Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

IAM satis superque constat, Satisfactionem esse partem integralem Sacramenti Poenitentiae: primam quidem ordine intentionis: postremam vero ordine executionis. Est, inquam, prima ordine intentionis; idcirco namque Poenitentiam usurpamus, ut Deo faciamus satis per debitum dolorem et poenam convenientem. Hinc S. Isidorus, lib. 6. Originum, cap. ult. ait: Poenitentiam appellari quasi poenitentiam, eo quod homo se puniat poenitendo: nihil enim aliud agunt, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod multi fecerunt, impunitum esse non sinant. Et Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 19. ait, Poenitentiam derivari a poena: Poenitere, inquit, est poenam tenere, ut semper puniat in se ulciscendo, quod commisit peccando: poenam enim proprie dicitur laesio, quae punit et vindicat quod quisque commisit. Ille igitur poenam tenet, qui semper punit, quod commisisse dolet. Nam, inquit S. Augustinus, lib. 50. Homiliarum, Homil. 50. non sufficit poenitenti mores in melius commutare, et a malis recedere, nisi et de iis, quae male facta sunt, satisfiat Domino per poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium. Nullus siquidem poenae debitae gravioris accipiet veniam, nisi qualemcumque, etsi minor est, quam debet, solverit poenam. Quoniam vero Satisfactio posterior est ordine executionis, et nonnisi post receptam sacramentalem Absolutionem solet impleri, de ipsa postremo loco agendum est.

Porro Satisfactionis nomen, est vox aequivoca: interdum enim significat omnem illam actionem, qua quis facit satis, quantum debet, sive solvendo debitum, sive respondendo de se conceptae expectationi, sive denique reddendo sufficientem rationem eorum, de quibus rogatur: quo posteriori sensu S. Petrus monet Epist. 1. cap. 3. Parati semper ad Satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea, quae in vobis est spe. Aliquando sumitur pro ea actione, qua quis se excusat, atque defendit: quo sensu S. Ambrosius supra: Lacrimas Petri lego, Satisfactionem non lego: ubi signatur excusatio, atque defensio nomine Satisfactionis, ut probant sequentia haec verba: Quod deleri non potest, ablui potest. Aliquando strictius sumitur pro ea omni actione, qua compensamus sive damnum illatum, sive iniuriam personae factam. Denique aliquando sumitur pro ea sola actione, qua compensatur, sive aequalitas redditur propter iniuriam personae illatam: quae est propria illius acceptio. Nam Satisfactio proprie distinguitur a restitutione, quod haec sit in rebus, illa in actionibus. Compensatio facta ad iniuriam peccato illatam compensandam proprie est Satisfactio, fitque per opera afflictiva, idest. quibus ipsi nos affligimus, castigamus, punimus, propter iniuriam, offensamque a nobis Deo factam, et ablatum honorem et obsequium, quod ei debebamus impendere, nec impendimus; quamvis enim peccator nihil possit a Deo subtrahere: tamen quantum in se est, aliquid subtrahit, dum ab eo per affectum avertitur, et convertitur ad creaturas. — Insuper, Satisfactio sumpta pro compensatione iniuriae per peccatum illatae considerari potest tripliciter: nempe vel per respectum ad Deum, vel per respectum ad Ecclesiam, vel per respectum ad proximum: contingit enim interdum, quod per peccatum iniuria fiat Deo, ut maxime contingit in peccatis internis: vel quod istud vergat in Ecclesiae scandalum, et praeiudicium: vel denique in damnum proximi. — Denique, iniuria Deo illata potest compensari, vel ratione culpae, vel ratione poenae. Compensatur ratione culpae per Contritionem, et Absolutionem sacramentalem, per quas peccator mundatur a peccatis, et in Dei gratiam et amicitiam restituitur; compensatur vero ratione poenae, dum poena temporalis peccato debita post remissam culpam per aliam poenam, aut quidpiam aliud exolvitur.

Hic autem sermo est maxime de Satisfactione per respectum ad Deum, et ad Ecclesiam; unde nobis incumbit determinandum hoc in Articulo: primo, utrum: secundo, per quid: tertio, quomodo homo possit Deo pro admissa peccato debite satisfacere. Postremo nobis agendum erit de Satisfactione, quae fiebat in ordine ad resarciendam iniuriam Ecclesiae per peccatum illatam, et expiandum ingestum scandalum.

NOTANDUM 1. Satisfactionem esse actionem, qua reparatur inaequalitas orta ex iniuria alteri illata; in quo distinguitur a restitutione, per quam reparatur inaequalitas orta ex re aliena ablata, invito domino, et a Satispassione, quae est perpassio quaedam poenae ab alio praescriptae et inflictae. Unde reus, dum patitur sibi praescriptas a Iudice poenas, non tam satisfacit, quam satisfatitur. Cum autem peccator Deum offendens, duplicem faciat inaequalitatem: unam, qua constituit in creatura suum ultimum finem, ex qua incurrit reatum poenae aeternae; alteram, qua nimis indulget propriae voluntati, et voluptati, delectationem inordinatam percipiens in possessione et fruitione creaturae; prima inaequalitas removetur vel per Contritionem, vel per Attritionem cum Sacramento Poenitentiae: secunda vero etiam remanet restituenda per debitam Satisfactionem.

NOTANDUM 2. Quod Satisfactio in genere sit debiti solutio; quae definitur a Doctore Subtili, in 1. dist. 3. num. 4. Redditio voluntaria aequivalentis, alias indebiti: cuius definitionis particulares ibidem explicat Doctor. Primo, dicitur redditio, tum ut distinguatur a simplici donatione; quia redditio non est simplex donatio, sed debiti solutio: tum etiam ut significetur, Satisfactionem esse actum iustitiae, et ad alterum; quia proprie nullus sibi aliquid reddit. Secundo, dicitur voluntaria: tum, quia est actus virtutis iustitiae: omnis autem actus virtutis moralis debet esse voluntarius: tum etiam quia omnis redditio, quae non est voluntaria, magis est satispassio, quam satisfactio. Tertio, aequivalentis, quod enim per Satisfactionem redditur, debet quandam habere aequalitatem cum debito, idque vel secundum proportionem geometricam, qua ex iustitia distributiva maior debetur satisfactio digniori personae laesae, quam minus dignae; vel secundum proportionem arithmeticam, qua ex iustitia commutativa tantum datur pro tanto, v. g. centum aurei solvuntur pro totidem debitis. Quando autem aliqua Satisfactio has omnes conditiones habet, dicitur perfecta; quando deest aequalitas, dicitur de congruo, quia creditor non tenetur illam acceptare ex iustitia, sed dumtaxat ex liberalitate et congruentia; quando vero fit ad aequalitatem, sed ex bonis a creditore concessis, dicitur ex condigno, quia licet id quod redditur sit ex gratia creditoris, tamen revera pretium redditum aequivalet debito.

NOTANDUM 3. Satisfactionem pro peccatis generatim distingui duplicem; nimirum Sacramentalem, et non Sacramentalem. Prior ex Conc. Trid., Sess. 14. cap. 8. est actio, per quam in Sacramento Poenitentiae retribuimus Deo compensationem aliquam pro peccatis, iuxta praescriptum et sententiam Sacerdotis. Posterior vero est actio, per quam homo conatur satisfacere Deo pro peccatis in eum commissis, sibi ipsi poenas praescribendo, vel ab Ecclesia iniunctas animo constanti tolerando. Utraque definitur a Doctore, dist. 15. q. 1. num. 11. sic: Satisfactio est operatio exterior laboriosa, vel poenalis, voluntarie sumpta, ad puniendum peccatum commissum a se, et hoc ad placandum divinam offensam; vel est passio, seu poena voluntarie tolerata in ordine praedicto.

Porro hic de utraque loquimur, inquirentes utrum necesse sit, et utile, Deo satisfacere pro peccatis. Negativam partem tuentur Lutherani et Calvinistae cum eorum haeresiarchis: nam Lutherus pluribi, sed maxime Serm. De Indulgentiis, habito anno 1518, asserit ex nulla Scriptura colligi posse quod divina iustitia Poenitentiam, sive Satisfactionem a peccatore exigat, et poenas medicativas et satisfactorias esse humanum commentum atque nugamentum. Et lib. De Captivitate Babylonica, loquens de Catholicis, sic ait: « Eos non intelligere, quid sit vera Satisfactio, et eam sic extollere, ut fidei in Christum non relinquant locum, miserrime excarnificatis populorum conscientiis, alio currente Romam, alio huc, alio illuc: illo in Carthusiam, alio in alium locum: illo virgis se flagellante, alio corpus suum vigiliis et ieiuniis occidente: quae monstra tibi debemus, Romana Sedes, totum mundum eo perdidisti, arbitratur se posse Deo per opera pro peccatis satisfacere, cui sola fide satisfit ».

Idem sentiunt eius Sectatores. Melanethon in Apolog. Kemnitius in examine Concilii Tridentini, ad c. 8. Idem pariter Calvinus, lib. 3. Instit., cap. 1. a num. 25. usque ad 30. ubi cum plurima virulento ore dicteria in Theologiae Doctores blaterasset, quod Satisfactionem pro peccatis propugnent, dicit num. 27. Nunc tibi pestilentes eorum moenia prope, quia Dei in primo peccatorum remissione solum operari, si postea ceciderimus ad secundam veniam impetrandam opera nostra cooperari: haec si locum habeant, anne quae Christo superius sunt attributa, illi salva manent? Immense quantum haec differunt, iniquitates nostras positas esse in Christo, ut in ipso expiarentur, et nostris operibus expiari: Christum esse propitiationem pro peccatis nostris, et Deum operibus propitiandum. Et n. 28. ostendens Satisfactionem pro omnibus peccatis esse impossibilem, ait: Quem ergo satisfaciendi existimant invenire in tanto peccatorum cumulo? si unius diei esset Satisfactio peccati unius, dum illam meditantur, pluribus se involvunt: quando diem nullum praeterit iustissimus quisque, quae non aliquoties labitur. Ad eorum vero Satisfactionis dum se accingent, numerosa, vel potius innumera accumulabunt. Iam praecisa est satisfaciendo fiducia, quid morantur? quomodo adhuc de satisfaciendo cogitare audent?

Adversus quos omnes errores duo statuenda sunt in hac Quaestione: primum, quod Satisfactio pro peccatis sit necessaria: secundum, quod sit utilis ad remissionem poenae aeternae, et temporalis post remissam culpam peccatis debitae.

Conclusio prima. — REVERA NECESSARIUM EST HOMINI PER OPERA BONA ET AFFLICTIVA DEO SATISFACERE PRO PECCATIS.

Constat haec veritas, ac firmatur innumeris Scripturae oraculis, quibus SS. Prophetae et Apostoli homines hortantur ad expianda sua peccata per opera meritoria et satisfactoria. Sic Daniel, cap. 4. monebat Nabuchodonosor: Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum. Sic Matth. 3. S. Ioannes Baptista Sadducaeos et Pharisaeos venientes ad Baptismum suum, alloquens, dicebat: Progenies viperarum, quis demonstrabit vobis fugere a ventura ira? facite ergo fructus dignos Poenitentiae. Et Actor. 26. Apostoli Iudaeis et Gentibus annuntiabant, ut Poenitentiam agerent et converterentur ad Deum, digna Poenitentiae opera facientes. Alia his similia sunt sacrae Scripturae, tam veteris, quam novi Testamenti oracula, in quibus praeter conversionem mentis et vitae novitatem, exiguntur opera satisfactoria et afflictiva, qualia sunt ieiunium, fletus, planctus, et poenitentes monentur se vestire sacco, cooperire capita sua cinere, membra sua mortificare.

Quam utique veritatem variis rationibus probat Concilium Tridentinum, Sess. 14. c. 8. « Maxime, inquit, quia divinam clementiam decet, ne ita nobis absque ulla Satisfactione peccata dimittantur, ut, occasione accepta, peccata leviora putantes, vel iniurii et contumeliosi Spiritui sancto, in graviora labamur, thesaurizantes nobis iram in die irae. Proculdubio enim magnopere a peccato revocant, et quasi fraeno quodam coercent hae satisfactoriae poenae, cautioresque et vigilantiores in futurum poenitentes efficiunt, medentur quoque peccatorum reliquiis, et vitiosos habitus, male vivendo comparatos, contrariis virtutum actionibus tollunt. Neque vero securior ulla via in Ecclesia Dei unquam existimata fuit ad amovendam imminentem a Domino poenam, quam ut haec Poenitentiae opera homines cum vero animi dolore frequentent. Accedit ad haec, quod dum satisfaciendo patimur pro peccatis, Christo Iesu, qui pro peccatis nostris satisfecit, ex quo omnis nostra sufficientia est, conformes efficimur, certissimam quoque inde arrham habentes, quod si compatimur, et conglorificabimur. Neque vero ita nostra est satisfactio haec, quam pro peccatis nostris exsolvimus ut non sit per Christum Iesum; nam qui ex nobis, tamquam ex nobis, nihil possumus, eo cooperante, qui nos confortat, omnia possumus: ita non habet homo unde glorietur, sed omnis gloriatio nostra in Christo est, in quo vivimus, in quo meremur, in quo satisfacimus, facientes fructus dignos Poenitentiae, qui ex illo vim habent, ab illo offeruntur Patri, et per illum acceptantur a Patre. Debent ergo Sacerdotes Domini, quantum spiritus et prudentia suggesserit, pro qualitate criminum, et poenitentium facultate, salutares et convenientes Satisfactiones iniungere, ne si forte peccatis conniveant, et indulgentius cum poenitentibus agant, levissima quaedam opera pro gravissimis delictis iniungendo, alienorum peccatorum participes efficiantur. Habeant autem prae oculis, ut Satisfactio, quam imponunt, non sit tantum ad novae vitae custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum peccatorum vindictam et castigationem; nam claves Sacerdotum non ad solvendum dumtaxat, sed et ad ligandum concessas, etiam antiqui Patres et credunt, et docent. Nec propterea existimarunt, Sacramentum Poenitentiae esse forum irae, vel poenarum; sicut nemo unquam catholicus sensit, ex eiusmodi nostris Satisfactionibus vim meriti et Satisfactionis Domini nostri Iesu Christi vel obscurari, vel aliqua ex parte imminui; quod dum Novatores intelligere nolunt, ita optimam Poenitentiam novam vitam esse docent, ut omnem Satisfactionis vim, et usum tollant ». Ita Concilium, quibus omnibus non solum necessitatem, sed et utilitatem Satisfactionis commendat: primo, quia a peccato revocat: secundo, quia Dominum nobis iratum placat et conciliat: tertio, quia Christi Domini Passionis meritum nobis comparat, nosque Christo patienti conformes efficit: quarto, quia cum Christo, ac per Christum Deo Patri oblata, ipsius in nos misericordiam provocat: quinto, quia non est tantum ad novae vitae custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum peccatorum vindictam et castigationem.

Idem probatur ex constanti ac perpetua Ecclesiae praxi, ut colligere licet ex Tertulliano. De Poenit., cap. 9. ubi ait: « Huius igitur Poenitentiae secundae, et unius, quanto in arcto negotium est, tanto operosior probatio est; ut non sola conscientia praeferatur, aliquo etiam actu administretur. Is actus, qui magis graeco vocabulo exprimitur, et frequentatur, exomologesis est, qua delictum Domino nostrum confitemur, non quidem ut ignaro, sed quatenus satisfactio Confessione disponitur, Confessione Poenitentia nascitur, Poenitentia Deus mitigatur. Itaque exomologesis prosternendi et humiliandi hominis disciplina est, conversionem iniungens, misericordiae illicem. De ipso quoque habitu, atque victu mandat, sacco, et cineri incubare, corpus sordibus obscurare, animum maeroribus deiicere, illa per quae peccavit tristi tractione mutare: ceterum pastum, et potum pura non nosse, non ventris scilicet, sed animae causa, plerumque vero ieiuniis preces alere, ingemiscere, lacrimari, et mugire dies noctesque ad Dominum Deum tuum, Presbyteris advolvi, et charis Dei adgeniculari, omnibus fratribus legationes deprecationis suae iniungere. Haec omnia exomologesis Poenitentiam commendant, ut de periculi timore Dominum honoret, ut in peccatorem ipsa pronuntians pro Dei indignatione fungatur, et temporali afflictione aeterna supplicia, non dicam frustretur, sed expungat. Cum igitur provolvit hominem, magis revelat: cum squalidum facit, magis mundatum reddit: cum accusat, excusat: cum condemnat, absolvit. In quantum non peperceris tibi, in tantum tibi Deus, crede, parcet ». — Idem docet Origenes. Homil. 15. in Levit., ubi appellat opera afflictiva pretium, quo peccata redimuntur. Similiter S. Cyprianus, Serm. De lapsis, ubi inter cetera, ait: « Confiteantur singuli delictum suum: dum qui deliquit, adhuc in saeculo est, dum admitti Confessio eius potest, dum Satisfactio, et remissio facta per Sacerdotes apud Dominum grata est. Convertantur ad Dominum mente tota, et Poenitentiam criminis veris doloribus exprimentes, Dei misericordiam deprecantur, illi se anima prosternat, illi moestitia satisfaciat, illi spes hominis incumbat. Rogare qualiter debeamus, dicit ipse: advertimini, inquit, ad me ex toto corde vestro, simulque et ieiunio et fletu et planctu, et scindite corda vestra et non vestimenta vestra: ad Dominum toto corde redeamus, iram et offensam eius ieiuniis, fletibus, planctibus, sicut admonet ipse, placemus. Et infra: quam magna deliquimus, tam granditer defleamus, alto vulneri diligens, ac longa medicina non desit, Poenitentia crimine minor non sit. Putasne Dominum te posse placare, quem verbis perfidis abnuisti, cui patrimonium praeponere maluisti, cuius templum sacrilega contagione violasti? Putas facile eum misereri tui, quem tuum non esse dixisti? Orare oportet impensius, et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes, ac fletibus ducere, tempus omne lacrimosis lamentationibus occupare, stratos solo adhaerere cineri, in cilicio, et sordibus volutari; post indumentum Christi perditum, nullum hic iam velle vestitum: post diaboli cibum malle ieiunium; iustis operibus incumbere, quibus peccata purgantur: eleemosynis frequenter insistere, quibus a morte animae liberantur ». — Idem pariter docent SS. Chrysostomus, Ambrosius, Eligius, Augustinus, et plures alii, quovis saeculo florentes, ut iam liquet ex iis, quae diximus, demonstrando rationem Poenitentiae maxime consistere in affectu iustitiae vindicantis ac punientis peccatum per opera afflictiva et poenalia.

REPONUNT HAERETICI, opera quidem afflictiva commendari, tum a Scriptura, tum a Patribus, non quidem ratione sui, sed ratione caritatis, fidei, ac pietatis, quas praesupponere debent, ut Deo grata sint et accepta. Secundo dicunt, Patres hyperbolice locutos fuisse, et ideo plus extulisse opera satisfactoria, quam par esset, ut populos ad Poenitentiam vehementius excitarent. Tertio dicunt, exercitia Poenitentiae a Patribus commendata nihil aliud esse, quam preces et orationes, quibus Deus interpellandus est, et provocandus, ut peccatorum admissorum veniam concedat, non autem veras ac legitimas esse compensationes. — Verum, quam futilia sint haec diverticula, apparet; quamvis enim bona opera afflictiva et satisfactoria supponant fidem et caritatem, unde suum meritum obtinent, nihilominus SS. Patres constanter illa appellant pretia, quibus redimuntur peccata, et compensationes pro peccatis. Ad secundum dico, quod si ita facile liceat detorqueri dicta SS. Patrum ad hyperbolicum sensum, nihil certi poterit haberi ex eorum doctrina, quod iuvet ad confirmanda et illustranda fidei dogmata. Ad tertium dico, satis constare ex locis SS. Patrum a nobis laudatis, eiusmodi satisfactoria opera appellari compensationes et actus iustitiae; ac subinde falsa est ac fatua haereticorum responsio.

OBIICIT CALVINUS: Haec de Satisfactione assertio derogat merito Passionis et Satisfactionis Christi: « Quid enim, quaeso, nobis praestitisset Christus, inquit n. 30. cap. 4., si adhuc pro peccatis poena exigeretur? nam cum dicimus Deum pertulisse omnia peccata nostra in corpore suo super lignum, non aliud significamus, quam defunctum cum poena et vindicta, quae peccatis nostris debebatur ». Insuper, ex eiusmodi doctrina sequitur, homines non iustificari gratis, sed intuitu operum satisfactoriorum, quod aperte militat in plurima Scripturae sacrae oracula, testantia, nos gratis iustificari. Denique, haec nostra de Satisfactione assertio Pelagianismum sapit, utpote quae salutem nostram propriis operibus tribuat, ea nimium extollat. — Respondeo ad primum, negando antecedens: tantum enim abest, ut huiusmodi satisfactio quidpiam deroget Satisfactioni, quam Christus Dominus pro nobis in cruce Aeterno Patri obtulit, quinimo (inquit Concilium Trid. loco supra laudato) dum satisfaciendo patimur pro peccatis, « Christo Iesu, qui pro peccatis nostris satisfecit, ex quo omnis nostra sufficientia est, conformes efficimur, certissimamque inde arrham habemus, quod si compatimur, et conglorificabimur ». (Quibus significat, omnem nostram Satisfactionem habere dumtaxat vim et efficaciam ex applicato nobis per illam merito Passionis Christi; nec inde sequitur Satisfactionem Christi deficere. Ex se quidem est sufficientissima, sed nobis debet applicari per Satisfactiones proprias. Cui utique doctrinae repugnare non possunt haeretici, quippe cum ipsimet doceant, merita Christi per fidem applicari credentibus, nec tamen existimant, fidem meritum Satisfactionis Christi evacuare. Ad secundum et tertium dico, falsum esse, quod nostra Satisfactio nimium tribuet propriis nostris operibus; siquidem nostrae Satisfactionis meritum totum refundit in gratiam Christi Domini. Neque enim, (inquit Concilium Tridentinum) ita nostra est Satisfactio haec, quam pro peccatis nostris exsolvimus, ut non sit per Christum Iesum; nam qui ex nobis, tamquam ex nobis, nihil possumus, eo cooperante, qui nos confortat, omnia possumus; ita non habet homo unde glorietur, sed omnis gloriatio nostra in Christo est, in quo vivimus, in quo meremur, in quo satisfacimus, facientes fructus dignos Poenitentiae, qui ex illo vim habent, ab illo offeruntur Patri, et per illum acceptantur a Patre.

OBIICIT SECUNDO CALVINUS: Impossibile est Deo satisfacere pro omnibus peccatis: primo, quia offensa Dei est infinita, Satisfactio autem hominis, quantumvis magna et diuturna, semper erit finita, ac subinde improportionata, quae Deo reddatur ad compensandam irrogatam iniuriam: secundo, inquit n. 27., etsi ipsi concedatur peccata aliquot iuxta Satisfactionem posse redimi, quid tandem facient, ubi tot peccatis obruuntur, quorum Satisfactionibus nec centum vitae, vel si totae in hoc sint, sufficere queant? Tertio, quia homo est servus Dei: servus autem non potest satisfacere domino; siquidem nihil nisi debitum offerre potest: igitur homo nulla ratione potest pro peccatis satisfacere. — Nego consequentiam, et ad primum dico, quod qua ratione offensa Dei censetur infinita, nempe infinitate extrinseca, et ratione obiecti, eadem ratione hominis Satisfactio potest esse infinita; quippe cum tendat in obiectum infinitum, ut etiam declaravimus in septimo Volumine, agendo de Satisfactione, quae fieri potuerit a puro homine pro eluendis omnibus peccatis hominum, si Deus ita statuisset et ordinasset. Ad secundum, quod etsi plurima sint hominis peccata, maxime venialia, non tamen tanta sunt, quin possint expiari, et digna Satisfactione compensari: sunt enim pro peccatis quotidianis quotidiana nobis a Christo donata remedia; inter quae praecipuum locum obtinent haec verba orationis Dominicae: Dimitte nobis debita nostra; nam, inquit, S. August. in Enchirid. c. 7. de quotidianis brevibus, levibusque peccatis, sine quibus haec vita non ducitur, quotidianam oratio fidelium satisfacit. Secundum vero locum tenent eleemosynae ac opera misericordiae; nam, inquit, idem S. August., Epist. 89. Qui misericordia Dei adiutus, et gratia, se ab omnibus peccatis abstinuerit, quae etiam crimina vocantur, atque illa peccata, sine quibus hic non vivitur, mundare operibus misericordiae, et piis orationibus non neglexerit, merebitur hinc exire sine peccato: quamvis hic cum viveret, habuerit nonnulla peccata, quia sicut illa non defuerunt, ita etiam remedia, quibus purgarentur, adfuerunt. Tertium autem locum obtinet condonatio iniuriarum, dicente Christo Domino: Dimitte, et dimittetur vobis: unde S. August., Hom. 27. postquam distinxisset Poenitentiam in quotidianam, luctuosam, et competentium, asserit quotidianae Poenitentiae fundamentum maxime consistere in his verbis Christi Domini, Matth. 6. Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris: et statim subiungit: Constituit medicinam, firmavit pactum, hic preces dictat, ibi peccanti respondet: novit quo iure res agatur in caelo: quomodo impetrari possint desiderata. Dimittimus: Dimitte, ait: quid enim habes, quod Deo praestas, a quo vis ut praestetur tibi? etc. — Ad tertium dico, quod etsi homo sit Dei servus et mancipium, nihilominus cum sit ad eius imaginem factus, participat aliquid eius libertatis, in quantum est dominus suorum actuum per liberum arbitrium; ideoque Deo satisfacere potest ex hoc quod agit per liberum arbitrium, quod quamvis sub Dei beneficio sit, et sub eius dominio, nihilominus quoniam ab eo ipsi traditum est, ut illi libere utatur, idcirco habet etiam ipse homo dominium quoddam in sua opera, ac subinde potest illa offerre in compensationem et Satisfactionem suorum delictorum.

Conclusio secunda. — REVERA POENITENS DIVINA GRATIA ADIUTUS POTEST DEO SATISFACERE PRO POENA TEMPORALI. Ita definitum est in Concilio Trident., Sess. 14. Can. 13. Si quis dixerit, pro peccatis, quoad poenam temporalem, minime Deo per Christi merita satisfieri poenis ab eo inflictis, et patienter toleratis, vel a Sacerdote iniunctis, sed neque sponte susceptis, ut ieiunii, orationibus, eleemosynis, vel aliis etiam pietatis operibus, atque ideo optimam poenitentiam esse tantum novam vitam, anathema sit.

Hoc etiam probant Scripturae sacrae illis omnibus in locis, quibus opera satisfactoria ac poenalia, quae coniunguntur Contritioni, vel ad eam sequuntur, dicuntur esse remissiva peccati; necnon et ex illis oraculis, quibus homines dicuntur cavere ac fugere divinam animadversionem et damnationem per fructus poenitentiae. Sic Matth. 3. S. Ioannes Baptista Pharisaeos alloquens, dicebat: Quis vobis demonstravit fugere a ventura ira? facite ergo fructus dignos poenitentiae. Et S. Paulus, 1. ad Cor. 11. Si nosmetipsos iudicaremus, non utique iudicaremur; dum iudicamur autem, a Domino corripiamur, ut non cum hoc mundo damnemur.

Idem constanter docent SS. Patres, maxime S. Cyprianus, Epist. 55. Datur opera ne satisfactionibus et lamentationibus iustis, delicta remittantur, ne vulnera lacrimis abluantur, pax vera falsae pacis mendacio tollitur, etc. Quibus invehit in Fortunatum et Felicissimum, qui pacem dabant lapsis ante peractam Satisfactionem. S. Chrysostomus, Homil. 6. in 2. ad Timoth. Vide, inquit, quanta sit Dei clementia, non tibi dedit, ut temporalem mortem, sed ut aeternam mortem videre possis. Idem pluribi habet Sanctus Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, cap. 4. ubi ait: Expectat gemitus nostros, sed temporales, ut remittat: expectat lacrimas nostras, ut profundat pietatem suam.... Expectat conversionem nostram, ut revertatur et ipse ad gratiam. — Similiter S. Augustinus, Serm. 34. De Diversis, ubi ait: Omnia ergo praeterita conversis dimittuntur: cetera autem huius vitae sunt quaedam gravia et mortifera, quae nisi per vehementissimam molestiam humiliationis cordis, et Contritionis spiritus, et tribulationis Poenitentiae non relaxantur: haec dimittuntur per claves Ecclesiae; si enim tu te coeperis iudicare, si tibi coeperis displicere, Deus venit, ut misereatur; si tu te punire volueris, parcet ille: qui autem bene agit poenitentiae, suus ipse punitor est. Sed oportet ipse in se esse severus, ut in eum sit misericors Deus. Et ad Virginem lapsam, cap. 8. Quantumvis afflictionem, quantumvis laborem, et indecorum subire esto contenta, dummodo ab aeternalibus poenis libereris. Descriptis afflictionibus et laboribus quos poenitendo subire debet, subdit: Talis vita, talis actio Poenitentiae, si fuerit perseverans, audebit sperare, si non gloriam, certe poenae vacationem. Tandem concludit: Peccator ergo si sibi ipsi non pepercit, a Deo illi parcitur: et si futuras poenas gehennae praecipuas in hoc parvo vitae spatio compensaverit, seipsum ab aeterno iudicio liberat. Capite ult. lib. 5. Hexamer. Respice nos quoque, Domine Iesu, ut et nos propria recognoscamus errata, solvamus piis fletibus culpam, mereamur indulgentiam peccatorum. — Concinit S. Prosper, lib. 2. De vita contemplativa, cap. 7. de laicis, qui ultro crimina confitentur, et de iis poenitentiam libenter suscipiunt: Quod si ipsi sui Iudices fiant, et veluti suae iniquitatis ultores hic in se voluntariam poenam severissimae animadversionis exercent, temporalibus poenis mutabunt aeterna supplicia, et lacrimis ex vera cordis compunctione fluentibus restringuent aeterni ignis incendia. Et postea de Clericis, qui idem faciunt: Ab altari cui ministrabant, non animo, sed officio separati, vitam tamquam mortuam plangunt, certi quod reconciliato sibi efficacis poenitentiae fructibus Deo non solum amissa recipiant, sed etiam cives supernae civitatis effecti, cum gaudia sempiterna perveniant. — Pariter S. Caesarius Arelatensis Episcop. Hom. 1. Mortificatione praesenti futura mortis sententia praevenitur, et dum culpae auctor humiliatur, culpa consumitur, dumque exterior afflictio voluntariae districtionis infertur, tremendi iudicis offensa sedatur, et ingentia debita labor solvit exiguus, quae vix consumpturus erat ardor aeternus. Cum autem audis SS. Patres significare, quod poena aeterna remittatur per satisfactiones nostras, non sic accipias velim, quasi censerent remissis per poenitentiam peccatis adhuc poenam aeternam deberi; hoc enim falsum est; sed quod solvatur ea poena quae fuisset aeterna, si peccatum quoad reatum culpae non fuisset deletum.

Suppono 1. Ex Concilio Trid. opera satisfactoria debere esse honesta; siquidem per opera mala non possumus mereri remissionem poenae, cum potius novam poenam mereamur; unde Concilium, Sess. 14. cap. 8. dicit, Satisfactiones nostras ex Christo vim habere, et per eum offerri Aeterno Patri, et per Christum acceptari a Patre. Et Can. 14. definit: Si quis dixerit, satisfactiones, quibus poenitentes peccata redimunt, non esse cultum Dei, sed traditiones hominum, doctrinam de gratia, et verum Dei cultum, atque ipsum beneficium mortis Christi obscurantes, anathema sit. Certum est autem quod opus malum, vel indifferens non sit Dei cultus, nec acceptetur a Patre, nec per Christum vim habeat; siquidem Pater Aeternus non potest acceptare, nec grata habere opera, quae ipsi displicent, qualia sunt omnia opera mala; nam, inquit Sapiens, cap. 14. Odio sunt Deo impius, et impietas eius. Similiter Deus condigne placari non potest per opera, quae ipsi sunt indifferentia, et quae ipsi non placent; illa namque nec eius cultum concernunt, nec per Christum offeruntur; nam eo ipso, quo opus aliquod tendit in Dei cultum et gloriam, non est indifferens, sed revera bonum ac meritorium est; igitur inde constat, omne opus satisfactorium debere necessario esse honestum.

Suppono 2. Opus satisfactorium debere esse honestum honestate supernaturali: tum quia debet procedere ex meritis Christi, et per eum Patri offerri: quae autem fiunt ex meritis Christi, supernaturalia sunt: tum quia id sufficienter indicat Concilium Tridentinum, cum ait, opera satisfactoria pertinere ad Dei cultum, et ab eo acceptari ad remissionem poenae peccatis debitae, et ad consecutionem praemii aeterni; ac subinde esse meritoria. Unde docet Concilium, cap. 8. Neque vero, inquit, securior ulla via in Ecclesia Dei unquam existimata fuit ad amovendam imminentem a Domino poenam, quam ut haec poenitentiae opera homines cum vero animi dolore frequentent. Quis autem verus animi dolor, nisi actus supernaturalis spei, aut caritatis? Unde Concilium ibidem colligit: Neque vero ita nostra est Satisfactio haec, quam pro peccatis nostris exolvimus, ut non sit per Christum Iesum; nam qui ex nobis, tamquam ex nobis, nihil possumus, eo cooperante, qui nos confortat, omnia possumus: ita non habet homo unde glorietur, sed omnis gloriatio nostra in Christo est, in quo vivimus, in quo meremur, in quo satisfaciemus, facientes fructus dignos poenitentiae, qui ex illo vim habent, ab illo offeruntur Patri, et per illum acceptantur a Patre. Quae autem fiunt per Christum, debent fieri beneficio ipsius gratiae, ac subinde debent esse supernaturalis ordinis.

Suppono 3. Opus satisfactorium debere esse voluntarium et liberum: tum quia actus satisfactorius est actus moralis, et humanus; libertas autem est principium moralitatis et honestatis: tum quia sicut homo non peccat, nisi libere operando, ita nec potest satisfacere pro peccatis, nisi libere ac voluntarie patiendo poenam, vel sibi iniunctam a Sacerdote, vel ab eodem poenitente usurpatam: tum quia opus satisfactorium debet cedere in gloriam Dei; quippe cum ordinetur ad resarcendum ius divinum, ac compensandam iniuriam ipsius divinae Maiestati irrogatam; ac subinde debet esse opus laudabile: nihil autem laudabile est, quin sit liberum, et in nostra potestate, ut docet Doctor Quodlibeto 18. n. 9. ubi ait: Dico, quod laudabile et vituperabile, imo generalius, praemiabile, et punibile, continentur sub hoc communi, quod est imputabile: et illius communis est una ratio, haec scilicet, actum esse in libera potestate agentis. Unde sequitur actum satisfactorium debere esse liberum, saltem denominative ab illo pio affectu, seu vero animi dolore quo elicitur vel imperatur. Dixi, saltem denominative, multi namque existimant Satisfactionem augeri per opus, aut passionem externam: sic qui ieiunat de facto, plus meretur, quam qui solum vult ieiunare, nec potest propter infirmitatem, aut imbecillitatem corporis, quamvis in actu interno, et voluntate ieiunandi essent pares et aequales. Unde Concilium Tridentinum, cap. 9. docet, quod quamvis flagella temporalia a Deo homini immissa non sint in eius potestate, sed veniant ei ab extrinseco, si tamen ea voluntarie acceptet et patienter toleret, nihilominus satisfactoria sunt, quia aliquo modo fiunt illius patientis, in quantum videlicet ea acceptat ad purgationem peccatorum, eisque patienter utitur ad obtinendam plenariam delicti remissionem.

His itaque praemissis, tria supersunt haec in Quaestione determinanda: primum, utrum opus satisfactorium debeat esse poenale: secundum, utrum debeat esse externum vel internum: tertium, quaenam convenientia sint opera satisfactoria.

Conclusio prima. — OPUS SATISFACTORIUM REGULARITER DEBET ESSE POENALE.**

Colligitur ex Concilio Trid., Sess. 14. ubi opera satisfactoria vocat poenas satisfactorias. Et Can. 13. poenas sponte susceptas, vel a Deo inflictas, vel a Sacerdote iniunctas. Idem etiam apparet ex Scriptura sacra, quae quoties Satisfactionis faciendae a peccatore meminit, toties etiam significat ad id esse usurpanda opera poenalia. Sic Ioël. 2. Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, in fleto, et planctu. Et Matth. 11. ubi Christus Dominus loquens de Tyriis et Sidoniis, ait, quod si in eis factae fuissent virtutes, quas fuerat operatus in Bethsaida, et Corrozaim, in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Constat similiter ex auctoritate omnium SS. Patrum in prima Conclusione praecedentis Quaestionis laudatorum, qui omnes unanimi calculo contestantur, satisfactionem fieri debere per opera afflictiva et punitiva. Unde S. Gregorius. Homil. 20. in Evangelia: Iustum est, ut peccator tanto maiora inferat sibi lamenta per Poenitentiam, quanto maiora sibi intulit damna per culpam.

Hinc Subtilis Doctor, dist. 15. q. 1. n. 11. Satisfactionem definiens, ait: Dico, quod Satisfactio est operatio laboriosa vel poenalis, voluntarie accepta ad puniendum peccatum commissum a se, et hoc ad placandam divinam offensam: vel est passio, seu poena voluntarie tolerata in ordine praedicto. Et n. 8. antea dixerat, « quod satisfactio in isto intellectu magis consistit in actibus poenalibus, vel passionibus voluntariis, quam in aliis actibus bonis non poenalibus, licet quandoque possit per aliquem actum bonum non poenalem satisfieri; quia bene potest Deus actum magnum caritatis acceptare pro punitione debita uni culpae; licet enim non sit propria punitio, est tamen maius bonum, et magis Deo reddens honorem, quam illa quae esset propria illius punitio. Sed regulariter, sicut culpa ordinatur per poenam, et non per aliquod aliud magis bonum, quam sit culpa, ita satisfactio isto modo dicta consistit in actionibus, vel passionibus habentibus rationem poenae. Et hoc est quod dicit S. August., De vera et falsa Poenitentia, et ponitur dist. 16. cap. 1. Sunt digni fructus virtutum, qui non sufficient poenitentibus: poenitentia enim graviore fructus postulat, ut dolore, et gemitibus mortuus impetret vitam. Isti autem actus poenales, vel passiones voluntariae, in genere reducuntur ad actum interiorem displicentiae, vel passionem tristitiae, et ad actum exteriorem confitendi proprium peccatum, quod est valde poenale; vel ad passionem concomitantem verecundiam, et ad actum simpliciter exteriorem, vel passionem, scilicet macerando carnem; et omnis talis maceratio dicitur contineri vel reduci ad ieiunium; vel elevando mentem in Deum, et hoc fit per orationem; vel sua temporalia erogando, quod fit per eleemosynam ».

Hanc Subtilis Doctoris veritatem confirmat Concilium Trident., Sess. 14. cap. 2. Primo quia Poenitentia est laboriosus Baptismus; loquens enim de innovatione et restitutione hominis, quae fit per Poenitentiae meritum, ait: Ad quam novitatem et integritatem per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus et laboribus, divina id exigente Iustitia, pervenire nequaquam possumus, ut merito Poenitentia laboriosus quidam Baptismus a SS. Patribus dictus fuerit. Secundo quia, inquit cap. 11., Satisfactio deservit ad cavendum futurum peccatum; proculdubio, ait, magnopere a peccato revocant, et quasi fraeno quodam coercent haec satisfactoriae poenae, cautioresque et vigilantiores in futurum poenitentes efficiunt. Ubi enim homo expertus est poenam, non facile in culpam relabitur; unde Philosophus 2. Ethic. ait, quod peccatorum medicinae sunt poenae. Tertio quia per satisfactionem conformes efficimur Christo: Dum. inquit, Satisfaciendo patimur pro peccatis Christo Iesu, qui pro peccatis nostris satisfecit, ex quo omnis nostra sufficientia est, conformes efficimur, certissimam quoque inde arrham habentes, quod si compatimur, et conglorificabimur. — Idem docet Catechismus Rom., pag. 2. cap. 5. n. 58. ubi ait: « Duo praecipue in satisfactione requiruntur. Primum est, ut is, qui satisfacit, iustus sit ac Dei amicus, opera enim quae sine fide et caritate fiunt, nullo modo Deo grata esse possunt. Alterum, ut eiusmodi opera suscipiantur, quae natura sua molestiam et dolorem afferant; cum enim praeteritorum scelerum compensationes sint, atque, ut S. Cyprianus Martyr (lib. 1. Epist. 13. post medium) ait, redemptrices peccatorum, omnino necesse est, ut aliquid acerbitatis habeant, quamquam non semper illud consequantur, ut qui se in illis molestis actionibus exercent, doloris sensum habeant: saepe enim vel patiendi consuetudo, vel accensa in Deum caritas efficit, ut quae perpessu gravissima sunt, ne sentiantur quidem. Nec tamen ideirco fit, quominus ea ipsa opera satisfaciendi vim habeant; siquidem hoc proprium est filiorum Dei, ita eius amore et pietate inflammati, ut acerbissimis laboribus cruciati, aut nihil fere incommodi sentiant, aut omnia laesissimo animo perferant ».

Hanc veritatem pariter probat Doctor Seraph., in 4. dist. 15. p. 2. art. 1. q. 3. ratione quadruplici. « Quod Satisfactio fieri debeat per opera poenalia, inquit, ratio est quadruplex: prima est, quia ibi est honoris ablati redditio, unde honorem istum debet homo reddere amplius, quam si non abstulisset, et ideo requiritur, ut non tantum Deo famuletur per operationem bonam, verum etiam seipsum deiiciat per poenam assumptam. Secunda ratio est, quia est primo deordinati reordinatio, et quia deordinatum per culpam optime ordinatur in poena: ideo, etc. Tertia ratio est, quia ibi est infirmati curatio, quia infirmatus per delectationis calorem, curatur per poenalitatis algorem, et ideo, etc. Quarta ratio est, quia ibi est debiti absolutio, et quia peccator est debitor poenae, ideo debet per poenam satisfacere ». Haec ille.

✳ « Nec divinum, nec ecclesiasticum ius imperant, ut satisfactio sacramentalis sacrae communioni necessario praemittatur; merito igitur ab Alexandro VIII proscripta fuit haec propositio: Sacrilegi sunt iudicandi qui ius ad communionem pretendunt, antequam condignam de delictis suis poenitentiam egerint. ✳»

DICES 1: S. Anselmus, in lib. Cur Deus homo, cap. 19. et 20. ait: Satisfacere est honorem debitum Deo impendere: sed hoc fit omni opere bono: ergo non solum per opera poenalia, sed per omnia alia potest fieri Satisfactio. — Respondet Seraphicus Doctor: Quoniam est debitum honoris, veniens ex bono collato, et hunc debemus per gratiarum actionem. Est veniens ex mandato iniuncto, et hunc debemus per obedientiam et subiectionem. Est veniens ex Maiestatis imperio: hunc debemus per latriae adorationem. Est veniens etiam ex peccato commisso, et iste honor redditur Deo per sui ipsius poenitentiam, et hoc est in Satisfactione.

DICES 2: Non delectatur Deus in poenis nostris: ergo non magis placent opera poenalia Deo, quam alia; sed per illud quod magis placet ei, cui debetur Satisfactio, melius satisfit; ergo, etc. — Respondet S. Bonaventura: Ad illud quod obiicitur, quod non delectatur in poenis Deus, dicendum, quod verum est ea ratione, qua poenae: sed ea ratione, qua curantes culpam nostram, et honorantes divinam iustitiam, bene delectatur in eis.

DICES 3: Quaedam sunt peccata, quae perpetrantur cum tristitia, ut puta invidia, et acedia, etc. Sed Satisfactio debet esse per contrarium: ergo sine poena debet de his peccatis Satisfactio fieri. — Respondet Doctor Seraph.: Quod etsi in quibusdam peccatis comitetur tristitia, radix tamen est ex delectatione libidinosa.

DICES 4: Satisfactorium est poenale per se loquendo: ergo magis poenale, magis satisfactorium: sed avaro est magis poenale dare obolum, quam largo marcham: ergo magis satisfacit per obolum, quam ille per marcham. Similiter potest dici in ieiunio, et oratione: et hoc est inconveniens, quod mali de malitia sua commodum reportent. — Respondet idem Doctor: Quod aliquid est poenale naturae, quia natura est, ut puta ieiunii, abstinentia, et erogatio bonorum, in quibus sustentatur humana infirmitas; aliquid ratione culpae, et inordinationis voluntatis. Prima poenalitas respicitur per se in Satisfactione: secunda vero non, et de ista secunda oppositio intelligitur.

Conclusio secunda. — LICET ORDINARIE OPUS SATISFACTORIUM DEBEAT ESSE POENALE, NIHILOMINUS OMNE OPUS MERITORIUM, TAM INTERNUM QUAM EXTERNUM, POTEST ESSE VERE SATISFACTORIUM. Haec est communis in utraque schola Angelica et Subtili, nec enim contrarium docuit Doctor, ut ipsi perperam affingunt nonnulli Thomistae: nam, ut constat ex iam dictis in prima Conclusione, ipse diserte pronuntiavit, n. 8. quod etsi ordinarie satisfactio consistat in aliquo actu poenali, « tamen, inquit, potest per aliquem actum bonum non poenalem satisfieri, quia bene potest Deus actum bonum caritatis acceptare pro punitione debita uni culpae; licet enim non sit propria punitio, est tamen maius bonum, et magis Deo reddens honorem, quam illa, quae esset propria illius punitio ». Et ibidem inter actus poenales expresse ponit actum interiorem displicentiae, vel passionem tristitiae. Et ibidem, n. 11. ait: De primo dico, quod Satisfactio est operatio exterius laboriosa, vel poenalis, voluntarie assumpta ad puniendum peccatum commissum a se, et hoc ad placandam divinam offensam: vel est passio, seu poena voluntarie tolerata in ordine praedicto. Isto modo accipitur Satisfactio multo strictius, et particularius, quam satisfactio primo modo, quia illa potuit consistere in actu poenalis passionis voluntarie interiori, vel exteriori. Non ergo negat actibus interioribus omnem vim satisfaciendi, sed si aliquam negat, ea est satisfactio stricte sumpta, et condistincta ab aliis Poenitentiae partibus, puta Contritionem, et Confessionem; nam continuo subiungit: Secunda (scilicet in quibus constat illa satisfactio) patet; quia ut opus exterius, vel passio distinguitur contra actum vel passionem interiorem mentis (idest, Contritionem) et contra actum oris (idest, Confessionem) vel passionem concomitantem, non consistit satisfactio, nisi in illis tribus operibus difficilibus, scilicet ieiunio, oratione, et eleemosyna, de quibus dictum est tertio articulo praecedente, vel in passionibus voluntariis concomitantibus ista tria opera difficillima.

Porro conclusionis ratio est primo, quia homo potest peccare per actum mere internum: igitur conveniens fuit, ut etiam per actum pure internum posset satisfacere pro peccato. Deinde, in tantum Satisfactio nostra confert ad remissionem peccati, in quantum ad id acceptatur a Deo: sed Deus potest acceptare actum caritatis in compensationem iniuriae sibi illatae: igitur actus ille potest esse revera satisfactorius. Denique, si quid obesset quominus opus mere internum posset esse satisfactorium, maxime quia non esset poenale: sed ita non est: cum enim omnis actus meritorius sit actus virtutis, habet semper adiunctam aliquam difficultatem, et molestiam, quamvis aliunde delectationem inferat, ut constat de contemplatione, quae dum recreat animum, affligit: igitur omnis actus meritorius potest esse satisfactorius.

Conclusio tertia. — OPERA SATISFACTORIA COMMUNITER REDIGUNTUR AD TRIA CAPITA, NEMPE IEIUNIUM, ORATIONEM, ET ELEEMOSYNAM. Ita Concilium Trid., Sess. 6. cap. 14. ubi inter actus poenitentis numerat satisfactionem, quae per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia fit.

Hanc Conclusionem probat Doctor, num. 12. « Quia, inquit, peccatis in genere distinctis in tria membra, scilicet in peccatum carnis, in peccatum concupiscentiae oculorum, et superbiam vitae, 1. Io. 2. correspondent de congruo propriae satisfactiones in genere, scilicet peccato carnis ieiunium, vel universaliter quaecumque maceratio carnis magis ordinata ad reprimendum tale peccatum carnis, et sub isto comprehendo vigilias, peregrinationes, asperitates vestium, nuditatem, vel discalceationem, imo generaliter quemcumque laborem fatigantem. Peccato autem superbiae et ceteris spiritualibus magis appropriate correspondet oratio, quae et humilitat spiritum Deo. et roborat contra peccata spiritualia. Peccatis autem circa temporalia, ut avaritiae, vel cupiditati cuicumque, ut rapinae, furti, vel ablationis iniustae, magis appropriate correspondet erogatio eleemosynarum. Et ratio istorum est, propter maiorem correspondentiam poenae ad culpam, quia per quae peccat quis, per haec et torquetur ».

In idem conspirat Doctor Seraph., in 4. d. 15. p. 2. art. 1. qu. 4., ubi per orationem intelligit omnem actum contemplative ad Deum relatum; per ieiunium omnem carnis afflictionem, quae consistit in vigiliis et flagellis et ieiuniis proprie dictis; per eleemosynam autem omne opus pietatis proximo impensum, sive spirituale, sive corporale. Et probat sufficientiam ac distinctionem harum partium, primo secundum appropriationem: Cum enim, inquit, triplex sit radix peccati, sicut dicitur in Ioanne, aut concupiscentia carnis, et contra hanc est ieiunium; aut concupiscentia oculorum, et contra hanc est eleemosyna: aut superbia vitae, et contra hanc est oratio: hoc dico secundum appropriationem, quia unumquodque horum valet contra omnes, appropriative tamen magis opponuntur. — Secundo, per proprietatem: Opus, inquit, poenale, aut ordinat nos ad Deum, et sic est oratio: aut ad nos, et sic est ieiunium, quod macerat carnem nostram; aut ad proximum, et sic est eleemosyna. — Tertio, secundum reconciliationem. Quia, inquit, per orationem Deo reconciliamur. Sed, sicut dicit August. De Serm. Domini in monte: Si vis orationem tuam volare in caelum, fac duas alas, scilicet ieiunium, et eleemosynam. Tobiae 12. Bona est oratio cum ieiunio, et eleemosyna. Quarta, sufficientia accipitur, Quia, inquit, duplex est vita, scilicet activa, et contemplativa; quantum ad contemplativam, oratio, quantum ad activam, eleemosyna: ut autem homo sit dispositus ad utramque facit ieiunium.

DICES 1: Contraria contrariis curari debent: sed multo plura sunt genera peccatorum: igitur multo etiam plura debent esse remedia. — DISTINGUO minorem: multo plura sunt genera peccatorum, specialia, concedo: communia, et universalia, nego: nullum enim est speciale peccatorum genus, quod ad alterutrum ex tribus assignatis non revocetur.

DICES 2: Si eleemosyna esset satisfactoria, maxime quando fit de bonis propriis iuste acquisitis, et necessariis: at ut sic non potest esse satisfactoria, quia unusquisque tenetur se magis diligere, quam alterum, ac subinde non debet in alterius usum impendere, quod sibi necessarium est. — DISTINGUO minorem: si sibi sit absolute necessarium, concedo: secus, nego: Porro, inquit Seraph. Doctor, art. 2. q. 1., necessarium dicitur dupliciter: vel secundum naturae arctitudinem; vel secundum communem usum vivendi. Si secundum naturae arctitudinem, non tenetur, nec oportet ei imponi, qui peccavit, quia hoc est perfectionis illorum, qui totum victum expectant a Christo, sicut sunt viri, qui sunt in statu perfecto, et ideo si fiat eleemosyna, debet fieri de eo quod superest huic necessario, et bene est satisfactoria. Alio modo dicitur necessarium, quod expedit homini secundum communem modum vivendi; de quo dicit August. Quod multa superflua habere probabimur, si sola necessaria teneamus; et de tali fit proprie eleemosyna satisfactoria; de superfluo vero non fit, quantum est ex rigore iustitiae. Tamen credo, quod divinae misericordiae benignitas tanta est, quod totum acceptat, et quasi pro nihilo salvat nos. Haec Seraphicus Doctor.

DICES 3: Si oratio posset esse satisfactoria, maxime vel mentalis, vel vocalis: sed neutra eam rationem obtinet. Non quidem mentalis, quia haec non est laboriosa. Neque etiam vocalis, quia plerumque est imperfecta: igitur, etc. — Negat minorem Seraph. Doctor, qu. 3., ubi distinguens triplex genus orationis, dicit eas esse satisfactorias: « Quaedam, inquit, oratio est pure mentalis, quaedam vocalis, quaedam media. Pure mentalis est, quando labia non moventur, sed cor ad Deum loquitur. Pure vocalis est, quando nihil cogitat in his quae dicit, nec in generali, nec in speciali, ita quod referat intentionem ad sensum verborum, vel finem: sed cum orat, fabricat castra, et sic mentalis simpliciter excedit vocalem. Alia est mixta, in qua scilicet orat mentaliter, et vocaliter. Et de ista distinguendum, quia aut verba illa impediunt affectum, quia sic inflammatus est quod immediate fertur in Deum, et talis utilior est oratio mentalis; si autem iuvatur, utilior est vocalis: et multi sunt tales, et maxime illi, qui non sunt viri spirituales, ad quorum affectus provocandos institutae sunt orationes vocales.»

« SI QUAERATUR, quae oratio sit satisfactoria? credo quod omnis, quia nulla est, in qua non laborent virtutes animales: et quantum delectatur spiritus, tantum caro frequenter tabescit, et virtutes animales minus sunt intentae regimini corporis. Credo tamen, quod illa inter ceteras est satisfactoria magis, in qua accenditur homo ad gemitum, quia haec est, in qua Deus maxime delectatur. Unde quia illud est gratiae specialis, ideo non imponitur a Sacerdote, sed praeambulum ad illud, scilicet oratio vocalis. Et quia non est status in vocibus, sed ordinatur ad intellectum, hinc est quod Dominus, et Gregorius mittunt a vocali oratione ad mentalem ».

PETES 1. Quodnam ex illis tribus bonis operibus sit magis satisfactorium? — Respondet Seraph. Doctor, art. 1. qu. 4. ad 6. et 7. Ad illud quod quaeritur, quod est magis satisfactorium? dicendum, quod unumquodque horum secundum appropriationem suam. Tamen si generaliter loquamur, dicendum, quod in Satisfactione tria sunt, scilicet vitatio culpae, et contra hanc valet maxime oratio: secundum, est augmentum gratiae, et ad hanc maxime valet eleemosyna, quia homo facit sibi amicos, qui impetrant gratiam: tertium, est solutio poenae; et hoc maxime est in ieiunio, et hoc est infimum in Satisfactione, alia duo praeponderant. — Sed quidquid sit, audiendus est S. August. consulens ac monens, Serm. 59. De Tempore: Qui vult, orationem suam volare ad Deum, faciat illi duas alas; idest, eleemosynam et ieiunium, et ascendat celeriter, et exaudietur. Idem habet in Psal. 42., circa finem: Quam celeriter, inquit, accipiuntur orationes bene operantium, et hoc iustitia hominis in hac vita: ieiunium, eleemosyna, oratio; vis orationem tuam volare ad Deum? fac illi duas alas, ieiunium et orationem.

QUAERES 1. Utrum fieri possit Satisfactio per flagella divinitus immissa, vel a causis secundis procurata?

AFFIRMAT Trid., Sess. 14. cap. 9., ubi ait: Docet praeterea (sancta Synodus) tantam esse divinae munificentiae largitatem, ut non solum poenis sponte a nobis pro vindicando peccato susceptis, aut Sacerdotis arbitrio pro mensura delicti impositis, sed etiam, quod maximum amoris argumentum est, temporalibus flagellis a Deo inflictis, et a nobis patienter toleratis, apud Deum Patrem per Iesum Christum satisfacere valeamus. Item Can. 13. Si quis dixerit, pro peccatis, quoad poenam temporalem, minime Deo per Christi merita satisfieri poenis ab eo inflictis, et patienter toleratis, vel a Sacerdote iniunctis, sed neque sponte susceptis, etc. anathema sit. Cumque hic non fiat distinctio inter flagella, quae a Deo infliguntur specialiter propter finem Satisfactionis, et inter illa, quae Deus permittit naturaliter evenire ob alios fines, videtur idem de utrisque dicendum.

Ratio autem huius assertionis non alia est, quam Christi Domini voluntas, quae utique nobis innotescit per Ecclesiae sententiam expressam in laudatis Concilii verbis, maxime quoad flagella quae a Deo specialiter infliguntur in Satisfactionem, et peccatoris emendationem; nam Prover. 3. Quem diligit Dominus, corrigit. Similiter Hebraeorum 12. Quem diligit Dominus, castigat: flagellat autem omnem filium, quem recipit: quia videlicet huiusmodi flagellis et castigationibus patienter toleratis peccatores pro suis delictis Deo satisfaciunt.

Quod utique praeclare confirmat sanctus Hieronymus in Commentario ad caput primum Prophetae Nahum, ubi ait: « Quid ergo (ut) contra Dominum cogitatis? Ipse, qui creavit mundum, et consummationem eius faciet. Quod si vobis videtur crudelis, rigidus, et cruentus, quod in diluvio genus delevit humanum, super Sodomam et Gomorrham ignem et sulphur pluit. Aegyptios submersit fluctibus, Israëlitarum cadavera prostravit in eremo; scito, eum ideo ad praesens reddidisse supplicia, ne in aeternum puniret. Certe aut vera sunt, quae Prophetae loquuntur, aut falsa: si vera sunt, quae de severitate eius videntur docere, ipsi dixerunt: Non vindicabit Dominus his in idipsum in tribulatione. Sin autem falsa sunt, et falsum est, quod dicitur: Non consurget duplex tribulatio: falsa est ergo et crudelitas, quae in lege descripta est. Quod si verum est, ut negare non poterunt, dicente Propheta: Non vindicabit Dominus his in idipsum in tribulatione: ergo qui puniti sunt, postea non punientur. Si autem illi postea punientur, Scriptura mentitur: quod dicere nefas est. Receperunt ergo, et qui in diluvio perierunt, et Sodomitae, et Aegyptii, Israëlitae in solitudine mala sua in vita sua.»

« Quaeret hic aliquis, si fidelis deprehensus in adulterio decolletur, quid de eo postea fiet? Aut enim punietur, et falsum est hoc, quod dicitur: Non vindicabit Dominus his in idipsum in tribulatione: aut non punietur; et optandum est de adulterio, ut impraesentiarum brevi, et cita poena cruciatus frustrentur aeternos. Ad quod respondebimus, Deum ut omnium rerum, ita et suppliciorum quoque scire mensuras, et non praeveniri sententia iudicii: nec illi in peccatorum exercendae de hinc poenae auferri potestatem, et magnum peccatum magnis diuturnisque lui cruciatibus. Si quis autem punitus sit, ut ille in lege, qui Israëlitis maledixerat, et qui in Sabbato ligna collegerat, tales postea non puniri, quia culpae levis praesenti supplicio compensata sit ».

Unde monet Doctor. dist. 15. quaest. 1. quod Confessarius potest iniungere pauperi poenam illam, quam subit quotidie propter egestatem et inopiam, in Satisfactionem suorum delictorum: « Requiritur, inquit in 13., discretio Sacerdotis, ut non imponat alicui poenam nimis sibi inconvenientem, sed aliam, quae magis sibi convenit, et quam forte melius adimplebit: utpote pauper, nec eleemosynas potest dare, nec orare, sed oportet eum continue laborare pro victu suo necessario; nec ieiunare, quia tunc non sufficeret ad laborem necessario pro victu necessario continue acquirendo. Quia ergo ipse labor continuus est sibi ieiunium continuum, quia continua maceratio carnis, tantummodo inducendus est, ut illum laborem subeat in remissionem peccatorum, intendens illum ad hunc finem referre, saltem quousque occurrat sibi opportunitas solvendi aliquam aliam Satisfactionem, et aliqua alia possunt ei ita temperare, et diminute imponi, ut sint sibi possibilia. Consimiliter, dives qui lapsus est ad peccatum carnis, si est adeo delicatus, quod non velit ieiunare, nec aliam macerationem notabilem subire, vel praesumitur quod si sibi imponeretur, cito abiiceret, et sic peccaret novo peccato, inducendus est ad orationem et eleemosynam, et illud sibi imponendum est, quod libentius recipit, et quod creditur perseverantius adimplere.»

« Vel si omnino nullam Poenitentiam velit recipere a Sacerdote impositam, dicit tamen se habere displicentiam de peccato commisso, et firmum propositum non recidivandi, absolvendus est, et non est respuendus, ne cadat in desperationem, et nuntianda est sibi poena, quae esset pro peccatis facienda, et quod eam in se, vel in aequivalenti absque impositione studeat adimplere, alioquin solvet ad plenum in Purgatorio. Haec misericordia satis consonat illi Prophetiae Isaiae 42. De Christo, quam Matth. 12. cap. recitat, Arundinem quassatum non confringet, et linum fumigans non extinguet. Arundo quassata est peccator quassatus tentationibus et peccatis; linum fumigans est linum nimis humidum ex peccatis, tamen aliquid habens de igne caritatis, et hic extinguitur, si per duritiam Sacerdotis ad nimis difficile obligetur: sed non extinguitur, si praedicatur sibi, quod oportet eum hic, vel alibi poenam solvere: et quod studeat hic tantam poenam solvere, quanta peccatis debetur, ne alibi acrior exigatur ». Haec Doctor.

Quibus significat, primo iniungendam esse Satisfactionem, quantum fieri potest, aequivalentem ac correspondentem peccatis, ut videlicet quas¹ satisfaciat, et puniatur in eo genere, in quo peccavit; ubi autem id fieri non potest, sufficit, ut iniungatur Satisfactio in alio genere, quae sit aequivalens, ac proportionata facultati et viribus poenitentis; in quo maxime desideranda et spectanda est discretio, ne videlicet per nimiam indulgentiam leviorem Satisfactionem iniungendo, particeps et reus fiat alieni peccati, et vilem reddat medicinam infirmo necessariam; neve ex altera parte poenitentis infirmitati non satis prudenter consulens, ei praescribat illum Satisfactionis modum, quem sine periculo desperationis, aut novi peccati implere non possit. Secundo, quod ubi poenitens non potest congrue, et suis peccatis correspondentem Satisfactionem persolvere, potest ei Confessarius iniungere pro Satisfactione eas poenas et calamitates, quas ipse patitur. Cuius utique ratio est manifesta; illud enim omne, quod acceptum est Deo in Satisfactionem poenae temporalis, etiam est medium congruum satisfacienti: igitur quando facultas non suppetit ad aliud persolvendum, Sacerdos, qui est Iudex inferior et ministerialis, debet se conformare legi et voluntati Dei, et praescribere in Satisfactionem ea, quae quamdam cum delicto correspondentiam habent, etsi non omnimodam, nec proportionatam.

QUAERES 2. Utrum poenitens satisfacere possit Deo per opera aliunde praecepta?

RESPONDEO, triplicem hac de re apud Doctores scholasticos esse sententiam, quarum prima negat, Satisfactionem fieri per opera aliunde praecepta, ex eo quod, ut sit perfecta, fieri debeat ex aliis indebitis. Ita plerique Scotistae contendunt², maxime Faventinus, in dist. 29. disp. 35. cap. 7. Secunda affirmat, posse satisfieri per opera praecepta iure humano, non vero iure divino, aut naturae. Ita Sylvester verbo Satisfactio. Tertia denique sententia docet, etiam in operibus aliunde praeceptis posse Satisfactionem praescribi: quae apud recentiores Theologos iam communior videtur, nobisque etiam probabilior apparet: tum quia id colligitur ex Concilio Trident. Sess. 6. cap. 10., ubi ait: Per observationem mandatorum Dei, et Ecclesiae, in ipsa Iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus, crescunt atque magis iustificantur. Et cap. 6. Nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est, quominus plene illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae legi, pro vitae huius statu, satisfecisse, et vitam aeternam suo etiam tempore, si tamen in gratia decesserint, consequendam vere promeruisse censeantur. Quidni igitur pari ratione censeri possent vere satisfecisse pro poena temporali, maxime si opera ista praecepta poenalia sint? Si enim opera bona ex hoc praecise, quia debita ex hoc praecepto, non perdunt vim merendi gratiam et gloriam, cur opera bona et poenalia perderent vim satisfaciendi, ex eo quod aliunde sunt praecepta? — Deinde. Ecclesia praecipit ieiunia in Satisfactionem: igitur censet opera praecepta posse esse satisfactoria. Patet antecedens ex Collecta, quae dicitur Sabbato ante Dominicam tertiam Quadragesimae: Da quaesumus, Domine, nostris effectum ieiunii salutarem, ut castigatio carnis assumpta ad nostrarum vegetationem transeat animarum. Et S. Leo Papa. Serm. 1. De Quadragesima, sic ait: Magna divinae institutionis sobrietate provisum est, ut ad recuperandam mentium puritatem, quadraginta nobis dierum exercitatio moderetur, in quibus aliorum temporum culpas, et pia opera redimerent, et ieiunia casta decoquerent, per extinctionem poenae temporalis. — Denique, ut ait Lugo, disp. 27. n. 35. tota condignitas Satisfactionis fundatur in eo, quod homo laudabiliter se castigans, eo ipso placat iram Iudicis, ne illum iterum puniat: ille autem, qui ex praecepto se castigat, non minus, sed magis laudabiliter se castigat: non enim minus, sed potius magis honestum et laudabile est, ceteris paribus, facere aliquid ex praecepto, quam absque illo: ergo magis placet Deo, et per consequens magis placat illum eiusmodi castigatio per opera praecepta, quam per spontanea.

DICES 1: Non potest quis satisfacere duplici debito eadem solutione, quia non esset aequalitas inter debitum, et pretium: igitur si aliquod opus sit iam Deo debitum ex praecepto, non potest per illud solvi debitum contractum ex peccato. — DISTINGUO ANTECEDENS: si res illa, quae offertur in solutione non habeat multiplicem bonitatem et valorem, concedo: secus, nego: tunc enim secundum diversum sui valorem pluribus debitis satisfacere poterit. Porro opera praecepta habere possunt duplicem valorem: unum quidem moralem et meritorium desumptum ex obiecto et circumstantiis eius, necnon ex fine, propter quem elicitur, et ex principio gratiae habitualis, quo mediante producitur; alterum vero satisfactorium petitum ex difficultate illius, seu poena et labore, qui in exercitio eius reperitur. Ratione primi valoris, possumus implere debitum praecepti, et satisfacere debito obedientiae et religionis; ratione vero secundi possumus satisfacere Deo de condigno pro poena temporali peccato mortali debita. Si enim v. g. nummus aureus duplicem habet valorem, unum ratione metalli, alterum ratione imaginis, aut sigilli principis in eo exarati, et ratione primi valeret quinque nummos argenteos, et totidem ratione secundi, posset aliquis debens alteri decem nummos argenteos, quinque ratione mutui accepti, et quinque ratione mercium, utrique debito, et pro utroque titulo, ad aequalitatem satisfacere, ipsi tradendo hunc nummum aureum: ita a simili dicendum de operibus praeceptis, quae duo possunt impendi in Satisfactionem virtutis obedientiae, et Religionis, et in Satisfactionem pro peccatis. Si enim quis unico ieiunio v. g. possit satisfacere triplici praecepto, nempe dum Religiosus virtute suae Regulae tenetur ieiunare singulis diebus Veneris, et ex praecepto Ecclesiae per totam Quadragesimam, necnon in Feriis quatuor Temporum, ubi enim tria haec simul concurrunt, unico ieiunio eis fit satis; quidni pari ratione poterit etiam eodem ieiunio satisfacere et praecepto Ecclesiae, et mandato Confessarii hoc ieiunium praescribentis?

DICES 2: Si quis debeat Ecclesiae unum Calicem ex voto, et alterum ex testamento et legatione illius, cuius est haeres, non satisfaciet dando unicum Calicem: quod enim ex voto donat, non solvit, et quod solvit ex vi testamenti, non donat. Similiter si quis debeat centum nummos Petro ratione mutui, et insuper alios centum ab eo fuerit furatus, non satisfacit dando semel ei centum nummos. Igitur nec quis Deo satisfaciet per unicum ieiunium, quando ieiunare tenetur ob praeceptum, et propter compensandam iniuriam Deo irrogatam. — NEGO CONSEQUENTIAM; et ratio disparitatis est petenda ex materia; nam materia iustitiae commutativae consistit in omnimoda aequalitate solutionis cum debitis aut iuribus, quae salvari non potest in unica solutione, quando debita illa aut iura sunt plura, aut diversa. Secus vero est in debitis legalibus, puta voti, legis, Poenitentiae iniunctae, et similibus, in quibus magis attenditur mens et intentio Legislatoris, quam res ipsa: cum autem intentio Legislatoris possit tendere in idem opus faciendum ex diverso motivo, puta si quis eodem die teneatur ieiunare ex Ecclesiae praecepto, quia dies ille est Vigilia alicuius Sancti. et ex voto, quia ad id tenetur ex Regula, quam professus est; si quis Confessarius pro poenitentia praescribat ieiunium eiusdem diei poenitenti, quem aliunde scit obligari ex voto, et Ecclesiae praecepto ad ieiunandum, poenitens ille eodem ieiunio satisfaciet, et voto, et legi, et iniunctae sibi Poenitentiae.

QUAERES 3. Utrum poenitens implens in statu peccati mortalis iniunctam sibi Satisfactionem, revera ita eam exequatur, ut omnino debitum solvat, nec iterum teneatur ad eam in statu gratiae implendam?

RESPONDET Doctor, n. 15. affirmativam partem sibi non videri improbabilem: « Quia, inquit, negativa sententia videtur nimis dura contra peccatores, et occasio maioris obstinationis. Si enim iste hodie vere poenitens, et humiliter recipiens Satisfactionem, esto ieiunium trium dierum, recidivat in peccatum mortale, et de illo non poenitens, secundo die ieiunat, quia sibi fuit impositum: si dicas, quod illud ieiunium secundae diei non est aliqua Satisfactio exterior, magis occasio est inducendi istum iam lapsum, ut tertio die non ieiunet, et per consequens ad novum peccatum mortale; quia transgrediendo istam poenam iniunctam a Sacerdote, et receptam, videtur esse peccatum mortale, cum sit transgressio praecepti Ecclesiae, et Vicarii Dei in illo actu.»

« Ex isto potest formari talis ratio: si post lapsum, et ante Poenitentiam novam, non exequatur quis Satisfactionem pristinam sibi impositam, peccat mortaliter novo peccato: ergo si exequatur, bene facit, quia actum obedientiae facit: sed non facit actum obedientiae, nisi in quantum illud est sibi impositum tamquam pars Satisfactionis. Dico ergo sine praeiudicio, quod qui semel vere poenitet, et recipit Satisfactionem, vel Poenitentiam condignam sibi impositam ab Ecclesia, clave non errante, quantumcumque postea recidivet, numquam tenebitur, nisi ad illam unicam Satisfactionem adimplendam; et si eam impleat in caritate, melius est, quia non tantum solvit poenam, sed meretur. Sed si adimpleat eam voluntarie extra caritatem, solvit quidem poenam, sed non meretur gratiam. Si autem ipsa ab eo extra caritatem exigitur, solvitur poena, licet ipse non solvat. Et in primo est Satisfactio simpliciter, quia reconcilians et placans; in secundo est quidem Satisfactio, quia voluntaria redditio, sed nec reconcilians, nec placans; in tertio autem est Satisfactio, ultra quam non exigitur poena ulterior. Ex secundo membro sequitur, quod si magnam partem Satisfactionis sibi impositae explevit in peccato mortali, et post iterum poenitet de peccato novo, non est sibi iterato Poenitentia imponenda pro peccato, de quo satisfecit, licet extra caritatem, sed tantum de novis peccatis, quae fuerunt causa quare illa Satisfactio fuit mortua.»

OBIICIT DOCTOR: « Si arguas, mortua est: ergo non est Satisfactio. Respondet: non sequitur, nisi quod non est Satisfactio placans, nec reconcilians in amicitiam. Instat: et si dicitur: ergo non est Satisfactio. Respondet: non sequitur, quia sufficit Deo, quod quis voluntarie solvat poenam debitam ad punitionem peccati commissi; quia etiam, quod minus apparet, sufficit satispassio. Patet in actibus humanis: si enim alicui offensae in Regem correspondeat praecise secundum legem abscissio manus, si isti etiam invito abscinditur manus, satisfit, et in tantum sufficit Regi, quod secundum legem et iustitiam non debet ab eo poenam ulteriorem exigere, et tamen non recipit eum in gratiam vel amicitiam; multo magis ergo posset sufficere pro punitione culpae, si aliquis sibi poenam debitam infligeret, licet non esset in gratia, vel amicitia ipsius Iudicis offensi.»

« Ex tertio membro potest dici, quod talis, si propter novum peccatum, in quod recidivat, damnaretur, antequam complesset totam poenam sibi impositam, puniretur in inferno temporaliter poena correspondente illi, quae non fuit hic soluta; et illa soluta post tempus aliquod, non puniretur amplius illa poena, sicut et de veniali, quia moriens in peccato veniali simul cum mortali, non puniretur aeternaliter pro veniali, ut dicetur inferius. Et eodem modo in proposito; ex quo enim secundum plenam iustitiam punitivam semel imposita est poena temporalis isti pro peccato, de quo vere poenituit, numquam isti pro illo debebitur, nisi poena temporalis, et illa soluta, nulla alia ». Haec Doctor.

Ex quibus apparet, Doctorem probabile censere, Satisfactionem revera fieri posse valide in statu peccati, quod maxime probat ex impugnatione oppositae sententiae: primo, quia haec sententia est nimis dura: secundo, quia causat obstinationem peccatorum: tertio, quia dat ansam peccandi, eo quod poenitens relapsus, iudicando Satisfactionem sibi impositam non prodesse, illam non persolvet, quod est peccatum inobedientiae contra praeceptum Confessarii.

Quod utique confirmatur, quia non debet aggravari onus peccatoris, aut excludi ab eo beneficium Sacramenti, et mortis Christi: sed nullum est fundamentum asserendi, Poenitentem non posse satisfacere, nec valide implere satisfactionem sibi praescriptam; si enim esset aliquod fundamentum huius assertionis, maxime vel quia Satisfactio est effectus, vel pars Sacramenti, vel quia est speciale Dei beneficium, vel quia fieri debet per Christum: sed nulla ex his rationibus id concludit. Non quidem ex eo, quod sit effectus Sacramentalis; nam etiam impressio characteris est effectus Sacramentalis Baptismi, Confirmationis, et Ordinis, ad quam tamen non requiritur status gratiae. Non ex eo, quod sit singulare aliquod et extraordinarium Dei beneficium, quo peccator indignus est; nam etiam impressio characteris est tale beneficium, quod tamen confertur peccatori. Non ex eo, quod Satisfactio nostra sit per Christum Iesum, idest, virtute Sacramenti, per quod merita Christi applicantur, seu communicantur fidelibus, nam accipit characterem impressum: ergo consimiliter peccator poterit satisfacere, et satisfaciet ex opere operato per Christum, idest, per virtutem Sacramenti Poenitentiae, per quod fidelibus applicantur, seu communicantur merita et Satisfactiones Christi.

REPONUNT ADVERSARII, non solum propter praefatas rationes Satisfactionem in statu peccati esse nullam, sed quia ut sit valida, debet acceptari a Deo, et ei per Christum offerri: Satisfactio autem in statu peccati non potest acceptari a Deo, dona enim iniquorum non probat Altissimus. Quod utique confirmat Concilium Tridentinum, cum ait loco mox laudato, in quo (Christo) vivimus, in quo meremur, in quo satisfacimus, facientes fructus dignos Poenitentiae, qui ex illo vim habent, ab illo offeruntur Patri, et per illum acceptantur a Patre. Unde Catechismus Romanus, par. 2. cap. 5. num. 103., ait: Duo praecipue in Satisfactione requiruntur: primum est, ut is qui satisfacit iustus sit ac Dei amicus: opera quae sine fide et caritate fiunt, nullo modo grata esse Deo possunt; alterum, ut eiusmodi opera suscipiantur, quae natura sua dolorem et molestiam afferunt. — Verum contra, non plus requiritur status gratiae ad validam Satisfactionem, quam ad perfectum actum Contritionis: sed Contritio ut sit valida, non praesupponit statum gratiae: igitur, etc. Maior constat: quia Contritio non solum delet peccatum, sed etiam partem poenae temporalis peccato debitae, imo interdum totam solvit poenam, ut supponit Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 2. — Deinde, status gratiae idcirco requireretur, ut persona satisfaciens Deo esset grata et accepta: sed hoc non est absolute necessarium ad dignam Satisfactionem; quia personae dignitas consistit in amicitia Dei, et filiatione in ordine ad hereditatem consequendam, necnon et ad ea, quae proxime ad eam ordinant, ut sunt merita: sed solutio poenae temporalis potest fieri seorsim ab his circumstantiis: ergo ad validam illam solutionem non est necesse, quod persona satisfaciens sit Deo grata et accepta. Minor patet, quia non augetur ius ad hereditatem praecise ex tali solutione poenae temporalis, quando maxime illa sit in operibus non meritoriis, quamvis tollatur impedimentum removens ac retardans eius assecutionem, ac subinde per illam solutionem non augetur amicitia hominis cum Deo, quae fundatur in gratia sanctificante, ex qua provenit ipsius hominis dignitas, neque per se confertur maior gloria essentialis virtute ipsius Satisfactionis, quando aliunde non est meritoria, et consequenter non crescit Satisfactio ex dignitate personae, nisi praecise in quantum Satisfactioni adiunctum est meritum; dignitas enim personae iustae non influit in actum, nisi dum actus elicitur ex inclinatione ipsius iustitiae, quae est ipsa caritas: sed actus boni indifferentes in ratione meriti non fundant meritum, neque eliciuntur secundum praedictam inclinationem, neque ad vitam hoc modo magis conferunt in homine iusto, quam in peccatore: ergo neque etiam satisfactio indifferens in ratione meriti, seu quae non est praecise meritoria gratiae aut gloriae, recipit valorem a iustitia, aut dignitate personae, quando non elicitur ab homine iusto, secundum inclinationem caritatis. Unde ad Concilium Tridentinum dico, illud verbis laudatis loqui de Satisfactione simpliciter, nempe quatenus est reconciliativa et meritoria de condigno, ad quam haud dubie requiritur vita in Christo, seu status gratiae; de hac autem Satisfactione hic non est sermo, sed tantum de Satisfactione, quatenus est solutio debiti et vindicativa peccati, quae utique fieri potest quovis in statu: de hac satisfactione reconciliativa, et meritoria loquitur Catechismus Romanus, ut colligitur ex num. praecedenti, ubi ait: Atque ita fit, ut iustis nihil deesse videatur cum operibus, quae Dei virtute efficiunt, et divinae legi pro humana mortalique conditione satisfacere, et vitam aeternam, quam scilicet, si Dei gratia ornati e vita decesserint, consequentur, mereri possint. Quibus verbis, ut apparet, loquitur Catechismus de Satisfactione reconciliativa et meritoria de condigno vitae aeternae, non autem ut est solutiva poenae debitae peccato.

Quam utique duplicem Satisfactionis acceptionem etiam agnovit idem Catechismus cum ait n. 89. Nonnulli definierunt Satisfactionem sic: Satisfacere est Deo debitum honorem impendere. Quod autem nemo debitum honorem Deo possit tribuere, nisi qui peccata omnino vitare constituat, satis apparet. Et satisfacere est peccatorum causas excidere, et eorum suggestioni aditum non indulgere; in quam sententiam alii assenserunt, satisfactionem esse purgationem, qua elicitur quidquid sordium praeter peccati maculam in anima resedit, atque a poenis tempore definitis, quibus tenebamur, absolvimur. Quae duae partes Satisfactionis, purgatio sordium, et absolutio a poenis, quarum prima non convenit Satisfactioni peccatoris, quia, ut ait Scotus supra, nec est reconcilians, nec placans; altera autem competit, quia est voluntaria redditio debiti, sive est rei debitae integra solutio. Cum enim virtute Clavium poena temporalis Purgatorii mutata sit in poenam temporalem huius vitae, qui hanc voluntarie reddit, integre solvit rem debitam, amicus eius sit, vel inimicus, cui solvit, quid interest? Nonne inimicus potest satisfacere debito iustitiae commutativae, solvendo pretium rei emptae? Nemo dubitat. Cur non similiter possit satisfacere debito iustitiae vindicativae, seu punitivae?

OBIICIUNT ADVERSARII: Scriptura sacra aperte testatur, Deum reprobare omnem Poenitentiam, et satisfactionem oblatam ab homine poenitente in statu peccati. Sic Isai., 58. Quare ieiunavimus, et non aspexisti? humiliacimus animas nostras, et nescisti? Ecce in die ieiunii vestri invenitur voluntas vestra, etc. Et Prov. 15. Longe est Dominus ab impiis, et orationes iustorum exaudiet. Et 1. ad Cor. 13. Si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest. — Respondeo, prioribus Scripturae oraculis, ideirco reprobari opera peccatorum, non praecise quia fiunt in statu peccati, sed quia eliciuntur cum affectu peccandi; ideo namque Isaias dicit reprobari ieiunia Iudaeorum, quia annexa habebant levia peccata contentionis et inimicitiae: Ecce, inquit, ad lites et contentiones ieiunatis, et percutitis pugno impie, etc. Ad Apostolum dico, ipsum non loqui tantum de caritate habituali, sed etiam de actuali. Porro constat, sine caritate actuali aliquem posse iustificari, ut fit in infantibus, qui martyrium subeunt, nec non et in eo adulto qui bona fide pro Christo moritur, quamvis eius memoriae non occurrat peccatum quo reus tenetur, quodque affectu caritatis detestari deberet. Non igitur loquitur Apostolus generaliter, sed tantum de homine adulto, qui suis bonis operibus intendit promereri vitam aeternam. Quod utique exequi non potest, nisi sit in statu gratiae, et habeat caritatem habitualem.

OBIICIUNT 2. Poenae quaecumque huius vitae, per se ac nude sumptae, non sunt comparabiles, nec ullam proportionem habent cum poena vitae futurae, ac subinde per se non habent valorem, ut remittant illam poenam: igitur necessaria est gratia, a qua hunc valorem recipiunt: haec autem gratia est sanctificans, a qua Satisfactio dignificatur, et proportionem moralem habet ad poenam alterius vitae: igitur talis gratia praerequiritur ad validam Satisfactionem. — Distinguo primum consequens: ad eam necessaria est gratia auxilians, et adiuvans, concedo; quia, ut diximus, illa Satisfactio fieri debet per Christum: hoc est beneficio ipsius gratiae sanctificantis et habitualis, nego: maxime quando Satisfactio est tantum solutiva debitae poenae.

URGENT: Satisfactio illa in statu peccati esset solutiva poenae debitae, vel de congruo, vel de condigno: non primum, quia poenitens in statu peccati indignus est cuiusvis boni, ac subinde incapax ut satisfaciat aut mereatur de condigno. Et ideo gratia est principium omnis iustitiae apud Deum. — Insuper ad id requiritur promissio divina, in qua iustitia tam Satisfactionis, quam meriti fundatur: haec autem non fit hominibus in peccato mortali manentibus, sed iustis. Secundum etiam dici non potest, nisi mere gratis: ubi enim revelatum est, aut unde constat, Deum hac liberalitate uti cum inimicis suis, ut eis remittat poenas, pro quibus ipsi vere non satisfaciunt, cum lex generalis sit, ut quantum quis glorificavit se in deliciis, tantum ei detur tormentorum; et e contra generalis etiam lex sit, ut, quod sine caritate fit, nihil prosit. Ita Suarez. — Respondeo 1. Prorsus esse indifferens ad rationem Satisfactionis, quod fiat sive de condigno, sive de congruo, dummodo debitum exolvat: sicut ipsi pariter indifferens est, quod liberaliter et ex misericordia, vel exacte seu ex iustitia a Deo acceptetur. — Respondeo 2. Satisfactionem in statu peccati exhibitam, esse solutivam poenae de condigno, quantum ad solutionem poenae temporalis debitae, non autem quantum ad reconciliationem; haec enim Satisfactio, inquit Doctor, non est reconcilians, nec placans: et ideirco non disponit satisfacientem ad vitam aeternam, nec removet impedimentum ab eius consecutione praepediens, nempe peccatum. Porro satisfactio illa non est de condigno ex opere operantis, nec suum mutuatur valorem, suamque moralem proportionem ad debitum persolvendum ex dignitate personae, sed habet illam condignitatem ex opere operato, seu quatenus Sacramentalis est, et suum valorem, suamque moralem proportionem ad debitum persolvendum accipit ex dignitate Sacramenti, per quod opus istud elevatur et constituitur pars integralis Sacramenti; quia iniungitur virtute clavium, et acceptatur a Deo, quatenus condonando peccatum per Absolutionem Sacramentalem, commutavit poenam aeternam in hanc temporalem Satisfactionem.

Fateor itaque, Satisfactionem impensam in statu peccati mortalis, non esse condignam ex opere operantis; sed nullus hactenus probavit, eam sic non debere fieri, nec quod sufficere non possit, si sit tantum condigna ex opere operato. Nihilominus, quamquam haec forte vera sint, quantum ad speculationem, attamen si praxim attendas, tutius est suadere poenitentibus, ut omni studio incumbant iniunctas sibi Satisfactiones implere in statu gratiae, secundum prudentem eorum existimationem, hoc est, quando non sunt conscii alicuius peccati mortalis; quia Satisfactio in eo statu exhibita, non solum est solutiva poenae debitae, sed etiam promeritoria ulterioris gradus gratiae, sicut et novi iuris ad augmentum gloriae.