et alia plura exempla similia reperies in Scriptura sacra, quae ibidem adducit Vega in confirmationem suae et nostrae opinionis. Quod si numquam, inquit ille, Deus ad quantumcumque compunctionem peccatoris peccata dimitteret, nisi actu adsit propositum imposterum cavendi peccatum, meminisset Scriptura et huius quoque propositi in illis, quos dicit per suam poenitentiam iustificatos. Cur enim potius detestationis, quam propositi cessandi a peccatis recordata esset, si utrumque ex aequo requiritur, et neutrum sine altero sufficit? Ita Vega.

DICES: Propositum virtuale non peccandi de cetero nihil est aliud, quam odium ipsum et detestatio peccati: sed Concilium Tridentinum praeter dolorem, detestationem, et odium peccati, requirit votum ac propositum non peccandi de cetero, et implendi ea, quae necessaria sunt ad consequendam sacramentalem Absolutionem: igitur ex mente Concilii Tridentini, non sufficit propositum virtuale, sed formale et actuale requiritur. — Respondeo, idcirco Concilium Tridentinum detestationi peccati coniungere propositum emendationis, ut significaret non sufficere ad perfectam Contritionem quamcumque simplicem displicentiam peccatorum, sed necessariam esse detestationem efficacem, ex qua si peccata futura occurrerent, et tempus congruum non deesset, illico voluntas prosiliret in affectum imposterum non peccandi. Quod autem hoc sufficiat, et propositum non peccandi de cetero virtualiter includatur in voluntate detestante ac excludente peccatum, colligitur ex eodem Concilio: tum quia Sess. 14. cap. 4. loquens de Contritione imperfecta, quae Attritio dicitur, ait: Si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae, declarat (sancta Synodus) non solum non facere hominem hypocritam, et magis peccatorem; verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat. Quibus verbis id quod vocaverat propositum non peccandi, cum generatim Contritionem describeret, hic appellat exclusionem voluntatis peccandi, quo significat, eum, qui detestatur peccatum sincere et efficaciter ita esse affectum, ut si interrogaretur, an vellet rursum peccare, testaretur se potius velle millies vitam profundere, quam Deum offendere mortaliter; qui utique affectus alius non est, quam virtuale propositum non peccandi de cetero: tum quia, ibidem Concilium non solum requirit propositum emendationis, sed etiam Confessionis et Satisfactionis; imo etiam et actum spei: sed ad veram et perfectam Contritionem non requiritur votum explicitum Confessionis, nec formalis actus spei: igitur nec votum explicitum emendationis. — Haec omnia efficaciter confirmat Vega his verbis: « Potest contingere aliquos peccatores subita morte sic preveniri, ut meminisse quidem possent peccatorum, quae admiserunt, et de eis dolentes, et clamantes: Domine miserere, moriantur: antequam quidquam de futuris cogitare vel statuere potuerint. Numquid igitur et hi venia carebunt? quid rigidius? quid durius? quid inclementius dici potest? Equidem Deus omnes confugientes ad se obviis manibus excipit, neminem facientem quod in se est despicit, sub ipso mortis articulo cunctis ad se conversis veniam impertitur. Neque de latrone illo felici, qui apud Christum in cruce pendentem, sub ipsa morte veniam invenit, alia in Evangelistis legimus, quam quae illum testentur, et priorem suam vitam aversatum, et ad Christum humiliter recurrisse, et ipsius misericordiam orasse. Nonne etiam ad absolutionem sacramentalem satis sunt quandoque signa certa doloris de peccatis? Absolvi profecto possunt et debent peccatores, qui articulo mortis praeventi confiteri nequeunt sua peccata, si explicuerint saltem in specie aliquod peccatum, et signis exterioribus dolorem suum interiorem indicant, etiamsi nullo signo declarent quid in futurum proponant. Neque differenda est aliquo modo pro hoc Absolutio ». Hucusque Vega.

Conclusio tertia. — UT CONTRITIO SIT PERFECTA, ET VERE PECCATI REMISSIONEM MEREATUR EXTRA SACRAMENTUM, DEBET DETESTARI PECCATUM EX AFFECTU CARITATIS, ET HABERE CARITATIS ACTUM FORMALITER, AUT SALTEM VIRTUALITER, VEL AB EA IMPERARI. Haec Conclusio duabus maxime partibus constat.

Quarum prima, nempe quod ut Contritio sit perfecta et remissiva peccati extra Sacramentum, debeat effici propter Deum offensum, et habere annexum votum suscipiendi Sacramentum, communis est apud Doctores Catholicos: siquidem Contritio perfecta in hoc ab imperfecta discrepat. quod haec, quae dicitur Attritio, non tendat in Deum propter se, et quatenus summum in se bonum est, sed quatenus est nobis bonus, seu prout est nostra ultima felicitas, a cuius consecutione removet peccatum, quod detestamur: haec vero tendat in Deum diligendum propter se, seu quatenus est infinita bonitas, ac summe amabilis, et prout a caritate attingitur. (Quod utique docet Concilium Trident., Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Docet praeterea (sancta Synodus) etsi Contritionem hanc aliquando caritate perfectam esse contingat, hominemque Deo reconciliari, prius quam hoc Sacramentum actu suscipiatur, ipsam nihilominus reconciliationem ipsi Contritionis sine Sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. Illam vero contritionem imperfectam, quae Attritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et purgatorum metu communiter concipitur, etc. Quibus verbis Concilium in hoc distinguit Contritionem perfectam ab imperfecta, quod illa dicatur caritate perfici: quod utique non fit aliter, nisi quia huius Contritionis actus vel est formalis actus caritatis, vel saltem eum habet annexum, aut virtualiter eum continet, ac peccatum detestatur quatenus est offensivum Dei summe diligibilis; sicque saltem mediate tendit in Deum, prout est obiectum caritatis: contritio vero imperfecta, seu Attritio, detestatur peccatum, vel propter illius turpitudinem, vel propter malum gehennae, vel quoniam removet a possessione Dei, quatenus nostrum summum bonum est, nostraque beatitudo: sicque non tendit in Deum ex motivo caritatis, et ex affectu amicitiae, sed dumtaxat concupiscentiae: qui quidem affectus licet in se vitiosus non sit, ut definit Concilium ibidem, tamen extra Sacramentum iustificare non potest, quemadmodum Contritio perfecta.

Maior est difficultas de secunda parte huius Conclusionis, nempe quod Contritionis actus debeat elici a virtute caritatis, aut habere formalem caritatis actum sibi annexum, vel saltem eum virtualiter continere. Circa cuius assertionis determinationem triplex apparet Auctorum sententia. Probabilior autem nobis videtur ea, quae asserit, Contritionem posse simul esse actum detestationis peccati, et amoris Dei super omnia, ita quod simul sit formalis amor Dei, et formale odium peccati. Nec id mirum videri debet, quippe cum eiusdem virtutis sit velle alicui bonum, et nolle ipsi malum, puta velle Petro sanitatem integram, et nolle ei infirmitatem aliquam etiam minimam: at velle bonum aliquod Deo, quatenus ipsi bonum est, puta quod sit infinitus, aeternus, etc. quodque ab omnibus creaturis glorificetur et honoretur, est formalis actus virtutis caritatis; igitur similiter nolle Deo malum, qua ipsius offensum est, erit formalis actus virtutis caritatis; ac subinde detestari peccatum, quatenus est malum Dei extrinsecum et ipsius offensivum, poterit esse formalis actus caritatis, et ab ea elicitus. Quod utique confirmatur: nam formaliter amare Deum nihil aliud est, quam optare ipsi bonum aliquod positivum, quatenus ipsius bonum est; ac subinde velle ab eo removeri id omne, quod habet rationem mali in ordine ad ipsum; siquidem frequenter carentia et remotio alicuius mali, longe optabilior est, quam bonum aliquod positivum; et consequenter idem actus amoris Dei poterit simul esse odium peccati, et habere pro obiecto formali motivo tum peccati deformitatem et malitiam, tum bonitatem divinam, quae extrinsece ab eiusmodi malitia velut inficitur.

Confirmari potest haec veritas illis omnibus Scripturae sacrae ac SS. Patrum oraculis, quibus peccati remissio maxime caritati tribuitur. Sic Lucae 7. Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Ubi sermo est de S. Magdalena, quae stans retro secus pedes Domini lacrimis rigabat pedes eius, et capillis capitis sui tergebat, testabaturque summum de peccatis admissis animi dolorem et Contritionem; nihilominus ipsius dilectioni et caritati tribuitur peccatorum remissio, ut signum sit eiusmodi peccati detestationem eamdem fuisse cum actu caritatis et amoris Dei. Sic pariter Prov. 10. Universa delicta operit caritas. Et 1. Petri 4. Caritas operit multitudinem peccatorum. Et 1. Ioann. 3. Nos scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus Fratres... qui non diligit, manet in morte. Ubi Scriptura non loquitur de habitu, sed de actu caritatis; siquidem in illis locis hortatur nos ad actum caritatis exercendum cum auxiliis actualibus, quatenus scilicet eius intuitu Deus nobis peccatorum remissionem quae fit per gratiam seu caritatem habitualem largiatur. Unde S. Chrysostomus, Hom. 7. in 2. ad Timoth. post medium: Sicut ignis ubi silvam occupaverit, omnia purgare consuevit, ita et caritatis fervor quocumque inciderit, omnia perimit, atque perrumpit, quae divinam segetem demoluntur, emundatque humum suscipiendis atque fovendis alte seminibus. Pergit: Ubi caritas est, omnia sublata sunt mala. Et infra: Plenitudo legis est caritas: cuncta nempe scelera, quae pacem perturbant, ubi caritas fuerit, solvuntur.

Hinc S. Augustinus, Serm. 7. De tempore, ait: Poenitentiam certam non facit, nisi odium peccati, et amor Dei: hoc est odium peccati, quod ex motivo caritatis procedit; nam quod S. Augustinus ibi per amorem Dei non intelligat actum dilectionis ab ipsa Contritione distinctum, apparet ex verbis sequentibus. subiungit enim: Quando sic poenitens, ut tibi amaram sapiat in animo, quod ante dulce fuit in vita, et quod te prius oblectabat in corpore, ipsum te cruciat in mente, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dicis: Tibi soli peccavi..... Ista est filioli, vera Poenitentia, quando sic convertitur quis, ut non revertatur, quando sic poenitet, ut non repetat. Constat autem, quod ad efficiendam huiusmodi conversionem, sufficiat vera Contritio ex parte caritatis, absque ulteriori actu distincto dilectionis Dei super omnia. Quam utique S. Doctoris sententiam sic interpretari et confirmare videtur Auctor De vera et falsa Poenit., cap. 17. cum ait: Quem vero poenitet, oportet non solum timere Deum iudicem, sed et iustum diligere; non timeatur pro poena, sed ametur pro gloria: debet enim dolere de crimine, et de omni eius praedicta varietate: quod quoniam vix licet, de eius salute Augustinus potuit dubitare, etc. Quibus posterioribus verbis significat actum amoris et dilectionis Dei, quem requirit ad veram Poenitentiam, eumdem esse cum dolore seu detestatione peccati; quippe cum dolorem ipsum dicat sufficere ad salutem.

Dices: Idem S. Augustinus, lib. 2. Contra Cresconium, cap. 2. ostendit non posse mundari quemquam, quantumvis plures exerceat Contritionis actus, nisi pariter eliciat actum caritatis: Ideo, inquit Donatistas alloquens, vobis non ridentur mundari, cum ad nos a vobis transeunt, quia non denuo baptizantur, quasi solo Baptismo, quem repeti non oportet, cum idem atque unus est, homines ab errore mundentur. Cuius contrarium ut evinceat, statim subdit: Mundantur et verbo veritatis ab illo, qui ait Ioann. 15. Iam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis: Mundantur, et sacrificio contriti cordis ab illo, de quo dictum est. Psalm. 50. Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum, et humiliatum, Deus, non spernit. Mundantur, et eleemosynis ab eo, qui ait: Lucae 11. Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Mundantur ipsa, quae supereminet omnibus, caritate ab illo, qui per Apostolum Petrum dixit: Caritas cooperit multitudinem peccatorum: quae una si adsit, omnia illa recta fiunt; si autem desit illa, omnia frustra fiunt. Igitur ex S. Augustino actus caritatis et Contritionis sunt distincti.

Nego consequentiam: siquidem non satis constat ex praefatis verbis, de qua caritate locutus fuerit S. Augustinus, utrum de actuali, an vero de habituali; nam continuo subiungit: « Haec vero (Caritas) unde sit, audi docentem Apostolum: Caritas, inquit, Dei diffusa est in cordibus nostris, etc. Unde merito creduntur, qui extra Ecclesiam Baptismum Ecclesiae perceperunt, non habere Spiritum sanctum, nisi cum ipsi Ecclesiae in vinculo pacis per connexionem caritatis adhaerescunt ». Ubi non obscure significat, se sermonem instituere de caritate habituali, et gratia sanctificante, quam propter defectionem ab Ecclesia habere non possunt adulti, qui Baptismum Ecclesiae extra Ecclesiam percipiunt.

Adde quod etiamsi S. Augustinus loquatur de caritate actuali, nihil tamen ex eo evincitur contra nostram assertionem; ultro namque fatemur sacrificium contriti cordis, nisi vel sit formalis actus caritatis, vel saltem virtualiter eum continens, et in idem obiectum caritatis tendens, nihil prodesse.

URGEBIS: Si actus Contritionis non sit distinctus ab actu formali amoris Dei, consequens est, vel quod sit idem formalis actus amoris, vel quod ipsum virtualiter contineat: sed neutrum dici potest; quia actus detestationis est recessus a peccato tamquam malorum omnium maximo: actus autem amoris est accessus ad Deum tamquam bonorum omnium optimum: at accessus et recessus illi sunt duo actus distincti: igitur, etc. Secundum etiam dici non potest; nam actus caritatis est omnium perfectissimus: igitur non potest includi virtualiter in actu Contritionis, qui minorem habet perfectionem, nam continens virtualiter nobilius est contento. — NEGO minorem: et ad primam eius probationem dico, eumdem actum amoris esse simul saltem virtualiter et aequivalenter accessum ad Deum, ut summum bonum, ac recessum a peccato, sicut et idem actus Contritionis, qui formaliter est recessus a peccato, et detestatio illius, et saltem virtualiter ac aequivalenter est accessus ad bonitatem divinam; quia videlicet ratione eiusdem motivi, unus horum motuum necessario ex alio sequitur, si uterque circa idem obiectum formale et terminativum occupetur: nam eo ipso, quo quis detestatur peccatum propter Deum summe diligibilem, etiam Deum diligit, sicut e converso aliquis detestatur peccatum saltem virtualiter, dum in Deum, ut summe diligibilem propter se, tendit actu et affectu amoris. Unde idem actus est simul prosecutio et fuga, accessus et recessus, quia fieri non potest, ut quis accedat ad Deum per actum dilectionis et caritatis, quin recedat et fugiat a peccato, quod ipsi maxime adversatur. Ad secundam probationem dico, Contritionem non esse actum imperfectiorem ipso actu caritatis; quippe cum ex dictis, ipse sit actus amoris, quamvis non ita explicitus, ac si tenderet in Deum per modum prosecutionis. Hinc actus Contritionis et caritatis solum videntur differre, quantum ad modum tendendi in Deum; quia actus caritatis tendit in Deum per modum prosecutionis, et quatenus obiicitur ut summum bonum, et summe diligibile; actus vero Contritionis tendit in Deum, quatenus propter ipsum fugit ac detestatur peccatum, prout ipsi opponitur; sicque actus caritatis immediate terminatur ad Deum, ut summum bonum, mediate vero ad peccatum, quod detestatur, quatenus ipsi summo bono oppositum: actus vero Contritionis immediate terminatur ad peccatum detestandum, et mediate ad summam Dei bonitatem, propter quam peccatum adversatur. Unde fit, quod actus Contritionis ab actu caritatis solum discrepet penes diversam tendentiam in idem obiectum, et secundum distinctam eiusdem obiecti connotationem mediatam vel immediatam. Cum enim illa duo obiecta sint ita connexa, scilicet Deus ut summum bonum et summe amabile, et peccatum ut summe odibile, quod unum sit aliquo modo propter aliud, inde fit, quod uno et simplici actu utrumque obiectum possit attingi. Quapropter Contritio dici potest amor Dei per modum fugae; quia non est sola prosecutio divinae bonitatis, sed simul fuga peccati, quatenus offensivi Dei. Et consequenter constat secunda pars nostrae assertionis, nempe quod Contritio caritate perfecta possit esse actus formalis caritatis.

Apparet etiam tertia pars, videlicet quod Contritio necessario debeat esse actus aut elicitus mediante habitu caritatis dum elicitur ab homine iustificato; aut saltem a caritate imperatus. quando videlicet illa peccati detestatio habet actum caritatis specialiter sibi adiunctum; ita quod ad eiusmodi detestationem non sufficiat, quod fiat ex motivo obedientiae, aut Religionis, aut Poenitentiae, sed necessario fieri debeat ex motivo caritatis: tum quia, ut diximus ex Concilio Tridentino, ut Contritio sit iustificativa extra Sacramentum, debet esse caritate perfecta, hoc est, fieri propter motivum caritatis, vel ab ipsa caritate elici: tum quia non fit praecise peccati remissio sine dilectione Dei, ut diximus ex Scriptura sacra; ac subinde illa Contritio debet esse elicita a caritate, vel ab ea imperata.

Haec omnia confirmat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. ubi docet Poenitentiam ab amore Dei exordium sumere; ait enim de Poenitentibus: Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia, et adiuti... a divinae iustitiae timore, quo utiliter concutiuntur ad considerandam Dei misericordiam se convertendo, in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, etc. Quibus verbis docet Concilium veram Contritionem debere necessario oriri ex amore Dei; nam per eam homo disponitur ultimo ad gratiam sanctificantem, per quam constituitur in civitate Dei: nullus autem pertinet ad civitatem Dei, nisi per amorem Dei usque ad contemptum sui, ut docet S. Augustinus, lib. 14. De Civitate, cap. ult. Igitur Contritio necessario debet amorem vel praesupponere, vel habere annexum. si non formaliter, saltem imperative, hoc est, si non praesupponat, vel non habeat annexum formalem actum amoris, saltem a caritate et amore Dei debet imperari. Contritio enim est detestatio peccatorum propter Deum, ac subinde necessario praesupponere debet aliquem actum voluntatis circa Deum: sed non est intelligibilis alius actus praeter amorem; ex eo enim quod Deum amamus, detestamur offensam ipsi irrogatam: igitur cum Contritio includat odium peccatorum propter Deum, necessario fieri debet ab amore, et elici ex motivo caritatis.

DICES: Si dilectio Dei necessaria sit ad veram Contritionem, igitur superflua est Contritio ad remissionem peccati. Consequentia patet: nam, ut iam pluries diximus, actus caritatis sufficit ad iustificationem et peccati remissionem: ergo dum praecedit Contritionem, revera confert ad remissionem peccati, et sic nihil remittendum relinquit Contritioni. — NEGO consequentiam: vel enim actus Contritionis est idem cum actu amoris Dei, vel eum habet annexum. Si primum, Contritio non est inutilis ad iustificationem; quippe cum ipsa sit ad eam ultima dispositio. Si autem solum actum amoris habeat annexum, ita quod actus detestationis peccatorum praecedat, ac postmodum sequatur actus dilectionis, aut viceversa, non potest fieri plena peccatorum remissio extra Sacramentum, donec uterque actus fuerit elicitus: quando enim quis recordatur peccatorum, non sufficit sola dilectio Dei absque Poenitentia actuali, neque fieri potest, ut quis Deum diligat, et recordetur se Deum offendisse, quin illico detestetur illam offensam: sicque Deum amando dolet, quod eum offenderit, et dolendo Deum impensius diligit.