Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Mirandam ac proprie divinam Poenitentiae virtutis efficaciam egregie commendat S. Chrysostomus, Serm. De Poenitentia: ubi inter cetera sic exclamat: O Poenitentia, quae peccata Deo miserante remittis, et Paradisum reseras, contritum sanas, omnem tristitiam exhilaras, vitam de interitu revocas, statum restauras, honorem renovas, fiduciam das, vires reformas, gratiam abundantiorem refundis! Omnia ligata tu solvis, omnia soluta tu custodis, omnia adversa tu mitigas, omnia contrita tu sanas, omnia confusa tu lucidas, omnia desperata tu animas. Per te, o Poenitentia, David afflictus vel contritus factus est sanctus: per te filius prodigus paternum amplexum meruit: per te, Petrus, postquam Dominum negavit, indulgentiam recepit: per te o Poenitentia, latronem subito Christus ad regnum aeternum rapuit, etc. Quae omnia dignitatis elogia, cum maxime ad peccatorum remissionem collineant, idecirco potissimum haec in Sectione sermo erit de efficacitate Poenitentiae circa generalem peccatorum omnium remissionem: primo quidem circa remissionem omnium mortalium: secundo, circa remissionem venialium: tertio, circa solutionem et relaxationem poenae eis peccatis debitae; quibus annectemus quintam Quaestionem de reviviscentia peccatorum per Poenitentiam remissorum: et sextam de reviviscentia meritorum per peccata mortificatorum.

NOTANDUM 1. Circa praesentem Quaestionem quinque potissimum fuisse erroneas sententias: Primus error quidem Novatianorum, qui affirmabant peccata post Baptismum esse omnino irremissibilia, ac subinde Poenitentiam nihil quidquam peccatoribus suffragari, ut referunt S. Cyprianus, lib. 1. Epist. 1. Hieronymus, Epist. Ad Marcellam. Eusebius, lib. 6. Histor. Eccles., cap. 33. Verum quoniam illi haeretici maxime impugnabant efficaciam Poenitentiae ut Sacramentum est; idcirco eorum errorem referre ac refellere auspicabimur, ubi sermo erit de efficacia Sacramenti Poenitentiae. Secundus error fuit quorundam Iudaeorum affirmantium tertium quidem peccatum post acceptam remissionis gratiam esse remissibile; secus autem de quarto, et ceteris subsequentibus. Quod utique confirmabant ex primo et secundo capite Amos, ubi pluries testatur Deus, se condonaturum tertium, non vero quartum peccatum. Tertius error fuit Armachani, lib. 9. De quaestionibus Armenorum, cap. 27. ubi docet aliquos viatores ita in malitia obfirmatos, ut secundum communem dispositionem, salutari poenitere non possint, quemadmodum Apostoli in gratia confirmati nullatenus mortaliter peccare poterant. Quartus error est et quorundam affirmantium, certum esse numerum peccatorum, quem qui impleverit, secundum praescriptas ordinarias divinae iustitiae ac misericordiae leges non potest veniam assequi, tametsi nec cursum huius vitae, nec statum viatoris absolverit, nisi forte ei suffragretur superexcellens misericordia Dei. Quintus tandem error fuit impii Lutheri, docentis omnia opera nostra esse peccata, id volente et consentiente Deo; ea tamen non imputari ad poenam, praeter unum peccatum infidelitatis. Contra quos omnes, ut secundum Catholicam doctrinam praescribamus

NOTANDUM 2. Hic non esse sermonem De Poenitentia Sacramentali, quae maxime consistit in absolutione peccatorum a poenitente confessorum, sed de Poenitentia virtute, quam SS. Patres appellant Poenitentiam cordis, quae utique solito duplex distinguitur, imperfecta videlicet, et perfecta: prima dicitur attritio, quae idcirco imperfecta Poenitentia appellatur, non quod sit mala, sed quia insufficiens est extra Sacramentum Poenitentiae ad perfectam peccati remissionem: perfecta vero dicitur contritio. ea quae sufficit ad remissionem peccati cum voto, ac proposito faciendae confessionis, et absolutionis suscipiendae, a tempore Legis Evangelicae. Utrum autem haec Poenitentia necessaria sit et valeat ad remissionem cuiuslibet peccati, quantumcumque gravis; utrumque enim negat Lutherus, ut patet ex articulis damnatis per sacram facultatem Parisiensem. necnon et per Leonem X Summum Pontificem: in eis namque damnatur Lutherus, primum, quod asseruerit ad remissionem peccati satis esse vitam novam inire, absque ulla Poenitentia, et peccatorum detestatione: secundum, quod, ut mox diximus, docuerit solum peccatum infidelitatis deputari ad poenam.

NOTANDUM 3. Aliquos esse peccatores ita in malo obfirmatos, ut eis Poenitentia, etsi non sit impossibilis, sit tamen factu valde difficilis. Quae utique difficultas oritur ex parte peccatoris, et ex parte Dei. Ex parte quidem peccatoris, dum propter consuetudinem delinquendi iam obduruit, iuxta illud Prov. 38.¹ Peccator cum in profundum malorum venerit, contemnet, nempe peccare: quia videlicet flagitia, prae nimia peccandi consuetudine, leviora delicta ei apparent. Unde fit, ut amplius de peccatis non erubescat, iuxta illud Hieremiae 3. Frons meretricis facta est tibi, nolui te erubescere. Cum autem habitus ex variis actibus genitus velut novam naturam ingerat, inde fit, quod peccatores quasi naturali impetu, et velut agentia naturalia ferantur in peccatum. a quo vix possunt recedere, iuxta illud Hieremiae 13. Si mutare potest Aethiops pellem suam, aut pardus varietates suas: et vos poteritis bene facere, cum didiceritis malum. Difficultas vero provenit ex parte Dei iuste punientis peccatores, ac eis denegando plerumque auxilia specialia ad poenitendum. De utraque hac difficultate loquitur S. Paulus, Actor. 13. ubi visa Iudaeorum perfidia et obstinatione ad repellendum Dei verbum, dixit: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repellitis illud, et indignos vos iudicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad Gentes.

His ita praemissis, duo supersunt determinanda: primum, utrum quodlibet peccatum, quantumvis grave, possit remitti per Poenitentiam: secundum, an unum peccatum mortale remitti possit absque altero.

Conclusio prima. — NULLUM EST PECCATUM TAM GRAVE, QUOD PER POENITENTIAM PERFECTAM NON POSSIT DELERI. Haec est de fide, et

Colligitur primo ex Scripturae testimoniis, in quibus absque ulla limitatione aut restrictione promittitur vere contritis ac poenitentibus remissio omnium peccatorum. Sic Sapientiae 11. Misereberis omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata omnium propter Poenitentiam. Et Ezechiel, cap. 18. Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, omnium iniquitatum eius non recordabor. Et statim subdit: Numquid voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus Deus, et non ut convertatur a viis suis, et vivat? Et cap. 33. Vivo ego, dicit Dominus, nolo mortem impii, idest, nullius impii volo mortem, quacumque impietate fuerit reus.

Probatur secundo auctoritate Conciliorum, maxime Concilii Lateranensis sub Innocentio III, et refertur cap. Firmiter, De Summa Trinitate, ubi dicitur: Si post susceptionem baptismi quisquam prolapsus fuerit in peccatum, per veram potest semper Poenitentiam reparari. Et ex Tridentino, Sess. 19. Can. 2. ubi decernit per Poenitentiam posse remitti omnia peccata post Baptismum commissa.

Eamdem apertissimis testimoniis tuentur SS. Patres: Chrysostomus, Homil. 33. in Matth. Non est aliquod peccatum, quod non cedat virtuti Poenitentiae. Et Homil. 9. in Psalm. 50. Peccasti? poenitere: millies peccasti? millies poenitere. Item S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 5. Tanta est, inquit, Dei erga homines propitiatio, ut Iudas potuisset non excludi a venia, si Poenitentiam non apud Iudaeos egisset, sed apud Christum. Ideo scribit eum indignum fuisse venia, quia non intima conversione poenuit, nec sedulo egit Poenitentiam; siquidem Christus tantae pietatis est, ut veniam ei donasset, si Iudas misericordiam expectasset. Et S. Augustinus in Enchiridio, cap. 65. Sed neque in his criminibus quamvis magnis remittendis, inquit, in sancta Ecclesia, de misericordia Dei desperandum est agentibus Poenitentiam, secundum modum sui cuiusque peccati. Quam utique veritatem luculenter colligit S. Petrus Chrysologus ex parabola filii prodigi, ubi ait, Serm. 3. Delicta non videt vis amoris, et ideo pater peccata filii redemittit osculo, clausit amplexu. Certe si abscessimus, si substantiam Patris totam luxuriose dispersimus, si quid unquam commisimus facinoris, et delicti, si ad impietatis praeruptum totum, totam venimus ad ruinam, surgamus aliquando, et ad talem Patrem, tali invitati redeamus exemplo.

Suadetur etiam ratione: si aliquod peccatum per Poenitentiam deleri non posset, maxime vel quia de eo non posset peccator poenitere, quemadmodum daemones et damnati, quamquam summe displiceant de poena quam patiuntur propter peccatum, cum tamen eorum affectus in malo sit obfirmatus, ideoque dolere non possunt de peccato per veram Poenitentiam, quae habeat spem veniae: vel quia Poenitentia non posset delere aliquod peccatum: sed quamdiu vivimus in via vitae mortalis neutro modo peccatum ullum dici potest irremissibile. Non quidem primo, quamdiu enim homo viator est, flexibile habet liberum arbitrium ad bonum et malum, et divina gratia cor cuiusvis peccatoris quantumvis obdurati potest ad veram Poenitentiam flectere; unde egregie S. August., Homil. 50. ex 50. Homiliis. « Fortasse dicis: Ego iam baptizatus sum in Christo, a quo mihi omnia praeterita peccata dimissa sunt. Vilis factus sum nimis iterans vias meas, ut canis abominabilis coram oculis Domini, conversus ad vomitum suum. Quo ibo a spiritu eius, et a facie eius quo fugiam? Quo, frater, nisi ad eius misericordiam poenitendo, cuius potestatem peccata committendo contempseras? Nemo enim recte fugit ab illo, nisi ad illum, ab eius severitate ad eius bonitatem. Quis enim locus excipiet fugientem, ubi eius praesentia te non inveniat? Si ascenderis in Caelum, ibi est; si descenderis ad infernum, adest. Recipe ergo pennas tuas in directum, et habita in spe in extremo huius saeculi; etenim illuc manus sua deducet te, et illuc perducet te dextera sua. Quidquid enim feceris, quaecumque peccaveris, adhuc in hac vita es, unde et omnino Deus, si sanare nollet, auferret. Cur ergo ignoras, quia patientia Dei ad Poenitentiam te adducit? Qui enim clamando tibi persuasit, ut non recederes, parcendo clamat, ut redeas ». — Haec S. August. quibus aperte significat nullum omnino peccatum esse, cuius veniam per veram Poenitentiam obtinere non possimus, quamdiu hanc mortalem vitam ducimus. — Non potest etiam peccatum dici irremissibile secundo modo: hoc enim repugnaret divino illi amori aeterni Patris erga homines, qui sic dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, quique ait Apostolus ad Rom. 8. proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quo pacto enim pro nobis omnibus tradidisset Filium, ut omnis qui in eum credit non pereat, si per veram conversionem in Christum omnia peccata non possent deleri? Secundo, id repugnaret divinae misericordiae, de qua dicitur Ioël 2. quod Deus benignus sit, et misericors, et patiens, et multae misericordiae, et praestabilis super malitia: Deus enim aliquo modo vinceretur ab homine, si vellet homo peccatum deleri, quod Deus delere nollet. Derogaret etiam virtuti Passionis Christi et copiosae eius redemptioni, a qua nullus mortalis quantumcumque peccator excluditur, et ad quam pertinet, ut sit universalis Redemptor omnium peccatorum. Hinc S. Ioannes, Epist. 1. cap. 2. indefinite pronuntiat: Si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem, Iesum Christum iustum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris: non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. Cum ergo Deus suam de conversione peccatoris et salute voluntatem exprimat, et veniam ei, si convertatur, promittat, argumentum est omne peccatum in hac vita per Poenitentiam posse deleri.

OBIICIEBANT 1. Novatiani illud ex 1. Reg., cap. 2. Si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus: si autem peccaverit in Dominum vir, quis orabit pro eo? Igitur peccata quae sunt directe contra Deum non possunt ullatenus condonari. — NEGO consequentiam: responderi enim potest primo, verba illa non esse Prophetae, sed Heli Sacerdotis increpantis filios suos ob gravia eorum peccata, quae cum essent in scandalum publicum, removebant Israëlitas a sacrificiis et divino cultu. Secundo, dici potest, quod ibi discrimen statuetur inter peccata, quae directe laedunt Deum, et ea quae directe proximum offendunt, quod haec utique leviora sint illis, possitque facile reperiri vir aliquis iustus, qui veniam a Deo per peccatum offenso, necnon et gratiam conversionis peccatori suis precibus impetret; peccata vero directe in Deum commissa graviora sint, possitque difficillime reperiri, qui veniam horum a Deo obtineat. Unde particula interrogativa, quis, non significat idem ac nullus. ut optime notat S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, cap. 8. « Non enim, inquit, scriptum est: nullus orabit pro eo, sed quis orabit pro eo? Hoc est, quis ille sit, qui in tali causa possit orare, quaeritur, non excluditur. Sic Psal. 14. dicitur: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo; aut quis requiescet te monte sancto tuo? Non enim nullus, sed probatus habitabit: nec ait, quod nemo requiescat, sed quod requiescat electus. Et Psal. 23. Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto eius? Idest, non quicumque de vulgo, nec plebeiae vilitatis aliquis, sed egregiae vitae singularisque meriti vir. Non enim quicumque de vulgo pro Iudaeorum populo, sed Moyses rogavit, et meruit, et impetravit. » Quare haec interrogatio: quis orabit pro eo? requirit solum hominem eximiae sanctitatis, et singularis vitae, qui debeat orare pro eo, qui directe peccavit in Dominum, maxime per apertum et manifestum sacrilegium, qualia erant peccata filiorum Heli. Ibidem enim dicitur, quod dormiebant cum mulieribus, quae observabant ad ostium tabernaculi, et quod tollerent carnes per vim ab offerente animalia in sacrificium, priusquam immolata essent Domino, unde infertur: Erat ergo peccatum puerorum grande nimis coram Domino, quia retrahebant homines a sacrificio Domini.

OBIICIEBANT 2. Illud lib. 2. Machabaeorum, cap. 9. ubi Antiochus Rex, post plurima patrata scelera gravi ac lethali correptus morbo Poenitentiam egit: humiliatus enim coram Domino, testatusque iustum esse, hominem subditum esse Deo, et mortalem non paria Deo sentire, agnoscit sua crimina, de eis dolet, spondet satisfactionem Iudaeis pro rebus ablatis, templum etiam sanctum, quod prius expoliaverat, optimis donis ornaturum, et sancta vasa multiplicaturum, et pertinentes ad sacrificia sumptus de reditibus suis praestiturum; super haec et Iudaeum se futurum, et omnem locum terrae perambulaturum, et praedicaturum Dei potestatem; attamen ibidem dicitur: Orabat hic sceleratus ad Dominum, a quo non esset misericordiam consecuturus. — Respondeo, poenitentiam Antiochi fuisse frustraneam, quia erat imperfecta, et dumtaxat naturalis; dolebat siquidem de culpa praeterita propter morbi acerbitatem, non autem propter offensam Dei. Quod utique indicat Auctor libri Machabaeorum, ibidem; cum enim recensuisset saevientem in eum Dei vindictam, et acerbum illius corporis dolorem, Ita ut, inquit, de corpore impii vermes scaturirent, ac viventis in doloribus carnes eius effluerent, odore etiam illius et fetore exercitus graveretur, et qui paulo ante sidera caeli contingere se arbitrabatur, eum nemo poterat propter intolerantiam fetoris portare: statim subdit: Hinc igitur coepit ex gravi superbia deductus ad agnitionem sui venire, etc. Quibus significat, eam afflictionem fuisse poenitentiae causam, non vero Dei offensam, ac proinde non mirum si illius inutilis et invalida fuerit poenitentia, cum eius motivum esset omnino naturale.

OBIICIEBANT 3. Illud oraculum Dei monentis 1. Proverb. Peccatores, qui propter dilationem poenitentiae Dei consilium et increpationes neglexerunt: Cum irruerit, inquit, repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit; quando venerit super vos tribulatio, et angustia, tunc invocabunt me, et non exaudiam, mane consurgant, et non invenient me. Idem dicit Hierem. 14. Cum ieiunaverint, non exaudiam preces eorum, et si obtulerint holocautomata et victimas, non suscipiam eos. Et Eccl. 7. Considera opera Dei, quia nullus potest corrigere, quem Deus despexerit: igitur sunt aliqua peccata, quae per poenitentiam non possunt expiari. — Nego consequentiam: illis enim omnibus oraculis solum agitur de peccatoribus, qui spretis diu monitionibus Dei, temporalium poenarum aversione, magis quam intima conversione cordis ad eum confugiunt; ut plurimum enim illi sui tantum amore, declinandarum poenarum gratia, non humilitate vera, neque sincera peccati displicentia, seu poenitentia Deum invocant: sicque sincere convertantur, et doleant de offensa Dei, Deus eos excipit ad se redeuntes, quacumque peccatorum atrocitate, seu multitudine teneantur. Isaiae 1. Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur, et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.

OBIICIEBANT 4. Tria testimonia Apostoli, quibus videtur docere nullum pro peccatis post Baptismum commissis dari in Ecclesia Christi remedium, quo expiari et deleri possint. Primum habetur ad Heb. 6. ubi sic ait Apostolus: Impossibile est eos, qui sunt illuminati, gustaverunt etiam donum caeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui habentes. Secundum sumitur ex cap. 10. eiusdem Epistolae, ubi sic dicitur: Voluntarie peccantibus nobis post acceptam notitiam veritatis, iam non relinquitur pro peccatis hostia: terribilis autem quaedam expectatio iudicii, et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Tertium sumitur ex cap. 12. Scitote, inquit, quoniam et postea cupiens hereditare benedictionem, reprobatus est: non enim invenit poenitentiae locum, quamquam cum lacrimis inquisisset eam. — Respondeo ad primum, Apostolum loqui de Poenitentia, quae fieri debet ante Baptismum ab adultis, non vero de ea, quae post Baptismum necessaria est ad iustificationem hominis peccatoris. Duplex enim est Poenitentia hominis adulti, una quae antecedit Baptismum, de qua loquitur S. Petrus, cum ait: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum; quae utique Poenitentia numquam iteratur, sicut nec Baptismus: alia vero Baptismo posterior, de qua sermonem facimus, quam utique non improbavit ipsemet S. Paulus, quippe qui Corinthium incestuosum, licet post Baptismum peccantem, absolvere non dubitavit. Quam etiam approbavit et suasit S. Petrus, dum Simoni Mago iam baptizato, Act. 8. dixit: Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui, etc. Imo ipsemet S. Petrus, quando ter negavit Christum, iam erat baptizatus, iam Sacerdos inauguratus; et tamen per lacrimas et Poenitentiam reconciliatus est. Porro huius duplicis Poenitentiae meminit Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 14. ubi ait: Unde docendum est, Christiani hominis Poenitentiam post lapsum, multo aliam esse a Baptismali, eaque contineri non modo cessationem a peccato, et eorum detestationem, aut cor contritum et humiliatum, verum etiam eorumdem Sacramentalem Confessionem, saltem in voto, et suo tempore faciendam, et Sacerdotalem absolutionem, itemque satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel Sacramento, vel Sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae Litterae docent, non ita semper, ut in Baptismo fit, dimittitur illis, qui gratiae Dei, quam acceperunt, ingrati, Spiritum sanctum contristaverunt, et templum Dei violare non sunt veriti (ac si diceret: qui gustaverunt donum caeleste, et participes facti sunt Spiritus Sancti et prolapsi sunt). De qua Poenitentia scriptum est: Memor esto unde excideris: age Poenitentiam, et prima opera fac. Et iterum: Quae secundum Deum tristitia est, Poenitentiam in salutem stabilem operatur. Et rursus: Poenitentiam agite. — Porro sanctum Apostolum de Poenitentia baptismali locutum esse, de contextu totius loci perspicuum est. Etenim in antecedentibus verbis haec habet: non rursum iacentes fundamentum poenitentiae ab operibus mortuis, et fidei ad Deum, baptismatum doctrinae, impositionis quoque manuum ac resurrectionis mortuorum, et iudicii aeterni. Eamdem secundo loco intellexit. Idem colligitur ex his verbis: Qui semel sunt illuminati, rursus renovari; quae ostendunt totam sententiam ad Baptismum referri, qui Sacramentum illuminationis et renovationis a Patribus priorum saeculorum vocabatur, ut constat ex S. Gregorio Nazianzeno, Orat. in sancta lumina, et ex aliis antiquioribus. Idem ostendunt illa verba: Rursus crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, nam in Baptismo configuramur Christo crucifixo; unde sicut Christus non potest in aeternum crucifigi, ita Baptismus non potest repeti: quod si quis tentaverit, is Filium Dei iterum crucifigit sibi ipsi, idest ad suam renovationem quam ex altero Baptismo sperat. Ita hunc locum Apostoli exponit S. Ambrosius, lib. 2. De Poenitentia, cap. 2.: De Baptismate autem dictum, inquit, verba ipsa declarant, quibus significavit impossibile esse lapsos renovari ad Poenitentiam. Per lavacrum enim renovamur, per quod nascimur, sicut ipse Apostolus Paulus dicit: Consequuti enim sumus cum illo per Baptismum in mortem, ut quemadmodum surrexit Christus ex mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Unum ergo Baptismum docet sicut alibi: una fides, unum baptisma, inquit, illud quoque evidens quod in eo qui baptizatur crucifigitur Filius Dei, quia non potuit caro nostra abolere peccatum, nisi crucifixa esset in Christo Iesu. Denique scriptum est: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in mortem ipsius baptizati sumus, etc. Ergo quod ait in hac Epistola quae scribitur ad Hebraeos, impossibile esse lapsos renovari in Poenitentiam, ac rursus crucifigentes Filium Dei et ostentatione triumphantes, eo spectat ut de Baptismo dictum credamus: in quo crucifigimus Filium in nobis, ut per illum nobis mundus crucifigatur: quia quadam triumphamus specie, dum similitudinem mortis eius assumimus, qui principatus et potestates in sua cruce ostentavit ac triumphavit, ut in morte eius similitudine, nos quoque de principatibus, quorum iugum deponimus, triumphemus. Semel autem crucifixus est Christus, semel mortuus, et ideo unum, non plura baptismata. — Eodem modo locum praefatum interpretatur S. Augustinus in expositione inchoata Epistolae ad Romanos, ubi sic ait: eos qui iam baptizati fuerint, curari melius dicimus per Poenitentiam, non renovari; quia renovatio in Baptismo est, ubi quidem operatur Poenitentia, sed tamquam in fundamento. Manente itaque fundamento, recurrari aedificium potest; si autem fundamentum iterare quis voluerit, totum aedificium subvertat necesse est. Propterea hoc dicit Hebraeis, qui ex novo Testamento ad sacerdotium vetus declinasse videbantur: ideoque remittentes, inquit. initio Christi verbum, in consummationem respiciamus. Non iterum iacentes fundamentum Poenitentiae a mortuis operibus, et fidei in Deum, lavacri doctrinae, impositionis manus, resurrectionis etiam mortuorum, et iudicii aeterni. Ista omnia in Baptismo traduntur, quo negat esse repetenda utique in consecrandis fidelibus. Legatur et S. Ioannes Damascenus, lib. 1. De fide orthodoxa, c. 10.

Eodem sensu solvitur secundum, Voluntarie peccantibus non relinquitur hostia pro peccatis, hoc est, alia Christi mors et Passio, quae per Baptismum repraesentetur, et iterum applicetur ad integram remissionem culpae, et totius poenae; siquidem S. Paulus ibidem videtur loqui de Iudaeis in fide cespitantibus, volentibusque Legem Moysis et Christi coniungere, quibus denuntiat eis iam nullam superesse hostiam pro peccato; quia neque deficientibus ad Moysem pro Christo prodesse poterat hostia in altari crucis oblata, neque etiam legalis hostiae; quippe quae iam per Christi Domini sacrificium essent expunctae et abolitae. Ita etiam hunc locum exponit S. Chrysostomus, in Homilia in cap. 10. Epistolae ad Hebraeos: « Non enim dixit: non est amplius Poenitentia, neque est amplius remissio; sed: non est amplius hostia, hoc est, non est amplius crux, hoc enim vocat hostiam ». Eumdem locum pariter exponit S. Augustinus in expositione inchoata Epistolae ad Romanos, ita scribens: « Nam et illud ad Hebraeos qui diligentius pertractant, sic intelligunt, ut non de sacrificio contributabili per Poenitentiam cordis accipiendum sit, quod dictum est, hoc adhuc pro peccatis relinquitur sacrificium; sed de sacrificio de quo nunc loquebatur Apostolus, idest holocausto dominicae passionis, quod eo tempore offert quisque pro peccatis suis, quo eiusdem passionis fide dedicatur, et christianorum fidelium nomine, baptizatus imbuitur; ut hoc significaret Apostolus, non posse deinceps eum qui peccaverit, iterum baptizando purgari. Quo intellectu non excluditur poenitendi locus, ita sane ut eos qui baptizati sunt, nondum plenam scientiam veritatis accepisse fateamur. Ex quo conficitur ut omnis qui scientiam veritatis accepit, etiam baptizatus intelligatur. Non autem omnis baptizatus, etiam scientiam veritatis accepit, propter quorumdam posteriorum profectum, vel miserabilem negligentiam: et tamen illud sacrificium de quo loquebatur, idest holocaustum Domini, quod tunc pro unoquoque offeratur quodam modo, cum eius nomine in baptizando signatur, iterum si peccaverit, offerri non potest. Non enim possunt denuo baptizari qui semel baptizati sunt, quamvis etiam post Baptismum per ignorantiam veritatis peccaverint ». Ad tertium respondeo, Poenitentiam ibi usurpari ab Apostolo non pro dolore de peccatis commissis, sed pro mutatione operis facti, vel propositi, seu dispositionis animi erga factum aliquod: quo sensu Deus poenitere dicitur, ut explicat S. August., Psal. 109. ubi ait: Poenitentia, mutatio rerum significatur. Quomodo ergo tu, cum aliquid te poenitet, doles factum quod fecisti, quando aliquid Deus praeter spem hominum, idest, praeterquam sperant homines, mutat in aliud, poenitere se dicit: usque adeo, ut de poena nostra poeniteat eum, si de vita nostra nos mala poenituerit: idem docet Serm. 10. Numquid quasi errantem poenitet Deum? Sed Poenitentia dicitur in Deo, mutatio in rebus creatis, ipso immutabili momento. Quo sensu Apostolus dixit ad Roman. 11. Dona Dei sunt sine Poenitentia, idest. Deus non mutat sententiam benefaciendi, dum eam semel habuit. Itaque dum Apostolus ait, Esau non invenisse locum Poenitentiae, loquitur de Poenitentia Isaacii Patris, idest, revocatione benedictionis datae Iacob, quam non potuit impetrare Esau, tametsi cum lacrimis inquisisset eam: Legimus enim Genes. 27. quod cum Isaac largitus esset benedictionem suam Iacob, quem existimabat esse suum primogenitum: Auditis Esau sermonibus Patris, irrugit clamore magno, consternatus ait: Benedic etiam et mihi, pater mi. — Respondeo secundo, quod etsi ibi Poenitentia acciperetur proprie, mirum non est, quod in Esau fuerit frustranea; quippe habebat annexum pravum mentis affectum, nempe animum occidendi fratrem, nam Genes. 27. legimus: Oderat ergo semper Esau Iacob pro benedictione, qua benedixerat ei pater, dixitque in corde suo: Venient dies luctus Patris mei, et occidam Iacob fratrem meum. Quocirca Apostolus ante verba in obiectione posita scripserat: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum, contemplantes, ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi, ne quis fornicator, aut profanus, aut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua, etc.

OBIICIEBANT 5. Illud Christi Domini oraculum Matth. 12. Omne peccatum, et blasphemia remittetur hominibus; Spiritus autem blasphemiae non remittetur, et quicumque dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Igitur Poenitentia non eluit omne peccatum. — Probatur consequentia auctoritate Patrum qui verba illa Scripturae ad litteram et iuxta sensum quem statim ingerunt, interpretantur. Sic S. Athanasius libro in illum Evangelii locum, crimen aliquod irremissibile esse concedit: « At illi, inquit, qui putantes se legis scientiam tenere, qualis erant huius temporis pharisaei in insaniam versi, et verbum quod in corde est prorsus abnegant, et Divinitatis opera diabolo eiusque daemonis imputant, merito istius impietatis indeprecabilem poenam luunt; cum et diabolum pro Deo accipiant, et unum certumque Deum, nihil plusquam daemonem operari credant. In istiusmodi impietatem delapsi erant eiusdem temporis Iudaei, et inter Iudaeos pharisaei.... unde consequenter illos Salvator noster inevitabiliter blasphemare ostendit ». Ita quoque S. Pacianus, Epist. 3. Ad Sympronianum Novatianum, eundem locum interpretatur: « Habes supra scriptum, inquit, cum Dominus daemonia verbo fugaret, et virtutes multas speciali vigore compleret, dixisse pharisaeos: Hic non expellit daemonia, nisi in Beelzebub principe daemoniorum. Hoc est in Spiritum Sanctum deliquisse, in eo blasphemasse, quae per Spiritum Sanctum gerebantur. In ceteris quippe peccatis aut errore labimur, aut metu frangimur, aut carnis infirmitate superamur. Haec caecitas est non videre quod videat, et Sancti Spiritus opera diabolo deputare, eamque gloriam Domini, qua diabolus ipse superatur, diaboli appellare virtutem. Hoc est ergo quod non dimittetur: reliqua bonis poenitentibus, Sympronianae frater, donantur ». — Idem habet S. Ambrosius, lib. 2. cap. 4: « Responsum est igitur, inquit, a Domino blasphemiae pharisaeorum, et ideo his potestatis suae gratiam negat, quae in remissionem peccatorum est, qui caelestem eius potestatem diabolico fultam suffragio vindicarent, eos quoque asserit diabolico uti spiritu, qui separant Ecclesiam Dei, ut omnium temporum haereticos et schismaticos comprehenderet, quibus indulgentiam negat, quod omne peccatum in singulos est, hoc in universos. Soli enim sunt qui volunt solvere gratiam Christi, qui Ecclesiae membra disceperunt, propter quam passus est Dominus Iesus, Spiritusque Sanctus datus est nobis. Denique ut sciatis quia de dispersoribus dicit, sic habemus scriptum: Qui non est mecum contra me est, et qui non colligit mecum dispergit. Et ut sciremus de his dictum statim subiunxit: Ideo dico vobis, omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Cum dicit: ideo dico vobis, nomine evidenter hoc prae ceteris a nobis intelligi voluit? » — Denique S. Hilarius, Canone 12. in Matth. ita scribit: « Pharisaeorum sententiae, et eorum qui ita cum his sentiunt perversitatem severissima definitione condemnat; peccatorum omnium veniam promittens, et blasphemiae spiritus indulgentiam abnegans, nam cum cetera dicta gestaque liberali venia relaxentur, caret misericordia si Deus negetur in Christo: et in quo sine venia peccatur benevolentiam iteratae admonitionis impendit, omnino peccata cuiusque generis remittenda, blasphemiam in Spiritum sanctum non remittendam. Quid enim tam extra veniam est, quam in Christo negare quod Deus sit, et consistentem in eo paterni Spiritus substantiam adimere? » — Respondeo primo distinguendo: blasphemia contra Spiritum sanctum est irremissibilis per se, et per ordinem ad Dei misericordiam et clavium Ecclesiae potestatem, nego. Est irremissibilis per accidens, vel quia ad extremum usque spiritum peccator in ea perseverat, vel quia blasphemia illa nil aliud est quam ipsamet impoenitentia finalis, concedo. Haec explicatio loci citati in obiectione est divi Augustini, ut constat ex ipsius Epistola 50. Ad Bonifacium, ubi contra Donatistas, qui Christi verba de blasphemia in Spiritum sanctum pravo sensu interpretabantur, ita scribit: « Intelligant ergo, inquit, non omnia, sed aliquod significatum esse peccatum in Spiritum sanctum, quod omnino non remittetur: sicut enim cum dixisset: si non venirem, peccatum non haberent; utique non omne peccatum intelligi voluit, quandoquidem pleni erant multis magnisque peccatis, sed aliquod proprium peccatum, quod si non haberent, possent illis omnia dimitti quae habebant, id est quod in eum venientem non crediderunt: hoc enim non haberent peccatum si non veniret: sic etiam cum dixit qui peccarent in Spiritum sanctum, vel qui verbum dixerit adversus Spiritum sanctum, non utique omne quod in Spiritum sanctum peccatur, facto sive dicto, sed aliquod certum et proprium intelligi voluit: hoc est autem duritia cordis usque ad finem huius vitae qua homo recusat in unitate Corporis Christi quod vivificat Spiritus sanctus, remissionem accipere peccatorum. Cum enim dixisset discipulis: Accipite Spiritum sanctum, continuo subiecit: Si cui dimiseritis peccata, dimittentur ei; si cui tenueritis, tenebuntur. Huic ergo dono gratiae Dei quicumque restiterit et repugnaverit, vel quomodocumque fuerit ab eo alienus usque in finem huius temporalis vitae, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro, hoc scilicet tam grande peccatum, ut eo teneantur cuncta peccata: quod non probatur ab aliquo esse commissum, nisi cum de corpore exierit; quamdiu vero hic vivit, eum, sicut dicit Apostolus, patientia Dei ad Poenitentiam adducit. Sed si ipse per se vexantissima iniquitate, sicut consequenter adiungit Apostolus, secundum duritiam cordis sui, et cor imponens thesaurizat sibi iram in die irae, et revelationis iusti iudicii Dei: non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro ». Et in Enchiridio, cap. 82. « Qui vero in Ecclesia remitti peccata non credens, contemnit tantam divini muneris largitatem, et in hac obstinatione mentis diem claudit extremum, reus est illo irremissibili peccato in Spiritum sanctum, in quo Christus peccata dimittit ». Denique Sermone 11. De Verbis Domini, ubi hanc de irremissibili in Spiritum sanctum blasphemia quaestionem data opera expendit. postquam praemisit verba Christi de omni blasphemia intelligi non posse, ne paganis, Iudaeis, haereticis, omnique hominum generi, qui diversis erroribus et contradictionibus suis blasphemant in Spiritum sanctum, spes remissionis, si se correxerint, auferatur; subiunxit cap. 12: « Hanc blasphemiam in Spiritum sanctum cui numquam ignosci potest, secundum Christi verba, esse impoenitentiam finalem. Contra hoc donum, inquit, contra istam Dei gratiam loquitur cor impoenitens. Ipsa ergo impoenitentia est Spiritus blasphemia: quae non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. Haec ergo impoenitentia, sic enim uno aliquo nomine possumus uti, eamque appellare et blasphemiam, et verbum contra Spiritum sanctum, quod remissionem non habet in aeternum...... haec omnino impoenitentia non habet remissionem neque in hoc saeculo, neque in futuro, quia Poenitentia impetrat remissionem in hoc saeculo quae valeat in futuro. Sed ista impoenitentia vel cor impoenitens, quamdiu quisque in hac carne vivit, non potest iudicari. De nullo enim desperandum est, quamdiu patientia Dei ad poenitentiam adducit ». Post multa tamen sic concludit: « Unum ergo suffugium est ne sit irremissibilis blasphemia ut cor impoenitens caveatur nec aliter poenitentia prodesse credatur nisi ut teneatur Ecclesia: remissio peccatorum datur, et societas Spiritus in pacis vinculo custoditur ». — Sic intelligendi sunt Patres adducti in obiectione. Una enim est eorum mens, quod scilicet qui peccant in Spiritum sanctum nullam habeant peccati excusationem, qualis est in aliis plerisque criminibus ignorantia aut infirmitas. Misericordiam consecutus sum, inquit Apostolus, quia ignorans feci in incredulitate. Et Deus cognovit figmentum nostrum, recordatus est quoniam pulvis sumus, inquit Regius Vates. Hanc autem fuisse S. Athanasii sententiam patet ex lib. De communi essentia Patris et Filii et Spiritus sancti, fol. 392, ubi aperte dicit nullum peccatum, neque ipsam blasphemiam in Spiritum sanctum, esse penitus irremissibile. « Sunt, inquit, alii qui in Spiritum sanctum impingunt, atque ita in Christi deitatem blasphemias dicunt. nimirum quod in Beelzebub principe daemoniorum eiiceret daemonia. De istis intelligendum est quod ait: non remittetur neque in praesenti saeculo, neque in futuro; quin et hoc observandum est non dixisse Christum blasphemanti et Poenitentiam agenti remissionem dandam non esse, sed blasphemanti, et in blasphemia manenti, quandoquidem nullum est peccatum irremissibile apud Deum in illis qui vere et ex animo, et ut par est, Poenitentiam agunt ». — Ad S. Pacianum dico cum absolute non negare quod blasphemia contra Spiritum sanctum possit remitti. Ibidem enim in verbis antecedentibus sic urget Novatianum illum ad quem scribit: « Post haec proponis, inquit, scriptum esse per Dominum: omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus. Qui autem in Spiritum sanctum peccaverit, non dimittetur ei neque hic neque in futuro. Aut ego fallor, aut istud exemplum contra te valet. Nam si omne peccatum et blasphemia relaxabitur, vides veniam poenitentibus non negari. Ergo omne peccatum, ergo ipsa quoque blasphemia. Habes additum secundum Lucam: Et in Filium hominis peccaverit remittetur ei. Quid hoc amplius de clementia iudicantis? » — Ad S. Ambrosium, dico ex sola totius contextus lectione aperte quae fuerit ipsius mens colligi posse. Verba enim quae contra nos citantur haec sunt: « Perlatum est ad nos, inquit, etiam illud vos obiicere solere quod dicatis scriptum esse: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur, etc. Quo exemplo omnis assertio vestra destruitur et absolvitur, scriptum est enim: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, cur igitur non remittitis? cur ligatis vincula quae non solvitis? cur nodos nectitis quos non relaxatis? Remittite ceteris, et agite de iis quos peccantes in Spiritum sanctum evangelica auctoritate in perpetuum adstringi putatis, et tamen quos astringat consideremus... » Denique Petrus Simoni, qui magicae artis consuetudine depravatus putasset quod gratiam Christi per impositionem manuum atque infusionem Spiritus sancti compararet pecunia, ait: « Non est tibi pars neque sors in hac fide, quia cor tuum non est rectum apud Deum. Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et precare Dominum si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. Vides quod hunc magica vanitate blasphemantem in Spiritum sanctum apostolica auctoritate condemnet, et eo magis quia puram conscientiam fidei non habebat, et tamen non interclusit ei spem veniae quem invitavit ad Poenitentiam ». Et post verba laudata in obiectione, in quibus videtur declarare duo crimina irremissibilia esse, nempe pharisaeorum qui diabolum Christo comparabant, et schismaticorum qui Ecclesiam Christi discerpunt, subiungit, ne quis ipsum veniae spem talibus adimere existimaret: « Et ideo revertimini ad Ecclesiam, si qui vos separastis impie. Omnibus enim conversis pollicetur veniam, quia scriptum est: Omnis quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Denique etiam Iudaeorum populus qui dicebat de Domino Iesu: Daemonium habet, in Beelzebub eiicit daemonia, qui crucifixit Dominum Iesum, Petri praedicatione vocabatur ad Baptismum, ut sceleris tanti merita deponat ». — Eodem sensu accipienda sunt S. Hilarii, verba quae etsi duriora prima fronte videantur, tamen peccatum illud blasphemiae in Spiritum sanctum nusquam remitti, aut absolute irremissibile esse non significant, siquidem ibidem ait: « Sub secreto indulgentiae Dei repositam esse veniam qua omne peccatum sit remittendum. Sed solum innuunt Iudaeos sic blasphemantes magis indignos fuisse venia quam gentiles apud quos Christus nec Evangelium suum praedicavit, nec ulla miracula edidit ». Quod prolata comparatione divinitatum et reginae Saba quam Christus eodem in cap. 12. Matth. urget, S. Hilarius ostendit: « Cumulat igitur invidiam comparatio, inquit, et Iudaeos sine excusatione facit fides gentium: ut cum illis prophetis, idest Ionae Salomonique crediderint, Christo isti non credant Iona Salomoneque potiori. Et idcirco in resurrectione eos iudicabant, quia in iis repertus timor Dei fuerit, quibus lex non erat praedicata, hoc magis indigni venia, quia ex lege sunt infideles, quo plus fidei in eis qui legem ignoraverunt, sit repertum ».

INSTABIS: Blasphemia, qua Dei opera diabolo tribuuntur, est blasphemia in Spiritum sanctum: sed haec est irremissibilis absolute: igitur sola impoenitentia non est blasphemia irremissibilis. Probatur minor ex S. Hieronymo Epist. 149. ad Marcellam dicta, in qua exponit quodnam sit illud peccatum quod Christus dixit irremissibile, et probat contra Novatianos Christi negationem tormentorum metu non esse inexpiabile peccatum. « Unde, inquit, de toto ipsius Scripturae ordine convincendus est, non iis irremissibilem dictam esse blasphemiam, qui tormentis compulsi, et variis eviscerati cruciatibus, Dominum denegassent; sed iis qui cum in virtutibus videant opera Dei, calumniantur et clamitant daemonis esse virtutem, et omnia signa quae facta sunt, non ad divinam magnificentiam, sed ad diabolum pertinere... Probet itaque Novatianus aliquem de iis qui sacrificare compulsi sunt ante tribunal iudicis, respondisse omnia quae in Evangelio scripta sunt non a Filio Dei sed a Beelzebub principe daemonum, fuisse perfecta, et tunc poterit approbare irremissibilem in Spiritum sanctum esse blasphemiam ». Et infra: « Manifestum est peccatum in Spiritum sanctum ideo non posse dimitti, quod habeat blasphemiam: ut cum videas in virtutibus Deum, Beelzebub calumniaris in factis. Doceat igitur aliquem negatorem Beelzebub negasse Christum et ultro referam gradum negatorem non posse veniam consequi post ruinam: quia aliud est tormentis cedere et se christianum negare; aliud Christum diabolum dicere, sicut tibi ipsa Scriptura atque contextus lecta attentius potuerunt demonstrare ». Ex quibus sic colligo: statuit S. Hieronymus blasphemiam in Spiritum sanctum a se expositam inexpiabilem esse, eo sensu quo Novatianus contendebat negationem Christi vi aut metu tormentorum exortam, irremissibilem esse: atqui Novatianus contendebat negationem Christi esse penitus irremissibilem, non solum quod difficulter expiari posset: Sanctus igitur Hieronymus existimavit irremissibilem esse absolute blasphemiam in Spiritum sanctum a se expositam. — RESPONDEO: distinguo maiorem: et S. Hieronymus figura concessionis utitur, ut ostendat verba Christi de irremissibili blasphemia in Spiritum sanctum Novatianis non favere, concedo: et id concessit absolute, nego. Scilicet Novatiani peccata quaelibet a christianis post Baptismum commissa inexpiabilia esse contendebant, maxime negationem Christi et nominis christiani, hoc freti argumento: peccatum blasphemiae in Spiritum sanctum est irremissibile: sed negatio Christi nominisque christiani, et idololatria est peccatum in Spiritum sanctum: est itaque irremissibilis. Marcellae piissimae et doctissimae necnon illustrissimae feminae difficultatem faciebat istud argumentum, cui non poterat respondere. Quamobrem S. Hieronymum consuluit. Quid ad haec S. Hieronymus? negat primo idololatriam et negationem Christi nominisque christiani esse blasphemiam in Spiritum sanctum, quia sequeretur alioqui nullum esse discrimen inter blasphemiam quae dicitur in Filium hominis et blasphemiam in Spiritum sanctum. Secundo blasphemiam eorum qui Christum negant remitti posse probat exemplo S. Petri cui peccatum negationis dimissum est. Tandem semota illa difficultate quam tunc se non posse expendere asserit, quia aliis studiis ac curis detinebatur, an blasphemia in Spiritum sanctum sit absolute irremissibilis, ait, etiam si illud Novatianis concederet, ipsos non evicisse quod contendebant: dato, inquam, et non concesso quod blasphemia in Spiritum sanctum esset absolute et natura sua irremissibilis, negat sequi quod omnia peccata mortalia irremissibilia baptizatorum, quia non sunt blasphemiae in Spiritum sanctum. Nam tunc solum dicitur blasphemia in Spiritum sanctum, cum quis Christum in virtutibus, idest in miraculis videns, Beelzebub calumniatur in factis, idest opera Dei refundit in diabolum, ut faciebant Iudaei dicentes: in Beelzebub principe daemoniorum eiicit daemonia. Haec constant ex totius Epistolae contextu. Quod autem non omnia scripserit ibi S. Hieronymus quae ad illius quaestionis solutionem erant necessaria, sed solum quae ad illud Novatianorum argumentum diluendam sufficiebant, constat ex fine epistolae. « Fuerat quidem prolixius disserendum, inquit, sed quoniam amicis et qui ad nostrum hospitium convenerunt, praesentiam nostram negare non possumus, et tibi non statim respondere, visum est arrogantis, latam disputationem brevi sermone comprehendimus ».

URGEBIS: Blasphemia in Spiritum sanctum, quae non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro, est quodcumque mortale peccatum a baptizatis admissum: ergo nullum crimen baptizatorum expiari potest Poenitentia. Probatur antecedens auctoritate Origenis et Theognosti quos laudat S. Athanasius, lib. In illud Evangelium: « Quicumque dixerit verbum in Filium hominis. etc.: His verbis prisci igitur homines, inter quos et Origenes, vir multarum disciplinarum, et multum industrius, et Theognostus ille admirandus et per quam studiosus, tradunt nobis hanc esse blasphemiam in Spiritum sanctum, cum qui dignati sunt per Baptisma donis Spiritus sancti, recurrunt ad peccata, atque inde esse quod remissionem non consequuntur ».

RESPONDEO, Origenem et Theognostum irremissibilia dixisse crimina baptizatorum, non absolute, sed comparate ad peccata ethnicorum: et hic forte occultior ille sensus est quem in eorum verbis quaerendum S. Athanasius ait: Arbitror, inquit, utriusque sententiam nonnulla adhuc inquisitione et observatione indigere, num occultior sit aliquis et profundior in eorum verbis intellectus. Et certe Origenem in ea non fuisse sententia, quod peccata post Baptismum commissa irremissibilia essent, constat ex innumeris locis quibus fideles ad Poenitentiam et confessionem peccatorum adhortatur; sed ad id evincendum insignis est locus ex lib. 3. Contra Celsum: Iam erga peccantes, inquit, quam severa est disciplina, praecipue contaminatos libidine quos e sua Republica eiiciunt nostri, quantumvis Celsum eos nugacibus circulatoribus similes faciat, et Pythagoreorum quidem veneranda schola ponebat cenotaphia disciplinae suae desertoribus, nimirum quod haberet eos pro mortuis: hi vero ut perditos Deoque mortuos lugent eos qui libidine, aliove simili modo, victi fuerint: ac rursum resipiscentes, haud secus quam redivivos recipiunt, tandem post longiorem melioris mentis approbationem, quam cum primum ad religionem discendam admitterentur, ea tamen conditione, ut quoniam lapsi sunt, excludantur imposterum ab omnibus dignitatibus et magistratibus ecclesiasticis. — Et infra Celso obiicienti christianis quod sentirent hominem iniustum, si se propter miseriam suam humiliaverit, a Deo recipi, respondet: neque de iniusto docemus sufficere ad hoc ut a Deo recipiatur, si agnoscat suam miseriam; sed qui damnata cum praeterita sua vita convertat se ad meliorem frugem, eum a Deo recipi. — Denique, eodem in libro hominem malum nisi ad virtutem conversum, docet a Deo sublevari: sed qui peccata sua damnant toto pectore, inquit, seque ipsos deflent ac lugent, tamquam ob male facta merito perditos, ac mox mutationem praeferunt quae resipiscentes deceat. eis demum, propter mutatam in melius mentem, condonat errata praeterita; eam praeteritorum oblivionem impetrante virtute, quae in locum profligatorum ex anima vitiorum successit. Haec autem omnia evidenter ostendunt, Origenem existimasse, peccata post Baptismum admissa, a Deo et ab Ecclesia remitti. — Sed quidquid ea de re senserint Origenes et Theognostus ante ortum Novatianae haereses durius locuti, falsa est illa sententia quae ipsis tribuitur: falsum, inquam, est blasphemiam in Spiritum sanctum quae non remittitur, esse quodlibet peccatum a baptizatis commissum, ut multis rationibus probat S. Athanasius in libro superius laudato. Primo, quia sancta Trinitas indivisa est, unde sequitur ut necessario is qui peccat in Filium et blasphemat, peccet in Patrem et in Spiritum sanctum. Secundo, quia in Patre et Filio et Spiritu sancto Baptisma tribuitur: unde necessum rursus est eos qui post Baptisma praevaricantur, in sanctam et individuum Trinitatem blasphemiam facere. Tertio, quia haec verba Christi: Quicumque dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro, non sunt dicta de baptizatis, sed de pharisaeis; unde non poterit hoc dictum pertinere ad eos qui post Baptisma praevaricantur: et praesertim quia eos, non in genere de peccatis, sed de blasphemia increpabat. In quibus hoc differentiae est, quod qui peccat legem transgreditur, qui blasphemat contra ipsam Deitatem impie agit, inquit S. Athanasius. Quarto, si de iis qui post Baptismum peccant id dictum est, cur apud Corinthios poenitenti communionem restituit Paulus, inquit idem Athanasius? Et cur Galatas retrorsum abeuntes parturiit donec iterum formaretur in illis Christus? cum in hoc vocabulo iterum deprehendere liceat etiam primam eorum in Spiritu sancto initiationem. Aut quid est quod Novato succenseamus tollenti Poenitentiam, dicentique nullam eos veniam obtinere qui post lavacrum peccant?

OBIICIEBANT 6. Ex Epistola S. Ioannis, cap. 5. Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccati non ad mortem: est peccatum ad mortem, non pro illo dico, ut roget quis: igitur peccatum illud non potest remitti. — NEGO consequentiam: peccatum enim illud ad mortem varias patitur interpretationes; primo namque plurimi sacri Interpretes per illud intelligunt poenitentiam finalem, et finalem in malo obstinationem, ut etiam interpretatur S. Augustinus, lib. De correptione et gratia, cap. 12. ubi cum praemisisset praefata Apostoli verba, subdit: De quo peccato, quoniam expressum non est, possunt multa et diversa sentiri: ego autem dico, id esse peccatum, fidem, quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem. Quae utique impoenitentia merito dicitur irremissibilis, quia est negatio Poenitentiae, et est peccatum hominis iam extra statum viae; ac subinde non minus frustraneum esset pro eo orare, quam pro peccato daemonum, ut docet idem S. Augustinus, lib. 21. De Civitate Dei, cap. 24. ubi scribit: Si de aliquibus ita Ecclesia certa esset, ut qui sunt illi, etiam nosset, qui licet adhuc in hac vita sint constituti, tamen praedestinati sunt in aeternum ignem ire cum diabolo, tam pro eis non oraret, quam nec pro ipso, sed quia de nullo certo est. orat pro omnibus dumtaxat hominibus inimicis suis in hoc corpore constitutis; nec tamen pro omnibus exauditur. Si autem peccatum illud ad mortem intelligatur aliquod peculiare peccatum ab ipsa finali impoenitentia distinctum, S. Ioannes dicit non decere, ut quis roget pro ipso: quia quicumque deprecator non sufficit pro obtinenda venia eiusmodi peccati ad mortem: sed requiritur aliquis intercessor eximiae sanctitatis, ut illius condonationem possit obtinere. Duplicis enim generis peccati Scriptura meminit, quorum aliqua dici possunt non ad mortem, quoniam facile curantur, qualia sunt ea, quae neque fidem, neque desiderium salutis extinguunt, pro quibus Apostolus consultit orare, et spondet veniam: alia sunt, quae difficillime curantur, ut positiva infidelitas, qualis maxime est in haeresiarchis, pro quibus peccatis licet Apostolus non prohibeat orare, non audet tamen consulere, ut quis pro eis roget: quia nisi eiusmodi oratio valde excellens fuerit, frustrabitur suo effectu. — Quod autem revera S. Ioannes id intellexerit, praeclare demonstrat S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, c. 9. ubi respondens ad praefatam Novatianorum obiectionem, ait: « Ioannes non ad Moysem et Hieremiam loquebatur, sed ad populum, qui suorum peccatorum alium peccatorem deberet adhibere, cui satis est si pro levioribus delictis Deum precetur, graviorum veniam iustorum orationibus reservandam putet: nam quomodo Ioannes diceret, non orandum pro delicto graviori, qui legisset Moysem rogasse, et impetrasse, ubi erat praevaricatio voluntaria, qui sciret etiam Hieremiam rogasse? Quomodo Ioannes diceret, non esse orandum pro peccato, quod esset ad mortem, qui ipse in Apocalypsi scripsit mandatum Angelo Ecclesiae Pergami: Habes illic tenentes doctrinam Balaam, qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari: ita habes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum? Similiter Poenitentiam age: alioquin veniam tibi cito? Vides quod Deus, qui Poenitentiam exigit, veniam polliceatur? Denique et ibi dicit: Qui habet aurem, audiat, quid Spiritus dicat Ecclesiis: Vincenti dabo manna absconditum. Nonne ipse Ioannes cognoverat Stephanum pro persecutoribus suis, qui Christi nomen audire non poterant, deprecatum, cum de ipsis, a quibus lapidabatur, diceret: Domine, ne statuas illis hoc peccatum? Cuius precationis effectum in Apostolo videmus: Paulus enim, qui lapidantium Stephanum vestimenta servabat, non multo postea per gratiam Christi factus est Apostolus, qui fuerat antea persecutor ». Haec S. Ambrosius, quibus aperte docet nullum esse tam grande peccatum, cuius per salutarem Poenitentiam non possimus veniam impetrare

INSTABIS: S. August., lib. 1. De Serm. Domini in monte, cap. 22. ait: « Peccatum ad mortem esse puto, cum post agnitionem Dei per gratiam Christi quisque oppugnat fraternitatem, et adversus ipsam gratiam invidentiae faucibus agitatur: illius peccati tanta labes est, ut deprecandi humilitatem subire non possit, etiamsi peccator multa conscientiae cogitatione et admonitione cogatur: igitur censet, aliquod esse peccatum, quod per Poenitentiam nulla ratione possit auferri. — RESPONDEO, S. Augustinum nihil aliud velle, quam peccatum illud non posse facile sanari, nec per hominis vires cum communi Dei adiutorio dilui; non autem quod absolute, et per extraordinariam Dei virtutem sanari non possit: nam perditissimos quosque peccatores posse a Deo converti, docet ipsemet S. August. explicans illa verba Psal. 76. In profundum maris: Convertit eos, inquit, qui in profundo huius saeculi iacent demersi pondere peccatorum, ad eos liberandos, qui sunt desperatissimi peccatores ».

OBIICIES 7: Ex Clemente Romano, lib. 2. Constitut. Apostol., cap. 23. dicente: Si quis ex acie delinquit, tentans Deum quasi non insequatur poenis improbus, is veniam non impetrabit, quamvis illud secum dicat, bene mihi vertat, Deus, quoniam ambulabo in conservatione cordis mei, etc. Est igitur aliquod peccatum irremissibile.

RESPONDEO, Constitutiones Apostolicas, nec Apostolorum esse, nec Clementis Romani ut Tom. 1. probatum est. Sed cuiuscumque sint, nego quod eorum auctor peccatum aliquod irremissibile absolute et ex genere suo agnoverit: Neque verba in argumento allata id probant, sed solum illum qui ad finem usque vitae tam prave affectus est, ut Dei iudicium videat, veniam non impetraturum. Sic illa verba intelligenda esse constat ex doctrina eiusdem auctoris, cap. 24. eiusdem libri, ubi iis irascitur vehementer qui poenitentiam peccantibus denegant. Episcopus, inquit, conservet suos pro viribus, ut qui non deliquerunt extra peccatum maneant: et qui deliquerunt a delictis reversos recipiat, medicinam adhibendo. Quod si poenitentiam crudelis non admiserit, peccabit in Dominum Deum suum, iustificans seipsum supra illius iustitiam, et non recipiens hominem quem Deus per Christum recipit... hunc provocant ad iram, qui non recipiunt poenitentes.

OBIICIES 8: Ex S. Cypriano, libro De lapsis dicente Moysen et Danielem et Iob orasse pro peccatoribus, nec impetrasse, dicente Domino: Et si tres in medio eorum fuerint, Noë, Iob et Daniel, non liberabunt filios neque filias, sed ipsi soli salvi erunt. Orationes igitur sanctorum veniam peccatoribus non impetrant, adeoque ipsorum peccata sunt irremissibilia.

RESPONDEO, Novatianos illo S. Cypriani testimonio abusos fuisse, illiusque verba pravum in sensum detorsisse, ut ostendit S. Pacianus, Epist. 5. Ad Sympronianum. « Ille enim cum lapsos ad poenitentiam cogeret, qui poenitere nolebant, dicentes a confessoribus sive martyribus accepisse se pacem, docuit et ostendit quod nec patriarchae illi poenitentibus impetrarint. Etenim quis liberare possit invitum? Quis pro superbis humiliari, quis pro non poenitentibus impetrare? Quod utique cum diceret, ad poenitentiae cogebat remedia. Nec contra se locutus est aliquid vir illius gravitatis et meriti, sed fundendas a peccatoribus preces docuit, et exomologesim diligendam ». Id ex ipsis exemplis quibus S. Cyprianus usus est, Pacianus probat. « Non vides Moysen, inquit, pro quibus non impetraverit? Reversus ad populum quid audit in castris? Voces ebriorum, et cantus idolothyti personabant. Adhuc perseverabat in nequitia populus, adhuc in ipso crimine permanebat, ac poenitere non noverat. Attamen quis tibi nostrum dixit quod Moyses non impetraverit? Dixerat quidem illi Deus: deliquit ante me, delebo eum de libro. Dixerat tamen auctoritate iudicis, et Domini potestate; sed vide quam cito reflexerit sententiam adversus populi malitiam irrogatam. Ausculta Prophetam statim ibidem: et precatus est, inquit, Moyses in conspectu Domini Dei sui; quare. Domine, irasceris ita in populum tuum?... Et propitius tactus est Dominus de malignitate quam dixerat facere populo suo. Vides lenitatem esse iram Dei? Vides offensam esse placatam? Sed Noë, inquis, et Daniel et Iob filios et filias liberare non potuerunt. Et hoc tale est; si pro non rogantibus petant; si pro perseverante in crimine deprecantur: si non singulos, si non paucos, sed millia multa defendant. Ceterum Noë domum suam a ruina publica liberavit: et Iob recepit cuncta quae perdidit: et Daniel instantem illum sapientibus Babylonis gladium, oratione decussit. Loth certe pro salute oppidi, Paulus pro rectoribus navis orat. Sic absolvuntur a iustis qui poenitere noverunt. Postremo vel illud aspicio quod scriptum ait, ipsi soli salvi erunt. Qui illi? ipsi utique qui pro peccatoribus deprecantur, impune pro talibus postulabunt. Et cur Ecclesiam damnas? Cur pro poenitentibus prohibes deprecari: si etiam pro his petere licet, pro quibus non licet impetrare? Lege igitur diligentius Cyprianum meum. Lege totam de lapsis Epistolam: lege aliam quam ad Antonianum dedit, ubi exemplis omnibus Novatianus urgetur, iam scies quid de poenitentium curatione pronuntiet ». Haec S. Pacianus.

Conclusio secunda. — NON POTEST DE VIA ORDINARIA UNUM PECCATUM MORTALE REMITTI ABSQUE ALIO PER POENITENTIAM, POSSET TAMEN PER VOLUNTATEM ET POTESTATEM DEI EXTRAORDINARIAM. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum

Prima communis est apud Theologos, colligiturque ex Scriptura sacra, quae passim inculcat remissionem omnium peccatorum mortalium fieri per Poenitentiam. Sic Ezech., cap. 18. Et cum averterit se impius ab impietate quam operatus est, et fecerit iudicium, et iustitiam. ipse animam suam vivificabit. Considerans enim et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, quas operatus est, vita vivet, et non morietur. Non posset autem vita vivere, hoc est, plenam et perfectam habere vitam, si partim esset in statu mortis, partim in statu gratiae, per praesentiam unius peccati, et expiationem alterius: siquidem monet S. Iacob., cap. 2. Quicumque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus, qui enim dixit. Non moechaberis, dixit et non occides, quod si non moechaberis, occidas autem, factus es transgressor legis: singula autem peccata mortalia inferunt mortem ipsi animae, iuxta Ezechielis 18. Anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Unde merito Concilium Trid., Sess. 5. in decreto de peccato originali, ait: Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismo confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit non tolli totum id, quod verum et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi, aut non imputari, anathema sit: in renatis enim nihil odit Deus, quia nihil est damnationis iis, qui vere consepulti sunt cum Christo per Baptismum in mortem, etc. Igitur omnia peccata mortalia simul remittuntur ac condonantur.

Hanc veritatem sic declarat et probat Innocentius III, ut refertur c. Maiores de Baptismo, ubi quaerens, quare non saltem originale peccatum amentibus et dormientibus in Baptismo sicut et parvulis dimittatur, ait: Ad hoc est taliter respondendum, quod Dominus. qui totum hominem salvum fecit in Sabbato, opus imperfectum is non novit, et ab hoc peccato non ex parte, sed ex toto dimittit. Addit alteram rationem: Praeterea poena originalis peccati est carentia visionis Dei: actualis vero poena peccati est gehennae perpetuae cruciatus: unde si dimitteretur alicui primum altero non dimisso, talis non careret visione Dei propter originalem dimissum, et cruciaretur in gehenna perpetuo propter reatum criminis actualis: sed haec tamquam incompossibilia sese minime patiuntur, imo sibi mutuo adversantur. Haec Innocentius. quibus apertissime nostram assertionem tuetur, ex eo maxime, quod peccati remissio non fiat absque infusione gratiae iustificantis: illa autem est omnino incompatibilis de facto cum quolibet peccato mortali, utpote cum per eam formaliter constituantur homo amicus et filius Dei, ac haeres vitae aeternae, ut docet Concilium Trid., Sess. 6. cap. 7. his verbis: Hanc dispositionem, seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur, quae non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio, et renovatio hominis interioris per voluntariam susceptionem gratiae, et donorum: unde homo ex iniusto fit iustus, et ex inimico amicus, ut sit haeres secundum spem vitae aeternae: quodlibet autem peccatum mortale hominem Dei inimicum et filium gehennae constituit, ac subinde non potest consistere cum infusione gratiae sanctificantis, per quam homo Dei filius et amicus constituitur.

Eamdem assertionem egregie declarat et probat quisquis est Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 9. ubi cum dixisset Christum numquam aliquem sanasse, quem omnino non liberaverit ab omni infirmitate, concludit: Quaedam enim, inquit, impietas infidelitatis est ab illo, qui iustus et iustitia est, dimidiam sperare salutem.

DICES 1: Revera Deus interdum dimittit unum peccatum absque alio: quod utique indicat per Prophetam Amos, cap. 1. ubi ait: Plui super unam civitatem, et super alteram civitatem non plui: pars una compluta est, et pars, super quam non pluit, arguit. Quae verba sic exponit S. Greg., Hom. 16. in Ezechielem: Cum ille, inquit, qui proximum odit, ab aliis vitiis se corrigit, una eademque civitas ex parte compluitur, et ex parte manet arida: quia sunt, qui cum quaedam vitia resecant, in aliis graviter perdurant: igitur unum peccatum ex mente S. Gregorii, ac secundum Scripturae sensum, remittitur absque alio. — NEGO consequentiam, et ad S. Gregorium dico, quosdam esse, qui equidem unum vitium resecant quoad cessationem ab actu, non vero quoad remissionem culpae: ita quod ille, qui plura peccata committere consuevit, deserit quidem unum, non tamen aliud: quo fit ut ad remissionem culpae non pertingat.

DICES 2: Peccata dimittuntur maxime hominibus per caritatem: sed aliqui poenitentes praestantiores habent actum dilectionis Dei, quam alii: igitur plurium peccatorum quam alii remissionem obtinent, ut significat Christus Dominus Lucae 7. dicens: Cui minus dimittitur, minus diligit: et consequenter pro amoris intensione vel remissione plura vel pauciora peccata remittuntur. — DISTINGUO maiorem: dimittuntur per caritatem magis vel minus intensam, quantum ad intensionem vel remissionem poenae. concedo: culpae, nego. Ita quod quo ferventiori actu dilectionis poenitens Deum prosequitur, ea ampliorem poenae pro peccatis luendae relaxationem obtinet: secus autem est de reatu culpae, qui per quemlibet actum perfectae contritionis aut dilectionis Dei propter se, et super omnia potest dilui.

Secunda pars, nempe quod per potentiam absolutam et extraordinariam dispositionem Deus possit remittere unum peccatum sine alio, iam satis superque probata est in Tract. De Gratia disp. 3. art. 2. q. 4. ubi ex Subtili Doctore probavimus Deum posse remittere peccatum per solam extrinsecam et gratuitam condonationem, et absque ulla infusione gratiae sanctificantis: probavimus etiam Conclusione praecedenti gratiam sanctificantem de potentia absoluta posse simul subsistere cum peccato. Ex quibus sic ratiocinari licet: qui potest peccatum remittere per solam condonationem extrinsecam, et gratiam simul conservare cum peccato, potest unum peccatum remittere non remittendo aliud: at utrumque Deus praestare potest: igitur, etc. Maiorem ultro admittunt Thomistae. et merito quidem; illa namque extrinseca condonatio omnino arbitraria est, potestque pro libito condonantis sese extendere vel ad omnem prorsus offensam, vel dumtaxat ad partem illius. Et quamvis haec ita non essent, quae tamen esse verissima demonstravimus, et quamquam, ut volunt Thomistae, fieri non posset peccati remissio absque infusione gratiae. attamen cum Deus, ut probavimus, possit de via extraordinaria conservare gratiam simul cum peccato. inde liquet quod possit infundere gratiam necessariam ad remissionem unius peccati, puta adulterii, conservando tamen seu non remittendo aliud peccatum v. g. homicidium, ab eodem adultero perpetratum: quae omnia cum iam plenissime probata sint locis supra laudatis, non opus est hic diutius immorari.

NOTANDUM 1. Certum esse quod peccatum quodlibet etiam levissimum necessario debeat elui ante consecutionem felicitatis aeternae, nihil enim coinquinatum intrabit in regnum caelorum, neque ullus ascendet in montem Domini aut requiescet in monte sancto eius, nisi innocens manibus. et mundo corde: hinc beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. At controvertitur inter Theologos quibus mediis ac remediis leviora peccata, quae venialia dicuntur, possint dilui, et remitti: nam ea multis modis expiari posse apertissime docet Concil. Tridentinum, Sess. 14. cap. 5. ubi ait: Venialia, quibus a gratia non excludimur, et in quae frequentius labimur, quamquam recte et utiliter citraque omnem praesumptionem in confessione dicantur, quod piorum hominum usus demonstrat, tacere tamen citra culpam, multisque aliis remediis expiari possunt. Porro quae sint ista remedia cum Concilium non exprimat, inde ansam sumpserunt Theologi varios proferre modos, quibus eiusmodi peccata deleri ac remitti posse existimant.

NOTANDUM 2. Tria esse praecipua et capitalia remedia, quibus maxime censeri potest peccatum veniale posse expiari. nempe virtutem Poenitentiae, frequentationem Sacramentorum, maxime Poenitentiae, et Eucharistiae, necnon et sacras quasdam actiones, quas Theologi Sacramentalia appellant, suntque numero decem, iuxta veteres Theologos; nempe confessio communis, quae fieri solet initio Missae, et in fine completorii, pectoris percussio in signum doloris et poenitentiae, aquae benedictae aspersio, actus doloris interni de peccatis eiusdem oratio, maxime Dominicalis, signi crucis impressio, comestio panis benedicti, Eleemosynae largitio, Extrema-Unctio, poenae constans perpessio, et opera misericordiae; quae omnia his versibus comprehenduntur:

Confiteor, tundo, respergo, conteror, oro,
Liquor, edo, dono, per quae venialia tollo:
Unctio, poena levis, compassio quae fit egenis.

Alii vero Theologi, maxime recentiores, sex dumtaxat eiusmodi actiones sacras peccati venialis relaxativas numerant, quas complectitur sequens versus:

Orans, tinctus, edens, confessus, dans, benedicens.

Quae significant primo, orationem Dominicam, in qua culpas quotidianas nobis dimitti oramus: secundo, aquam benedictam, quae, ut diximus in prima Disputatione, varios habet effectus, maxime efficaciam dimittendi peccata venialia, ex opere operantis: tertio, panem benedictum: quarto, Confessionem generalem: quinto, largitionem eleemosynae: sexto, benedictionem Episcopi, vel Abbatis consecrati. Quaeritur ergo, utrum non solum per virtutem Poenitentiae speciatim, aut communiter acceptae, necnon et per receptionem Sacramentorum, sed etiam per eiusmodi Sacramentalia peccatum veniale diluatur.

NOTANDUM 3. Ex Doctore in 4. dist. 21. qu. 1. num. 8. peccatum veniale praeter obligationem ad poenam, relinquere in anima aliquam maculam, seu reatum culpae; cum enim dixisset num. 6. duplicem esse sententiam circa remissionem peccati venialis, quarum prior est: Quod nihil aliud est, inquit, culpae venialis remissio, quam solutio poenae temporalis debitae pro ea: quia post actum transeuntem, culpa quae manet, nihil aliud est, nisi reatus ad poenam debitam: iste autem reatus venialis non est nisi ad poenam temporalem: subdit n. 8. Sed iste modus non placet, quia videntur Sancti distinguere inter remissionem culpae cuiuscumque, et poenae, et maxime inter remissionem culpae, et solutionem poenae debitae illi culpae. Haec autem veritas a posteriori manifeste colligitur ex universali praxi Ecclesiae, quae imponit Poenitentiam Sacramentalem pro solis venialibus confessis, et per absolutionem quoad culpam remissis. Ratio a priori est, quia peccatum veniale est vera et realis Dei offensa, iuxta illud Iacobi Apostoli, cap. 3. In multis offendimus omnes. Sicut ergo peccatum mortale, quia gravis offensa, relinquit post se maculam habitualem gravem; pari utique ratione peccatum veniale, quia levis offensa, relinquit post se habitualem maculam levem. Utrumque ergo displicet Deo, quia per utrumque violatur lex Dei, adeoque est virtualis quidam contemptus Dei, qui non potest ei non vere et realiter displicere, licet inaequaliter: quaeritur autem qualiter hic reatus culpae venialis dilui possit tam in vita, quam post mortem.

Conclusio prima. — PECCATUM VENIALE REMITTITUR IN HAC VITA QUANTUM AD REATUM CULPAE ET POENAE, NON SOLUM PER ACTUM POENITENTIAE FORMALIS AUT VIRTUALIS, SED ETIAM PER RECEPTIONEM SACRAMENTORUM, ET QUODLIBET OPUS MERITORIUM, AC SUBINDE ETIAM PER SACRAMENTALIA. Haec Conclusio quatuor partibus constat, quarum

Probatur prima, nempe quod peccatum veniale remittatur per actum Poenitentiae formalis aut virtualis; siquidem per id remitti potest peccatum veniale, per quod mortale potest expungi: at ad deletionem peccati mortalis sufficit actus Poenitentiae, non solum formalis, sed etiam virtualis, ut dictum est in Quaestione praecedenti: igitur multo magis utriusque Poenitentiae actus ad id sufficiens erit. Deinde, id sufficit ad remissionem peccati venialis, quod ei opponitur: sed Poenitentia virtualis sufficienter opponitur virtuali peccato; nam in veniali est recessus non quidem ab amicitia, quam tantum solvit peccatum mortale, sed a familiaritate Dei, propterea quod peccatum istud sit conversio aliqua inordinata ad creaturam: sed in Poenitentia virtuali, qualis est actus caritatis, est recessus a creatura, et accessus ad familiaritatem Dei: igitur ad eiusmodi peccati expiationem sufficit Poenitentia virtualis.

DICES: Peccatum veniale non tollitur, nisi per id quod ipsi oppositum est: sed Poenitentia virtualis ipsi non opponitur; si quis enim actus sit Poenitentiae virtualis, maxime actus ferventissimae caritatis: sed hic non opponitur peccato veniali: tum, quia potest cum eo subsistere: tum, quia devotio erga res divinas, et mendacium iocosum nullam habent oppositionem: siquidem mendacio opponitur veritas, non autem devotio: igitur, etc. — NEGO minorem, et ad eius probationem dico, quod quamvis actus ferventissimae caritatis aut devotionis non opponantur formaliter peccato veniali, opponuntur tamen virtualiter, et secundum rationem genericam: nam utraque illa virtus prompte tendunt in Deum, et cum animi alacritate; ac subinde opponitur retardationi, seu languori tendentiae motus in Deum, quam infert peccatum veniale.

Probatur secunda pars, nempe quod peccatum veniale remitti possit per receptionem Sacramentorum novae Legis: Tum, quia omnia novae Legis Sacramenta ex primaria Christi Domini haec instituentis intentione ordinantur in remedium peccati mortalis; ad quod eluendum duo maxime instituuntur, nempe Baptismus, et Poenitentia: cetera vero ordinantur ad illud praecavendum, ut diximus initio huiusce Tractatus: igitur cum venialia peccata longe facilius quam mortalia remittantur, consequens est, quod per receptionem eiusmodi Sacramentorum peccata venialia possint remitti. Tum, quia omnia Sacramenta nobis applicant fructum Passionis Christi, suntque instituta ad sanctificandas animas, easque perfecte disponendas ad gloriae aeternae consecutionem: igitur et ad tollenda omnia impedimenta, quae possunt ab eiusmodi consecutione remorari: cum igitur venialia ab ea retardent, inde fit, quod per Sacramenta possint remitti. Tum deindeque, quia singula Sacramenta habent specialem vim et efficaciam circa remissionem peccati venialis: nam Baptismus, cum sit regeneratio spiritualis, transmutat omnino hominem a statu peccati ad statum gratiae; unde Concilium Florentinum dicit, effectum huius Sacramenti esse remissionem omnis culpae, tam originalis, quam actualis; sub culpa autem actuali continetur veniale peccatum. Idem constat de Sacramento Poenitentiae, quod ordinatur maxime ad deletionem peccatorum mortalium; ergo potiori iure ad remissionem venialium. Unde Concil. Trid. docet peccata venialia esse materiam sufficientem absolutionis Sacramentalis, ut declarabimus infra, agendo de Confessione. Idem patet de Confirmatione, cuius virtus propria maxime ordinatur ad conferendum incrementum vitae spiritualis; et per consequens ad ea removenda, quae eiusmodi incremento et perfectioni opponuntur, qualia sunt peccata venialia. Constat pariter de Eucharistia, quae instituta est per modum cibi et nutrimenti spiritualis, cuius propria virtus est restaurare quod deperditur per calorem concupiscentiae: ac subinde eluere peccata venialia, quae eiusmodi spiritualem vitam infestant. Adde quod proprius huius Sacramenti effectus sit excitare fervorem caritatis; ac subinde amovere venialia, per quae eiusmodi fervor imminuitur. Unde Concilium Trid., Sess. 13. cap. 2. appellat hoc Sacramentum antidotum, quo liberemur a culpis quotidianis, et a peccatis mortalibus praeservemur. Patet denique de ceteris Sacramentis, quae sanctitatem specialem animae conferunt, et vigorem spiritualem, non solum ad declinanda, sed etiam ad eluenda leviora delicta, quae eiusmodi vitae perfectioni et conservationi opponuntur.

Tertia pars, nempe quod peccatum veniale remitti possit per quodlibet opus meritorium, traditur a Doctore n. 8. supra laudato, ubi ait: Potest dici alio modo, quod peccatum veniale in ista vita remitti potest non tantum per poenam interiorem, vel exteriorem, quia illi non est necessaria ad hoc: sed per aliquem actum Deo magis acceptum, quam peccatum veniale displiceat: et hoc vel relatum ab ipso operante ad hoc peccatum veniale remittendum, vel non relatum ab ipso, sed a Deo acceptante in ordine ad illud. Quibus verbis Doctor significat peccatum veniale, non solum posse condonari per actum Poenitentiae, sive internae sive externae, sed etiam per quemcumque actum bonum et meritorium, qui magis sit acceptus Deo, quam odiosus ipsi fuerit actus peccati venialis. Quae utique Doctoris sententia probatur primo, quia si ad id quodlibet opus bonum non sufficeret, maxime quia ad id requireretur actus Poenitentiae actualis aut virtualis: sed ita non est. Probatur: si Poenitentia actualis aut virtualis ita necessario praerequireretur ad remissionem peccati venialis, sequeretur inde, quod veniale peccatum non maiori facilitate solveretur, quam mortale; siquidem mortale peccatum potest tolli, et condonari per actum caritatis, necnon et per martyrium, absque ulla formali detestatione praevia; quidni igitur pari ratione per quodlibet opus meritorium procedens ab eximia caritate, possit expiari? Deinde, peccatum veniale non deletur per Contritionem actualem, aut habitualem: igitur ad illius expiationem non requiritur Poenitentia formalis aut virtualis. Consequentia patet. Antecedens probatur: peccatum illud non remittitur per contritionem, quod cum illa potest subsistere: sed veniale peccatum subsistere potest cum actu contritionis: ergo, etc. Maior constat: eatenus enim peccatum per Poenitentiam deletur, quatenus Poenitentiae actus ipsi opponitur, nec cum eo subsistere potest. Minor vero probatur: peccatum tamdiu non deletur quamdiu peccator in ipso complacet: at qui elicit actum contritionis, per quem obtinet remissionem peccati mortalis, potest revocare in memoriam aliquod peccatum veniale sine proposito emendationis; ac subinde peccatum veniale subsistere potest cum actu contritionis: igitur, etc. Denique, quidquid confert Contritio extra Sacramentum, conferre potest attritio iuncta Sacramento Poenitentiae: sed omnia peccata venialia per attritionem cum peccato non semper delentur, ut docet Conc. Trid., Sess. 14. c. 5. verbis in primo Notabili a nobis laudatis, ubi significat peccata venialia in Confessione taceri posse citra culpam. multisque aliis remediis expiari posse: haec autem remedia distincta a Confessione et Poenitentia debent habere efficaciam delendi ipsa, non aliter quam per satisfactionem, et consequenter per exhibitionem alicuius operis aequivalentis in finem remissionis ipsorum: sed opus aequivalens potest esse in materia cuiuscumque virtutis, v. g. fidei, eleemosynae, orationis, ieiunii, quia haec opera sunt satisfactoria, ut ex Scriptura constat; ieiunium autem, eleemosyna, et oratio numerantur a Patribus, et Doctoribus inter partes satisfactionis; imo et quodcumque opus bonum potest hunc effectum habere: ergo maxime pro peccatis levibus. Porro ut quicumque actus meritorius habeat efficaciam ad delenda peccata venialia, opus est quod per modum satisfactionis et compensationis eliciatur et offeratur in eum finem; si enim actus Poenitentiae et contritionis, necnon et dilectionis Dei, non sit sufficiens ad deletionem peccati venialis, quando ad illud implicite vel explicite non dirigitur, ut mox dictum est, multo minus eam efficaciam obtinebit quilibet alius actus bonus minoris ordinis et dignitatis. Adde quod si ad exhibendam satisfactionem pro peccato proprio debitam per ieiunium, necesse sit, ut ieiunium istud, quod varios ob fines posset fieri, dirigatur ad eiusmodi satisfactionem intendendam; sic etiam ut opus satisfactorium valeat pro dimittendis peccatis venialibus, requiritur, ut fiat ea intentione, quae non tribuit quidem operi bono valorem, sed applicationem.

Probatur denique quarta pars, nempe quod Sacramentalia vim habeant remittendi peccatum veniale; illa namque non solum a Theologis, sed etiam a summis Pontificibus, et SS. Patribus dicuntur ex benedictione Ecclesiae sanctificare et mundare: sed non mundant a peccatis mortalibus: igitur mundare debent a venialibus. Minor constat: si enim mundarent a peccatis mortalibus, conferrent primam gratiam; sicque haberent veram ac perfectam rationem Sacramenti. Minor vero iam probata est de aqua benedicta, necnon et de pane benedicto q. ult. a. 1. praeced. Tractatus. — Probatur vero de ceteris, imprimis vero de oratione Dominica; nam S. August. in Enchiridio. c. 71. et ex eo Toletanum quartum c. 9. ait: De quotidianis brevioribus levibusque peccatis, sine quibus haec vita non ducitur, quotidiana oratio fidelium satisfacit: eorum enim est dicere: Pater noster, qui es in caelis, etc. delet omnino haec oratio minima, et quotidiana peccata. Nec valet reponere cum Vazquezio id esse intelligendum de oratione, quae habeat annexum motum contritionis et Poenitentiae: haec enim responsio omnino fictitia est: alioquin talis levium remissio non esset magis tribuenda orationi Dominicae, quam aliis orationibus, ex quibus excitari potest contritio, v. g. Psal. Miserere mei, Deus, necnon et aliis Psalmis Poenitentialibus. Adde quod non contritioni, sed huic petitioni: Dimitte nobis debita nostra, talis remissio tribuitur, quod maxime significat S. Aug., in lib. De Correptione et Gratia, cap. 5. ubi ex illis verbis orationis Dominicae probat, neminem esse sine peccato, idque confirmat auctoritate S. Cypriani, qui hunc locum Dominicae orationis exponens, ait: Quam necessario autem, quam providenter, et salubriter admonemur, quod peccatores sumus, qui pro peccatis rogare compellimur, ut dum indulgentia de Deo petitur, conscientiae suae animus recordetur. Ne quis quasi sibi innocens placeat, et se extollendo plus pereat, instruitur, et docetur se peccare quotidie, dum quotidie pro peccatis iubetur orare. Sic denique et Ioannes in epistola sua ponens, dixit: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est. — Idem constat de Confessione generali, quae fieri assolet in principio Missae et Completorii; haec enim peccatorum publica et generalis accusatio efficaciam habet, dum ex animo et affectu pietatis ac Religionis fit, remittendi non solum peccatum veniale, sed etiam satisfaciendi pro mortalibus dimissis, ut docet S. Aug., lib. 50. Homiliar. Homil. ult. c. 9. et Epist. 108. — Ad id etiam maxime confert eleemosynae largitio, ut praeclare docet S. Hieronym. ad c. 4. Danielis, ubi inter cetera ait: Sciendum est, quod si Nabuchodonosor bona opera facienti venia repromittitur, multo magis promittitur, qui leviora peccata commiserunt. — Tandem ad id confert Episcopalis benedictio, ut communiter docent Theologi. — Sciendum est autem, quod huiusmodi Sacramentalia non habent illam efficaciam remittendi veniale peccatum, nisi praevium vel coniunctum habeant motum animi ex parte ea sibi applicantis: siquidem ad id requiritur, ut nobis mediante fide nostra, et cultu Religionis applicentur, quia sunt caeremoniae sacrae, quorum usus debet esse religiosus, et fieri humano modo; ideo in amentibus aut dormientibus forte non habent effectum talem, licet in infantibus habeant alios effectus, ut fugandi daemones, et similia.

PETES. Utrum Sacramentalia remittant peccatum veniale ex opere operato, vel ex opere operantis? — RESPONDEO, quod si remittere peccatum ex opere operato, idem significet, ac illud praestare nedum intuitu dignitatis et meriti actus eliciti ab operante, sed etiam ex suffragante alterius merito, sic Sacramentalia dici possunt ex opere operato illam remissionem efficere: quia habent hanc efficaciam, quatenus Ecclesiae sanctitas ipsis moraliter applicatur mediantibus precibus, quibus hunc effectum ipsis impetrat a Christo Domino. — Si vero dicatur ex opere operato effici, quod de condigno, et infallibiliter ex meritis alterius datur vel operatur, tunc ista Sacramentalia dici non possunt agere ex opere operato: tunc quia tantum hanc efficaciam suis precibus eis obtinet Ecclesia, quatenus videlicet exorat Deum, ut conferat auxilia quaedam supernaturalia ad eliciendos actus supernaturales, quibus formaliter aut virtualiter peccata venialia displaceant, et revocentur: eatenus enim censentur remittere venialia, quatenus caeremoniae sunt sacrae, quarum usus religiosus excitat in nobis vel attritionem, vel devotionem seu fervorem caritatis, quo ipsa remittantur: cum enim venialia opponantur fervori caritatis, cuius ardorem imminuunt. cumque nulla privatio possit tolli, nisi per positionem formae oppositae, non videntur aliter Sacramentalia remittere peccatum veniale, quam obtinendo ex meritis Christi per preces Ecclesiae auxilia quaedam supernaturalia, quibus homo excitetur et iuvetur ad eliciendos ferventes actus caritatis, vel Poenitentiae, per quos talia peccata formaliter aut virtualiter retractentur. Unde in amentibus aut dormientibus adultis, eorum applicatio forte non haberet illam efficaciam remittendi venialia, licet in infantibus habeant alios effectus, puta fugandi daemones, et praepediendi infestationes maleficiorum.

DICES: Si Sacramentalia solum remitterent peccatum veniale excitando fervorem caritatis, sequeretur nullam esse differentiam inter illa et sacras imagines; siquidem illae etiam in nobis excitant pios motus, necnon et caritatis fervorem: sed hoc videtur absurdum: ergo et illud unde sequitur. — NEGO sequelam maioris; et ad eius probationem dico, hoc interesse discrimen inter Sacramentalia, et sacras imagines, quod haec in nobis fervorem caritatis excitent solum obiective, quatenus ad earum conspectum excitatur recordatio meritorum ac virtutum eorum quos repraesentant: Sacramentalia vero id efficiunt etiam impetrative, quatenus ex meritis Christi per preces Ecclesiae impetrant a Deo auxilia supernaturalia quibus homo ferventes actus caritatis eliciat.

Conclusio secunda. — GRATIA HABITUALIS PRAEREQUIRITUR ANTECEDENTER, NON AUTEM FORMALITER, AD PECCATI VENIALIS REMISSIONEM: ACTUALIS VERO CONCOMITANTER. Haec Conclusio tres habet partes, quarum

Primam indicat Subtilis Doctor, cum ait dist. 15. q. 1. n. 7. « De potentia ordinata Deus non disposuit alicui peccatori dare primam gratiam, nisi in virtute meriti illius, qui erat sine peccato, scilicet Christi: quia, sicut tactum est supra, non disposuit sibi reconciliare inimicum, nisi per obsequium magis gratum, quam offensa eius erat sibi displicens: et tale obsequium eius est Passio Christi, vel meritum eius: et sicut non disposuit dare gratiam peccatori sine Passione, sine qua gratia nulla potest esse satisfactio (reconciliativa) omnino, quia nec aequivalens aliquo modo, nec simpliciter; nec in divina acceptione; ideo multo magis de potentia ordinata non est possibile satisfieri Deo de peccato, nisi in virtute Passionis Christi ». Quibus verbis significat Doctor, non posse satisfieri, nec reconciliari Deo, nisi beneficio et applicatione Sanguinis Iesu Christi; ubi etsi loquatur dumtaxat de reconciliatione et satisfactione, quae fiat propter peccatum mortale; attamen idem dici potest, proportione servata, de peccato veniali: pietati enim ac Religioni conveniens est, credere quod non remittantur peccata venialia, nisi gratis, et intuitu meritorum Christi. Quod utique satis aperte indicat S. Ioann., Epist. 1. cap. 1. Si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est. Post quae continuo subiungit modum remissionis eorum peccatorum dicens: Si confiteamur peccata nostra, fidelis est, et iustus, ut remittat nobis peccata nostra, et emundet nos ab omni iniquitate. Quod vero haec remissio fiat propter Christum, significat cap. sequenti, dum ait: Advocatum habemus apud Patrem Iesum Christum iustum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris.

Hanc veritatem indicat Apostolus, cum ait 1. Cor. 13. Si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest: ex hoc enim inferre licet, quod homo non possit satisfacere pro reatu culpae venialis, qui sufficit ad impediendam et differendam consecutionem vitae aeternae: alioquin multum sibi prodesse posset, si extra caritatem illam satisfactionem posset impendere.

NEC OBSTAT, quod, ut dicemus infra, possit homo citra caritatem satisfacere pro poena temporali: ex quo videtur inferri, quod sine caritate aliquid prodesse potest. — RESPONDEO enim, quod non multum sibi proficiat qui solvit pro poena temporali quod lege statutum est: quia quantum bonum est liberatio a poena, tantum malum est solutio aequivalens; non enim multum prodest furi, quod suspendatur, licet per suspendium satisfaciatur pro poena temporali, vel potius satis patiatur: quamvis igitur status peccati mortalis non tollat potestatem satisfaciendi pro poena temporali, tollit tamen satisfactionem reconciliativam pro culpa: quoniam haec gratia est et misericordia per Christum, quam non convenit concedi, nisi ei, qui per gratiam sanctificantem est vivum membrum Christi.

Hanc autem assertionem expresse tradit S. Bonaventura 4. dist. 21. p. 1. art. q. 1. « Dicendum, inquit, quod aliquorum positio fuit, quod venialia sine gratia gratum faciente deleri possint per gratiam gratis datam. Et rationem huius ostendere voluerunt pro eo videlicet, quod veniale peccatum non repugnat gratiae gratum facienti, sed gratis datae: nec offendit Maiestatem divinam, quia ibi non diligitur aliquid supra Deum, sed aliquantulum inordinate sub Deo; et ideo sicut mortale potest deleri per gratiam, quia ei repugnat, et quia gratia Deo offenso reconciliat, et quia Deum contemptum amare facit super omnia: sic veniale potest deleri per gratiam gratis datam, quae illam modicam inordinationem removet, et illam occasionem minus amandi Deum, ab ipsa anima tollit; nec oportet ibi esse gratiam elevantem animam ad dilectionem Dei super omnia, quia per veniale nihil amatur supra Deum. Sed haec positio, licet probabilis videatur, a veritate tamen deviat, si quis inspiciat: omne enim peccatum, eo ipso quod est peccatum, aliquo modo animam defoedat, et aliquo modo ipsam deordinat: et necesse est ex hoc, quod aliquo modo Deo displiceat. Quoniam igitur nota displicentiae minima, quae esse possit sine habitu, qui reducit ad complacentiam, et ad amicitiam, auferri non potest, tenendum est omnino de omni peccato generaliter, quod nullum omnino potest deleri sine gratia gratum faciente: sic enim decrevit nos sanare divina misericordia. Et hoc dicunt Sancti, et sonat Scriptura, quae maxime ponit gratiam esse necessariam ad delenda peccata ». Hucusque Doctor Seraphicus. Qui confirmat suam sententiam auctoritate S. Augustini 21. De Civitate, cap. 27. ubi ait: Verumtamen nec ipsa magna (peccata) a quibus omnino, mutatis in melius moribus recedendum est, dimittuntur orantibus, nisi fiat quod ibi dicitur: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Si enim minima peccata, sine quibus non est etiam vita iustorum, aliter non remittuntur; quanto magis multis et magnis criminibus involuti, etiamsi ea perpetrare iam desinunt, nullam indulgentiam consequuntur, si ad remittendum aliis, quod in eos quisquam peccaverit, inexcusabiles fuerint, cum dicat Dominus: Si autem non dimiseritis hominibus peccata, neque Pater vester dimittet vobis? Ex quibus infert Seraphicus Doctor, quod non alia ratione qui non remittit offensam a fratre acceptam, non potest a Deo sperare indulgentiam offensae ipsi irrogatae, quam quia qui non vult dimittere est in statu peccati mortalis, in quo nullam remissionem meretur quamdiu in eo habet complacentiam.

Probatur secunda pars, nempe quod nova infusio gratiae habitualis et sanctificantis non requiratur formaliter ad remissionem peccati venialis: id enim requiritur formaliter, quod requiritur ut forma tollens privationem, quae prius inerat: sed gratia sanctificans non est forma tollens maculam peccati venialis: quippe cum illud cum ea subsistat in viatore: ac subinde ad peccati venialis remissionem non est necessaria infusio gratiae sanctificantis.

PETES: Utrum saltem concomitanter aut consequenter illa remissio venialium requirat specialem gratiae sanctificantis infusionem? — RESPONDEO, id non esse necessarium: siquidem cui peccatum veniale remittitur, iam in eo existit gratia sanctificans: ac subinde non opus est, ut ei de novo infundatur.

DICES: Peccatum veniale imminuit fervorem caritatis: ergo ut remittatur necessum est fervorem illum restitui: sed non potest restitui, nisi per gratiam habitualem: igitur necessum est, ut aliquis illius gratiae gradus in huius peccati remissionem infundatur. — NEGO minorem: nam ut restituatur ille ardor caritatis, sufficit gratia actualis, quae hominem inordinate adhaerentem rebus temporalibus ab eis revocat, et ad Deum per actum dilectionis convertat.

Probatur tertia pars, nempe quod gratia actualis necessaria sit ad remissionem peccati venialis: quia 1. Ioann. 1. Sanguis Christi emundat nos ab omni peccato: ergo tam a veniali, quam a mortali. Porro Christi Sanguis absque gratia non agit. 1. Ioann. 2. Si quis peccaverit, Advocatum habemus apud Patrem. Et Arausicano 2. Can. 4. Purgamur a peccato per operationem S. Spiritus, quia ex Salomone, Praeparatur voluntas a Domino. Et ex Apostolo: Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere pro bona voluntate. Et Can. 7. Qui dicit per naturae vigorem bonum aliquod ad aeternae vitae salutem pertinens nos cogitare, ut expedit, aut eligere posse, sine illuminatione et inspiratione Spiritus sancti, non intelligit vocem Domini dicentis in Evangelio Ioann. 15. Sine me nihil potestis facere. Nec illud Apostoli: Non sumus idonei cogitare aliquid a nobis, quasi a nobis. 2. Corin. 3. Can. 14. Nullus miser de quantacumque miseria liberatur, nisi qui Dei misericordia praevenitur, ut dicitur Psalm. 78. Cito anticipet nos misericordiae tuae, Domine. Et Psalm. 52.¹ Deus meus misericordia eius praeveniet me. Can. 22. Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum. Si quis homo veritatem et iustitiam habet, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut non deficiamus in via.

OBIICIES CONTRA PRIMAM PARTEM: Veniale peccatum non includit privationem gratiae, et cum ipsa subsistit: igitur ad illius remissionem non requiritur gratia habitualis. — DISTINGUO consequens: non requirit gratiam habitualem per modum causae formalis, physicae, aut moralis, concedo: per modum praerequisitae dispositionis, nego; nam, ut diximus, ut quis dignus sit consequendae remissionis peccati venialis quantum ad reatum culpae, debet esse acceptus Deo, ac proinde debet esse in statu gratiae sanctificantis.

OBIICIES 2. Peccata venialia remittuntur per Sacramentalia: sed illa ex aequo applicantur tam iustis, quam peccatoribus, ut patet de aqua benedicta, et pane benedicto, qui tam iustis, quam peccatoribus traditur: igitur ad remissionem peccati venialis non praerequiritur gratia habitualis. — Distinguo minorem: Sacramentalia applicantur tam iustis, quam peccatoribus ex intentione Ecclesiae in ordine ad remissionem peccati venialis, quasi ex aequo utrisque illa competerent, nego: propter alias utilitates, quas ex eiusmodi Sacramentalium applicatione accipere possunt peccatores, concedo: aspersione enim aquae benedictae, v. g. eis prodesse potest ad abigendas et removendas daemonum et maleficorum infestationes.

OBIICIES 3. Peccatum veniale remittitur in inferno; siquidem damnatis relaxatur poena peccatis venialibus debita: sed damnati nullam habent gratiam habitualem: igitur haec ad peccati venialis remissionem non praerequiritur. — Distinguo maiorem: remittitur quantum ad reatum culpae, nego: quantum ad reatum poenae, propter rationes quaest. seq. subiiciendas, concedo.

OBIICIES 4. Remissio venialium, quae fit simul cum remissione mortalium, non supponit gratiam habitualem; siquidem haec non praecedit illam mortalium remissionem: igitur peccatorum venialium remissio non requirit necessario gratiam habitualem. — Distinguo consequens: non requirit prioritate temporis et durationis, quia prius gratia habitualis non debet esse in peccatore, quam ei peccata dimittantur, concedo: non requirit per exigentiam et simultaneam existentiam, nego: non potest enim de via ordinaria remitti peccatum, quin adsit gratia habitualis, per quam restituimur in amicitiam Dei, et in ius ad hereditatem aeternam.

OBIICIES 5. Contra ultimam partem: unum contrarium tollitur per aliud: veniale peccatum est actus naturalis, alicui saepe naturali virtuti contrarius, ut iocosum mendacium veracitati, excessus in cibo et potu temperantiae. — Nego minorem: in eo quippe statu, quo vivimus ad ordinem gratiae, gloriaeque supernaturalem promovendi, non solum veniale opponitur naturali perfectioni, sed etiam supernaturali, puta fervori caritatis, et familiaritati cum Deo. Quare tolli non potest, nisi per divinae caritatis fervorem, et actum supernaturalem, quo familiaritas illa Dei restituatur.

OBIICIES DENIQUE: Veniale peccatum est tantum nimia quaedam ad creaturas adhaesio: sed naturaliter, et absque auxiliis gratiae potest quis tollere hanc nimiam adhaesionem, per actum scilicet amoris Dei, ut Creatoris: igitur naturaliter absque divinae gratiae auxilio potest quis consequi peccatorum venialium remissionem. Maior constat: non enim peccatum veniale evertit ordinem ad ultimum finem, sed solum peccator per illud nimis inhaeret creaturae, salvo tali fine. Minor etiam patet: nam in statu naturae purae, quem in quinto volumine pag. 69. diximus esse possibilem, potuissent esse peccata venialia: in eo autem statu non potuissent elui alio modo, quam per actum amoris Dei, ut Creatoris. — Nego minorem: illa enim nimia adhaesio creaturis, et retardatio ab ultimo fine, non solum est contra virtutem naturalem, sed etiam opponitur alicui perfectioni supernaturali, nimirum fervori caritatis, et familiaritati hominis cum Deo, subindeque tolli non potest, nisi per aliquem caritatis fervorem, aut alterum actum supernaturalem aliquo modo avertentem hominem a creaturis, et convertentem ad Deum: quae utique conversio fieri non potest, nisi per aliquod auxilium supernaturale. Ad illius probationem dico, primo dubium esse, utrum revera in statu naturae purae possent esse quaedam peccata venialia, nam status ille talis dicitur, maxime ex eo quod sit immunis ab omni peccato, et gratiae auxilio. Secundo dico, quod si forte in eo statu fierent venialia peccata, illa essent diversae rationis a nostris, eo quod tunc non fuissent opposita fervori caritatis, et familiaritati hominis cum Deo, sicut ea quae modo fiunt in statu naturae elevatae ad ordinem supernaturalem: ideoque potuissent remitti per amorem naturalem Dei, ut Creatoris, aut per actum cuiuscumque virtutis naturalis.

Conclusio tertia. — REMITTITUR PECCATUM VENIALE, VEL POST MORTEM, VEL IN INSTANTI MORTIS, INTUITU MERITORUM PRAECEDENTIUM, NON AUTEM RATIONE MERITI DE NOVO ELICITI.

Haec Conclusio tres habet partes, quarum prima est, quod revera peccatum veniale quantum ad reatum culpae possit remitti in purgatorio, et post mortem, aut in instanti mortis: secunda, quod haec remissio fiat ratione operis meritorii praecedentis: tertia, quod non fiat intuitu actus meritorii de novo eliciti.

Prima pars docetur non solum ab omnibus Theologis, sed etiam a SS. Patribus, illamque expresse tradit Doctor in Reportatis dist. 21. q. 1. n. 2. « In ista quaestione, inquit, conclusio est certa, quod peccatum aliquod potest dimitti post mortem, non tantum quantum ad poenam, quia scilicet poena illi peccato debita, non fuit hic soluta; sed etiam quantum ad culpam in se; quod utique probatur, quia nullus salvabitur cum aliquo peccato: sed existens cum aliquo peccato veniali potest dormire, et dormiendo mori: et similiter potest aliquis venialiter peccare usque ad ultimum instans, quo anima egreditur a corpore. Constat autem, quod sic morienti numquam fuit dimissum peccatum hoc veniale: igitur vel intraret gloriam sine remissione culpae talis venialis, vel ibi remittetur ei: at non intrabit gloriam sine remissione talis venialis; quoniam non intrabit in eam aliquod coinquinatum. Apoc. 21. ergo ibi remittetur ei ».

Eamdem sententiam colligit Magister Sententiarum in 1. d. 21. ex illis verbis Christi, Matth. 12. Qui dixerit (verbum) contra Spiritum sanctum, non dimittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro: ex quo, inquit, datur intelligi, sicut SS. Doctores tradunt, quod quaedam peccata in futuro dimittentur, quaedam enim culpae in hoc saeculo relaxantur, quaedam vero parvae etiam in futuro, quae quidem post mortem gravant, sed dimittuntur, si digni sunt, si bonis actibus in hac vita meruerunt, ut dimittantur eis. Illi autem Doctores sunt maxime SS. Patres, praesertim S. Augustinus, De Civitate, cap. 24. ubi ait: « neque enim de quibusdam veraciter diceretur, quod non eis remittatur, neque in hoc saeculo, neque in futuro, nisi essent, quibus etsi non in isto, tamen remitteretur in futuro. » Idem colligit S. Gregorius Magnus, lib. 1. Dialogi, cap. 39. ubi expendens praefata S. Matthaei verba, ait: in qua sententia datur intelligi, quasdam culpas in hoc saeculo, quasdam vero in futuro posse luxari, quod enim de uno negatur, consequens intellectus patet, quia de quibusdam conceditur. Idem docent S. Isidorus, lib. De officiis Ecclesiasticis, cap. 18. S. Bernardus, Serm. 16. in Cantica, etc.

DICES 1: Nullus iustus potest peccare post mortem: ergo nec a reatu peccati surgere. Patet antecedens. Consequentia probatur: tum, quia eadem est ratio de potentia ad peccandum, et resurgendum a peccato: tum, quia facilius est cadere, quam resurgere: tum denique, quia resurgere a peccato non videtur ei competere, qui non potest mereri, sed qui non potest in aliquo statu cadere non potest etiam mereri: igitur, etc. — Negat consequentiam Doctor, in 4. dist. 21. q. 1. n. 11. « Intelligendo, inquit, resurgere, pro liberari a peccato ». Ad primam autem probationem, ait, non esse simile inter posse peccare, et resurgere a peccato: quia peccare est libere agere, et pro statu viae (intellige de peccato demeritorio), nam docet Doctor, in 2. dist. 7. q. 1. « damnatos velle peccare, licet per illud peccatum nihil de novo demereantur: resurgere autem, idest, immunem fieri a peccato, non requirit libere agere etiam in via; quia vel secundum primam opinionem, non est nisi solvere poenam, et hoc est pati eam, vel iuxta secundam, non est nisi per merita prius habita in via, et pro tunc accepta, culpam nunc dimitti ». Ad secundam probationem consequentiae, ait: « Concedo, quod facilius est cadere, quam resurgere, prout resurgere dicit actum ordinatum in potestate simpliciter resurgentis: sed sic non accipitur resurgere in ista remissione peccati venialis. » Ad tertiam probationem, ait, falsum supponere, scilicet quod resurgere tunc est per actum voluntatis meritorium, qui tunc insit, sed per actum meritorium, qui prius infuit in vita, iuxta secundam opinionem, vel per nullum actum meritorium, sed tantum per pati poenam condignam pro illo peccato, secundum primam opinionem.

DICES 2: Nullum peccatum mortale post hanc vitam potest remitti: igitur nec veniale. Consequentia patet: videtur enim esse eadem ratio mortalis, et venialis, quippe cum dumtaxat differant secundum magis et minus. — Negat consequentiam Doctor, n. 12. « Quia, inquit, merita facta in vita non possunt acceptari in instanti mortis, ut per ea deleatur mortale, quia Deus disposuit mortale non delendum, nisi per susceptionem voluntariam Sacramenti, vel per aliquam dispositionem, tamquam per meritum de congruo, tunc vel usque tunc inhaerentem, quando peccatum deletur: non sic est in eo, qui discedit in mortali ». Ad probationem consequentiae respondet, « quod etsi peccatum mortale et veniale quandoque opponantur eidem virtuti, et privent eadem bonitate in genere naturae, aut moris, sed bonitate physica, aut morali, non tamen privant eadem bonitate morali theologica, quia peccatum mortale ex divina ordinatione opponitur gratiae iustificanti, et privat amicitia divina: secus autem est de peccato veniali »: non igitur mirum si unum remittatur post mortem, non vero alterum.

DICES 3: Peccatum veniale remitti potest per quamcumque poenam, maxime vero per poenam mortis: igitur non remanet dimittendum post mortem. — Respondet Doctor, n. 13. quod potest bene concedi, quod mors voluntarie accepta sit poena sufficiens pro poena cuiuscumque peccati venialis, et forte pro magna parte poenae debitae pro mortalibus dimissis. Nec obstat, quod est poena necessaria: quia aliquis potest necessarium voluntarie acceptare, et sic consonat, quod dictum est in secunda opinione, quod peccatum veniale deleatur in instanti mortis. Unde addit in Reportatis num. ult. quod mors posset imponi latroni pro satisfactione Sacramentali: « Et credo, inquit, quod si fur illam voluntarie sustineat, tanta posset esse illius contritio et displicentia, quod statim evolaret in caelum ».

Secundam partem probat Doctor, n. 8. « Quia, inquit, qui moritur in caritate, etsi post mortem non referantur ipsius opera meritoria ad veniale, in quo moritur, dimittendum; nec ipse etiam habeat aliquem actum novum meritorium, per quem deleatur veniale, tamen illa opera prius facta possunt esse a Deo relata ad remissionem istius venialis post mortem ». Quod sic probat: « quia, inquit, causa impedibilis, dum est impedita non ponit effectum, dum vero non est impedita, ponit: sed merita istius morientis in caritate essent causa sufficiens deletionis venialium istius, vel relata ab ipso, vel a Deo acceptante in ordine ad istud: sunt autem impedita dum iste vivit, si semper actu manet in peccato veniali: post mortem vero tunc non sunt impedita, quia tunc non contrahit actum peccati venialis: igitur per illa delebuntur venialia post hanc vitam, hoc est, in instanti separationis animae ». Ex quibus infert duo: « primum, quod in instanti mortis remittuntur venialia, quia tunc non manet actus peccati venialis, et per consequens tunc cessat impedimentum. Aliud, quod omne peccatum veniale morientis in caritate remittitur in hac vita, nisi ille continuet actum peccati venialis usque ad mortem, vel ad instans mortis ». Quibus omnibus Doctor significat, quod sicut iustus per bona opera meretur gloriam, si moriatur in gratia; ita etiam meretur, si decedat cum gratia, ut consequatur veniam suorum levium delictorum, sine qua non potest consequi gloriam, quam meretur: igitur habet ius ex meritis praecedentibus huius vitae, ut post mortem remittantur ei venialia, aut in instanti mortis, si quamdiu vivit in eis non complaceat.

Tertia denique pars probatur ex illo Eccl., cap. 11. Si ceciderit lignum ad Austrum, aut ad Aquilonem, in quocumque loco ceciderit ibi erit. Quibus significatur, nullum amplius esse locum meriti, vel demeriti post mortem: quod ultro fatentur omnes Theologi affirmantes statum huius vitae esse dumtaxat merito vel demerito praefixum. Hinc improbatur sententia S. Thomae affirmantis quaest. 7. De malo art. 11. peccata venialia remitti in purgatorio per actus contritionis, vel caritatis, quibus anima illa peccata detestatur, et retractat: inde enim sequeretur animas in purgatorio patientes posse adhuc mereri, cuius contrarium docent Theologi communiter.

NOTANDUM 1. Certum esse, quod remissa culpa mortali per poenitentiam, semper etiam remittatur reatus, seu obligatio ad poenam aeternam luendam: siquidem numquam de via ordinaria remittitur mortalis culpa, quin infundatur gratia sanctificans, per quam homo iustificatur: Ipsa autem iustificatio (inquit Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 7.) non est sola peccatorum remissio; sed et sanctificatio, et renovatio interioris hominis per voluntariam susceptionem gratiae, et donorum; unde homo ex iusto fit iustus, et ex inimico amicus, ut sit haeres secundum spem vitae aeternae. Repugnat autem, saltem de lege ordinaria, ut aliquis sit haeres regni caelestis, et simul addictus poenae aeternae; alioquin simul esset dignus vita et morte aeterna: ac subinde repugnat pariter, quod remissa per poenitentiam culpa peccati mortalis, remaneat in iustificato reatus poenae aeternae.

NOTANDUM 2. Controversiam moveri inter Catholicos, et Haereticos utrum remissa per poenitentiam culpa tam mortali, quam veniali, supersit aliqua obligatio ad luendam poenam temporalem. Affirmant omnes Catholici Doctores cum Concilio Trident. ibid. c. 14. ubi asserens peccatores rursus iustificari posse per poenitentiam, quam secundam post naufragium deperditae gratiae tabulam SS. Patres apte nuncuparunt, subdit, illa peccata solvi posse per debitam satisfactionem subeundam: Non quidem pro poena aeterna, quae vel Sacramento, vel Sacramenti voto, una cum culpa remittitur; sed pro poena temporali, quae, ut sacrae Litterae docent, non tota semper, ut in baptismo fit, definitur illis, qui gratiae Dei, quam acceperunt ingrati, Spiritum S. contristaverunt, etc. Verum negativam partem tuentur haeretici huius temporis, maxime Calvinistae cum nefario suo Antesignano, qui lib. 3. Instit., c. 4. n. 25. ubi praemisit sententiam Catholicorum, de debita pro remissis peccatis solutione, subdit impudenter: Talibus mendaciis oppositum gratuitam peccatorum remissionem, qua nihil in Scriptura clarius praedicatur: quid enim est remissio, nisi merae liberalitatis donum? Non enim remittere dicitur creditor, qui antapocha testatur sibi numeratam pecuniam: sed qui nulla solutione ultro sua beneficentia nomen expungit: cur deinde gratis additur, nisi ad tollendam omnem satisfactionis opinionem? qua igitur confidentia suas satisfactiones adhuc erigunt, quae tam valido fulmine prosternuntur?

NOTANDUM 3. Triplicem esse Doctorum sententiam circa poenam peccato veniali debitam. Quidam enim cum Alensi 2. part. qu. 121. memb. 9. volunt ipsi deberi per se poenam aeternam; per accidens vero temporalem. Aliqui vero cum Angelico Doctore 102. qu. 87. art. 5. et Seraphico in 2. dist. 12. art. 2. qu. 2. affirmant deberi poenam temporalem per se: aeternam vero per accidens, quando videlicet aliquis decedit cum peccato mortali, et veniali, inde enim fit ut peccatum veniale iunctum mortali perpetuo puniatur, quia in inferno nulla est redemptio. At Subtilis Doctor, dist. 21. n. 6. expugnata utraque praemissa sententia, contendit nec per se, nec per accidens poenam aeternam esse veniali peccato debitam. Duo itaque hic sunt statuenda: primum, quod remisso reatu culpae adhuc ut plurimum supersit poena temporalis per satisfactionem exsolvenda: secundum, quod peccatum veniale non sit puniendum poena aeterna.

Conclusio prima. — DIMISSO PER POENITENTIAM REATU CULPAE PECCATI TAM MORTALIS, QUAM VENIALIS, REMANET IN POENITENTE SAEPE SAEPIUS REATUS POENAE TEMPORALIS.

Haec est de fide determinata in Concilio Florentino in Decreto Eugenii, ubi decernitur tertiam poenitentiae partem esse satisfactionem pro peccatis secundum arbitrium Sacerdotis, quae praecipue fit per orationes, ieiunia, et eleemosynas: ac subinde supponit aliquam poenam, remissa culpa, esse superstitem. Apertissime eam definit Tridentinum, Sess. 6. Can. 130.¹ Si quis post acceptam iustificationis gratiam, cuilibet peccatori poenitenti ita culpam remitti, et reatum aeternae poenae deleri dixerit, ut nullus remaneat reatus poenae temporalis exsolvendae, vel in hoc saeculo, vel in futuro in purgatorio, antequam ad regna caelorum aditus patere possit, anathema sit. Unde Sess. 14. cap. 8. Sancta Synodus declarat, falsum omnino esse, et a verbo Dei alienum, culpam a Domino numquam remitti, quin universa etiam poena condonetur: perspicua enim et illustria in sacris Litteris exempla reperiuntur, quibus praeter divinam Traditionem hic error, quam manifestissime revincitur. Haec autem divina oracula, quibus eiusmodi veritas confirmatur, repetuntur praecipue ex cap. 32. Exodi, ubi Israëlitis in adorationem aurei vituli lapsis Deus peccatum ad preces Moysis remittit; nam ibidem dicitur: Placatus est Dominus, ne faceret malum, quod locutus fuerat adversus populum suum. Nihilominus ibidem dicitur, Deum reservasse poenam infligendam isti populo propter illam noxam: subditur enim: In die ultionis visitabo, et hoc ob peccatum eorum: percussit ergo populum Dominus pro reatu vituli, quem fecerat Aaron. — Similiter Num. 13. et 14. iisdem Israëlitis in peccatum murmuris lapsis intercedente Moyse pepercit Deus, ait enim: Dimisi iuxta verbum tuum; attamen omnibus, qui ex Aegypto fuerant egressi, reservatur ultio, subditur enim: Attamen omnes homines, qui viderunt Maiestatem meam, et signa quae feci in Aegypto et in solitudine, et tentaverunt me iam per decem vices, nec obedierunt voci meae, non videbunt terram, pro qua iuravi Patribus eorum, nec quisquam ex illis, qui detrahit mihi, intuebitur eam. Unde Psal. 94. Quibus iuravi in ira mea, si introibunt in requiem meam? Eadem poenam ibidem cap. 20. decernitur contra Moysen, et Aaron, ob eorum peccatum ad aquas contradictionis: legimus enim: Quia non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israël, non introducetis hos populos in terram, quam dabo eis. Et infra: Pergat Aaron ad populos suos: non enim intrabit terram, quam dedi filiis Israël, eo quod incredulus fuerit ori meo ad Aquas contradictionis. Et statim mors eius ibi describitur. Moysi vero Deuter. 32. dicit Deus: Ascende in montem istum Abarim, idest, transituum, in montem Nebo.... quem conscendens iungeris populis tuis, sicut mortuus est Aaron frater tuus in monte Hor: et appositus populis suis: quia praevaricati estis contra me.... ad Aquas contradictionis in Cades deserti Sin: et non sanctificastis me inter filios Israël: e contra videbis terram, et non ingredieris in eam, quam dabo filiis Israël. Certum est autem, quod illius peccati veniam obtinuerunt Moyses et Aaron: Absit enim (inquit Augustinus, lib. 16. Contra Faustum, cap. 16.) ut credamus Moysen esse alienatum, qui cum S. Elia meruit clarificato Christo assistere. — Patet eadem veritas ex 2. Regum, cap. 12. ubi Davidi poenitenti remittit Deus peccatum adulterii cum Bersebea, et homicidii Uriae; cum enim dixisset David ad Nathan Prophetam: Peccavi Domino: statim reposuit Nathan: Dominus quoque transtulit peccatum tuum, non morieris; quibus verbis sine dubio totam peccati culpam remisit Deus; unde S. Ambrosius in priori Apologia Davidis, cap. 2, ait: Dominum dolor intimi movit affectus, ut Nathan diceret: quemadmodum poenituit te, et Dominus abstulit peccatum tuum: maturitas itaque veniae profundam Regis fuisse Poenitentiam declaravit, quae tanti erroris offensam traduxerit. Nihilominus eiusmodi criminum temporalem poenam luit David morte filii ex adulterio suscepti; nam ibidem Nathan ait: Verumtamen quia blasphemare fecisti inimicos Domini, propter verbum hoc, filius qui natus est tibi, morte morietur. Quibus verbis significat Davidem fuisse punitum non tantum ut caveret in futurum, vel ad terrorem aliorum, vel ad virtutis et patientiae exercitium, ut comminiscuntur haeretici, sed propter peccatum et scandalum datum: inferre autem poenam peccatori, quia peccavit, est proprie punire peccatum, et non solum infligere poenas medicinales; unde S. Augustinus. in Psal. 50. ait: Veritatem dilexisti, idest, impunita etiam eorum, quibus ignoscis, non reliquisti.

Ut HAEC DIVINA TESTIMONIA ELEVET CALVINUS, reponit num. 31. et 32. Deum equidem interdum dimisso reatu culpae poenam peccatori iustificato infligere, non in vindictam, sed in emendationem. Duplex enim distinguendum est iudicium: unum vindictae, alterum castigationis. « Porro (inquit) iudicio vindictae sic intelligendus est Deus inimicos suos ulcisci, ut iram adversus illos suam exerceat, confundat, dissipet, in nihilum redigat. Id ergo sit nobis proprie Dei vindicta, ubi punitio cum eius indignatione coniuncta est. Iudicio castigationis non ita saevit ut irascatur: nec vindicat ut perdat, vel fulminet ad interitum. Unde non est supplicium proprie aut vindicta, sed correctio, et admonitio. Alterum iudicis est, alterum patris. Iudex enim cum facinorosum punit, in ipsum delictum animadvertit, et de facinore ipso poenam expendit. Pater cum filium severius corrigit, non hoc agit ut vindicet aut mulctet, sed magis ut doceat, et cautiores in posterum reddat. Paulo diversa similitudine Chrysostomus alicubi utitur, quae tamen eodem recidit. Verberatur, (inquit), filius: verberatur et famulus: sed hic ut servus, quia peccavit, punitur: ille vero, ut liber, et filius disciplina indigens, castigatur. Huic correptio in probationem et emendationem cedit; illi in flagella et poenas. Ut breviter et expedite rem notam teneamus, haec ex duabus statuatur prima distinctio: ubicumque poena est ad ultionem, ibi maledictio, et ira Dei se exerit, quam semper a fidelibus continet. Castigatio contra, et Dei benedictio est, et amoris habet testimonium, ut docet Scriptura. Hoc discrimen satis Dei verbo passim notatur. Quidquid enim afflictionum in praesenti vita sustinent impii, nobis depingitur ceu quoddam inferorum atrium: unde aeternam suam damnationem eminus iam prospiciunt: tantumque abest, ut inde emendentur, aut fructum aliquem percipiant, ut potius talibus praeludiis ad dirissimam, quae tandem eos manet, gehennam apparentur ». — Verum haec Calvini responsio mera est elusio, et illusio; quam enim perverse et praepostere divinam Scripturam interpretetur, apparet ex praefatis divinis oraculis, quibus apertissimis verbis significatur Deum plagas et calamitates hominibus iam in gratiam receptis inferre in vindictam et ultionem dimissorum criminum; non autem in solam emendationem et patientiae exercitium. Huius veritatis nulla quidem proferri potest ratio a priori, quippe cum hoc pendeat ex sola ordinatione Dei, qui sicut poenam aeternam una cum mortali culpa gratis semper remittit, ita posset, si vellet, semper omnem poenam remittere. Varias tamen congruentias huius divinae ordinationis proferunt SS. Patres: primo quidem, ut peccati gravitas magis innotesceret, et ab offensa timore poenae induendae peccator removeretur. Quam utique rationem subministrat S. Aug., Tract. 124. in Ioan. dicens: Ne culpa putaretur parva, si cum ea finiretur et poena, prolixiorem voluit esse poenam, quam culpam, temporaliter enim detinet poenam, quem iam reum ad damnationem non detinet culpa. — Secundo, ut debitam Deo satisfactionem peccator exolveret, intelligeretque quam benigna fuisset Dei misericordia poenam aeternam condonando. Quod utique luculenter explicat S. Augustinus, lib. 22. Contra Faustum, cap. 67. ubi ait: « Quando correptus (David) per Prophetam, dixit: Peccavi, continuo adhuc verbum audire meruit, quod receperit veniam: ad quam rem, nisi ad sempiternam salutem? Neque enim praetermissa est in illo secundum Dei comminationem, flagelli paterni disciplina; ut, et confessus in aeternum liberaretur, et afflictus temporaliter plecteretur. Haud vero mediocere fidei robur fuit, aut parum mitis, et obedientis animi indicium, cum audisset a Propheta, quod sibi Deus ignovisset, et tamen quae fuerat comminatus, consequenter evenissent, non se dicere deceptum esse Prophetae mendacio, nec murmurare adversus Deum, quasi falsam peccatorum indulgentiam esse pronuntiaverit: intelligebat enim vir alte sanctus, et non contra Deum, sed ad Deum elevans animam suam, nisi Deus esset confitenti, poenitentique propitius, quantum poenarum aeternarum eius essent digna peccata, pro quibus cum temporalibus emendationibus ureretur; videbat erga se et manere veniam, et non negligi disciplinam ». — Tertio, ad frenandam peccandi licentiam, quae certe longe maior esset, una si cum culpa omnis poena relaxaretur. Quam utique rationem profert S. Chrysostomus, Homil. De Poenitentia, dicens: Ne peccantes, et inulti manentes efficiemur deteriores: non remisit nobis supplicium, sed vidit hoc manifeste, quod peccatis ipsis non minus damnosum sit, non puniri: et propter hoc imponit poenam. — Quarto, decens erat, ut vitiosos habitus male vivendo contractos, per contrarios actus tolleremus; id autem fieri non poterat efficacius, quam poenam temporalem luendo. Unde S. Augustinus, lib. 2. De Peccatorum Meritis et Remiss., cap. 34. Propter hoc, inquit, Adam eiectus de Paradiso contra Eden habitavit, idest, contra sedem deliciarum; ut significaret quod in laboribus qui sunt deliciis contrarii erudienda esset caro peccati, quae in deliciis obedientiam non servavit. — Denique, conveniens erat, ut esset quaedam proportio membrorum cum capite. Cum igitur, Christus pro nostris peccatis acerbissimos cruciatus temporales subierit, pari ratione decebat, ut pro eiusmodi peccatis poenam aliquam pateremur.

Has omnes rationes disertissime explicat Concilium Tridentinum. Sess. 14. cap. 8. his verbis: Sane et divinae iustitiae ratio exigere videtur, ut aliter a Deo in gratiam recipiantur, qui ante Baptismum per ignorantiam deliquerint: aliter vero, qui semel a peccati, et daemonis servitute liberati in accepto Spiritus sancti dono, scientes templum Dei violare, et Spiritum sanctum contristare non formidaverint. Et divinam clementiam decet, ne ita nobis absque ulla satisfactione peccata dimittantur, ut occasione accepta, peccata leviora putantes, veluti iniurii, et contumeliosi Spiritui sancto, in graviora labamur, thesaurizantes nobis iram in die irae. Proculdubio enim magnopere a peccato revocant, et quasi fraeno quodam coercent hae satisfactoricae poenae, cautioresque et vigilantiores in futurum poenitentes efficiunt: medentur quoque peccatorum reliquiis, et vitiosos habitus male vivendo comparatos contrariis virtutum actionibus tollunt... Accedit ad haec, quod dum satisfaciendo patimur pro peccatis, Christo Iesu, qui pro peccatis nostris satisfecit, ex quo omnis nostra sufficientia est, conformes efficiamur, certissimam quoque inde arrham habentes, quod si compatimur, et conglorificabimur.

OBIICIUNT 1. HERETICI: Deus Ezechielis 18. testatur se penitus obliturum peccatorum eius, qui Poenitentiam egerit, Omnium, inquit, iniquitatum eius non recordabor. Similiter cap. 33. Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab iniquitate sua. Quibus concinit Apostolus ad Rom. 8. Nihil ergo nunc damnationis est in iis, qui sunt in Christo Iesu: sed Deus haud dubie iniquitatum peccatoris recordaretur, ipsaque impietas noceret impio, et aliquid superesset damnationis in iis, qui sunt in Christo Iesu, si dimissa culpa superesset luenda poena temporalis: igitur remisso reatu culpae, nullus poenae luendus reatus permanet. — Nego minorem, et ad duo priora Scripturae loca dico, quod ut iniquitatum peccatoris obliviscatur Deus, satis est, ut eum in suam amicitiam recipiat, et ei poenam aeternam condonet, sic enim Deus oblitus est perduellionis Adae, quia Sapientiae 10. dicitur eum de delicto eduxisse, et tamen ei reservavit, et posteris poenam mortis: Num. 10.² Mariam Moysis sororem, ad eius orationem absolvit a peccato murmuris, et tamen eam extra castra septem diebus separari iussit. Similiter 3. Reg. 13. Vir Dei seu Propheta Domini propter inobedientiam occisus est a leone: videtur tamen antea, peccati veniam obtinuisse poenitendo. nam in argumentum sanctitatis illius, leo nec eius cadaver, nec asinum attigit; et alius Propheta senex, qui praedixerat ei mortem istam in Bethel, corpus eius in suum intulit sepulcrum, et planxit eum, et moriens prope ipsum sepeliri voluit. Respondeo secundo, Prophetam in illis oraculis comparationem instituere inter iustum et impium in ordine ad vitam aeternam; unde eorum sensus est, quod quemadmodum si iustus avertit se a iustitia sua, ipsa ei non proderit ad felicitatem aeternam. ita quod Deus illius videatur oblivisci; sic peccator, dum agit Poenitentiam, cum per restitutam gratiam habitualem obtineat ius ad vitam aeternam, Deus non videtur recordari illius iniquitatis, nec ipsa ei nocebit in ordine ad beatitudinem obtinendam, quamquam debitor remaneat poenae temporalis luendae. — Ad textum Apostoli dico, quod licet remissa per Poenitentiam culpa, et poenae aeternae reatu, perseveret aliquando reatus poenae temporalis, nihil tamen damnationis est in iustificatis; tantum enim abest, ut ipsa poena temporalis luenda dicat ordinem ad damnationem, imo ab ea revocat; siquidem peccandi licentiam cohibet, et peccatorem cautiorem efficit, ne rursus in peccatum praeceps ruat.

URGET CALVINUS proferens alia Scripturae testimonia, quibus Deus dicitur nullam amplius habere rationem peccatorum semel dimissorum illaque proiicere post tergum, Isaiae 38.³ delere instar nubis: Deleui ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulam peccata tua. Ea proiicere, et deponere in profundum maris, ut illud Michaeae 7. Deponet iniquitates nostras, et proiiciet in profundum maris omnia peccata nostra. Tandem illa non imputare, et tecta habere, ut illud Psal. 31. Beati quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputarit Dominus peccatum. Unde colligit: si punit Deus peccata, imputat; si vindicat, recordatur; si ad iudicium vocat, tecta non habet; si examinat, post tergum non proiecit: si inspicit, non obliteravit instar nebulae: si ventilat, non proiicit in profundum maris. Atque, inquit, in hunc modum interpretatur Augustinus in Psal. 52. scribens: Si texit peccata Deus, noluit advertere: si noluit advertere, noluit animadvertere: si noluit animadvertere, noluit punire, noluit agnoscere, maluit ignorare. — Respondeo, perperam et insulse haec ab eo in sui erroris patrocinium advocari; enimvero his aut similibus oraculis nihil aliud significat Deus, quam quod ita ad intuitum Poenitentiae peccata dimittit, ut illa amplius non revocet in conspectum et memoriam ad damnationem peccatoris, necnon ad reatum culpae, et poenae aeternae; quod ultro fatemur.

OBIICIUNT 2. Remissio peccatorum fit in Poenitentia per virtutem et meritum Passionis Christi, ut testatur Apostolus ad Roman. 3. dicens: Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in Sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae propter remissionem praecedentium delictorum: sed Christus in sua Passione plenissimam satisfactionem exhibuit pro omnibus peccatis, non tantum pro reatu culpae, sed etiam pro poenis omnibus peccato debitis: igitur superfluit quaelibet nostra satisfactio; nam, inquit Calvinus n. 30. Quid, quaeso, nobis praestitisset Christus, si adhuc pro peccatis poena exigeretur? Nam cum dicimus eum pertulisse omnia peccata nostra in corpore suo super lignum, non aliud significamus, quam defunctum poena, et vindicta, quae peccatis nostris debebatur. — Distinguo minorem: plenissimam satisfactionem exhibuit, et sufficientem remissionem omnium peccatorum, quoad culpas et poenas, secundum dignitatem et virtutem, concedo: Christi enim meritum valet ad exsolvendum omnem reatum cuiuslibet peccati: quoad applicationem, et modum, quo ab homine participatur, subdistinguo: plenissimam satisfactionem exhibuit quantum ad modum applicationis aliquando, ut fit per Baptismum et Martyrium, concedo; baptizatus enim participat totaliter virtutem Christi Passionis, utpote per aquam et Spiritum Christo commoriens peccatis, et id ipso regeneratus ad vitam aeternam: idem, proportione servata, dicendum de Martyrio: semper et per ordinariam eiusmodi Passionis applicationem, qualis fit in Poenitentia, nego: Christus equidem satisfecit pro nobis ut causa universalis applicanda singulis per propriam cooperationem, et iuxta mensuram illius cooperationis, maxime in Poenitentia: modus autem proportionatus liberae naturae est, ut, sicut libere et propria voluntate deliquit, peccando actualiter, ita libere sibi applicet causam satisfactionis et remissionis peccati.

OBIICIUNT 3. Remota causa, removetur effectus: sed reatus culpae est causa reatus poenae: ideo enim aliquis poena dignus est, quia culpam commisit: igitur, sublato reatu culpae per Poenitentiam, aufertur etiam reatus poenae. — Distinguo maiorem: si causa illa sit revera causa rei secundum esse et conservari, qualis est forma respectu compositi, puta anima rationalis respectu hominis, concedo: si tantum sit causa secundum fieri, ut Architectus est causa aedificii nego: et simili modo distincta minore, nego consequentiam: nam reatus culpae est quidem causa reatus poenae ut fiat: non vero ut conservetur: quare moralis poena manere potest, remota culpa, sicut aedificium subsistit, mortuo Architecto.

OBIICIUNT 4. Omnes poenae, quas iusti patiuntur, sunt exercitationes virtutis, et eorum certamina; non autem satisfactiones pro peccato, ut docet S. Augustinus in Psal. 138. Flagellet nos, inquit, in istis languoribus, et eruit nos. Tota ista miseria generis humani, in qua gemit mundus, dolor medicinalis est, non sententia poenalis. Et lib. 2. De peccatorum meritis et remissione, cum dixisset, cap. 33. revera Deum homines a peccatis mundatos adhuc ex Dei sententia damnari ad poenam, quod probat exemplo Adami manducantis panem in sudore vultus, et Evae filios suos in dolore parientis, subdit cap. 34. Ante remissionem esse illa supplicia peccatorum, post remissionem autem certamina, exercitationesque iustorum: igitur poenae a iustis luendae post remissa peccata non sunt satisfactoriae, sed dumtaxat vel medicinales, vel aeternae vitae meritoriae. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico, quod quamquam ibi S. Augustinus non meminerit satisfactionis, attamen alibi pluries docet, poenas assumptas, non solum esse exercitationes iustorum, sed etiam satisfactiones: sic lib. 13. De Civitate Dei, cap. 6. ait: Quidquid illud est in morientibus, quod cum gravi sensu admittit sensum, pie fideliterque tolerando, auget meritum patientiae, non aufert vocabulum poenae: ita cum ex hominis primi perpetua propagine, proculdubio sit mors nascentis poena, si pro pietate, iustitiaeque pendatur, fit gloria renascentis: et cum sit mors peccati retributio, aliquando impetrat, ut nihil retribuatur peccato: idcirco autem humani generis miserias et calamitates, dicit magis esse dolorem medicinalem, quam sententiam poenalem, quia cum dolor medicinae tendat in bonum aegroti; sententia autem poenalis a iudice lata in malum et detrimentum damnati; idcirco calamitates illae dicuntur medicinales, quia per eas homo Deo satisfaciens sibi viam parat ad felicitatem aeternam: ac subinde illae cedunt in bonum, non in damnum patientis.

URGENT: Calamitates illae non possunt esse satisfactoriae, nisi infligantur sub ratione poenae: sed ita non est, nisi dumtaxat materialiter; quippe cum tam peccatoribus, quam iustificatis, ac innocentibus, a Deo tribuantur; calamitates autem respectu innocentium, et eorum quibus donatus est uterque reatus poenae et culpae, non possunt habere rationem poenae et supplici: igitur, etc. — Distinguo minorem: si calamitates illae non infligantur ob culpam, concedo: si sic, nego. Certum est autem eiusmodi calamitates hominibus iustificatis a Deo praescribi ob eorum peccata remissa, ut etiam fatetur Calvinus ipsis iustis tribuens illud Psal. 89. Visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum: at animadversio, virgae, verbera, poenas proprie dictas significant: ac subinde volens nolens Calvinus cogitur admittere poenam, ultionem, ac vindictam esse adhuc peccato remisso superstitem.

Conclusio secunda. — PECCATO VENIALI NON DEBETUR POENA AETERNA PER SE, NEC PER ACCIDENS. Haec est Doctoris loco sup. laudato n. 6. ubi ait: « Dico ergo, quod peccato veniali, sive hic puniendo, sive in inferno, sive alibi, non debetur nisi poena temporalis, nec per se, nec per accidens; quia secundum se est talis offensa, quae secundum se punitur per temporalem poenam sufficientem. Nec est inconveniens poenam debitam veniali habere terminum in inferno: quia et vere poenitens primo, et partem Poenitentiae impositae explens, et ante totam expletam recidivans in mortale, et in illo mortali decedens pro parte Poenitentiae residua explenda solvet poenam in inferno: sed nonnisi temporalem: quia ex quo in remissione peccatorum priori commutatur debitum poenae aeternae in debitum poenae temporalis, numquam iste est debitor pro illis, nisi poena temporali, et per consequens poena totali soluta, erit liber ab istis. Non tamen in inferno est redemptio illius, scilicet peccati, pro quo iste est damnatus: quia pro illo debito poenae aeternae numquam fuit commutatum in debitum poenae temporalis: et ideo semper manet illud debitum, si numquam potest esse illa poena tota soluta ». Quibus verbis Doctor constanter affirmat poenam veniali peccato debitam non esse aeternam nec per se, nec per accidens, sed determinari ex natura sua, et finiri completo passionis, seu satis passionis termino. Quod utique probat ex receptissimo apud Theologos axiomate, nempe quod Deus semper punit citra condignum, et praemiat ultra condignum: sed peccato veniali ex natura sua sola debetur poena temporalis: quia, inquit cum. 3. cum caritate non stat debitum poenae aeternae. Nam si cum caritate staret obligatio ad poenam aeternam luendam, simul aliquis esset dignus vita aeterna, et poena aeterna; siquidem quisquis habet caritatem dignus est vita aeterna: quod utique implicat; nullus enim potest esse debitor poenae pro illo instanti, pro quo est ordinatus ad gloriam: quia tunc posset stare gloria, et poena aliqua: sed cum caritate stat peccatum veniale, non tantum deletum post actum, sed etiam actualiter commissum, ut probat Doctor, n. 4. « Quia, inquit, peccatum mortale excedit improportionabiliter in ratione malitiae quodlibet peccatum veniale: infinita enim venialia si essent, non aequarentur uni mortali in ratione offensae: quia nec omnia illa averterent a fine ultimo, sicut unum mortale: ac subinde poena secundum iustitiam correspondens mortali peccato, improportionabiliter, et in infinitum excedit poenam debitam veniali; non quidem secundum intensionem, quia quaelibet poena secundum intensionem, finite excedit, vel exceditur ab alia: ergo excedit secundum extensionem et durationem: et consequenter non debetur veniali poena aeterna ». Confirmat Doctor, num. 5. « Esto, inquit, quod simpliciter secundum rigorem Deus puniret usque ad condignum, omnino iniustum esset poenam aeternam infligere pro illo, cui secundum se debetur poena temporalis: sed peccato veniali sola temporalis poena debetur: quippe cum eius malitia longe minor sit, quam peccati mortalis: ac subinde minori poena est plectenda. Nec obstat quod coniungatur cum mortali. Quantumcumque enim coniungatur alteri, inquit Doctor, hoc non facit istud in infinitam exire gravitatem, et genus culpae venialis: ergo nec iuste ipsi correspondet poena in infinitum excedens ».

REPONUNT THOMISTAE CUM CAIETANO, quod peccato veniali per se non debeatur alia poena, quam temporalis, sed per accidens deberi poenam aeternam ex conditione subiecti, et ex eius coniunctione cum mortali: quia, inquiunt, peccatum veniale non iudicatur in damnando seorsim, sed coniunctum cum mortali, cui debetur poena aeterna; ac proinde cum subiectum, nempe homo damnatus destinetur ad poenam aeternam luendam ratione peccati mortalis, easdem etiam luere debet ratione venialis. — Verum contra: dignitas poenae, seu reatus, non oritur ex conditione subiecti, sed dumtaxat ex praevaricatione legis et praecepti: igitur peccatum ex se veniale, ex statu et conditione subiecti non meretur poenam aeternam.

REPONUNT 2. Non deberi quidem poenam aeternam peccato veniali, ratione subiecti solitarie sumpti, sed quatenus est in subiecto habente etiam peccatum mortale; ac proinde meretur poenam aeternam ex coniunctione et concomitantia cum mortali. — Verum contra subtiliter urget Hiquaeus: Nihil, inquit, infert novum debitum poenae, quod non aggravat peccatum in ratione peccati, quia peccato, qua peccatum est, commensuratur poena, et debitum eius: sed peccatum mortale, propter quod damnatur quis ad infernum, et poenam perpetuam, neque est circumstantia peccati venialis, aut faciens ullo modo ad malitiam eius: ergo, etc. Probatur subsumptum, quia peccatum mortale potest esse disparatum, et multis annis praecessisse veniale, aut subsequi, sine ullo ordine unius ad alterum, in esse operari, cognitione, intentione, ut manifestum est: nihil autem aggravat malitiam, nisi quod est circumstantia operis, materiae, aut operandi: ergo neque poena aggravatur: sed veniali ex ordinatione legis, et natura sua debetur sola poena temporalis, et terminabilis: ergo, etc. Confirmatur: poena debita veniali temporalis in hac vita non augetur ex coniunctione ad mortale in hac vita: ergo neque poena eadem augetur in altera vita ex consortio ad idem. Consequentia manifesta est ex paritate. Antecedens sine controversia. Confirmatur secundo, quia poena venialis quoad intensionem in inferno non crescit: ergo neque quoad durationem. Consequentia patet, quia non videtur ratio cur magis crescat extensive, quam intensive, sive consideretur in ordine ad subiectum, sive in ordine ad vindicativam iustitiam Dei, quae lege expressa est: nam sicut ex iustitia poena debita veniali secundum intensionem est levis respective ad poenam mortalis (sicut ipsa culpa levis est), ita ut quicumque excessus ultra terminum statutum esset gravis, et non secundum iustitiam: ita etiam terminum habet poena eadem secundum durationem, ut spectata lege et secundum se sit temporalis: ergo ex coniunctione cum mortali in inferno non protrahitur ultra illum terminum durationis, sicut nec intenditur ultra terminum proportionatum.

Ita Hiquaeus.

OBIICIES 1. Quodcumque peccatum est offensa Dei: sed omnis Dei offensa meretur poenam aeternam: tum quia omnis offensa Dei meretur annihilationem: ergo a fortiori digna est poena aeterna, quae longe minus malum est, quam annihilatio: tum quia peccatum commissum contra Deum offendit personam infinitam; ac subinde habet malitiam infinitam, et consequenter dignum est poena aeterna. — Nego minorem, necnon et duas illius probationes, quae omnino falsae sunt. Prima quidem: non enim offensa Dei meretur annihilationem, nisi quatenus avertit ab ultimo fine, qui enim sese removet a Deo omnium entium principio, meretur abire in nihilum: haec autem aversio non fit per veniale, sed dumtaxat per mortale. Secunda pariter probatio deficit; quippe, ut diximus agendo de peccati gravitate, neque etiam ipsum mortale peccatum est infinitae malitiae; quia dignitas, aut malitia non sumitur absolute a persona offensa, aut obiecto in quod tendit quantum ad qualitatem, sed etiam ex modo, quo attingunt obiectum, qui utique modus, sicut et potentia, a quibus actus peccaminosi eliciuntur, finita sunt.

OBIICIES 2. Quamdiu manet culpa, semper remanet poena; quia reatus poenae dicit inseparabilem connexionem cum culpa: siquidem statuitur contra inordinationem culpae: sed reatus culpae semper manet in inferno: igitur etiam remanet poena luenda. — Nego maiorem, et illius probationem distinguo: inseparabilis est connexio poenae cum culpa in fieri. ita quod nemini debeat infligi poena in ultionem, nisi propter poenam admissam, concedo: in facto esse, nego: nec enim poena luenda semper praesupponit culpam praesentem in eo qui poenam luit. Nam plerumque subditis et filiis plectuntur pro peccatis Principum et parentum, licet ipsi prorsus innocentes sint. Insuper, peccatis etiam remissis per Poenitentiam virtutem, aut Sacramentum, plerumque debetur poena temporalis in satisfactione: igitur non est talis connexio in facto esse inter poenam et culpam, neque ex natura rei, neque secundum exigentiam iustitiae punitive, si poena sit terminabilis ex lege, sicut est poena temporalis debita peccato mortali remisso, et veniali etiam perseveranti.

URGEBIS: Damnati non tantum permanent in peccato veniali praeterito, et in facto esse, sed etiam de novo in eo sibi complacent, adeoque continuo actualiter peccant: igitur continuo debent poenam luere. Probatur consequentia auctoritate S. Fulgentii, lib. De Fide ad Petrum, ubi loquens de damnatione daemonum, ait: Pars itaque Angelorum, quae solo bono beata fuit, voluntaria prorsus aversione discessit, aequitatis supernae iudicio initium suae damnationis, in ipsa aversione voluntatis invenit: ut non aliud esset incipere iam puniri, quam illius beatifici boni dilectione destitui: quam Deus in aeterno sic totam praecepit remanere supplicio, ut etiam ignem ei aeternum praepararet: in quo omnes illi praevaricatores Angeli, nec mala possent unquam voluntate carere, nec poena; sed permanente in eis iniuste aversionis malo, permanet etiam iuste retributionis aeterna damnatio. Quibus verbis significat, idcirco malos Angelos continuo puniri, quia continuam habent perversam voluntatem. — Respondeo primo, non constare, utrum damnati habeant novam complacentiam in peccato veniali praeterito; hoc enim videtur moraliter impossibile, maxime si sint multa peccata, quoniam intellectus et voluntas in illis urgentibus poenis vix possunt ad illa attendere. Dico secundo, quod etsi remaneat illa complacentia, non tamen damnatus propterea meretur novam poenam, ut docet Doctor in 2. dist. 7. q. 1. ubi ait: « Sicut praemium substantiale in primo instanti, in quo aliquis Angelus est beatus, est determinatum, nec ex tunc crescit, quia actus boni, qui sequuntur, non sunt meritorii, licet sint boni; ita etiam in Angelo damnato, in primo instanti suae damnationis determinatur ad certam poenam, quae non crescit intensive: nec tamen erunt mali actus eius, quos elicit, impuniti, sicut nec boni Angeli boni actus erunt irremunerati; illi quidem boni actus includuntur in primo actu, quia procedunt ex perfectione actus beatifici: sed quantum ad accidentale praemium, quod possunt habere, quilibet actus est sibi praemium; ita etiam isti mali actus, quos elicit damnatus, includuntur in prima poena, sibi certitudinaliter determinata, et quilibet, sicut posset habere poenam accidentalem et propriam, habet seipsum pro poena. Iussisti Domine, (inquit Augustinus, lib. Confessionum) et ita est, ut sibi sit poena omnis peccator (textus genuinus: iussisti, et sic est, ut poena sibi sit omnis inordinatus animus, lib. 1. Confess. cap. 12.). Potissima enim et maxima poena est privatio maximi boni, qualis est formaliter in actu malo, malitia culpae peccatorem avertente a Deo (loquitur de actu mortali): crescit ergo poena eorum in infinitum extensive, sicut et malitia, et neutrum intensive.»

« Et si OBIICIS, quod secundum malum est actus demeritorius: ergo correspondet sibi propria poena. — Respondeo, etsi concedi possit esse culpa, non tamen proprie demeritoria: quia non elicitur a viatore, cuius solius est mereri, et demereri, qui magis proprie potest dici esse actus damnatorius, sive damnati: sicut ex alia parte actus beati, licet sit acceptabilis Deo, non tamen proprie est meritorius, sed magis actus beatificus, vel actus beati, vel ex beatitudine procedens ». Hucusque Doctor. Esto itaque damnatus continuo peccet, non tantum mortaliter, sed etiam venialiter per complacentiam in peccatis venialibus praeteritis; dico, per hanc complacentiam non mereri novam aliquam poenam; sed, si ita velit, haec complacentia seipsam habet pro poena, et illa poena est aeterna, si peccatum est aeternum. Verum de hac poena non intelligitur nostra assertio, sed tantum de ea, quae distinguitur a reatu culpae, et propter illum infertur; quae utique crescere non potest in statu damnationis, cum actus in eo statu eliciti, quamvis mali, tamen non sint demeritorii.

OBIICIES 3. In inferno nulla est redemptio: igitur neque ulla poenae solutio. — Distinguit antecedens Doctor, n. 6. quantum ad debitum poenae aeternae pro peccato mortali non remisso, nec commutato in debitum poenae temporalis, concedit: sicut enim semper manet illud debitum, sic etiam poena solvenda nusquam finem accipiet: quantum ad debitum poenae temporalis luendae pro veniali, vel pro mortali dimisso, negat; cum enim iustitia Dei vindicativa poenas peccatis proportionatas infligit, non debet infligere poenam aeternam pro veniali, cui temporalis tantum debetur.

URGEBIS: Non potest remitti poena temporalis, nisi absoluta fuerit satisfactio pro ea luenda: sed in inferno nulla est satisfactio: ergo etiam nulla poenae peccato debitae cessatio. — Distinguo minorem: nulla est satisfactio reconciliativa, concedo: vindicativa, nego. Fateor equidem, quod si per satisfactionem intelligatur reconciliatio hominis Deum offendentis cum Deo offenso, qua recipiatur in eius amicitiam et gratiam, verum est nullam esse talem satisfactionem in inferno, sicut nec remissionem et reconciliationem damnati cum Deo: est tamen satisfactio, quantum ad iustitiam vindicativam, quae exigit aequalitatem poenae ad peccatum secundum praescriptionem legis, et voluntatem Dei legislatoris, qui statuit, ut etiam in inferno sit poenarum diversitas secundum diversitatem peccatorum, ut colligitur ex illo Apoc. 18. Quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum. Necnon et ex illo Deut. 17. Secundum mensuram delicti erit et plagarum modus.

INSTABIS: Satisfactio etiam punitiva non fit, nec absolvitur, nisi divina interveniente misericordia, et propter merita Christi Domini: sed misericordia non intervenit in inferno, ubi dumtaxat saevit divina iustitia, neque ibi prosunt Christi merita, ubi nulla potest esse satisfactio etiam vindicativa. — Nego maiorem: haec enim dumtaxat requiruntur ad satisfactionem reconciliativam: nec enim misericordia intervenit ex parte creditoris, quando debitor ei tantum impendit, quantum debet: neque Christus Dominus offert sua merita pro satisfactione vindicativa, sed dumtaxat pro reconciliativa: est enim mediator et propitiator, in quo Deus reconciliavit, sive quae in caelis, sive quae in terris sunt, ut ait S. Paulus ad Rom. 5. et ad Hebraeos 10. Omnis ergo satisfactio reconciliativa est per Christum, non autem rigorosa, quae est purus effectus iustitiae et Legis vindicantis peccata, cui satisfit per exhibitionem passionis, quae natura sua terminatur, non interventu, aut intuitu Mediatoris, aut operum eius, sed ex statuto, et pacto Legislatoris sic ordinantis.

NOTANDUM 1. Opera, quae homo in ordine ad finem supernaturalem potest elicere, esse in quadruplici differentia: alia enim sunt viva, quae ex principio vitali, gratia scilicet et caritate oriuntur: alia sunt morta, quae ex genere suo et proprio obiecto sunt quidem bona, sed quia fiunt ab homine existente in statu peccati mortalis, idcirco omni vitae spiritualis principio carent: aliqua vero sunt mortifera, quae videlicet privando animam gratia, ipsi mortem inferunt: gratia enim se habet ad animam in ordine ad vitam supernaturalem, sicut anima se habet ad corpus, quantum ad vitam naturalem; nam, inquit S. Augustinus, Serm. 5. De verbis Domini: Sicut anima est vita corporis, sic animae vita est Deus: et sicut expirat corpus, cum animam emittit. ita expirat anima cum Deum amittit. Alia denique dicuntur opera mortificata, quae ex se licet bona sint, quatenus a gratia et caritate fuerunt elicita, per subsequens peccatum dicuntur mortificari: quia videlicet impediuntur, ne habeant vim, et efficaciam promovendi homines ad vitam aeternam. Dicuntur autem mortificata, metaphora ducta a membris corporis animalis, quae mortificata appellantur, dum praepediuntur ab exercitio suarum operationum.

NOTANDUM 2. Duos praecipuos esse Poenitentiae effectus, nimirum remissionem peccatorum, et meritorum reviviscentiam. Primus ei convenit directe et per se: alter vero per concomitantiam et per accidens; siquidem Poenitentia per se ordinatur ad diluenda peccata, quibus expunctis et remotis, opera prius mortificata reviviscunt, et iterum ius habent ad praemium aeternae beatitudinis eis ex iustitia titulo mercedis debitum; quemadmodum enim cum averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitates secundum omnes abominationes, quas operari solet impius, inquit Deus per Ezechielem, cap. 18. omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur: in praevaricatione, qua praevaricatus est, et in peccato suo, quod peccavit, in ipsis morietur: hoc est opera meritoria, quae prius exercuerat, nullius erunt momenti apud Deum, in ordine ad praemium gratiae, et gloriae: sic, cum averterit se impius ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium et iustitiam, ipse animam suam vivificabit, ait Dominus ibidem, v. 27. Nec animam dumtaxat, sed etiam opera prius mortificata per salutarem Poenitentiam vivificet, ut apparebit ex dicendis in prima Conclusione.

NOTANDUM 3. Ius ad gloriam competere homini duplici titulo, videlicet titulo hereditatis, et titulo mercedis. Titulus hereditatis fundatur in gratia sanctificante, per quam efficimur consortes divinae naturae, et adoptionem filiorum recipimus; Si autem filii, et heredes, heredes quidem Dei, etc. ait Apostolus: titulus vero mercedis fundatur in bonis operibus in gratia et ex gratia factis, supposita Dei promissione, ac praevio pacto Dei, ut docet Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi ait: Bene operantibus usque in finem, et in Deo sperantibus, proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Iesum Christum misericorditer promissa; et tamquam merces ipsius Dei promissioni ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda. Advertendum insuper, hominem iustificatum suis bonis operibus, non solum mereri augmentum gloriae, sed etiam gratiae, ut expresse definit Concilium Tridentinum, Sess. 6. Can. 32. Quaeritur ergo an reviviscens per Poenitentiam, recipiat eamdem gratiam deperditam et ius ad eosdem gradus gloriae. — Circa cuius quaestionis resolutionem quadruplex potissimum occurrit Auctorum sententia. Prima est Alensis p. 1. q. 57. et S. Bonaventurae in 4. d. 11. art. 2. q. 1. quos sequuntur plures Recentiores, nempe quod deperdita per peccatum gratia non restituitur per Poenitentiam, nisi iuxta gradum contritionis poenitentis; ita quod si contritionis actus sit ferventissimus, gratia restituetur in ampliori gradu; si vero actus ille sit remissus, minor concedetur gratia, sicque non alio modo opera mortificata volunt reviviscere, quam quia idem praemium essentiale, quod gratiae per contritionem collatae correspondet, pluribus titulis conferatur, nempe intuitu contritionis praesentis, et meritorum antecedentium; licet sit concedendum praemium accidentale, nempe maius gaudium propter opera meritoria ante peccatum elicita. Secunda sententia est Ochami in 4. q. 8. necnon et aliorum Nominalium docentium, quod homo virtute Poenitentiae reviviscit non solum ad gratiam et gloriam correspondentem contritioni praesenti, sed insuper ad tot gradus gratiae, necnon in ius ad tot gradus gloriae, quot habuisset per merita praecedentia, si non fuissent mortificata. Tertia est S. Thomae 3. p. q. 88. art. 3. et 5. quam sequuntur plures ex eius discipulis asserentibus, quod resurgens a peccato recipiat novum aliquem gradum gratiae, et consequenter ius ad novum gloriae gradum essentialis, ratione praecedentium meritorum, non tamen recipiat totam gratiam, quam habebat antequam peccaret. Quarta denique sententia est Doctoris, dist. 22. n. 9. docentis, merita mortificata per Poenitentiam reviviscere quidem quoad ius ad eumdem gradum gloriae ipsis debitum ante peccatum, non autem ad maiorem gratiam; ita quod revivscientia illa sit ad gloriam respondentem meritis propriis; non autem ad gloriam respondentem gratiae.

Tria itaque hic sunt statuenda: primum, quod revera opera mortificata reviviscant per Poenitentiam; secundum, quod reviviscant quantum ad gloriam essentialem debitam, non autem quantum ad accidentalem: tertium, quod non redeat eadem gratia deperdita.

Conclusio prima. — REVERA OPERA MERITORIA, PER PECCATUM MORTIFICATA, REVIVISCUNT PER POENITENTIAM. Haec est communis apud Theologos, qui hanc assertionem adeo certam existimant, ut oppositum esse erroneum censeant.

Probatur primo auctoritate Scripturae sacrae, maxime ex illo Ezechielis 18. ubi testatur Deus: Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet, et non morietur. Omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor: in iustitia sua, quam operatus est, vivet. Et infra: Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Recordaretur autem Deus iniquitatum; et peccatori esset in ruinam iniquitas, si propter illam privaretur in aeternum effectu ac fructu meritorum praecedentium: igitur, etc. Idipsum probat Hugo Cardinalis ex illis verbis Hieremiae, cap. 2. Recordatus sum tui miserans adolescentiam tuam, et caritatem desponsationis tuae. Quid enim, inquit, est Deum miserantem recordari adolescentiae et caritatis nostrae, quam priora opera in caritate facta, et peccato mortificata, oblivioni non tradere? — Eamdem veritatem insinuat Ioël, cap. 2. ubi Deus ait: Reddam vobis annos, quos comedit locusta, et bruchus, et rubigo. Quem textum expendens S. Ambrosius, scribit: Poenitentia est res optima, quae omnes defectus revocat ad perfectum; illudque oraculum omnes alii SS. Patres sic interpretantur, maxime S. Hieronymus, ut Deus significare voluerit, se redditurum mercedem et praemium bonorum operum, quae locusta, et bruchus, et rubigo peccatorum consumpserat. — Probatur insuper ex Apostolo ad Galatas 3. Tanta passi estis sine causa? Si tamen sine causa. Quae verba sic explicat S. Hieronymus: sine causa passus dicitur, qui post labores ob Christum susceptos labitur in peccatum; at non perdit illos, si redeat ad pristinam fidem, et ad antiquum studium. Et Anselmus: sine causa passi estis, si in hoc errore perseveratis; non autem sine causa, si resipiscatis. Verum evidentius hanc veritatem confirmat Apostolus Hebr. 7.¹ ubi ait: Confidimus de vobis, dilectissimi, meliora, et viciniora salutis: tametsi ita loquimur, non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri, et dilectionis quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministrastis Sanctis, et ministratis, nempe egentibus Christianis. Quibus verbis Apostolus solatur Hebraeos, quos prius terruerat, dicens: Impossibile est eos, qui semel illuminati sunt, et prolasi sunt, rursus renovari ad Poenitentiam: ipsos, inquam, consolatur, dicens, Deum benigne circa eos acturum, si a peccato per Poenitentiam resurgant; quoniam priora eorum bona opera compensabit praemio vitae aeternae. Ut etiam explicat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi ait: Haec igitur ratione iustificatis hominibus, sive acceptam gratiam perpetuo conservaverint, sive amissam recuperaverint, proponenda sunt Apostoli verba: Abundate in omni opere bono, scientes quod labor vester non est inanis in Domino: non enim est iniustus Deus, etc. Quibus verbis significat Concilium, duo hominum genera esse monenda; unum quidem eorum, qui gratiam servaverunt, quibus proponenda sunt Apostoli verba, 1. ad Corinth. 15. Abundate in omni opere bono, intuitu praemii repromissi laborum; alterum eorum, qui gratiam amissam recuperarunt; ad quos spectat locus posterior Apostoli ad Hebraeos.

Probatur etiam Conclusio ex Tridentino ibid. nam post laudata verba, subiungit: Nihil ipsis iustificatis amplius esse² credendum est, quominus plene, illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae Legi pro huius vitae statu satisfecisse, et vitam aeternam suo tempore, si tamen in gratia decesserint, consequendam vere promeruisse censeantur. Idem statuit Can. 32. Si quis dixerit... ipsum iustificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam, et Iesu Christi meritum, cuius vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia decesserit, consecutionem, atque etiam gloriae augmentum, anathema sit. Quibus omnibus Concilium significat, tres requiri conditiones, ut opera nostra sint meritoria, et vitam aeternam consequamur: nimirum ut sint opera hominis iustificati, ex gratia et auxilio Dei, et ut qui ea fecit in gratia decedat: at merita mortificata duas habuerunt priores conditiones ante peccatum; tertiam vero obtinent per Poenitentiam, per quam recipiunt habitum gratiae sanctificantis, cum qua homo potest e vivis excedere.

Probatur denique ratione, quam subministrat Doctor, dist. 22. n. 6. ubi docet reviviscentiam opus esse divinae misericordiae, non tantum quatenus Deus liberaliter tribuit auxilium efficax ad vere poenitendum; sed etiam in quantum Deus voluit semper eis praemium retribuere, nisi adsit indispositio recipientis propter novam culpam. Ex quibus sic argumentari licet: causa carens aliquo suo effectu praecise propter impedimentum, debet illum effectum consequi, statim ac illud impedimentum aufertur; sic lapis fune suspensus, ne cadat in terram, statim praecise fune in eam labitur: sed merita per subsequens peccatum tamquam per impedimentum praepediuntur a consequendo effectu, nempe ab habendo iure ad vitam aeternam: igitur ubi per Poenitentiam illud impedimentum tollitur, reviviscere debent ad ipsum ius, quod prius habebant ad gloriam.

Haec confirmat Doctor, num. 7. Est, inquit, ad propositum bonum exemplum Iuristarum, quod alicui remanet aliquod ius, cui tamen non remanet, vel non competit actio propter aliquod impedimentum. Ita habenti bona merita in acceptatione divina, mortificata tamen per peccatum mortale, remanet totum ius, quod correspondet illis meritis ad vitam aeternam; sed non remanet actio, quamdiu ille est inimicus; et si perpetuo sit inimicus, cessat illa actio: cessante autem illa inimicitia contracta per novum peccatum mortale, non redit novum ius, sed competit actio secundum ius antiquum. Quibus verbis Doctor egregie explicat quomodo peccator, quamquam inimicus Dei, nihilominus ratione operum meritoriorum prius elicitorum habeat adhuc aliquod ius ad beatitudinem debitam illis bonis operibus titulo mercedis; licet eam de iure non possit a Deo exigere quamdiu in peccato permanet, quia eo in statu est illa indignus, cum sit inimicus Dei: ubi autem ei reconciliabitur per Poenitentiam, tunc ratione iuris prioris, incipit habere actionem, seu ius expostulandi eam aeternam mercedem.

DICES 1: Quod omnino perit ac moritur non potest reviviscere: sed bona opera per subsequens peccatum omnino pereunt et destruantur: igitur per Poenitentiam reviviscere non possunt. Maior constat a paritate rationis; idcirco enim peccata per Poenitentiam dimissa non redeunt, quia omnino per eam extinguuntur ac destruantur, saltem quoad reatum culpae. Minor etiam constat: qua ratione enim Deus Ezechiel. 18., v. 17.³ dixit: Cum averterit se impius ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium et iustitiam, animam suam vivificabit: eadem ratione ibidem, v. 17.⁴ affirmat: Cum averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitates secundum omnes abominationes, quas operari solet impius, numquid vivet? Omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur: in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod peccavit, in ipsis morietur. legitur sicut peccata semel dimissa per poenitentiam non redeunt; ita nec bona opera, semel mortua per subsequens peccatum, postmodum reviviscere possunt. — Nego maiorem, necnon et maiores probationis, et rationem disparitatis profert Doctor n. 7. Primo quidem, ex parte divinae misericordiae: « Quia, inquit, bona semper vivunt in acceptatione superabundantis bonitatis et misericordiae divinae, et semper esset eis praemium retribuendum, nisi esset indispositio recipientis propter novam culpam; secus est autem de malis et peccatis, quae totaliter eximuntur, ita quod nec in intellectu vel voluntate divina remaneant in ordine ad vindictam, quando semel per Poenitentiam expuncta sunt ». Secundo eandem disparitatem reperit ex parte Iustitiae divinae: « peccatum enim, inquit, non remittitur nisi ad minus debitum poenae aeternae commutetur in debitum poenae temporalis; qua commutatione facta, numquam regulariter remittitur illa culpa, nisi illa poena solvatur in se, vel in poena aequivalenti; et per consequens, remisso peccato mortali in se primo, et in poena sua soluta, post nihil iuris remanet, per quod ab isto sit exigenda poena aliqua pro illo peccato. Non est ita vero de operibus meritoriis; nam post meritum aliquod vita aeterna dignum, numquam dignitas ista ad bonum aeternum commutatur secundum iustitiam in bonum temporale: igitur numquam expirat illud ius, quousque bonum aeternum sit solutum: sed illud non solvitur in viatore, dum est viator: ergo semper manet illud ius; tamen extinctum per peccatum mortale, quia tunc non competit sibi executio iuris sui. Non est igitur simile de remuneratione meritorum mortificatorum, et de reditione peccatorum remissorum, non solum propter Dei misericordiam, quod utique verum est, sed etiam propter istam iustitiam commutantem ibi aeternum in temporale: non sic autem hic, nempe quantum ad bona opera mortificata ».

INSTABIS: Ita se habent mala opera in ordine ad punitionem et vindictam, quo modo bona ad remunerationem et mercedem: sed, ex concessis, mala non reviviscunt in ordine ad punitionem: ergo nec bona in ordine ad mercedem. — « Negat maiorem Doctor; et rationem disparitatis hanc profert, quod mala possunt puniri temporaliter, et sufficienter, si poena aeterna sit commutata in temporalem; sed bona merita non possunt praemiari sufficienter per talem temporalem commutationem, nec per consequens, nisi ipsum praemium aeternum in se sit collatum, quod numquam fit viatori, et ideo semper manet ius sibi salvum ad gloriam, quam acquisivit per illa merita ». Possunt etiam aliae rationes disparitatis assignari: prima quidem, quia Deus pronior est ad benefaciendum et miserendum, quam ad puniendum: et insuper ipse est auctor meritorum, non vero peccatorum; unde non mirum, si merita per peccatum mortificata maneant in acceptatione divina, et sublato peccato, quod impedit eorum effectum, reviviscant: peccata vero remissa non maneant in intentione divina, ut per sequens peccatum mortale redeant in se formaliter quoad culpam vel poenam aeternam. Secunda, quia remissio peccatorum est principaliter opus Dei; mortificatio autem meritorum praecedentium est hominis: homo autem sua actione non potest evacuare simpliciter opus Dei: quamvis impedire possit, ne opus illud sibi prosit, et ideo per peccatum frequens non potest praecedentium peccatorum remissionem expungere: potest autem sua actione evacuare, quod per ipsum factum est; et ideo potest mortificationem praecedentium meritorum per merita sequentia cum gratiae auxilio penitus evacuare. Tertia denique, quia Scriptura aliter loquitur de meritis, et de peccatis: nusquam enim ait merita hominis iusti post lapsum aboleri, proiici in profundum maris, et similia, quae dicit de peccatis per Poenitentiam remissis.

DICES 2: Eo modo se habet peccatum ad opera meritoria, quomodo mors et animae separatio ad hominis corpus: nam, ut diximus in praecedenti Quaestione, sicut vita corporis consistit in unione animae cum ipso, ita vita animae et virtutum consistit in unione ipsius animae cum Deo per gratiam: sed corpus mortuum non potest reviviscere citra miraculum: igitur nec absque miraculo possunt opera mortificata reviviscere. — Distinguo maiorem: secundum aliquam comparationem, concedo: nam, ut mors impedit motum et effectus ac operationes corporis, ita peccata bonorum operum fructum et effectum praepediunt: secundum perfectam similitudinem, nego: nam opera in caritate facta non mortificantur ex se, sed ob impedimentum superveniens ex parte operantis; corpus autem moritur secundum se, prout principio vitae privatur.

Conclusio secunda. — OPERA MORTIFICATA VIRTUTE POENITENTIAE REVIVISCUNT SEMPER, QUANTUM AD GLORIAM ESSENTIALEM, NON AUTEM QUANTUM AD ACCIDENTALEM TANTUM. Haec est Doctoris loco supra laudato, num. 9. ubi ait: Universaliter cuicumque merito debetur non tantum aliquod praemium accidentale, sed etiam essentiale.

Probatur Conclusio ex Concilio Tridentino supra laudato, ubi ait: « Proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda ». Porro merces bonis operibus non est tantum accidentalis, sed essentialis, quae debeat iis proponi, qui recuperaverint amissam Dei gratiam: hi autem sunt, in quibus opera peccato mortificata reviviscunt per poenitentiam: igitur, etc.

Probatur ratione; quia opera mortificata ideo per Poenitentiam reviviscere dicuntur, quod, sublato peccato, recuperent efficaciam eum ad vitam aeternam perducendi, qui haec opera fecit; ea quippe vivificari nihil aliud est, quam ad gloriam acceptari per gratiam: at aeterna vita non innuit solum accidentale gaudium, sed essentiale praemium; accidentale gaudium enim est potius appendix aeternae vitae, quam aeterna vita. Deinde, bona opera restituuntur in vitam, quam prius habuerant: sed vita est substantia rei, non autem aliquod accidens: ergo si merita reviviscant in ordine ad vitam aeternam, indubie reviviscunt ad praemium substantiale. Denique, reviviscere dumtaxat ad gloriam accidentalem, seu ad accidentale praemium, est tantum conferre ius ad speciale gaudium propter opera mortificata: sed istud non est speciale ipsis operibus mortificatis, sed etiam mortuis ante Poenitentiam elicitis; siquidem beati gaudium accidentale habebunt de operibus bonis mortuis, idest, in statu peccati mortalis elicitis; cum horum intuitu forte Deus dederit illis spiritum compunctionis et poenitentiae. Enimvero plerumque Deus invitatur ex illis operibus, saltem de congruo, ad largiendum gratiam, qua ipsi peccatores ad poenitentiam allicantur; ac subinde ratione illorum operum habebunt beati, cur gaudium accidentale percipiant. — Porro haec nedum vera sunt de meritis eximiis, sed etiam de remissis, ut probat Doctor, n. 11. ubi cum dixisset, gloriam correspondere non solum gratiae sub titulo hereditatis, sed etiam meritis sub titulo mercedis, subdit: « Haec via, tenens gradum essentialem gloriae correspondere merito, consonat Scripturae, quae in multis locis istam sententiam divinae iustitiae asserit, quod reddet unicuique secundum opera sua, in Ps. 61. et Rom. 2. nusquam autem habetur, quod reddet unicuique secundum habitum suum. Et consonat observantiae legis divinae, quia secundum ipsam utile est continue, quantum possibile est, opera meritoria exercere, quamvis remissa, adeo ut per illa non statim augeatur gratia; quia correspondet singulis in acceptatione Dei determinatus gradus gloriae: nec adeo expedit salvare gratiam, quantum opus remissum agere, per quod non augetur gratia; quia etsi iste remisse agens non habeat maiorem gratiam per opus suum, quam ille dormiens, in quo salvatur gratia sine tali opere, non tamen frustra iste agit, nec in nullo excedit illum, qui dormitat: imo per illud quod agit, iam dignus est aliquo aeterno bono, quo non est dignus ille ». Haec Doctor, quibus docet gloriam correspondere non solum gratiae habituali, sed etiam meritis, idque non tantum eximiis bonis operibus, sed etiam remissis, quamvis proxime non sit quis dignus gloria, nisi ratione gratiae sanctificantis. — Unde infert primo, quod aliquis dignus maiori gloria, loquendo de eo in gloria, quod correspondet meritis, et de digno non propinquo, sed remote, puta secundum ius, sed suspensum, damnatur: et alius dignus multo minori gloria, isto modo salvatur: sed hoc ideo est, quia ille alius dignus est propinquo, quia habens ius non suspensum; dignus est etiam ad illud aliud in gloria correspondens gratiae, ad quod non est ille damnatus dignus, et nulli datur correspondens meritis sine correspondente gratiae.

Si etiam illud correspondens merito est eiusdem rationis cum correspondente gratiae, et per quodcumque meritum augetur istud in divina acceptione; igitur meritis finitis correspondebit tantum gloriae, quantum est illud correspondens gratiae. Aliquis ergo in gradu determinato habens illam, salvaretur, et habens omnia ista, sed mortificata, damnaretur. Damnatur igitur dignus, sed remota dignitate, et suspensa: et sic dignus multo maiori gloria, damnabitur, et dignus dignitate propinqua multo minori salvabitur. Nec mirum, quia inimico dum est inimicus, quaecumque bona praeterita non sufficiunt ad praemium consequendum. Infert secundo, quod illa, quibus respondet magnus gradus gloriae, dum sunt mortificata, non possunt mereri minimam gratiam; alioquin qui cecidisset a multis meritis, iam meruisset, ut resurgeret ab illo lapsu per primam gratiam sibi propter ista merita conferendam. Nec tamen credo, quod merita mortificata omnino nihil faciant in acceptione divina ad primam gratiam dandam huic lapso, quia etsi secundum strictam iustitiam, iste inimicus Dei non sit dignus de propinquo ad aliquam gratiam et gloriam: tamen excellens misericordia Dei propter praecedentia merita, licet mortificata, citius dat gratiam ad resurgendum. Unde sicut credo quod perfectior gradus cadit propter maiorem ingratitudinem, ita credo quod ceteris paribus citius resurgit propter benignitatem.⁵ merita praedicta ad hoc aliqualiter acceptantem. Unde aliquando audivi de viro prius valde perfecto, et postea profundissime lapso, cum propter facinora sua esset mortis adiudicatus, misericordissime visitato perfectissima Poenitentia sibi subito inspirata est. Istud debet bene allicere quemlibet ad semper meritorie agendum pro viribus, quia sive mansurus, sive lapsurus sit, non erunt in oblivione totaliter coram Deo. Haec Doctor: quibus significat primo, quod operibus remissis debeatur gradus gloriae, sicut et ferventioribus: secundo, quod illud debitum sit dumtaxat remotum, si attendantur opera illa seorsim a gratia sanctificante, siquidem gloria proxime non debetur nisi ei, qui cum gratia sanctificante e vivis excedit; unde contingere potest, quod quis habens pura merita mortificata in acceptione divina reservata, damnari possit, si nempe in statu peccati mortalis e vivis excedat; ac proinde quod damnatus propter illa opera mortificata habeat ius remotum ad gloriam: e contra vero aliquis adultus cum minori iure ad gloriam poterit salvari, si nempe habens dumtaxat merita remissa moriatur in statu gratiae sanctificantis. Tertio, quod opera mortificata, quantumvis plura et eximia, non possint prodesse ad promerendam primam gratiam de condigno, sed tantum de congruo: cum enim illa opera mortificata semper vigeant et manant in acceptatione divina, Deus eorum intuitu allici et moveri potest ad conferendam illam primam gratiam, ut videlicet ea merita reviviscere possint per conversionem peccatoris, et sic praemio aeterno sibi debito donari.

Conclusio tertia. — PROBABILE EST PER POENITENTIAM NON REVIVISCERE NEC REPARARI GRATIAM DEPERDITAM. Haec videtur esse Doctoris in 4. dist. 22. n. 9. et 10. ait enim: Dico quod praescindendo illud in gloria, quod respondet meritis, et illud dicatur B, ab illo quod respondet gratiae, et illud dicatur A, forte A excedit B, et quando iste resurgit, quia omnia priora merita vivant in Dei acceptatione, redit sibi ius et dignitas ad totum B; sed A non redit sibi ius et dignitas; ideo reviviscunt merita, sed non reviviscit prior gratia, quia prius habita; et istud est satis consonum iustitiae, quia gratia fuit tantum donum Dei: merita autem erant aliquo modo opera hominis. Et ideo illa sunt semper salva in acceptatione Dei; gratia vero non, ut propter eam ordinatur ad aliquod praemium: sed tantummodo per eam si nunc habet eam. Quibus verbis Doctor significat primo, gloriam homini deberi duplici titulo, nempe ut hereditas ratione gratiae sanctificantis, velut merces ratione bonorum operum, ita quod ut merita habeant ius proximum ad gloriam, sufficiat status gratiae sanctificantis actualis: nec ad id opus est, ut etiam praesens adsit gratia sanctificans, cum qua illa opera meritoria fuerint elicita. Unde fieri potest, ut homo cum amplioribus meritis, et minore gratia sanctificante, obtineat maiorem Dei fruitionem, quam ille, qui aequalem gratiam haberet, et minora merita; quia videlicet meritum fundat titulum proprium respectu gloriae, distinctum a titulo gratiae habitualis, ut colligitur ex Scriptura, quae pluries testatur gloriam esse repromissam bonis operibus. Sic ad Rom. 2. Qui reddet unicuique secundum opera eius: Ad Rom. 4., vers. 4. Et qui operatur merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Hebraeorum 6., vers. 10. Non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri. Eccles. 16., v. 15. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum. Et alias saepissime huiusmodi phrasi utitur Scriptura. Tota Scriptura divina, inquit Scotus in Report. (ultimae editionis) dist. 21. q. unica n. 8. clamat, quantitatem praemii correspondere operibus meritoriis, et non habitibus: nam secundum Philosophum 1. Ethic. 5. per habitum non distinguitur miser a felice, dormiens a vigilante: in Symbolo autem dicitur, quod qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam. Enimvero promissio regni facta est homini, non propter habitus, sed propter opera; Si vis ad vitam ingredi, serva mandata, ait Veritas Christus Matth. 19., v. 17. et Matth. 5., v. 3. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. etc. Ergo opus ratione sui acceptatur a Deo ad vitam aeternam, et non solum ratione gratiae, quamvis non acceptetur, nisi gratia adsit. Posito, ait Doctor supra in Report., quod opus meritorium posset esse sine gratia acceptum, ut quod actus ex genere actus esset acceptus Deo, adhuc correspondet sibi praemium et gloria essentialis; quia quodlibet tale opus esset meritorium, et remunerabile vita aeterna, et per consequens cuilibet gradui operis meritorii correspondet gradus in praemio, et maiori gradui meriti maior et intensior gloria et retributio. Modo tamen ad hoc, quod opera nostra sint accepta Deo, et digna praemio vitae aeternae, requiritur caritas et gratia, quia sine ipsa impossibile est placere Deo: non tamen intentioni, sed operi meritorio, quod elicitur secundum inclinationem eius, correspondet praemium. Unde habens solum caritatem sine meritis, et bonis operibus, habebit tantum de gloria et praemio essentiali, sicut habens minorem caritatem cum multis meritis, et operibus bonis: non tamen habebit tantam gloriam, habens solum caritatem magnam sine operibus meritoriis, sicut cum eis, quia eis correspondet principaliter praemium. Haec Doctor.

Cuius sententia confirmari potest ex eo quod opera meritoria habeant speciale ius ad gloriam aeternam distinctum a gratia habituali; si enim illa opera haberent illud ius dumtaxat ex gratia, et tantum ratione illius, et acceptarentur a Deo in ordine ad praemium vitae aeternae: id fieret vel mediante prima gratia: et hoc non, quia ipsa est ex dono Dei, nec tribuit ius ad gloriam, tamquam praemium, ut patet in infantibus decedentibus cum sola gratia Baptismali: vel acceptarentur mediante secunda gratia, seu augmento gratiae: quod dici nequit, cum illud augmentum sit praemium secundarium ipsorum operum, adeo ut per ipsa opera gratia accepta conservetur et consummetur. Itaque non est impossibile, aliquem habere plura merita in acceptatione divina, et consequenter ius ad maiorem gloriam, quamvis de facto non habeat, nec forte post mortem habiturus sit intensiorem gratiam; nam potest manere ius fundatum in bonis operibus respectu gloriae, quae nondum concessa fuit, quamvis non remaneat idem ius ad gratiam, quae data fuit, et per peccatum deperdita. Et quamvis ius ad gloriam impediatur in executione per absentiam gratiae, redit tamen per quamcumque minimam gratiam: siquidem Conc. Trid., Sess. 6. Can. 33. hanc solam conditionem requirit, Si in gratia decesserit. Ex quibus omnibus inferre licet, quod possit recuperari totum ius, sive tota actio ad ius antiquum gloriae debitae, sive titulo mercedis bonis operibus, sive titulo hereditatis gratiae sanctificanti retribuendae, absque restitutione gratiae semel deperditae.

Confirmatur iterum: Si necessario in reviviscentia bonorum operum restitui deberet deperdita gratia, maxime quia haec requireretur ad gloriam, vel per modum dispositionis praeviae: vel ut quis dicatur acceptatus a Deo in ordine ad istud praemium consequendum: vel quatenus caritas seu gratia est medium ad assequendum praemium: sed nihil eorum evincit merita non posse reviviscere, quoad solum praemium essentiale, quamvis non restituantur gratia deperdita. Non quidem per modum dispositionis; quia gratia quae debetur merito reviviscenti non est dispositio antecedens meritum, sed potius effectus ipsum consequens. Nec obstat, quod prius concedatur augmentum illius gratiae, quam donetur gloria: quia augmentum illud idcirco prius conceditur, quoniam tribui debet homini viatori: gloria autem tantum conceditur post mortem. Neque etiam restitui debet gratia illa, ut opera mortificata prius fiant accepta Deo: siquidem ad id nihil aliud requiritur, quam quod illa opera facta sint in gratia, et habeant annexam gratiam, per quam homo fit acceptus Deo. Hoc autem fieri potest absque restitutione deperditae gratiae: siquidem gratia sanctificans, quam homo poenitens consequitur, sufficit, tum ut opera mortificata reviviscant, tum ut acceptentur a Deo in ordine ad vitam aeternam.

Dixi in Conclusione, hoc quidem esse probabile, non vero quod sit certum, quamquam Doctor videatur magis in illam assertionem propendere: non enim opposita sententia probabilitate caret, nempe quod, per poenitentiam non solum reviviscant opera meritoria in ordine ad gloriam, sed etiam quod restituatur gratia habitualis prius deperdita. Cui utique sententiae adstipulantur omnia Scripturae oracula, quibus supra probavimus opera meritoria reviviscere. maxime vero illud Ezechielis 33. Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua: noceret autem maxime, si per Poenitentiam cum restituto iure ad gloriam debitam bonis operibus, pariter non restitueretur omnis gratia sanctificans deperdita, cui titulo hereditatis ipsa gloria erat repromissa. — Idem colligitur ex verbis Ioëlis 2. Reddam vobis annos, quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca. (Quae verba expendens S. Hieronym., ait: Et annos, quos perturbationibus (idest peccatis) ante regnantibus perdidistis in vobis, quando opera vestra locusta, bruchus, erucaque consumpserunt, Deus vobis perire non passus est. Et post pauca: Si autem post poenitentiam, tantam ubertatem Deus rerum omnium pollicetur, quid respondebit Novatus, negans poenitentiam, et reformari posse peccatores in pristinum statum, si digno fecerint opera poenitentiae? In tantum enim Deus recipit poenitentes, ut vocet eos populum suum, et nequaquam asserat confundendos, etc. Non reformarentur autem in pristinum statum, si vel minima gratia antea habita non restitueretur. — Ad idem servire potest Parabola Luc. 15. De filio prodigo, cui resipiscenti Paterfamilias iubet reddi stolam primam. Dixit autem Pater ad servos suos: Cito proferte stolem, etc. v. 22. Ubi per stolam Patres intelligunt gratiam; per primam, illam gratiam, quam habuit ante peccatum: nam S. Chrysostomus. Hom. 4. in Lucam sic inquit: Deinde mox iubet ei stolam illam primam proferri, vel pristinam gloriam, quam ex seductione diaboli nudatus amiserat; reddi simul et annulum, sive signaculum salutaris symboli, seu magis dispensationis insigne, et nuptiarum pignus illarum, quibus Christus Ecclesiam sponsat, cum omnis anima resipiscens per annulum fidei iungatur Christo.

OBIICIES 1. Rationem, quam profert Doctor, n. 9. inconveniens est, quod omnis resurgens a peccato mortali, resurgat in ampliori et maiori gratia, quam fuit illa, quam peccando deperdidit: sed ita esset si restitueretur gratia deperdita cum gratia de novo per iustificationem et resurrectionem a peccatis necessaria: igitur, etc. Probabit maiorem Doctor duplici ratione: prima, quia si restitueretur gratia deperdita, et homo in iustificatione eam reciperet cum nova gratia, sequeretur, quod quoties rursum peccaret, semper peccaret gravius: quia videlicet caderet a statu nobiliori, et ampliores gratias deperderet: secunda, quia inquit) prima gratia potest esse maior et minor, et per consequens minima: sed per Poenitentiam acquiritur prima gratia: igitur fieri potest, quod per Poenitentiam restituatur gratia minima; ac subinde homo resurgens cum gratia per Poenitentiam accepta, non recuperat necessario omnes gratias deperditas. — RESPONDEO, negari posse maiorem: siquidem id non assertive, sed dumtaxat dubitative protulit Doctor; ait enim: Videtur inconveniens, etc. Unde negari potest prima ratio probativa eius maioris; inde namque non sequeretur rursus peccantem gravius peccare; quia peccati gravitas non desumitur praecise a dignitate et maiori sanctitate peccantis, sed ex ipsamet actione peccaminosa, quatenus nobiliori virtuti, seu rectitudini, et conformitati, ac tendentiae in finem, aut obiectum praestantius, ut ipsemet docet Doctor, in 2. dist. 37. q. 1. n. 9. ubi ait: Illud peccatum est gravius ex genere, quod opponitur rectitudini meliori; illa autem est melior, quae est fini immediatior, ceteris paribus... Loquendo autem in eodem genere peccati mortalis, illud est gravius, in quo voluntas maiori libidine peccat, etc. Adde quod negari possit esse inconveniens, quod quoties homo labitur in peccatum, toties gravius peccet, propter videlicet circumstantiam maioris ingratitudinis, ut dicemus Quaestione sequenti. Ad secundam rationem dico, concedi posse, quod gratia, quae per Poenitentiam restituitur, posset esse minima, quatenus per Poenitentiam obtinetur; secus vero si sermo sit de gratia, quae partim de novo acquiritur, partim restituitur. Quae cum ita sint, poterit Subtilis Doctoris discipulus, absque iniuria tanti Magistri, alterutram partem tueri; nimirum vel affirmantem, nempe quod omnis gratia habitualis deperdita per Poenitentiam restituatur, ut docent etiam plurimi Scotistae recentiores, maxime Bosco, disp. 6. Sect. 7. n. 71.: vel negantem, in quam magis propendere videtur Doctor, quem sequuntur Durandus, in 3. dist. 31. quaest. 2. Almainus, dist. 22. q. 1. et omnes antiquiores Scotistae, quibus prae ceteris subscribit Hiquaeus in Commentario ad dist. 22. n. 67.

Possent tamen, ut coniicio, duae illae oppositae sententiae invicem conciliari, nempe dicendo, quod restituantur gratia deperdita; non quidem in esse physico, seu ut est qualitas et habitus constituens nos participes divinae naturae et filios Dei adoptivos; sed in esse morali, sive in esse gratiae, quatenus videlicet per eam iustus acceptatur ad gloriam, mediantibus bonis operibus, vel praesentibus, vel praeteritis, sed remanentibus in divina acceptatione; ita quod in reviviscentia, gratia dicatur augeri, non ut est qualitas supernaturalis, quo per additionem gratiae deperditae fiat maior et intensior, quemadmodum omnis qualitas per additionem alterius eiusdem speciei fit intensior. sed dumtaxat quatenus habet rationem formalem gratiae, seu prout efficit hominem gratum Deo, qui eius merita acceptat in ordine ad gloriam aeternam, sub titulo praemii et mercedis conferendam. Quod utique innuit Doctor eadem dist. 22. n. 9. ubi ait: « Per quodcumque meritum non augetur statim gratia, nec habens plura merita est semper in maiori gratia: Si igitur sufficiat sola gratia ad aliquam gloriam, tamen meritis correspondet aliquis gradus gloriae saltem; licet maiori gratiae sine meritis correspondeat maior gloria, quam minori gratiae; tamen in quocumque gradu eodem ponatur gratia merito adiuncto, licet per illud non statim intendatur gratia, tamen correspondet sibi gradus gloriae ultra illum gradum, qui corresponderet praecise illi gratiae ». Ita Doctor. Quibus significat posse gratiam augeri in ratione gratiae, seu quatenus hominem reddit acceptum Deo, ratione adiunctorum bonorum operum, quamvis non intendatur in ratione qualitatis supernaturalis per adiunctionem aliorum graduum similis gratiae. Idem docet Doctor Angel., 1. 2. q. 114. art. 8. ad 3. ubi ait: « Quolibet actu meritorio meretur homo augmentum gratiae, sicut et gratiae consummationem, quae est vita aeterna. Sed sicut vita aeterna non statim redditur, sed suo tempore, ita nec gratia statim augetur, sed suo tempore, cum scilicet aliquis fuerit sufficienter dispositus ad gratiae augmentum: ex quibus constat, quod habens plura merita, semper habet maiorem gratiam in genere gratiae, hoc est acceptationis, non tamen in genere qualitatis ».

DICES: Albedo non potest intendi in ratione albedinis, quin intendatur in ratione qualitatis: igitur nec gratia augeri potest in ratione gratiae, quin pariter augeatur sub ratione qualitatis; ac proinde si restituatur deperdita gratia, et fiat maior in reviviscentia sub ratione gratiae, igitur restituetur, et fiet maior sub ratione qualitatis. — NEGO PARITATEM, et ratio disparitatis est, quod illa qualitas, qua homo fit iustus et gratus Deo, id non habeat ex natura sua, sed dumtaxat ex divina ordinatione: unde fit, ut qui habet unum gradum gratiae habitualis, possit acceptari a Deo vel ex mera sua divina liberalitate, vel intuitu operum meritoriorum ad decem gradus gloriae; secus autem est de albedine, quae ex natura sua habet, quod constituat subiectum album.

SUBSUMES: Igitur frustra conceditur augmentum gratiae in genere qualitatis; quippe cum Deus ratione unius gradus gratiae possit acceptare hominem ad centum gradus gloriae. — NEGO SUBSUMPTUM: gratia enim non solum inservit, ut efficiat hominem Deo gratum, et reddat illius opera grata et accepta in ordine ad gloriam, quod utique pendet ex divina ordinatione et institutione: sed etiam animam afficit, ut eam efficiat potentiorem et vegetiorem ad operandum, maxime in ordine ad eliciendos actus supernaturales, qui sine eiusmodi gratiae auxilio et subsidio nullatenus possent elici: et insuper gratia est internus animae splendor, qui eam venustat et illustrat. Unde licet tantum valere possit unus gradus gratiae sicut decem respective ad acceptationem divinam et in ordine ad gloriam, non tamen quantum ad virtutem operandi et animae decorem: quo enim plures gradus gratiae anima suscipit, eo fit potentior ad eliciendos actus supernaturales, ac etiam nobilius illustratur et venustatur.

NOTANDUM 1. Cogitari posse, quod peccata semel dimissa duobus modis redeant, nimirum primo, quantum ad entitatem physicam, si videlicet idem numero actus peccaminosus, iam omnino destructus, reproduceretur: secundo, quoad deformitatem et imputationem moralem, si nempe propter peccatum subsequens Deus revocet praecedentem veniam et condonationem, ita quod peccata iam dimissa rursus in conspectum et iudicium revocet, quatenus eorum ratione peccatorem odio habeat, et poenam ipsis omnibus peccatis etiam dimissis debitam decernat. Rursus dupliciter cogitari potest, quod peccatum iam dimissum redeat quoad deformitatem moralem, nimirum simpliciter, ita quod peccatum subsequens remissionem in se virtualiter contineat omnem deformitatem et reatum, tam quoad culpam, quam quoad poenam, praecedentium delictorum; et secundum quid, eo quod peccatum subsequens fiat gravius intuitu praecedentis remissionis, et ratione aggravantis circumstantiae ingratitudinis. Certum est autem, quod homo non possit revocare actus peccaminosos praeteritos, nec consequenter renovare peccata praeterita quoad eamdem numero entitatem physicam, ac subinde neque etiam quoad eamdem deformitatem moralem, quae consequitur ad eiusmodi actum; imo neque hoc postremum videtur fieri posse etiam de potentia Dei absoluta; quamquam enim posset Deus eamdem numero entitatem actus peccaminosi reproducere, sicut et colorem, ac quodlibet accidens, tamen cum non possit esse peccati auctor, qua peccatum est, evidens fit quod per eum non possit restitui extincta per Poenitentiam eadem numero deformitas et malitia moralis. Restat ergo determinandum, an redire possit virtualiter, seu quoad imputationem, necnon et quoad obligationem ad poenam luendam.

NOTANDUM 2. In peccato mortali duo distingui, nempe aversionem a Deo, et conversionem ad creaturas. Aversio a Deo secundum se mortalibus omnibus communis est; quia per quodvis mortale peccatum, homo separatur et avertitur a Deo. Unde macula, quae exurgit ex privatione gratiae, quaeque poenam aeternam inducit, omnibus peccatis mortalibus convenit. Secus est autem de conversione ad creaturas, ratione enim illius peccata mortalia diversa sunt; siquidem alius est motus voluntatis, quo homo fertur in creaturam affectu libidinis; et alius, quo in eam tendit affectu avaritiae, invidiae, etc. Unde quantum spectat ad conversionem ad creaturam, sequens peccatum mortale non restituit praecedentia per Poenitentiam expuncta; alioquin per peccatum avaritiae restitueretur homo in habitum et dispositionem prodigalitatis; sicque unum contrarium esset causa contrarii, quod naturaliter implicat; at quantum ad id, quod est ex parte aversionis, videtur redire per subsequens peccatum; quia per illud homo privatur gratia Dei, fitque reus aeternae poenae, sicut erat ante acceptam remissionem; quo sensu dixit S. Iacobus, c. 3.¹ Qui peccat in uno, factus est omnium reus. Quoniam vero aversio a Deo in peccato mortali videtur causari ex conversione ad creaturam, non quod malitiam et deformitatem ex ea conversione mutuetur; siquidem potest esse conversio ad creaturam absque ulla deformitate, seu defectu, quando non est contra divinam legem et voluntatem: sed quia praedicta conversio est materia vel occasio aversionis a Deo, ideo illa quae sunt ex parte huius aversionis fiunt aliquo modo diversa per comparationem ad diversas comparationes, ut diversas causas; ita quod alia sit aversio et macula, aliusve reatus, secundum diversam illam conversionem, et diversitatem actus peccaminosi. Hinc quaeritur, utrum macula et reatus aeternae poenae, prout oriebantur ex actibus peccatorum prius dimissorum, redeant per peccatum mortale subsequens veniam et remissionem, ita quod is, qui iam furti admissi per Poenitentiam fuerat remissionem consecutus, si postea recidat in peccatum mortale ebrietatis, non solum sit damnandus propter praesentem ebrietatem, sed etiam propter furtum iam dimissum.

NOTANDUM 3. Quantum ad praesentis controversiae definitionem, variam ac multiplicem esse Theologorum sententiam; fuerunt enim aliqui ex antiquioribus Theologis, qui putarunt, peccata dimissa redire virtualiter quantum ad deformitatem moralem et reatum culpae et poenae, quibus subscribere videtur Hugo Victorin., 1. 2. De Sacramentis, p. 14. cap. 9. Nonnulli, ut refert Seraph. Doctor in 4. dist. 22. art. 1. quaest. 1. docuerunt, maxime Praepositivus quidam, peccata prius dimissa redire, non per quodlibet peccatum generatim, sed tantum per quatuor peccatorum genera, scilicet per odium fraternum, apostasiam a fide, contemptum confessionis, et revocationem Poenitentiae praeteritae, ita quod homo doleat se poenituisse; unde composuerunt istud distichon.

Fratres odit, apostata fit, spernitque fateri,
Poenituisse piget; pristina culpa redit.

Et ratio eorum est, inquit Seraphicus Doctor, quia Dominus remittit culpam sub quadruplici conditione, scilicet si ipse dimittat proximo, si perseveret in fide, si confiteatur culpam, si perpetuo detestetur culpam commissam; et quoniam pactio frangitur, non existente conditione, idcirco quando aliquis peccat aliquo genere horum peccatorum, dicunt culpam redire. Gratianus, dist. 4. de Poenitentia, quaestionem hanc expendit in utramque partem; at in affirmantem propensior est. Magister Sententiarum, dist. 2. profert argumenta in utramque partem, et affirmat utrique parti favere Doctores probatos; unde non audet quidquam decernere; ait enim: Ideoque alicui parti non praeiudicans, studioso lectori iudicium relinquo, addens mihi tutum fore, ac saluti propinquum sub mensa Dominorum micas edere. Communior vero Theologorum iam sententia est, peccata semel dimissa, numquam redire quoad culpam absolute et simpliciter, sed tantum secundum quid, nempe ratione circumstantiae ingratitudinis. Quapropter duo hic sunt statuenda: primum, quod revera peccata non redeant quoad culpam: secundum, quod redeant penes aggravantem circumstantiam.

Conclusio prima. — PECCATA SEMEL PER POENITENTIAM DIMISSA NON REDEUNT SIMPLICITER QUOAD REATUM CULPAE ET POENAE PER ULLUM SUBSEQUENS PECCATUM MORTALE. Haec est communior et verior; cuius quidem nulla proferri potest alia ratio a priori, quam quod ita Deus ordinaverit; quae utique divina ordinatio colligitur ex Scriptura, et ex communi sententia Doctorum. Quod probe intelligens Doctor Subtilis in 4. dist. 22. n. 6., ait: « Dico, quod Deus disposuit peccata poenitentis post Poenitentiam esse tecta, secundum S. Augustinum exponentem illud Psalm. 31. Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata; idest, non amplius videntur ad vindictam ».

Rursus probat Doctor ex illo Nahum 1. ubi Vulgata habet: Non consurget prima tribulatio. Septuaginta Interpretes vertunt: Non vindicabit Dominus bis idipsum in tribulatione. Quod utique testimonium quamvis ad litteram intelligatur de populo Iudaico quem Deus afflixerat, tradendo decem Tribus potestati Assyriorum, reservata Tribu Iuda et Beniamin, quibus spondet Deus, se illas non traditurum Assyriis: nihilominus SS. Patres communiter interpretantur de punitione peccatorum: ita enim sanctus Hieronymus, Remigius, Cyrillus, Rupertus, quibus praeiverat S. Cyprianus, Sermone De Passione Domini. ubi ait: Neque enim bis in idipsum iudicat Deus, sed impatientes ipse iudicat, et damnat: poenitentes vero, quia a seipsis suscipit iudicatos absolvit, neque iudicio, quod poenitentiae humanae severitas protulit, aliquid iustitia caelestis apponit. Hucusque spectant preces fidelium, qui rogant, ut peccata eorum in hac vita puniantur, ne punienda serventur in altera vita. Unde S. Paulus ad Cor. 11. Dum iudicamur a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur.

Confirmari potest haec sententia ex illis Scripturae textibus, quibus superioribus Quaestionibus probatum est, peccata per Poenitentiam omnino expungi, ac penitus aboleri, nec Deum eorum amplius recordari. Eam etiam veritatem aperte tradit Gelasius Papa, ut refertur dist. 4. De Poenitentia, cap. finali, ubi ait: Divina clementia dimissa peccata in ultionem iterum redire non patitur. Illam etiam expresse tradit S. Prosper in resp. ad 2. obiectionem Gallorum, ubi ait: « Omnis homo, qui credens in Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, regeatur in Baptismo, tam a propriis peccatis, quae mala voluntate contraxit, quam ab originali, quod a parentibus traxit, absolvitur; sed relapsum post Baptismum ad infidelitatem, et impios mores, qui negat originali peccato fuisse purgatum, tam falsa opinatur, quam qui eumdem asserit non aeterna morte esse damnandum: qui enim recedit a Christo, et alienus a gratia finit hanc vitam, quid nisi in perditionem cadit? Sed non in quod remissum est recedit, nec in originali peccato damnabitur, qui tamen propter postrema crimina ea morte afficietur, quae ei propter illa, quae remissa sunt, debebatur ». Haec sunt verba S. Prosperi, ex quibus non solum habetur clare conclusio, sed colligitur eius certitudo, cum dicat, non minus falso posse negari, quam si negatur apostatam a fide esse damnandum: quare in eodem gradu certitudinis videtur utrumque collocare.

Suffragatur etiam ratio: siquidem, quod omnino extinctum est et abolitum nullatenus potest redire: sed peccata per Poenitentiam omnino extinguuntur et abolentur, ut dictum est: igitur redire non possunt. — Deinde, si peccata per Poenitentiam remissa iterum redirent per subsequens peccatum, teneretur homo, quoties confitebatur aliquod peccatum mortale, etiam omnia peccata mortalia per totam vitam commissa simul confiteri; non enim potest peccatorum absolutionem et veniam obtinere, nisi ea confessus fuerit: sed consequens est absurdum, et a Benedicto XII in Extrav. Inter cunctos damnatum: ibi enim definit, absurdum esse, ut quis peccata per Poenitentiam dimissa rursus debeat confiteri; et ut debitor liberatus adhuc maneat ad solvendum obligatus. — Denique, si peccata actualia per Poenitentiam remissa redire possent, etiam rediret peccatum originale sublatum per Baptismum, eadem enim est ratio de peccato originali, ac de actualibus: sed hoc dici nequit: si enim rediret peccatum originale, deberet tolli per aliquod Sacramentum, nempe vel per Poenitentiam, vel per Baptismum: neutrum autem dici potest: non quidem per Poenitentiam, quia haec non est instituta in remedium peccati originalis, sed tantum peccatorum actualium commissorum post Baptismum: non etiam per Baptismum, quia ille non debet iterari: igitur necessum esset, quod peccatum illud maneret indelebile, quod est absurdum.

OBIICIES 1. Varios Scripturae textus, quibus significatur peccata reviviscere et iterum restitui, maxime illud Psalm. 108. In memoriam redeat iniquitas patrum eius in conspectu Domini. Quem Psalmi textum S. August. explicans de Iuda traditore, ait: Si ergo Iudas teneret illud, ad quod vocatus est, nullo modo ad eum, vel sua praeterita, vel parentum iniquitas pertineret: sed quia non tenuit adoptionem in familia Dei, sed iniquitatem vetusti generis, rediit iniquitas parentum eius in conspectu Domini, ut in eo etiam ipse puniretur. Similiter 3. Regum cap. 17. Mulier Sarreptana Eliam alloquens, ait: Quid mihi, et tibi vir Dei? Ingressus es ad me, ut rememorarentur iniquitates meae, et interficeres filium meum. — RESPONDEO, his et similibus Scripturae oraculis nihil aliud significari, quam quod parentum iniquitates redeant in conspectu Dei in memoriam Dei pro filiis, non quidem quantum ad culpam, sed quantum ad poenam temporalem, qua Deus solet visitare et castigare peccata parentum in filiis. Unde Tobias, cap. 3. precabatur: Domine, memor esto mei, et ne vindictam sumas de peccatis meis, neque reminiscaris delicta mea, vel parentum meorum. Non autem ibi sermo est de reditu peccatorum, quantum ad reatum culpae et poenae aeternae.

OBIICIES 2. Parabolam Matth. 18. expressam, ubi licet Dominus servo nequam omne debitum dimisisset, postmodum audita eius in conservum crudelitate, illud revocavit, et servum illum tradidit tormentis mittendum in carcerem, et cruciandum, dicens: Non exeat inde, donec reddat universum debitum. Ergo cum ipso Domino ibidem teste, Pater caelestis sic faciet vobis, si non dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris, consequens est, quod saltem per admissum peccatum crudelitatis, redeant cetera alia peccata, quantum ad eamdem imputationem, et obligationem ad poenam. Confirmatur ex S. Iacobo, qui cap. 2. ait: Qui peccat in uno, factus est omnium reus. — RESPONDEO primo, quod in Parabolis ea tantum applicanda sunt rei propositae, quae scopus earum requirit: in ea autem Parabola Christus intendit solum declarare, quod perperam peccati veniam a Deo postulent, qui proximo veniam exoranti concedere renuunt. Certum est enim, quod omnia, quae in ipsa Parabola efferuntur, Deo convenire non possint, nam ille dominus dicitur ignorare illius servi crudelitatem in conservos, quod utique de Deo dici non potest. Unde per illam Parabolam Christus Dominus tantum significare voluit, quod Deus gravissime offendatur ab eo, qui non vult condonare offensas sibi illatas: quodque illud peccatum immisericordiae severissime sit puniendum, iuxta illud S. Iacobi: Iudicium sine misericordia illi, qui non facit misericordiam. — Respondeo secundo cum Doctore, quod si haec Parabola intelligatur de reditu peccati, debitum illud debeat intelligi de damnatione, quantum ad durationem poenae, quae per peccatum subsequens reviviscit in aequivalenti, quia poena ei debita aeterna est quoad durationem; non vero redit poena prioribus peccatis debita, et iam dimissa quoad intensionem, ita quod ille propter dimissa peccata gravius torqueatur: quod enim ibi dicitur, inquit Doctor, dist. 22. n. 20. « Tradidit eum tortoribus, donec redderet universum debitum, intelligo ad propositum; quia tum non redderet universum debitum, nisi solvendo poenam damnationis, pro eo mittatur in illum carcerem damnatorum; et ita ad propositum, recidivans eidem poenae damnationis adiudicatur, quam habuisset propter peccata priora, et prius dimissa, et aequalem quantum ad durationem, quia donec reddat, etc. sed non sequitur, quod aequalem quantum ad intensionem. » Ad confirmationem respondet eodem modo n. 21. Isto modo, inquit, est intelligenda auctoritas sancti Iacobi: « quantum ad damnationem, quae est generalis poena omnium peccatorum mortalium. Vel aliter, factus est omnium reus, quantum ad aversionem a fine ultimo; quae utique aversio communis est omni peccato mortali; sed non est intelligendum, quod factus sit omnium reus, quantum ad gravitates singulorum peccatorum ».

OBIICIES 3. Omnes illas SS. Patrum auctoritates, quas profert Magister Sententiarum pro affirmativa sententia: quarum prima est S. Ambrosii super 4. caput Epistolae ad Ephesios, ubi ait: Donate invicem, si alter in alterum peccat, alioquin Deus repetit dimissa: si enim in his contemptus fuerit, sine dubio revocabit sententiam, per quam misericordiam debeat; sicut in Evangelio de servo nequam legitur, qui in conservum suum impius deprehensus est. Idem docet S. August., Homil. 15. De Verbis Domini: Dixit Dominus, inquit, Dimitte, et dimittetur tibi. Si ego prior dimisi, dimitte vel postea: nam si non dimiseris, revocabo te, et quidquid tibi dimiseram, replicabo tibi. Et lib. 1. De Baptismo, contra Donatistas, cap. 12. Redire dimissa peccata, ubi fraternalis caritas non est, apertissime docet in Evangelio de illo servo, quem cum invenisset debitorem decem millium talentorum, deprecanti omnia dimisit: ille autem conservum suum, qui ei debebat centum denarios, cum miseratus non fuisset, iussit eum Dominus reddere quae ei dimiserat. Idem subscribit S. Gregorius, lib. 4. Dialogorum, cap. ult. Ex dictis Evangelicis constat, quod si hoc, quod in nos delinquitur, ex corde non dimittimus, illud rursus exigitur, quod iam nobis per Poenitentiam dimissum fuisse gaudebamus. Similiter Beda, lib. 4. in Lucam, cap. 48. exponens illa verba daemonis, dicentis: Revertar in domum meam, etc. ait: Timendus est ille versiculus, non exponendus, ne culpa quam in nobis extinctam credebamus, per incuriam nos vacantes opprimat. — RESPONDET DOCTOR loco mox laudato, SS. Patres intelligendos esse de reditu peccatorum, quantum ad durationem poenae aeternae, quae aggravatur ratione circumstantiae ingratitudinis ex prioribus peccatis remissis. Vel dico, SS. Patres loqui de reditu peccatorum, quoad circumstantiam ingratitudinis, vel quoad culpam et poenam aequivalentem; quia per subsequens peccatum contrahitur similis poena aeterna sensus et damni.

OBIICIES 4. Contritus de peccato, si postea contemnat confiteri, aut redit idem peccatum per contritionem dimissum, et sic habetur propositum: aut non redit, et sic peccatum erit dimissum sine secunda et tertia parte Poenitentiae, quod est inconveniens. — Respondet Doctor num. 21. duobus modis: « Primo, potest dici, inquit, quod si contritus prius contemnit postea confiteri, peccat novo peccato mortali in illo contemptu: nec tamen redit culpa dimissa per contritionem, neque, inquam, redit quantum ad malitiam, nec quantum ad reatum, sed semper sola poena manet temporalis debita illi, licet poena damnationis debeatur novo peccato mortali. Alio modo, posset dici, quod pro peccato habetur poena completa: intellige completa quantum ad tres partes Poenitentiae, contritionem, confessionem, et satisfactionem. tunc commutata est poena damnationis in poenam temporalem, non sic autem de peccato, de quo habetur contritio sine aliis duabus partibus Poenitentiae ». — Ecce duplex responsio: « Sed prima, inquit Doctor, est convenientior, quia peccatum in contritione simpliciter deletur, ita quod non manet, nisi obligatio ad poenam temporalem: et si post sequatur contemptus satisfactionis, seu confessionis, novum peccatum mortale est, et aggravatum propter culpam priorem in contritione dimissam ».

OBIICIES ULTIMO: Peccata sunt tenebrae spirituales in mente: sed tenebrae eaedem numero redire possunt; quia privatio distinguitur numerice iuxta distinctionem habitus, seu formae, cuius est privatio, seu subiecti cui inest: sed tenebrae sequentes lumen habent idem subiectum cum tenebris praecedentibus; et sunt privationes eiusdem numero luminis, nam idem lumen numero maneret si tenebrae non essent: igitur. — Negat minorem Doctor, num. 22. « Non enim, inquit, potest redire eadem tenebra numero, saltem per naturam, quia non potest esse eadem negatio, sicut nec eadem affirmatio. posita interruptione hinc et inde. Ad probationem dico, quod ad unitatem privationis non sufficit unitas subiecti, et habitus oppositi, sed requiritur unitas continuitatis eiusdem in subiecto, eo modo quo potest habere esse in subiecto. Patet hoc per simile: quia ad unitatem negationis non sufficit unitas affirmationis, nam non Socrates, quod est negatio unius numero affirmationis, potest esse non solum plura numero, sed in pluribus specie. et genere, et tot esse, quot sunt entia, quae non sunt Socrates. Ita et privatio potest esse eiusdem formae, et tamen non eadem: potest etiam esse in eodem subiecto plurificata, si sit interruptio, sicut et habitus eius est plurificatus, si cum interruptione inesset illi subiecto; sive enim positivum, sive privativum, vel negativum, idem numero reparare, hoc solius est potentiae infinitae Dei, cui sit gloria, etc. ».

Conclusio secunda. — PECCATA SEMEL REMISSA PROPTER PECCATUM SUBSEQUENS REDEUNT SECUNDUM QUID, RATIONE AGGRAVANTIS CIRCUMSTANTIAE. Haec est communior apud Theologos; eamque

Declarat et probat Doctor, dist. 22. num. 14. Primo quidem, quia peccatum subsequens habet annexam circumstantiam ingratitudinis, ratione cuius gravius est: ingratitudo namque per se vitium est; quanto autem plura vitia, aut vitiorum circumstantiae ad actum peccati concurrunt, tanto peccatum gravius est, et maiori poena puniendum: porro qui peccat post acceptam gratiam remissionis, revera ingratus est; nam, ut dicit Seneca, lib. 3. De Beneficiis, Ingratus est, qui beneficium se recepisse negat, ingratus qui dissimulat, ingratus qui non reddit, ingratissimus omnium, qui oblitus est: at qui iterum labitur in peccatum, non solum non reddit bonum pro beneficio remissionis, sed etiam malum rependit; et consequenter gravius peccat propter ingratitudinem remissionis acceptae. Probat minorem Doctor: « Quia, inquit, quanto aliquis recipit ab alio maius beneficium sibi magis indebitum, tanto sibi magis tenetur lege gratitudinis, etiamsi beneficium receptum sit minus, et per consequens magis, si beneficium est aequale: sed existenti in peccato mortali nullius est Deus debitor, nisi poenae: igitur si sibi gratiam confert, hoc erit donum maxime gratiae, et liberaliter datum, et praecipue si est gratia aequalis gratiae collatae alii innocenti: igitur iste ex lege gratitudinis est Deo specialiter obligatus propter hoc donum liberaliter collatum: et per consequens offendens post, contra eum gravius peccat propter ingratitudinem ». — Repetit secundo Doctor maiorem illam gravitatem ex notabiliori transgressione: « Quia, inquit, quanto aliquis tenetur pluribus obligationibus ad aliquid, tanto, si transgreditur, gravius peccat: sed poenitens quotiescumque digne poenitet, obligat se saltem voto ad non peccandum in posterum: quia sine tali proposito non est digna Poenitentia, et praeter hoc est adstrictus ad non peccare eadem lege, qua innocens: igitur si postea peccet, transgredietur duplicem legem obligantem ad non transgrediendum, scilicet illam generalem, qua omnes obligamur ad non peccandum, et istam specialem de promisso servando, quae maxime obligat de promisso facto Deo, et de aliquo pertinente ad honorem Dei ». — Quibus Doctor declarat, peccatorem recidivantem idcirco gravius peccare. non solum quia est immemor beneficii accepti, sed etiam quia est infidelis et inconstans in servando promisso, quod statuit dum poeniteret, nempe se amplius non peccaturum. Nomine autem promissi non intendit Doctor votum proprie dictum; alioquin quodcumque peccatum mortale post Poenitentiam esset sacrilegium; sed intelligit obligationem fundatam in proposito de non peccando denuo; ad cuius promissi observantiam tenetur poenitens ex lege fidelitatis, seu fidei servandae Deo, saltem ex constantia ac firmitate tenendae, cuius ratio postulat, quod homo sibi in bono proposito constet, sibique similis permaneat contra omnes occurrentes difficultates, quamdiu ratio dictabit: cum ergo non fiat peccati remissio sine illo proposito de cetero non peccandi, et ratio dictet nusquam ab hoc proposito esse recedendum, consequens est, quod recidivans post Poenitentiam peccet contra illam virtutem constantiae per peccatum inconstantiae; quo utique non peccavit, quando primum ab innocentia per Baptismum reparata lapsus est.

OBIICIT DOCTOR: Illud non aggravat, quo non existente, imo posito eius opposito, peccatum aeque esset grave, vel etiam gravius: sed si homo nusquam fuisset poenitens, et semper innocentiam servasset, gravius peccaret deperdita innocentia, quam peccet post remissionem in Poenitentia acceptam: ergo, etc. Maior constat. Probat minorem Doctor num. 15. « Quia, inquit, cadens a statu innocentiae gravius peccat, quam cadens a statu Poenitentiae: tum quia innocens minorem habet occasionem cadendi: tum quia maius beneficium recipit iste, cui Deus conservavit innocentiam, quam cui concessit Poenitentiam post peccatum ». — RESPONDET DOCTOR, revera quidem conservationem innocentiae et praeservationem ne quis in peccatum labatur, esse simpliciter maius beneficium, quam concedere veniam post lapsum; unde, inquit, maius beneficium contulit Deus suae Matri, eam praeservando ab omni peccato, quam Magdalenae, dando ei Poenitentiam; et singularis gloria est in Beatis, et ornatus ex beneficio innocentiae, quam non habent alii, qui salvi facti sunt per Poenitentiam. Unde ad argumentum negat maiorem: « Quia, inquit, possibile est aliquod peccatum habere nunc unam circumstantiam aggravantem, nunc aliam, et illa quae ibi aggravat potest esse gravior, quam illa quae hic aggravat. Idest, homicidium v. g. commissum post innocentiam, aut post Poenitentiam, potest utrinque habere aggravantem circumstantiam, quarum tamen una sit maior alia, nec utraque simul possit subsistere: nam qui cadit ab innocentia per homicidium, non cadit a statu gratiae per Poenitentiam acceptae; quia gratia remissionis, et gratia Poenitentiae simul esse non possunt: innocentia enim non stat cum Poenitentia, nec vice versa; siquidem qui est innocens non eget Poenitentia, et qui eget Poenitentia non est innocens. Quamquam in hoc conveniant, quod utrinque homicidium habeat annexam circumstantiam ingratitudinis: quia per utrumque homo Deum benefactorem offendit, et per peccatum sequens impugnat ac destruit beneficium innocentiae, ac remissionis peccati, nihilominus cum gratia innocentiae servatae longe maius sit beneficium, quam gratia iustitiae reparatae per Poenitentiam, inde fit, quod qui cadit ab innocentia gravius peccet; ac proinde falsa est maior ».

URGET DOCTOR contra solutionem praecedentem ex illa Parabola Lucae 7. ubi Christus Dominus Simonem leprosum alloquens occasione poenitentis Magdalenae, ait: Duo debitores erant cuidam foeneratori, unus debebat denarios quingentos, et alius quinquaginta. Non habentibus illis unde redderent, donavit utrisque. Quis ergo eum plus diligit? Respondit Simon: Aestimo quia is, cui plus donavit. Quam utique responsionem Christus approbans subiunxit: Recte iudicasti. « Sed, inquit Doctor, innocenti nihil donat Deus hoc modo: peccatori autem multa donat: ergo peccator plus Deo tenetur; quare magis ingratus est simpliciter quando recidivat ». — RESPONDET DOCTOR num. 16. quod vocabulum donare sit aequivocum, possitque intelligi duobus modis: « Donare, inquit, potest intelligi absolute, prout est actus voluntatis liberaliter communicantis; vel donare, idest condonare, sive remittere, ut accipitur, cum dicitur; donavit peccata. Primo modo verum est, quod cui plus donatur, ille magis tenetur donanti; et hoc modo dico, quod Deus innocenti maius donum dedit, quam cui dimittit peccatum. Secundo modo poenitenti donat plus, quam innocenti, quia innocens non habet quod sibi remittatur. Et si subsumatur maior, quod ille plus tenetur diligere, cui plura donantur, idest, remittuntur; verum est comparando duos, quorum uni pauciora donantur, et alteri plura; et hoc si non esset beneficium aliud datum, nisi hoc, quod est donare, vel remittere. Sed nullus est, cui Deus pauca donat, quia pauca commisit, quin sit eidem aliud beneficium datum maius, quam donare, idest, remittere plura, scilicet praeservare eum ab aliis, in quae cadere potuisset, et cecidisset, nisi praeservatus a Deo fuisset ». Quod optime confirmatur duplici auctoritate S. Augustini: prima petitur ex lib. 2. Confess., cap. 7. ibi: Gratiae tuae deputo, et misericordiae tuae, (alloquitur Deum) quod peccata mea tamquam glaciem solvisti. Gratiae tuae deputo, et quaecumque non feci mala. Quid enim non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa esse fateor, et quae mea sponte feci mala, et quae te duce non feci. Quis est hominum, qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere castitatem, atque innocentiam suam, ut minus amet te, quasi minus ei necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Et post pauca: Et ideo te tantumdem, immo vero diligat: quia per quem me videt tantis peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum languoribus non implicari. Secunda auctoritas habetur lib. 50. Homil. 23. ibi: Hoc tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi, ut adulterium non committeres. Suasor defuit, et ut suasor deesset, ego feci. Locus et tempus defuit, et ut haec deessent ego feci. Affuit suasor, non defuit locus, non defuit tempus: ut non consentires, ego tenui. Agnosce ergo gratiam eius, cui debes, et quod non admisisti. Mihi debet iste (peccator) quod factum est, et dimissum vidisti; mihi debes et tu (a peccato praeservatus) quod non admisisti. Nullum enim est peccatum, quod fecit homo, quod non possit facere alter homo, si desit Rector, a quo factus est homo.

Hoc confirmat Doctor exemplo: « Si aliquis, inquit, ex liberalitate concedit alicui omnia sua, ut eis utatur ad libitum; alteri vero concedit aliqua mutuo, et post, quando debet illa reddere, remittit sibi: quis eum plus diligit? Dico, quod primus, quia maius beneficium recepit, et tamen plura remittit alteri; sed quod primus nihil habeat sibi dimittendum, hoc est ex beneficio illius, qui omnia sua liberaliter ei concessit. Unde non est vera illa propositio simpliciter: Cui plus dimittitur, plus diligit dimittentem, nisi de illo dimittente, per cuius beneficium non stat, quod iste non tenetur ad tot ad quot ille ».

Quod autem revera innocentiae conservatio longe nobilius ac praestantius sit donum, quam illius restitutio, et reparatio per Poenitentiam, diserte explicat S. Cyprianus, Epist. 85. ubi inter cetera ait: Primus felicitatis gradus est, non delinquere: secundus vero delicta cognoscere, et retractare: illic currit innocentia integra, et illibata quae servat: hic succedit medela quae sanat. Et Hugo a S. Victore, lib. 2. De Sacram., p. 11. cap. 4. Si magnum est, inquit, aliquando surgere, maius certe est numquam cecidisse. Si bonum est sanctum esse: melius est numquam corruptum fuisse.

Suffragatur etiam ratio: quia praeservari a peccato ex dono Dei est beneficium speciale; quia, et ad fructum praeservati, et ad salutem magis facit, et perfectius coniungit fini, et perfectius etiam effectum gratiae Poenitentiae continet, nimirum praeservando a peccato; quod utique constat exemplo beatissimae Virginis, cuius insignis ac peculiaris praerogativa fuit, non peccare, et ab omni peccato tam originali, quam actuali per insignem Dei protectionem et gratiae plenitudinem praeservari. Patet etiam exemplo Beatorum, quorum perfectio maxima est, immunes esse ab omni peccato, et nullatenus posse peccare, saltem proxime; quo fit, ut magis accedant ad divinam perfectionem, nobiliusque divinos characteres referant, sanctitatem adumbrando. Similiter innocentia longe perfectius coniungit fini; quia per eam homo constituitur non solum in statu, sed etiam in effectu meriti, quando praeservatur; non enim ut peccator solum revocatur a lapsu, tamquam ab impedimento removente a fine: sed etiam habet fructum suae iustitiae, quantum ad meritum gratiae et gloriae, quia videlicet cum nihil habeat, quod ipsum removere possit a sui ipsius unione cum Deo; inde fit, quod innocens facilius, quam poenitens ad Dei fruitionem possit promoveri.

DICES 2: Ingratitudo et infidelitas et inconstantia sunt peccata distincta a ceteris: igitur si peccatum recidivationis habeat annexam ingratitudinem et inconstantiam, peccatum dimissum non tantum redit secundum quid, sed etiam simpliciter. Insuper sequitur, quod peccatum subsequens non est unicum, sed multiplex peccatum: at hoc falsum est; alioquin quoties quis peccatum aliquod confitetur, toties tenetur etiam confiteri ingratitudinem et inconstantiam seu infidelitatem in Deum: quod tamen non fit; ac subinde verum non est, quod peccatum recidivationis habeat annexum peccatum ingratitudinis, etc.

RESPONDEO, ingratitudinem dupliciter considerari posse: primo, quatenus per eam quis peccat eo animo, ut contemnat beneficium; vel irroget iniuriam benefactori: v. gr. si quis adeo esset corruptis moribus, quod peccaret eo animo, ut Deum offendat, et iniuriam ipsi faciat; qua ratione ingratitudo est speciale peccatum. Secundo modo, consideratur ingratitudo, quando aliquis peccat contra benefactorem, a quo beneficium accepit; non tamen hac intentione, ut contemnat acceptum beneficium, et benefactorem; sed ut satisfaciat suae libidini. Unde distinguo maiorem: ingratitudo priori modo accepta est speciale peccatum, concedo: posteriori, nego. Communiter autem, inquit Doctor num. 18. « non peccatur peccato ingratitudinis priori modo; quia peccans communiter non appetit nisi delectationem, licet inordinate; et vellet illi delectationi non esse annexas tot prohibitiones: et isto modo, omni peccato coniungitur inobedientia, et contemptus, et odium Dei, et ingratitudo, et huiusmodi; non quod peccator habeat tunc actum elicitum pertinentem ad singula istorum, sed implicite, in quantum vult aliquid, ad quod quodammodo concomitantur haec omnia. Concedo ergo, quod possibile est peccare recidivantem unico peccato.»

« Et quando infers: ergo posset aeque graviter peccasse primo, quando cecidit ab innocentia; concedo quantum est ex parte istius circumstantiae ingratitudinis, et multiplicioris obligationis; peccasset tamen tunc gravius quantum ad aliam circumstantiam, quia magis ingratus est cadendo ab innocentia, quam a Poenitentia ». Ad secundam partem illationis respondet Doctor, num. 19. quod etsi licitum sit, et forte utile confiteri peccata praecedentia propter aggravantes circumstantias; « non tamen, inquit, videtur necessarium illa confiteri in speciali, quia in quantum aggravant possunt exprimi sufficienter in confessione absque expressione illorum peccatorum prius dimissorum in speciali, scilicet dicendo, de multis et magnis peccatis alias poenitui, et credo, quod Deus mihi remiserat, et ideo nunc fui magis ingratus in peccando ».

URGET DOCTOR: Si peccatum subsequens sit gravius ratione ingratitudinis et inconstantiae, sequitur, quod quo pluries peccavit, puta decies, et toties poenituit, si rursus labatur in peccatum, illud undecimum peccatum, decies gravius erit primo: « quia, inquit, ratione cuiuslibet peccati dimissi tenetur non cadere: et in quolibet peccato est specialis ingratitudo in cadendo; ac proinde ultimum peccatum longe gravius est ceteris: sed hoc est absurdum: ergo, etc. ».

RESPONDET DOCTOR distinguendo maiorem: est gravius in ratione ingratitudinis, quasi haec esset distinctum peccatum, propter augmentum illius malitiae, negat: in ratione circumstantiae, concedit. « Nulla autem circumstantia, inquit, tantae potest esse malitiae, quod aequivaleat malitiae alicuius specialis peccati mortalis; potest tamen illa fieri maior in ratione circumstantiae ingratitudinis; quia videlicet versatur circa maius beneficium: maius est autem beneficium decies veniam peccatori concedere, quam quinquies aut sexies, quia quo saepius peccator Deum offendit, eo se minus dignum venia exhibet, ac proinde maiori opus est misericordia, ut ei venia concedatur ».

URGET: « Si circumstantia aggravat peccatum, consequens est quod ei aliquam malitiam conferat: igitur haec malitia per iteratam ingratitudinem in tantum potest augeri, ut aequivaleat malitiae specialis peccati. Consequentia patet, quia circumstantia mutans speciem aliquando aggravat peccatum in specie magis quam ipsum obiectum ». — RESPONDEO, negando consequentiam: circumstantia enim se habet ad peccatum, ut accidens in proprio genere, quod nequit comparari substantiae actus, quam supponit, et cuius malitia crescit ex circumstantia: sed circumstantia mutans speciem, licet talis sit respectu operantis, in quantum ipse ex alio fine, verbi gratia, homicidii, interfecit eum, quem novit esse Sacerdotem, tamen respicit actum illum, in quantum est materia propriae virtutis, ut Religionis; et licet indirecte accedat, quantum ad intentionem homicidae, directe tamen cadit in materiam ex propria prohibitione, qua comprehendit personam sacram et eius immunitatem.