Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

Cum Poenitentia, qua virtus, sit spiritualis quaedam animae qualitas, cuius entitas, utpote tenuissima, nonnisi per ordinem ad obiectum in quod tendit, et subiectum in quo residet, aperte possit innotescere, ideoque illius natura est ex utroque investiganda. Porro Poenitentiae vocabulum derivatur, vel a punitione, vel a poena. Priorem derivationem tradit S. Isidorus, lib. 6. Originum, cap. ult. Poenitentia, inquit, appellata est, quasi poenitentia, eo quod ipse homo se puniat poenitendo quod male admisit, nam aliud nihil agunt, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt, impunitum esse non sinant. Ipsi concinit S. Aug., Epist. 54. scribens: Nihil aliud agit, quem veraciter poenitet, nisi, ut id, quod male fecerit, impunitum esse non sinat, eo quippe modo sibi non parcenti ille parcet, cuius altum, iustumque iudicium nullus contemptor evadit. Posterior derivatio, nimirum a poena, traditur ab Auctore lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 19. ubi ait: Poenitere est poenam tenere, ut semper puniat in se ulciscendo, quod commisit peccando. Poena enim proprie dicitur laesio, quae punit, et vindicat quod quisque commisit. Ille igitur poenam tenet, qui semper punit quod commisisse dolet. Poenitentia itaque est vindicta semper puniens in se, quod dolet commisisse. Huic postremae derivationi subscribit Doctor in 4. dist. 14. quaest. 1. n. 15. ubi ait: Poenitentiam secundum nominis Etymologiam idem esse ac poenae tenentiam: Poenitere enim, inquit Doctor, idem est, ac poenam tenere. Unde μετάνοια, latine poenitendo, significat universim dolorem ob aliqua facta, vel omissa, iuxta illud Ausonii Epigram:

Sum Dea, quae facti, non factique exigo poenas:
Nempe ut poeniteat: sic Metanoia vocor.

Reclamant nihilominus huius temporis haeretici, maxime Lutherani et Calvinistae, una cum suis Antesignanis; Lutherus enim in Epistola ad Vicarium sui Ordinis, ait: Poenitentiam non significare dolorem, aut odium praeteritae vitae, sed amorem iustitiae, et novae vitae instituendae. Ei subscribit Calvinus, lib. 3. Instit., cap. 3. ubi declarat Poenitentiae nomen maxime denotare conversionem vitae praeteritae, ac mentis mutationem. Eis praeiverat Laurentius Valla scribens vocabulum μετάνοια, rectius per resipiscentiam, quam per Poenitentiam latine reddi. Suffragatur etiam Erasmus, qui quoties in textu Graeco Bibliorum vocabulum μετάνοια repetit, toties illud per resipiscentiam exprimit: unde in 3. c. S. Matthaei declarat Poenitentiam idem esse, ac poenae tenentiam, et poenitere, quasi poenam tenere, idest, postea sapere, seu resipiscere; resipiscentia namque deducitur ex re et sapientia, et resipiscere a re et sapere. Contra quos omnes errores praescribendum est in sequentibus Quaestionibus, quarum prima aperiet, quid sit Poenitentia: secunda, qualis sit: tertia, quodnam sit illius obiectum: quarta, in quo subiecto resideat.

NOTANDUM 1. Poenitentiam, quatenus a Sacramento distinguitur, esse duplicem, habitualem videlicet, et actualem. Habitualis est permanens in anima qualitas, eam promptam et expeditam efficiens, ac cum ipsa concurrens ad eliciendos Poenitentiae actus. Actualis vero est ipsemet actus Poenitentiae, quo peccator vindicare cupit ac detestari peccatum a se commissum; qui utique actus generatim duplex est, interior videlicet, et exterior. Interior est ille motus animae, quo peccator movetur ad eluendum peccatum a se commissum. Hic autem quadruplex a Doctore ibidem n. 15. distinguitur: primus, velle vindicare ac punire peccatum, ex praevia cognitione intellectus manifestantis voluntati deformitatem et malitiam, ob quam cognitionem movetur voluntas ad volendum illud vindicare et execrari: secundus est illius peccati detestatio et odium: tertius, voluntaria acceptatio poenae propter illud inflictae: quartus, eiusdem poenae sustinentia voluntaria ac perpessio. Exterior vero est duplex, nimirum confessio externa peccati admissi, quam comitatur ac sequitur verecundia et pudor, qui non est levis animae poena propter admissum peccatum. Secundus est omnis actus laboriosus corporalis, quo punitur poenitens confessus, et satisfacit Deo pro admisso et commisso crimine. Hic autem maxime sermo est de illo quadruplici actu Poenitentiae, utrum videlicet quatuor illi actus revera a Poenitentia virtute eliciantur, ita quod cum habitus distinguantur per actus, sic Poenitentia per huiusmodi quatuor actus appareat vera virtus, et ab aliis omnino distincta.

NOTANDUM 2. Ex eodem Doctore ibidem, Poenitentiam ex his quatuor actibus quadruplicem sortiri definitionem vel descriptionem, quarum prima est: poenitere est vindicare peccatum a se commissum. Cui utique descriptioni adstipulatur Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, apud S. Augustinum dicens, cap. 8. Poenitentia est quaedam volentis vindicta puniens in se quod dolet admisisse. Unde cap. 19. Poenitere est poenam tenere, ut semper puniat se ulciscendo quod admisit peccando. Suffragatur etiam S. Augustinus, Epist. 308. ad Seleucianum: Est etiam poenitentia, inquit, bonorum et humilium fidelium opera, in qua pectora tundimus dicentes: Dimitte nobis debita nostra. Accedit Isidorus Hispalensis, lib. 6. Etymol., cap. ult. ubi sic legitur: Poenitentia appellata est quasi poenitentia, eo quod ipsemet homo in se puniat poenitendo, quod male admisit. — Secunda descriptio est: poenitere est detestari vel odisse peccatum a se commissum, vel displicentiam habere de peccato a se commisso. Quae utique Poenitentiae descriptio frequentissima est apud SS. Patres, eamque probat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. ubi loquens de dispositionibus ad iustificationem necessariis, inter cetera ait: Propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet. Et Sess. 14. cap. 6. Contritio, inquit, animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. — Tertia descriptio est: poenitere est poenam inflictam pro peccato commisso gratanter acceptare. Unde Tridentinum ibidem, cap. 1. ait: Ut perversitate abiecto et emendati tantam Dei offensionem cum peccati odio et pio animi dolore detestarentur: ubi per pium animi dolorem voluntariam poenae acceptionem designat. Quam etiam descriptionem approbat Auctor lib. De vera et falsa Poenitentia, cap. 3. dicens: Hinc peccator semper doleat, et de dolore gaudeat. — Quartam tandem Poenitentiae descriptionem sic efformat Doctor: Poenitere est poenam sibi pro peccato suo inflictam patienter sufferre. Quam utique descriptionem una cum praecedenti approbat Tridentinum, Sess. 14. cap. 9. dicens: « docet denique, tantam esse divinae munificentiae largitatem, ut non solum poenis sponte a nobis pro vindicando peccato susceptis, aut Sacerdotis arbitrio pro mensura delicti impositis; sed etiam temporalibus flagellis a Deo inflictis, et a nobis patienter toleratis satisfacere valeamus ». Quaeritur autem utrum Poenitentia sub hac quadruplici ratione sit virtus, non quidem generalis, sed specialis.

NOTANDUM 3. Quod ex Arist. 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus electivus in medietate consistens, quoad nos, prout vir prudens definierit. Haec autem generatim est duplex: generalis videlicet, et specialis. Virtus generalis dicitur quatuor modis: primo, per praedicationem, quia praedicatur de omnibus aliis virtutibus: qua ratione iustitia communiter accepta dicitur esse virtus generalis et communis, quatenus videlicet est rectitudo animae dictans qualiter bonum sit faciendum, et malum fugiendum. Unde Christus Dominus dicebat S. Ioanni Baptistae, Matth. 3. Sic decet nos implere omnem iustitiam; nulla enim est virtus cui haec iustitiae ratio non conveniat. Secundo, virtus dicitur generalis per regulationem; et sic prudentia dicitur regula omnium virtutum, quia omnes virtutes regulari debent per prudentiam: siquidem prudentia docet tenere medium, et fugere ab extremis. Tertio, virtus aliqua dicitur generalis per informationem; quia videlicet aliis virtutibus pretium ac dignitatem confert: et sic caritas est virtus generalis, quia ipsa est quae alias virtutes informat: easque Deo dignas et gratas efficit. Quarto denique, dicitur generalis per aggregationem omnium virtutum, quia omnes aliae virtutes videntur concurrere ad illius actum: sic Poenitentia, prout detestativa peccati, dicitur ab aliquibus virtus generalis, quia nulla est quae vitium sibi oppositum non execretur.

His ita praelibatis, quaeritur, utrum Poenitentia sit mera animi resipiscentia, et vitae praeteritae innovatio, aut animi dolor, et peccati vindicta: secundo utrum secundum suum quadruplicem actum virtutis dignitatem obtineat: tertio, utrum sit virtus specialis aut generalis. Quae utique resolvantur in tribus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — POENITENTIA NON EST SIMPLEX RESIPISCENTIA ET NUDA CESSATIO A PECCATO; SED ETIAM DOLOR DE PECCATO AC OFFENSA PRAETERITA. Haec est contra haereticos, eamque aperte docet Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. ubi de Contritione sic loquitur: Declarat igitur sancta Synodus, hanc Contritionem non solum cessationem a peccato, et vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam odium continere. Quam utique veritatem probat his textibus Ezechielis 18. Proiicite a vobis omnes iniquitates vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum. Et statim subdit Concilium: Certe qui illos Sanctorum clamores consideraverit: Tibi soli peccavi, et malum coram te feci: laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum; recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae: et alios huius generis, facile intelliget, eos ex vehementi quodam anteactae vitae odio, et ingenti peccatorum detestatione manasse. Unde Can. 5. sic haereticorum doctrinam damnat: Si quis dixerit, eam Contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem... anathema sit.

Probatur eadem veritas ex illis omnibus Scripturae locis, in quibus quoties fit mentio Poenitentiae, toties dolor, ac subeunda poena exprimitur. Sic Iob. ult. Ipse me reprehendo, et ago Poenitentiam in favilla et cinere. Cinis autem et favilla dolorem animi et carnis afflictionem indicant. Similiter Matth. 11. Christus Dominus loquens de Poenitentia neglecta a Chorozaitis ait: Si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio, et cinere Poenitentiam egissent. Porro cinis et cilicium arguunt animi displicentiam et maerorem de peccatis admissis, non tantum resipiscentiam et sententiae mutationem, nec solam vitae novae instaurationem et institutionem. — Similiter Lucae 10¹. Christus Dominus laudat Ninivitarum Poenitentiam: sed illa Poenitentia dolorem, lacrimas, et afflictionem corporis importabat, ut legimus Ionae 3. ubi Ninivitae saccos induerunt, et suum caput asperserunt cinere, non tantum ut dolorem suum de peccatis vitae prioris ostenderent, sed etiam poenalibus exercitiis et operibus laboriosis aliquo modo suas in Deum offensas et culpas ulciscerentur: et ea Poenitentia poenalis et laboriosa non erat tantum mera mutatio consilii, seu resipiscentia, sed resipiscentiam supponebat. — Denique Apostolus 2. Cor. 7. agens de Poenitentia, quam Corinthii conceperant de peccato fornicarii, ad primam suam Epistolam, ait: Contristati enim, inquit, estis secundum Deum: quae enim secundum Deum tristitia est, Poenitentiam in salutem stabilem operatur: ergo tristitia, quae secundum Deum est, efficit ut Poenitentia sit salutaris: at tristitia dolor quidam est.

Idem docent SS. Patres. Nazianzenus, Oratione ad sacra lumina, ubi Poenitentiam appellat baptismum lacrimarum. Et S. Augustinus, lib. 3. De Trinitate, cap. 4. eam appellat crucifixionem interioris hominis. Unde lib. 50. Homiliarum, Homil. ult., cap. 5. Non sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi de his quae facta sunt, satisfiat Deo per Poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis. Omnium autem praeclarissime id docet S. Isidorus, lib. 6. Etym., cap. 19. ubi ait: Poenitentia, quasi Poenitentia dicitur, eo quod ipse homo poenitet poenitendo quod male admisit: nam nihil aliud agunt illi, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt, impunitum esse non sinant: eo quippe modo sibi non parentibus ille parcat, cuius altum iustumque iudicium nullus contemptor evadet.

Suffragatur etiam ratio Theologica: nam Poenitentiae nomen significat perfectam anteactae vitae correctionem et emendationem; quae utique tria significat: primo, errati cognitionem, quae causa doloris est: secundo, displicentiam prioris vitae, seu dolorem internum eius, quod actum aut omissum fuerit: tertio denique, spontaneam castigationem, quae doloris illius interni, seu displicentiae vitae prioris est effectus ac perfectio: Poenitentia autem dicitur praecipue ex hoc effectu punitionis aut ultionis voluntariae peccatorum in nobis, a veteri et antiquato verbo, poenio, quod idem est ac punio; unde poenitet dicitur quasi poenam tenet.

DICES 1: Ex Tertulliano, lib. 2. Contra Marcionem. cap. 24. ubi inquirens, quid significet Poenitentiae nomen, respondet: Nihil aliud intelligitur, quam simplex conversio sententiae prioris, quae etiam sine reprehensione eius possit admitti, etiam in homine nedum in Deo, cuius omnis sententia caret culpa: igitur Poenitentia ex se non importat dolorem et poenam. — Distinguo consequens: si Poenitentiae vocabulum accipiatur generatim, et quatenus a Scriptura sacra tam Deo, quam homini tribuitur, concedo: si prout homini peculiaris est, et inservit obtinendae peccatorum remissioni, nego. Porro Tertullianus ibidem agit de Poenitentia, quatenus Deo tribuitur, qui pluries in Scriptura dicitur poenitere; paulo enim ante dixerat, superest enim iam agnoscere quid sit poenitentia Dei: at longe diversa est illa divina Poenitentia ab humana: seu (inquit Tertullianus ibidem) haec definitio in omnibus aliam formam divinae Poenitentiae statuit: quae neque ex improvidentia, neque ex levitate, neque ex ulla boni, vel mali operis damnatione reputetur, sicut humana. Quibus verbis distinguit divinam Poenitentiam ab humana, quod haec primo in animi levitate seu mobilitate fundetur: secundo, quod includat operis omissi seu admissi damnationem: tertio, quod significet dolorem et vindictam de re commissa, necnon et exhibendam Deo satisfactionem.

INSTABIS: Tertullianus ibidem, ait, Poenitentiae nomen significare dumtaxat animi demutationem: nam et in Graeco sono, inquit, Poenitentiae nomen non ex delicti confessione, sed ex animi demutatione compositum est: igitur, etc. — RESPONDEO, id quidem verum esse, si sola attendatur nominis Etymologia, seu derivatio Graeca; nam poenitio dicitur a μετὰ, quod significat, trans. seu post. et νοῦς quod idem est ac mens, et cogitatio, ita quod μετάνοια, idem sit ac posterior sententia, vel secunda cogitatio, sententiae mutatio. Secus vero est si attendatur secundum illius vocabuli usum frequentatum tum in Scriptura, cum apud sacros Auctores; et ut vocabulum istud hominis Poenitentiam significat; ut sic enim nedum importat simplicem sententiae mutationem, sed etiam animi dolorem. Quamquam etiam in Scriptura sacra interdum Poenitentia solum significet animi mutationem: hinc efficaces gratiae, quibus Deus electos ad vitam aeternam certo perducit, dicuntur Rom. 11. Donum Dei sine Poenitentia, quia Deus ex quo destinavit eas alicubi, consilium non mutat.

DICES 2: Lactantius, lib. 2. Instit. cap. 24. dicit μετανοεῖν Latine optime reddi per resipiscentiam: igitur Poenitentia nihil aliud significat quam mentis mutationem et revocationem. — NEGO consequentiam: Lactantius enim ibidem ait: Resipiscit, ac mentem suam quasi ab insania revocat, quem errati piget, castigatque seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad rectius vivendum: tum illud ipsum curat, ne rursus in eosdem laqueos inducatur: igitur ex Lactantio Poenitentia non modo significat agnitionem errati, vitaeque prioris emendationem, sed etiam animi dolorem, dementiae seu peccati castigationem et ultionem, cum ipso vitae in melius componendae proposito.

DICES 3: Verbum poenitet apud optimos Auctores interdum idem significat ac taedet, pudet, piget, etc. Sic Cicero, lib. De Senectute: Si ad centesimum vixisset annum, senectutis eum suae poeniteret. Et in somnio Scipionis: Ipsa terra, inquit, ipsa parva mihi visa est imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, poeniteret. Et Plinius, lib. 1. cap. 17. loquens de Essenis apud Iudaeos religiosis: Gens aeterna, inquit, in qua nemo nascetur tam fecunda illis aliorum vitae poenitentia est: igitur vocabulum istud non semper significat dolorem peccati punitivum. — NEGO consequentiam: haec enim omnia dicuntur per metaphoram, quod videlicet in iis, quae nobis taedio, pudori, contemptui sunt, poena quaedam, molestia, ac displicentia videatur inesse; unde quidquid taedet, pudet, et piget, etiam dolere aliquatenus censetur.

Conclusio secunda. — POENITENTIA SECUNDUM SUAM QUADRUPLICEM ACCEPTIONEM ET DESCRIPTIONEM POTEST ESSE ACTUS VIRTUTIS. Ita Subtilis Doctor, dist. 14. qu. 2. et

Probat primam partem n. 2. ubi ait: « Prima Poenitentiae acceptio est quod sit vindicta peccati commissi ab eo, qui illud commisit: sed haec vindicta potest esse actus virtutis, et conformis rectae rationi: quia, inquit, secundum rectam rationem quilibet Legislator vindicat transgressionem legis: unde et Philosophus in fine libri 10. Ethicorum, post doctrinam de vitiis et virtutibus, statim introduxit legem positivam tamquam ultricem vitiorum, et praemiatricem virtutum: sed si Legislator recta ratione vindicat, minister recta ratione exequitur; quia universaliter rectitudo in actu subministrationis est ex conformitate eius ad agens, cui subministrat: ergo secundum rectam rationem potest aliquis ut minister Legislatoris vindicare peccatum commissum contra legem: et hoc in illum, in quem est sibi commissum vindicare, quia alias non est subministrans: sed unicuique commissum est esse Ministrum Dei ferentis legem suam ad vindicandum in seipsum pro peccatis, quae commisit. Poenitere autem primo modo dicit sic vindicare in seipsum; tenere enim, quando non additur dativus exprimens cui teneatur, significat quod sibi ipsi tenenti teneatur, ut patet ex communi sermone. Ideo Deus licet puniat peccatorem, non dicitur poenitere; quia non sibi, sed alteri poenam infligit: sed sibi ipsi infligens dicitur poenitere, idest, poenam applicando tenere ». Haec Doctor. Nem autem videatur asserere vindictam peccati semper procedere ab habitu virtutis, statim subdit: « Non dico, quod poenitere primo modo semper sit actus virtutis, idest, elicitus a virtute: sed dicitur actus virtutis, quia natus est elici a virtute vel generare virtutem, quia conformis est rectae rationi, et in hoc est bonitas moralis, quod sit a virtute generata, vel virtutem generans ». Quae utique omnia cum evidentia sint ex terminis, in eis elucidandis non est quod diutius immoremur.

Idem probat de ceteris tribus Poenitentiae acceptionibus, n. 21. et 12. « De secunda, inquit. significatione huius vocabuli poenitere, scilicet de eo, quod est detestari peccatum commissum, vel displicentiam habere de commisso, dico quod iste potest esse actus virtutis. Probatur ut prius, quia potest esse actus electivus concors rationi rectae. Ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. — Et ex hoc patet secunda conclusio, scilicet cuius virtutis potest etiam esse actus; quia nullius specialis, sed cuiuscumque appetitivae: quaecumque enim virtus inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus appetitiva, quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitiva. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentiae virtute primo modo, ut est species iustitiae; quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea. — De tertio, quod est gratanter acceptare poenam inflictam pro peccato commisso, dico quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva, quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum; per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui infuit. — De quarto, scilicet patienter ferre poenam inflictam, patet quod potest esse actus virtutis, et specialis virtutis, quia patientiae ». Ita Doctor. Quibus omnibus aperte fatetur Poenitentiam secundum quadruplicem illius acceptionem in secundo Notabili superius expressam, sortiri posse rationem et appellationem virtutis actualis, vel quatenus a virtute imperatur aut elicitur, vel prout ad eam ordinatur et dirigitur. Verum sola primaria illius acceptio ad virtutem Poenitentiae praecise spectat; nam tres alii actus, qui interdum inveniuntur in perfecta ac suis omnibus numeris absoluta Poenitentia, elici possunt ab aliis virtutibus, ut apparebit ex dicendis in tertia Conclusione. — Quod autem Poenitentia generatim accepta, prout nempe tendit ad detestationem et destructionem peccati, quatenus est offensivum Dei, sit virtus, probatur primo: non datur divinum praeceptum, nisi de actu studioso et laudabili: sed divinum praeceptum est de Poenitentia agenda. Matth. 4. ubi Christus caepit praedicare, et dicere: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum. Et Marci 1. Poenitemini, et credite Evangelio. Igitur Poenitentia est virtus. Insuper, nullus actus est laudabilis et meritorius, nisi sit actus virtutis: sed poenitere est laudabile et meritorium: igitur, etc. Denique, ex Aristotele 2. Ethic., cap. 6. Virtus est habitus, qui facit bonum habentem, et eius opus reddit bonum: sed Poenitentia bonum facit habentem; imo saepe illum meliorem et sanctiorem reddit, quam erat ante lapsum: nam, inquit S. Paulus ad Rom. 5. Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia. Unde Petrus Damianus, Serm. 56. Consuevit Deus honorare poenitentes magis, quam innocentes: nam, ut ait S. Gregorius, lib. 11. Moral., cap. 19. Discretus quisque ex eo quod mala se egisse intelligit, ad discretionis regulam reducitur; et inde altius ad iustitiam proficit: unde ad tempus a iustitia cecidisse videbatur. Quod utique praeclare confirmat S. Ambrosius, in Sermone De Cathedra S. Petri, ubi inter cetera, ait: Fidelior profecto factus est Petrus, postquam fidem se perdidisse deflevit: atque ideo maiorem gratiam reperit, quam amisit. Cui praeclare concinit S. Maximus, Homil. 4. Petrus, inquit, tentationibus suis proficit, defectibus suis gaudet, periculis suis crescit: tamquam bonus enim Pastor Petrus gregem accepit, ut qui sibi ante infirmus fuerat, fieret omnibus firmamentum. Constat igitur, Poenitentiam esse summe laudabilem, et poenitentem reddere bonum habentem: ac proinde virtutis dignitatem et rationem obtinere.

DICES 1: Virtus est dispositio perfecti ad optimum: sed Poenitentiae actus hanc rationem non obtinet; siquidem primarius actus poenitendi est tantum velleitas, seu conditionata voluntas, qua peccator vellet, si fieri posset, se non commississe peccatum; quod utique non potest velle absolute, utpote cum sit impossibile: igitur, etc. — NEGO minorem: licet enim poenitere sit mera velleitas, quatenus tendit in peccatum praeteritum et factum, si tamen spectetur peccatum ut actu permanens in conversione ad creaturas, et aversione a Deo, et prout est animae macula ex offensa Dei, sic est absolutus aliquis actus, quo voluntas avertens se a creatura, quam nimio et inordinato amore dilexerat, ad Deum sese recipit, ut pro viribus ei ablatum honorem restituat, et quantum se glorificavit in deliciis, tantum subeat tormentum et luctum: qua ratione poenitens non habet simplicem velleitatem, sed voluntatem absolutam.

URGERIS EX ARISTOTELE, Ethic., 1. Nihil est stultum aut stolidum eorum quae sunt secundum virtutem: at velle peccatum non fuisse, sive voluntate absoluta, sive conditionata, est aliquid stultum et stolidum et ineptum; quippe cum praeteritum non esse praeteritum sit omnino impossibile: igitur, etc. — DISTINGUO minorem: velle ut id quod praeteritum est non fuerit, est aliquid ineptum, transeat: velle reprobare malum admissum, et optare ut non fuisset, est ineptum, nego. Poenitentia autem non tendit in praeteritum, quasi poenitens existimet fieri posse, ut actus commissus de facto commissus non fuerit: sed ipsum reprobat ut male factum; nam est dolor Poenitentis, seu displicentia, ac reprobatio facti praeteriti cum intentione removendi sequelam ipsius, idest offensam Dei, et reatum poenae. Quod utique ineptum non est, sed prudentissimum.

DICES 2: Omnis virtus propter se, seu propter finem sibi proprium est expetenda: atqui Poenitentia non expetitur propter se, sed propter malum culpae eluendum: igitur non est censenda virtus. — NEGO minorem: Poenitentia enim expetitur propter se, hoc est propter finem sibi proprium, qui est delere malum culpae, et Deo offenso satisfacere: non autem expetitur propter: aliquem alium finem a fine sibi proprio distinctum.

URGEBIS: Id quod tendit in malum, quatenus malum est, non potest expeti propter se, seu propter bonitatem et perfectionem propriam: sed Poenitentia tendit in peccatum, quod est per se malum: igitur, etc. — DISTINGUO maiorem: quod tendit in malum motu prosecutionis, concedo: motu aversionis, et fugae, nego. Et sic distincta minore, neganda est consequentia: medicina enim tendit in morbum, et tamen est expetibilis, et quidem ante morbum conditionate, post morbum vero absolute; quia medicina tendit in morbum, non ut faciat aut conservet, sed ut destruat. Ita etiam a simili Poenitentia tendit in peccatum, non ut admittat, sed ut avertat. Unde poenitens vult quidem peccatum, non utique faciendum, sed destruendum.

DICES 3: Omnis virtus debet habere bonum pro obiecto: sed Poenitentia non habet bonum pro obiecto, quia versatur circa peccatum; igitur non est dicenda virtus. — NEGAT maiorem Doctor Seraph., dist. 11. art. 1. qu. 1. ad 3. contrarium enim, inquit, apparet in temperantia, misericordia, et fortitudine, quae versantur circa id quod malum est. Aliter distinguo maiorem: virtus debet habere obiectum bonum, prosecutiva, concedo: aversativa, nego. Nam prosequi malum, et fugere bonum, equidem malum est: at vero prosequi bonum, et aversari malum, est rectum et bonum. Hac ratione potestas punitiva bona est, licet tendat in malum puniendum; non est enim potestas nisi a Deo, inquit S. Paulus ad Rom. 13. Unde subdit: Si malum feceris, time; non enim sine causa gladium portat: Dei enim minister est, vindex in iram Dei, qui malum agit. Cum ergo virtus Poenitentiae sit aversiva ac destructiva mali, hac ratione virtutis dignitatem sortitur. Adde quod Poenitentia duplicem habet actum, inquit Seraphicus Doctor, scilicet refugere ac detestari malum, et peccatorem emendare, ac in meliorem sortem ac vitam reformare; quod per se bonum est; et sic ratione huius actus Poenitentia tendit in bonum.

DICES 4: Omnis virtutis actus delectationem quamdam infert: at Poenitentia non ingerit delectationem, sed dolorem: igitur non est virtus. — DISTINGUO maiorem: virtus delectationem infert ratione sui actus, concedo: ratione sui obiecti, nego. Fortitudo enim ratione peculiaris obiecti; puta periculorum in bello sustinendorum, aut aggrediendorum, molestiam infert; siquidem illud obiectum tristativum est ac dolorificum; nihilominus actus illius per se virum fortem delectat; enimvero prompta animi alacritate pericula aggreditur. Ita a simili, tametsi poenitere triste ac molestum habeat obiectum ratione sui; tamen delectat ob alacritatem et promptitudinem, qua voluntas ex agendi frequentatione suos actus exercet, et voluntarie sese ad peccati detestationem determinat. — Quod, ut percipiatur evidentius, observandum est cum Doctore, loco supra laudato n. 4. quod ad perfectam Poenitentiam quinque concurrunt actus per ordinem: quos sic praeclare expendit noster Pitigianus ad dist. 14. qu. 2. art. 2. Primum, est velle imperativum, imperans atque coniungens causas tristitiae ad invicem: secundum sunt ipsae causae tristitiam causantes: tertium, est ipsa tristitia: quartum, est complacentia, et velle, seu acceptatio illius tristitiae: quintum ex illo velle sequitur gaudium de illa tristitia, iuxta dictum S. Aug. Peccator de peccato doleat, et de dolore gaudeat. V. gr. Petrus peccavit peccato fornicationis; in poenitendo hunc ordinem habet, primo habet velle imperativum, quo imperat causas tristitiae, quae sunt duae, nempe fornicationis apprehensio, et nolle, seu odio habere fornicationem illam. Tum dico quod velle illud imperativum, quo voluntas imperat intellectui, ut consideret, et apprehendat illam fornicationem, et sibimetipsi, ut illam detestetur, est primum; secundum est apprehensio illius fornicationis, et nolitionis, seu odium illius: tertium est tristitia, quae ex apprehensione fornicationis, et eiusdem nolitione causatur: quartum est unum velle, quo voluntas vult tristitiam illam habere. Quintum, ad illud velle, quo vult habere tristitiam, sequitur gaudium, et tunc verificatur dictum S. Augustini: Peccator de peccato doleat, etc. Porro inter ista quinque Doctor ponit huiusmodi ordinem, seu distinctionem: quia primum se habet ut causa principalis tristitiae, sed remota: secundum se habet ut causa proxima, et immediata tristitiae: tertium se habet ut effectus: quartum se habet tamquam effectus sequens ex illo actu. Primum itaque distinguitur a secundo, sicut causa principalis et remota a causa secundaria et propinqua; secundum distinguitur a tertio velut causa ab effectu, seu actio a passione: tertium a quarto, sicut obiectum ab actione, quae transit super ipsum: et primum a quinto, sicut obiectum a passione appetitiva illius obiecti.

Conclusio tertia. — POENITENTIA EST VIRTUS SPECIALIS, NON AUTEM GENERALIS. Haec est Doctoris loco supra laudato n. 1. ubi ait: Poenitere est actus specialis virtutis. Probatur. quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas. Obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile: circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum. Quasi diceret: virtus illa specialis est, cuius obiectum formale non est commune aliis virtutibus: sed obiectum Poenitentiae, nempe peccatum vindicabile, non convenit aliis virtutibus, nulla siquidem alia virtus tendit in peccatum, ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmatur: Ubi specialis est difficultas tendendi in obiectum, quae non reperitur in aliis virtutibus, ibi debet esse virtus specialis: at in offensa Dei ut vindicabili et expiabili per satisfactionem, et in iniuriarum compensationem, specialis est difficultas, quae non reperitur in obiectis aliarum virtutum, in eo scilicet quod qui peccavit, doleat de offensa, et qui peccati voluntatem expertus est, pro eo velit satisfacere, ac poenam subire: igitur Poenitentia est virtus specialis.

Confirmat iterum Doctor ex circumstantiis: virtus enim illa specialis est, quae aliter tendit in suum obiectum, quam quaecumque alia virtus: sed Poenitentia aliter tendit circa peccatum, quam ceterae virtutes: siquidem nulla alia virtus praeter Poenitentiam versatur circa peccatum ut vindicabile et expiabile per debitam satisfactionem: igitur, etc.

DICES 1: Illa virtus non est specialis. quae se extendit ad obiecta omnium aliarum virtutum: sed Poenitentia versatur circa obiecta aliarum virtutum: igitur non est virtus specialis, sed generalis. Maior constat. Minor vero probatur: Poenitentia respicit omne peccatum; siquidem illius vindictam et destructionem auspicatur: sed peccatum secundum totam suam latitudinem involvitur in obiectis aliarum virtutum; siquidem virtus omnis media stat inter duo extrema vitiosa, quorum fugam et destructionem intendit: ergo Poenitentia non est specialis virtus. — DISTINGUO maiorem: si se extendat ad obiecta aliarum virtutum, sub eodem motivo, quo ab aliis virtutibus respicitur, concedo: sub motivo distincto, sub quo a nulla alia virtute attingitur, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: nam, inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 1. qu. 2. in corpore: « Etsi Poenitentia respiciat malum in communi, tamen respicit sub propria ratione, et habet specialem actum, qui indiget virtute, non tantum praecipiente, sed eliciente; ita ut sicut ira per zelum, quae detestatur omne peccatum in proximo, est specialis virtus, quia respicit illud sub ratione digni poena, et obedientia est specialis virtus, quia respicit exequendum sub ratione mandati: sic etiam Poenitentia specialis est virtus, quia respicit peccatum sub ratione mali proprii a se contra Deum perpetrati, prout homo ex hoc dignus est puniri ». Unde respondens ad tertium, dicit: « ad illud, quod obiicitur de obiecto, dicendum, quod etsi non contrahatur ad speciale peccatum, tamen illud considerat sub speciali et propria ratione, hoc est in quantum a se perpetratum, et Dei offensivum, cui vult reconciliari, et emendam facere, et ideo est virtus specialis, quia virtus ponitur specialis, vel generalis, non ratione obiecti, quod est materiale, sed secundum quod habet rationem motivi ».

DICES 2: Quod contrariatur omnibus peccatis non est virtus specialis; sicut enim virtus habet determinatum bonum, a quo specificatur, ita etiam habet determinatum malum, cui opponitur: at Poenitentia contrariatur omnibus peccatis, quod enim aliquid expellit a subiecto, nec est cum illo compatibile, ei contrarium est; Poenitentia autem omnia peccata expellere nititur ab anima: igitur non est virtus specialis. — RESPONDEO primo, negari posse maiorem universaliter acceptam: siquidem caritas contrariatur cuilibet peccato mortali, nec minus propterea est virtus specialis. Respondeo secundo distinguendo maiorem: quod contrariatur, et aliud expellit formaliter, concedo: effective, nego. Ad minorem dico, omnem quidem virtutem expellere vitium sibi oppositum formaliter, sicut frigus calorem, et albedo nigredinem: quia habitus vitiosus et studiosus circa idem obiectum formaliter opponuntur; Poenitentia vero expellit omnia peccata solum effective, quatenus videlicet operatur ad destructionem peccati, prout remitti potest ex divina gratia sibi suffragante. Unde non sequitur, eam non esse specialem virtutem.

URGEBIS: Omnis virtus non solum formaliter, sed etiam effective tendit in destructionem vitii et peccati sibi oppositi: igitur ad id non est necessaria specialis virtus Poenitentiae. — DISTINGUO antecedens: tendit in destructionem vitii sibi oppositi secundum rationem, sub qua specialiter ei opponitur, ut fides v. g. tendit in destructionem infidelitatis, quatenus infidelitas est, concedo: tendit in illius destructionem. quatenus non habet specialem virtutem oppositam cum ipsa virtute, videlicet quatenus est offensa Dei vindicanda, et resarcienda per debitam satisfactionem, nego. Igitur ut peccatum destruat secundum rationem offensae Dei, necessaria est aliqua specialis virtus, nempe Poenitentia.

INSTABIS: Potiori iure non desideratur specialis virtus, quae tendat in destructionem mali, quatenus est offensivum Dei, quam ut tendat in prosecutionem boni, quatenus est honorificum Deo: sed ad hoc non est necessaria specialis virtus; siquidem omnis virtus refertur ad Dei honorem et gloriam, alioquin irrita esset et vana: igitur, etc. — NEGO minorem: siquidem virtus Religionis ad id specialiter ordinatur, ut tendat in bonum, quatenus est honorificum Deo, idque habet pro obiecto peculiari ac fine speciali; etsi enim ceterae virtutes ad eum referri debeant, ut verae sint, non tamen referuntur ad ipsum, tamquam ad finem proximum et obiectum immediatum: igitur a simili necessaria est aliqua specialis virtus, quae tendat in peccatum vindicandum, quatenus est offensa Dei.

Conclusio quarta. — POENITENTIA EST TANTUM SPECIALIS VIRTUS SECUNDUM PRIMARIAM SUI ACCEPTIONEM, NON VERO SECUNDUM TRES ALIAS. Haec est pariter Doctoris ibid. n. 11. ubi concedit quidem, quod detestatio peccati possit esse actus virtutis, Quia, inquit, potest esse actus electivus concors rationi rectae: ratio enim recta sicut dictat complacendum esse in bono honesto, ita dictat displicendum esse in malo inhonesto. Negat tamen ibid. quod illa detestatio sit actus specialis virtutis ab aliis distinctae, quia potest esse actus cuiuscumque virtutis appetitivae: « Quaecumque enim virtus, inquit, inclinat ad complacendum in bono honesto, inclinat etiam ad detestandum, et ad displicendum de malo inhonesto opposito: utpote castitas de aliquo inordinato contra castitatem inclinat ad displicentiam, et humilitas de actu inordinato superbiae, et sic de ceteris. Quaelibet tamen inclinans ad talem displicentiam est virtus operativa: quia nihil est principium odiendi, sicut nec amandi, nisi virtus appetitur. Ex hoc patet, quod male ponitur detestatio peccati actus Poenitentiae virtutis, loquendo de Poenitentia virtute primo modo, ut est species iustitiae, quia iste actus est multum generalior, quam possit esse ille, qui est proprius actus Poenitentiae iustitiae elicitus ab ea ». Quibus Doctor, non negat equidem detestationem cuiuscumque peccati posse esse actum imperatum a virtute Poenitentiae, sed tantum vult quod non sit actus ab ea elicitus. — Idem n. 12. docet de tertia acceptione Poenitentiae, nempe quatenus est voluntaria acceptatio poenae inflictae pro peccato commisso: « Dico, inquit, quod etiam iste actus potest esse virtutis, quia concors rectae rationi. Et secundo, quod potest esse multarum virtutum, quarum tamen quaelibet sit appetitiva; quia quidquid potest esse principium acceptandi aliquod obiectum, potest esse principium acceptandi aliud in ordine ad ipsum: per diversas autem virtutes potest acceptari aliud et aliud obiectum, in ordine ad quod possit poena inflicta pro peccato acceptari. Nam si ex caritate amatur Deus, ex caritate potest acceptari poena, in quantum reductiva est ad Dei amicitiam. Si autem ex virtute spei desideratur Deus ut bonum mihi, ex virtute spei acceptatur poena ut ordinans ad istud praemium attingibile. Si ex virtute timoris cavetur amissio vitae aeternae, ex ipsa potest acceptari poena, ut excludens illam amissionem. Si ex amicitia honesta ad seipsum, diligit quis sibi munditiam et innocentiam, ex illa potest acceptare poenam, quae solvit reatum, qui influit ». — (Quantum autem ad quartum actum ibidem docet Doctor, illum non esse specialem actum Poenitentiae virtutis. sed patientiae; siquidem patientia est constanter ferre poenam inflictam, et adversa quaeque patienter tolerare. — Ex iis itaque sequitur, Poenitentiam habere rationem specialis virtutis, quatenus inclinat ad vindicandum peccatum, non autem prout est peccati detestatio, seu nolle peccasse, ut volunt Thomistae: quippe illa peccati detestatio elici potest a quacumque virtute, cui peccatum in genere aut specie repugnat, eiusdem enim virtutis est prosequi bonum, et fugere a malo, seu illud detestari, et in eo displicere: sed cuius est displicere de aliquo, eiusdem est de eodem dolere, quatenus praesens est et applicatur, ac proinde cuiuscumque virtutis est detestari peccatum, et vitium sibi oppositum.

REPONUNT THOMISTAE, id equidem esse verum si illa detestatio fiat quatenus peccatum opponitur rectae rationis dictamini, et honestati speciali, quae per quamlibet virtutem intenditur: secus vero si peccatum delendum ac detestandum consideraretur quatenus est offensa Dei, ut sic enim, inquiunt, est specialis actus virtutis Poenitentiae, qui alteri virtuti non convenit. — Contra, non solius est Poenitentiae dolere de peccato, quatenus est offensa Dei, et illud execrari, sed etiam caritatis: quia eiusdem est virtutis prosequi bonum, et illud aversari et execrari quod ei opponitur; at omne peccatum sub ratione offensae opponitur Deo, qui est obiectum caritatis: igitur sub hac ratione illud execrari debet caritas. Probatur minor: eatenus dolet caritas de peccato, quatenus est contrarium suo obiecto, seu ultimo fini, et Deo in quem tendit: sed peccatum est praecise contrarium Deo in ratione offensae: eatenus enim est offensa, quatenus tollit amicitiam Dei cum homine, et avertit ab ultimo fine, et convertit ad creaturam: sed haec duo maxime opponuntur caritati, quae tendit in Deum sub motivo amicitiae et conversionis: igitur caritas non aliter execratur peccatum, quam quia est offensa Dei: ac subinde haec detestatio dumtaxat eatenus spectat ad virtutem Poenitentiae, quatenus ab ipsa saltem remote imperatur; ac proinde ad eum actum praesupponi debet actus imperans, qui sit proprius Poenitentiae.

DICES 1: SS. Patres et Concilia plerumque non aliter Poenitentiam exprimunt, quam per dolorem et detestationem de peccatis, asseruntque hanc detestationem esse ultimam et perfectam dispositionem ad iustificationem, tam in Sacramento, quam extra Sacramentum. Sic enim Concilium Trid., Sess. 14. cap. 6. Contritionem definit per dolorem ac detestationem; Contritio, inquit, dolor animi, ac detestatio est de peccato commisso. Unde Sess. 6. cap. 6. assignans modum praeparationis ad iustificationem, non meminit vindictae peccati, sed solius detestationis; Moventur, inquit, adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. hoc est, per Poenitentiam, quam ante Baptismum agi oportet: igitur, etc. — Respondeo, Patres et Concilia sic loqui, quod dolor et detestatio de peccato includatur tamquam effectus primarius in voluntate vindicandi, quae si sit efficax ad remissionem peccatorum, debet infligere poenam, ac subinde imperare dolorem; cum enim poenitere secundum nominis etymologiam, idem sit ac poenam tenere, cumque teneatur poena dum elicitur dolor, et formatur detestatio, idcirco tunc Poenitentia censetur dumtaxat completa, cum habet suum terminum, seu effectum, et obtinet rationem iustitiae, quae per vindicationem restituit ius suum Deo: sub qua utique ratione SS. Patres et Concilia considerant Poenitentiam, dum illam dolorem animi ac detestationem de peccato commisso appellant.

Ad posteriorem auctoritatem Concilii Trid. dico ipsum agere de peccati detestatione, quae oriatur non ex motivo poenitentiae, sed caritatis, ut patet ex verbis antecedentibus; ait enim, Illumque videt, (Deum) tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod, et detestationem. Quibus verbis significat, motivum et causam illius odii ac detestationis esse dilectionem Dei, ac subinde non esse actum elicitum a virtute Poenitentiae, sed imperatum.

DICES 2: Velle vindicare peccatum, et illud detestari, est unus et idem actus; qui enim detestatur peccatum, quantum in se est, vult illud abesse, ac subinde vult vindicare: igitur si actus vindictae sit actus virtutis poenitentiae, itidem erit actus detestationis. — Nego antecedens: nam actus vindictae est actus prosecutionis, quia est volitio poenae infligendae in ultionem peccati: actus vero detestationis est actus fugae, quia est nolitio peccati; igitur sicut amor alicuius honestatis, et odium turpitudinis oppositae, non sunt a parte rei unus et idem actus, sed plures saltem formaliter distincti, quamvis forte ab eadem virtute eliciantur, pari ratione velle vindicare et detestari peccatum non sunt unus et idem actus, maxime quando procedere possunt a diversa virtute, quemadmodum contingit in praesenti; detestatio enim peccati provenire potest ex motivo tantum caritatis. spei, vel alterius virtutis ipsi peccato oppositae, qua ratione non potest esse actus vindictae, quia hic postulat motivum iustitiae.

URGENTIS: Saltem detestatio peccati virtualiter continet voluntatem vindicationis peccati, ac proinde saltem virtualiter sunt unus et idem actus. — Respondeo, hic sermonem esse de actu formaliter spectato, prout a speciali virtute procedit, ac subinde instantiam non esse ad propositum. Deinde, si detestatio peccati solum virtualiter includat voluntatem vindicationis, consequens est, quod illi duo actus sint formaliter distincti, quemadmodum omnis actus formaliter distinguitur a causa, in qua virtualiter continetur.

Ex his igitur sequitur, Poenitentiam non esse virtutem generalem, neque per modum praedicationis, quasi esset quaedam conditio generalis, ac praedicatum transcendens ad omnes virtutes, ut volunt Altisiodorensis, Maior, et quidam alii Theologi; neque per aggregationem omnium virtutum, ut innuere videtur Alensis noster, qui fatetur quidem Poenitentiam esse virtutem specialem, quatenus est actus punitionis ipsius poenitentis, in compensationem delicti; existimat autem eam esse generalem in ordine ad actum odii et detestationis peccatorum omnium, cum enim ad actum odii omnium peccatorum singulae concurrant, saltem illud imperando, ex amore enim obiecti alicuius virtutis nascitur odium obiecti ipsi contrarii, quod est peccatum; unde existimat Alensis Poenitentiam dici posse virtutem generalem per concomitantiam, et aggregationem omnium virtutum. Verum contrarium apparet non solum ex his quae diximus, sed etiam ex hac ratione: quia si virtus Poenitentiae esset generalis ex concomitantia et aggregatione aliarum virtutum, sequeretur poenitentem non posse unico actu elicito a virtute Poenitentiae detestari omnia peccata; cum enim unaquaeque virtus habeat obiectum suum limitatum et distinctum, nec possit in obiectum alterius virtutis tendere, consequens esset, quod ad detestanda peccata contra omnes virtutes requireretur actus omnium virtutum: atque ita peccator non posset iustificari per Poenitentiam unico instanti, qui non posset iustificari, nisi detestet omnia peccata; non posset autem omnia peccata detestari nisi exercendo actus omnium virtutum, quos in instanti exercere nequit; hoc autem absurdum est: igitur et illud unde sequitur.

Tria maxime hac in Quaestione occurrunt determinanda: primum, utrum Poenitentia sit virtus acquisita vel infusa, theologica aut moralis; secundum, ex hypothesi quod sit moralis, ad quam ex quatuor capitalibus reducatur; tertium, dato quod reducenda sit ad aliquam ex speciebus iustitiae, utrum comprehendatur sub iustitia commutativa, vel distributiva: quae ut facilius et evidentius innotescant.

NOTANDUM 1. Virtutes generatim per ordinem ad Deum, esse in triplici differentia: Aliae enim habent Deum pro obiecto et fine proximo: ita quod de ratione earum virtutum sit referre actus suos in Deum; cuiusmodi sunt virtutes theologicae, quarum obiectum est ipsemet Deus vel credendus, vel sperandus, vel diligendus. Alia nec pro obiecto, nec pro fine proximo Deum habent, ut fortitudo, cuius obiectum est mors aut quid simile, finis vero proximus saltem intrinsecus non est Deus, sed aliquid aliud, puta cum quis sese morti obiicit pro Patria, ut hoste depulso pacifice vivatur; huius enim actus fortitudinis obiectum materiale est mors: formale vero aut finis intrinsecus est pax seu vita pacata et quieta: unde si talis actus refertur in Deum, haec relatio erit dumtaxat ad finem extrinsecum, fietque per virtutem non fortitudinis, sed caritatis, aut Religionis. Alia denique sunt, quae etsi non habeant Deum pro obiecto, habent tamen ipsum pro fine cui, seu proximum, ad quem videlicet omnes earum actus dirigantur, quales sunt Religio, et Poenitentia, quarum actus proxime ordinantur ad Deum: quae propterea virtutibus theologicis proximae sunt, et ab eis plerumque imperantur.

NOTANDUM 2. Ex Doctore, dist. 14. q. 3. n. 5. « virtutem non idcirco censeri moralem, ex eo quod sit nota, et eliciatur ex praevia cognitione dumtaxat naturali, non vero ex revelatione vel fide, quia, inquit, secundum Philosophum virtus Moralis dicitur ex hoc quod est more, vel ex consuetudine generabilis: quacumque autem notitia sive ex lumine naturali habita, sive ex fide, potest secundum illam appetitus inclinari, et ex frequenti actione generare in se habitum sic inclinantem, qui erit habitus electivus, quia appetitivus, et secundum rectam rationem, licet non naturalem, sed aliam rationem; et hoc modo paupertas, humilitas, castitas, et huiusmodi sunt virtutes morales, quia secundum perfectam et rectam rationem, licet non pure naturalem, ex more, idest, frequenter sic eligere, generantur ». Unde concludit: « supposita igitur ista regula nota ex Evangelio, Poenitentiam agite, Matth. 3. potest voluntas ex frequenti elicitione actus conformis isti regulae generare in se habitum inclinantem ad consimiles actus; et ille vere erit virtus, quia rectae rationi, imo rectissimae consonus; et tamen moralis, quia ex more et consuetudine generatus ». — Haec Doctor, quibus significat, quod etsi Poenitentia, ut sit Christiana virtus, debeat elici propter Deum offensum ex praesupposito divino praecepto per revelationem cognito, non minus propterea erit virtus moralis ex frequentatis actibus genita et comparata. Unde ad virtutem infusam et supernaturalem non sufficit, quod praesupponat cognitionem mutuatam ex revelatione, sed ultra requiritur, ut eius acquisitio humanas omnino vires excedat, nec nisi Deo donante ac infundente possit obtineri.

NOTANDUM 3. Omnes virtutes morales revocari ad quatuor ex capitalibus, quae idcirco vocantur Cardinales, quia ceterae in eis, sicut ianua in cardinibus volvuntur, suntque Iustitia, Fortitudo, Temperantia et Prudentia. Constat autem Poenitentiam non reduci ad Prudentiam. Fortitudinem, aut Temperantiam, quia illae dumtaxat occupantur circa moderandas ac regulandas Passiones appetitus sensitivi. Poenitentia vero versatur circa omnia peccata, tum spiritualia, cum corporalia. Unde sola superest libranda difficultas de reductione ipsius Poenitentiae ad Iustitiam, cuius cum ratio formalis consistat in obligatione et munere debiti reddendi secundum rectam rationem, ad varias virtutum species sese extendit: numerantur enim 22. virtutes tam immediatae, quam mediatae, de quibus iustitia tamquam de suis speciebus praedicatur; quae sunt Latria, Pietas, Dulia, Hyperdulia, Legalis Iustitia, Epicheia, Benevolentia, Affabilitas, Beneficentia, Veritas, Amicitia, Liberalitas, Poenitentia, Reverentia, Observantia, Misericordia, Vindicatio, Gratitudo, ac Iustitia punitiva, restitutiva, distributiva, et commutativa. Quarum omnium sufficientia et iusta enumeratio colligitur ex quadruplici capitali debito, quod habere potest homo, vel per ordinem ad causam, a qua pendet tamquam effectus; vel per ordinem ad propriam conditionem et naturam, vel quantum ad perfectionem secundam et superadditam, vel quantum ad actionem voluntariam. Quoniam autem hic potissimum sermo est de ordinatione hominis quoad obligationem, quae consurgit per actionem voluntariam, idcirco sciendum est quod actio illa voluntaria praesupponit factum, aut non. Si factum praesupponit, vel illud est sibi bonum, vel malum: si sibi bonum, obligatur ad recompensandum secundum possibilitatem, quod reddit per virtutem gratitudinis: si autem est malum, obligatur quis ex officio ad corrigendum, ad quod inclinat Iustitia punitiva, et specialiter obligatur qui malum gessit, si sit laesivum proximi, ad satisfaciendum, ad quod inclinat Iustitia restitutiva. Si vero actio voluntaria non praesupponit factum, sed sit de pari: tunc potest oriri duplex obligatio, scilicet vel ad aequalitatem secundum proportionem geometricam, et hanc exercet Iustitia distributiva, vel ad aequalitatem secundum proportionem arithmeticam, et hanc exercet Iustitia commutativa.

Conclusio prima. — POENITENTIA EST VIRTUS MORALIS, NON THEOLOGICA; ACQUISITA, NON INFUSA. Haec est Doctoris quoad utramque partem, quarum

Primam declarat dist. 14. q. 2. n. 9. ubi ait: « Ex hoc posset esse dubium de habitudine istius virtutis ad caritatem; ex quo enim Poenitentia per actum suum imperat actum caritatis, videtur esse superior caritate: sed oppositum est manifestum: quia obiectum per se caritatis est Deus sub ratione obiectiva nobilissima: proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum ». Unde concludit, quod « Poenitentia non tantum non est virtus theologica, sed nec virtus simpliciter nobilissima inter illas, quae sunt circa obiectum creatum; hinc n. 20. ait: ad ultimum dico, quod non est virtus theologica; imo circa obiectum, creatum ».

Probatur itaque haec veritas ratione Doctoris petita ex dist. 26. lib. 3. q. 1. n. 15. ubi ait: Tres conditiones ponuntur pertinere ad virtutem theologicam: prima, est respicere Deum pro obiecto: secunda, habere pro regula primam regulam humanorum actuum: non autem regulam acquisitam: tertia, immediate infundi a Deo, sicut a causa efficiente: sed nulla ex his regulis competit Poenitentiae. Non quidem prima: si quidem Poenitentia non tendit immediate circa Deum, sed in peccatum vindicandum et puniendum: est enim, ut statim dicemus, iustitia punitiva, seu vindicativa, quae pro obiecto formali habet correspondentiam poenae ad culpam; pro materiali vero ipsam poenam et culpam.

DICES: Poenitens in vindicando peccato intendit satisfacere Deo pro iniuria illata: igitur Poenitentia tendit in Deum tamquam in obiectum. — Nego consequentiam, non enim intendit satisfacere Deo, quasi ipsa satisfactio vel punitio sit finis proximus, et motivum ultimum, quod sibi proponat: sed tantum quia satisfacere Deo et punire peccatum bonum est, et ipsi satisfaciendi, ac proinde satisfaciens, et puniens seipsum, habet pro obiecto formali cui, non quidem Deum, quem illo actu non amat, sed voluntatem, qua desiderat satisfacere Deo, quae utique est aliquid creatum. Unde sicut obedientia licet velit obedire Deo, et Religio Deum colere, non sunt tamen propterea virtutes theologicae, eo quod proxime non versentur circa Deum, sed obedientia circa rem praeceptam: Religio vero circa cultum divinum, quae sunt entia creata; ita Poenitentia licet intendat satisfacere Deo, tamen hac ratione censeri non debet virtus theologica: quia non immediate versatur circa Deum, sed circa peccatum vindicandum.

URGENTIS: Poenitentia intendit placare Deum: sed illa placatio est quid increatum, est enim actus divinae voluntatis acceptantis obsequia nostra, et condonantis offensas: ergo, etc. — Distinguo minorem: illa placatio est quid increatum ex parte Dei, et in facto esse, concedo, quia solius Dei est condonare peccata: ex parte poenitentis, et in fieri, nego: poenitens enim non immediate versatur circa illam placentiam et remissionem, sed tantum circa opera apta ad placandum Deum, quae vult exhibere ad obtinendam illam peccatorum remissionem; quae utique exhibitio operum in se est bona et honesta, etiamsi inde nulla sequeretur peccatorum condonatio; unde actus primarius Poenitentiae est velle punire peccatum, ac exhibere opera satisfactoria, quibus Deus placari possit.

Secunda etiam conditio ad virtutem theologicam non reperitur in Poenitentia; siquidem non regulatur per primam regulam actuum humanorum, nempe vel Deum sub aliqua ratione essentiali, aut attributali, vel divinam voluntatem per revelationem cognitam, sed per dictamen rationis insinuantis poenam esse proportionandam peccato, et satisfactionem offensionis gravitati.

Multo minus habet tertiam conditionem, nempe quod infundatur a Deo tamquam a causa efficiente; nam, ut ait Doctor praefata dist. 14. q. 2. n. 20. Ex multis actibus vindicandi in se iuste reum, potest acquiri habitus, qui maneat cum peccato mortali, et posset acquiri ante deletionem peccati mortalis, nisi forte quia Deus iustificat, antequam possint haberi actus sufficientes ad generationem Poenitentiae. Quae utique sententia sic probatur: virtutes infusae solum admittuntur, ut inclinent suscipientem ad actus necessarios ad salutem: sic habitus fidei ad credendum, spei ad sperandum, et caritatis ad diligendum Deum, sicut oportet: sed habitus Poenitentiae si in se consideretur, non posset inclinare suscipientem ad actum poenitendi necessarium ad salutem: igitur esset frustraneus. Maior constat. Minor probatur: eatenus Poenitentiae actus dicitur necessarius ad salutem, quatenus disponit animam ad infusionem virtutum in instanti iustificationis: sed actus ille qui est causa dispositiva subiecti ad susceptionem habitus infusi produci non potest ab ipso habitu infuso: igitur, etc. Maiorem tradit Concilium Trid., Sess. 6. cap. 9. et 7. ubi Poenitentia recensetur inter dispositiones praerequisitas in adulto ad suscipiendam iustificationem. Et Sess. 14. cap. 4. de attritione, quae ex gehennae et poenarum metu concipitur, si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae, dicitur quod non faciat hominem hypocritam, et magis peccatorem, sed verum esse Dei donum, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi parat ad iustitiam. Minor vero probatur: omnis forma introducenda est posterior dispositione ad ipsam: igitur actus poenitentis necessarius ad salutem non potest elici ab habitu Poenitentiae infusae, ad quam est dispositio, maxime in sententia Thomistarum, qui admittunt virtutes morales per se infusas, quas asserunt non infundi, nisi in iustificatione.

DICES 1: Ad deletionem culpae non sufficit Poenitentia naturalis et acquisita: igitur ad id requiritur Poenitentia infusa. Probatur antecedens ex Concilio Trident. Sess. 3. Can. 3. Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit: igitur sicut credere, sperare, et diligere sunt actus supernaturales in substantia, ita etiam poenitere, ut sit legitima dispositio ad remissionem peccatorum, debet esse supernaturalis. — Distinguo antecedens: non sufficit Poenitentia naturalis tam in substantia, quam in modo, concedo: naturalis in substantia, et supernaturalis in modo, nego. Igitur actus Poenitentiae, qui est praeparatio ad iustificationem, est equidem supernaturalis in modo, quia nempe non elicitur, nisi beneficio gratiae, et auxilio Spiritus sancti qua ratione actus virtutum moralium, quatenus meritorii sunt, dicuntur supernaturales: non quidem in substantia, sed in modo, quia non possunt esse Deo grati et accepti in ordine ad salutem, sine beneficio gratiae. Nec aliud voluit Conc. ibi enim tantum definit contra Pelagianos et Semi-Pelagianos hominem non posse iustificari ex solis viribus naturae sine speciali Dei adiutorio; unde non ex eis colligitur Poenitentiae supernaturalitas in substantia, sed tantum in modo; quae utique necessaria est ad Poenitentiam fructuosam.

INSTABIS: Habitus acquisiti naturaliter inclinant ad producendos actus similes illis, a quibus sunt geniti: igitur si ex actibus Poenitentiae concurrentibus ad salutem generetur habitus naturalis, consequens erit, quod habitus ille inclinabit ad producendos actus sufficientes ad salutem, et subinde, quod ex solis naturae viribus poterimus poenitere, quod est pelagianum. — Distinguo antecedens: Inclinant ad producendos actus similes, quantum ad substantiam, concedo: quantum ad modum, nego. Quemadmodum enim servari potest praeceptum divinum, quantum ad substantiam actus, licet non observetur quantum ad finem Dei praecipientis: v. g. si quis ieiunet tempore Quadragesimae in statu peccati mortalis, implet quidem praeceptum quantum ad substantiam actus, non autem quantum ad finem Dei praecipientis et intendentis quod ille actus sit meritorius; ita habitus Poenitentiae acquisitis poterit equidem inclinare voluntatem ad actum poenitendi, quantum ad entitatem et substantiam actus, nempe nolle peccasse: non tamen inclinat quantum ad finem praecipientis, nempe Dei intendentis, quod ille actus poenitendi sit ultima dispositio ad gratiam.

Conclusio secunda. — POENITENTIA REVOCATUR AD IUSTITIAM. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 5. ubi probat, quod velle punire peccatum non sit actus amicitiae instaurandae hominis cum Deo, quia non est actus virtutis appetitivae ordinantis ad seipsum, sed ad alterum. « Sequitur, inquit, alia conclusio, quod poenitere non est appetitivae virtutis ordinantis ad seipsum, cuiusmodi sunt temperantia, et fortitudo: ergo virtutis ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia. Hoc argumentum tenet, supponendo illam famosam virtutum appetitivarum distinctionem, quod ad duo genera omnino reducantur. Antecedens probatur, quia actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rationem rectam exercere in alterum, sicut in seipsum. Si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi in quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit quod iste, cui committitur ut ministro Iudicis, sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natura est iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum ». Quibus verbis Doctor declarat, quod iste actus, qui est vindicare peccatum, potest aliquis elicere circa alium, sicut circa seipsum, et quod dum aliquis vindicat peccatum suum, tunc se habet circa se, ac si ageret circa alterum; ac subinde actus ille non spectat ad virtutem ordinantem ad se, sed ad alterum. Si autem obiicias, quod velle vindicare peccatum non sit actus circa alterum, sed eiusdem hominis erga seipsum; respondet ibidem Doctor, non obstare, quod ille in actu suo, inquit, ordinetur ad seipsum; quia non ad se, nisi ut ad alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice, hoc est, dum aliquis punit seipsum propter peccatum, agit ut minister Dei; unde quamvis sit simul reus et iudex, tamen ut castiget seipsum, quasi virtualiter distinguitur a se, ut reus est.

DICES 1: Poenitentia reducitur ad caritatem: igitur non refertur ad iustitiam. Probatur antecedens: ad eam virtutem reducitur Poenitentia. a qua elicitur proprius Poenitentiae actus, qui est contritio: sed hic elicitur a caritate; dolor enim de peccatis propter Deum summe dilectum est actus contritionis; nam eiusdem virtutis est gaudere de bonis amici, et de malis illius dolere et tristari: igitur actus contritionis a caritate procedit. — NEGO antecedens: et ad eius probationem dico, contritionem spectari posse dupliciter: nempe quatenus est dolor de peccato per simplicem displicentiam peccati, vel quatenus est dolor de peccato cum intentione illud vindicandi, et satisfaciendo Deo offenso: priori modo spectat ad caritatem, non vero posteriori.

INSTABIS: Eiusdem est virtutis odisse, ac intendere destructionem illius quod opponitur obiecto, cuius est obiectum illud sectari: sed caritas intendit Deum ut summum bonum, cui peccatum opponitur: igitur dolere de peccato cum intentione illud destruendi spectat ad caritatem. — Distinguo maiorem: sub ea ratione, sub qua malum illud opponitur bono ab ipsa virtute intento, concedo: sub alia, nego. Ad minorem dico, caritatem dolere de peccato cum intentione illud destruendi sub ea ratione, sub qua opponitur bono divino, quod caritas intendit: dolere autem de peccato cum intentione illud vindicandi ac puniendi non est actus caritatis, sed Poenitentiae; ut iam demonstratum est.

DICES 2: Iustitia consistit in medio, cum sit virtus moralis: sed Poenitentia non consistit in medio; siquidem in excessum tendit, iuxta illud Hieremiae 6. Luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum: igitur non revocatur ad iustitiam. — Respondeo primo ad maiorem, non idcirco virtutem dici consistere in medio, quasi necessario media stare debeat inter duo vitia, quorum unum exorbitet a recto dictamine per excessum, aliud vero per defectum; nam virginitas, quae est nobilissima virtus, non solum temperat, sed omnem prorsus excludit veneream delectationem, atque adeo non versatur circa passiones delectabiles reserando excessum vel defectum, sed omnino delectationem excludendo: igitur virtus generatim dicitur consistere in medio, quatenus commensuratur recto rationis dictamini. Respondeo secundo, explicando minorem: medium enim iustitiae est aequalitas, quae intercedit inter illos, inter quos reperitur iustitia, ut ait Aristoteles 5. Moral. At in quibusdam aequalitas perfecta constitui non potest, ob alterius excellentiam; puta inter patrem et filium, inter Deum et hominem; quare qui deficiens est in talibus, debet facere quidquid potest, ut id pro viribus exequatur, quod ad aequalitatem conducit. Et sic Poenitentia debet intendi quantum fieri potest, ut nempe poenitens pro viribus ius divinum resarciat. Ideo quantumcumque aliquem poeniteat, talis Poenitentia ex parte iustitiae non erit vitiosa. Unde quantumvis quis detestetur peccata sua propter Deum, non peccat: imo quanto erit maior detestatio et peccati vindicta, tanto perfectior erit Poenitentia. Respondeo tertio cum Pitiganis, quod virtus generatim possit consistere in medio alterutro ex his quatuor modis: « Primo quidem tam ex parte obiecti, quam ex parte circumstantiarum, ut temperantia, contra quam peccari potest per excessum, aut defectum; sicut et contra quasdam circumstantias, videlicet nimis vel minus comedendo, et quando, et ubi non oportet. Secundo, quaedam sunt quae ex parte obiecti habent superabundantiam, sed ex parte circumstantiae sunt in medio. Dicit enim Philosophus 4. Ethic., cap. 4. quod magnanimus quidem magnitudine extremus est, eo tamen quod ut oportet medius, ut magnanimitas, et fortitudo: tum, quia magnanimitas est circa maxima, et fortitudo respicit ultimum terribilium pro obiecto: tum, quia si magnanimus dignificaret se plusquam oportet, esset vanus; sin autem minus, esset pusillanimis: et fortis si exponeret se morti pro inani gloria, esset audax, etc. Tertio, quaedam sunt virtutes, quae sunt in defectu ex parte circumstantiae, ut virginitas, quae negat omnem veneream delectationem; atque adeo tenet extremum quoad materiam: sed tenet medium quoad circumstantias, quia hoc observat pro tempore, quo hoc expedit observare. hoc est, pro tempore, quo non praecipitur, nec a Deo consulitur vacare carnali copulae, et etiam observat hoc propter quod oportet, scilicet ut mens liberius vacet spiritualibus. Quarto, quaedam sunt virtutes, quae habent superabundantiam, et non defectum, ut magnanimitas, et fortitudo; quaedam e converso, quae plus habent de superabundantia, ut latria: quaedam, quae plus habent de defectu, ut temperantia ». « Quibus ita praemissis dici potest, quod Poenitentia consistat in medio, per defectum, et excessum, v. g. si quis magis detestetur parvum peccatum, quam magnum; vel si magis tristetur de peccato propter amissionem alicuius boni temporalis, quam spiritualis ». Ita Pitiganis.

Conclusio tertia. — POENITENTIA NON EST IUSTITIA COMMUTATIVA PROPRIE DICTA, NEQUE DISTRIBUTIVA, SED VINDICATIVA. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. n. 8. ubi loquens de actu Poenitentiae, ait: Est ergo iste actus iustitiae punitivae, quae distinguitur contra iustitiam commutativam, et etiam contra amicitiam.

Probantur simul duae priores Conclusionis partes, nempe quod Poenitentia non sit iustitia commutativa, et distributiva: enim vero virtutes, quae habent diversa obiecta formalia, sunt invicem distinctae: sed Poenitentia et iustitia tam commutativa quam distributiva respiciunt diversa obiecta formalia: iustitia enim commutativa respicit aequalitatem rei ad rem, idest, debitum strictum ad aequalitatem reddendum; iustitia vero distributiva respicit aequalitatem praemiorum, vel suppliciorum cum proportione ad actus laudabiles et culpas: sed Poenitentia non potest reparare ius divinum laesum per peccatum ad aequalitatem; quia offensa contra Deum commissa per quamlibet hominis satisfactionem non potest sufficienter expiari, nisi interveniat Dei clementia gratuito ac ex misericordia offensam condonantis: igitur Poenitentia ad neutram illius iustitiae speciem reducitur. — Confirmatur, maxime quantum ad Iustitiam distributivam, quia haec est superioris ad inferiorem; siquidem ad superiorem pertinet distribuere inferioribus de communibus bonis et poenis unicuique proportionaliter ad suum meritum, vel demeritum: Poenitentia autem est potius inferioris, scilicet creaturae in ordine ad Deum. Deinde iustitia distributiva poenas vel bona taxat uni per respectum ad alterum; quem etiam punit vel praemiatur: Poenitentia vero non punit unum poenitentem per respectum ad alium, sed per respectum ad culpam in Deum commissam: igitur, etc.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Poenitentia sit iustitia vindicativa; primo quidem auctoritate petita ex lib. De vera et falsa Poenitentia, supra a nobis laudato, qua sic definit Poenitentiam: Est dolentis vindicta semper puniens in se, quod dolet commisisse: si est vindicta, ergo est vindicativa. — Insuper Sacramentum Poenitentiae est tribunal Iustitiae: sed non alterius, quam vindicativae: igitur, etc. Maiorem, et minorem simul approbat Concilium Trid., Sess. 14. c. 2. ubi sermonem faciens de baptizatis, ait: Nam hos, si se postea crimine aliquo contaminaverint, non iam repetito Baptismo ablui, cum id in Ecclesia Catholica nulla ratione liceat: sed ante hoc tribunal (Poenitentiae) tamquam reos flecti voluit.... Plenam et integram peccatorum remissionem consequentes, ad quam per Sacramentum Poenitentiae sine magnis nostris fletibus, et laboribus divina id exigente Iustitia (vindicativa) pervenire nequaquam possumus. Et c. 5. insinuat peccatorem publice posse confiteri sua peccata in eorum vindictam: Ceterum, inquit, etsi Christus non vetuerit, quin aliquis in vindictam suorum scelerum, et sui humiliationem, tum ob aliorum exemplum, tum ob Ecclesiae offensae aedificationem, delicta sua publice confiteri possit, etc. Et c. 8. De Operibus Satisfactoriis, ita statuit: Habeant (Sacerdotes) prae oculis, ut satisfactio, quam imponunt, non sit tantum ad novae vitae custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum peccatorum vindictam et castigationem. — Confirmatur: Deus ex iustitia vindicativa ordinat, ut peccatum per poenam et actus poenitentiales in Sacramento Poenitentiae remittatur: igitur peccator actus poenitentiales exercendo, eumdem finem, idemque motivum habere debet. Consequentia patet: quia Minister ut ordinate procedat infligendo poenam, debet agere ex fine legis et legislatoris; cum is sit finis potestatis ministerialis, qui intenditur a principali causa delegante: sed peccator exequendo poenam in se mediante virtute Poenitentiae, agit ut Minister Dei Iudicis: nam, inquit, Tertull., lib. De Poenitentia; haec virtus in peccatorem pronuntians, pro Dei indignatione fungitur: igitur sicut Deus praescribit poenam ex motivo Iustitiae vindicativae, ita poenitens ex eodem motivo debet poenam sibi praescribere.

Haec praeclare docet S. Augustinus, cum monet lib. 50 Homiliarum, Homilia. 50. Ascendat homo adversus se tribunal mentis suae, si timet illud, quod oportet non exhiberi ante tribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque, quae corpus gessit, sive bonum, sive malum: constituet se ante faciem suam, atque ita constituto in corde iudicio, adsit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor. Inde quidem sanguis animae confitentis per lacrimas profluit. Postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participatione Corporis, et Sanguinis Domini. Ut qui separari a regno caelorum per ultimam sententiam summi Iudicis metuat, per Ecclesiasticam disciplinam a Sacramento caelestis patriae interim separetur. Versetur ante oculos imago futuri iudicii, ut cum alii accedunt ad altare Dei, quo ipse non accedit, cogitet quam sibi contremiscenda sit poena illa, qua percipientibus aliis vitam aeternam, ipse cum aliis in mortem praecipietur aeternam.

DICES 1: Poenitentia non reducitur ad iustitiam commutativam: sed ex Doctore, dist. 19. quaest. 1. num. 26. iustitia punitiva eadem est cum commutativa, ait enim: Dico ergo, quod sicut in aliis commutationibus iustitia commutativa habet aliquam latitudinem, ita quod non respicit in commutationibus invisibile, sed medium rectae rationis: ita iustitia punitiva, quae est commutativa poenae pro culpa, non respicit necessario gradum indivisibilem poenae correspondentem huic culpae, sed est ibi aliqua latitudo, infra quam poena minor non sufficit, et ultra poena maior non est imponenda. Similia habet in 4. dist. 16. quaest. 1. num. 4. Ad propositum, inquit, commutativa iustitia proprie respicit punitionem et praemiationem, ut scilicet pro meritis. quasi commutando reddantur praemia, et pro peccatis supplicia. — Respondeo, Doctorem eis in locis non accipere iustitiam commutativam stricte, et quatenus respicit medium servandum in rebus, et mercimoniis proprie dictis; ut sic enim a punitiva distinguitur, quia haec aequalitatem quamdam servat in poenis ad debitum culparum, illa vero in commutationibus rerum. Unde etiam signanter addit, quasi commutando, quibus significat punitionem non esse actum iustitiae commutativae stricte sumptae, sed in latiori quadam significatione, quatenus videlicet servat aequalitatem quantitatis, et respicit arithmeticam proportionem instar iustitiae commutativae stricte dictae; non autem servat proportionem geometricam, sicut distributiva; unde potius ad commutativam, quam ad distributivam reducitur; quamvis proprie neutra sit, sed tantum quadam proportione et similitudine.

DICES 2: Iustitia vindicativa solum est in Iudice, vel superiori infligente poenam; non autem in subdito et reo: igitur peccator puniens seipsum per Poenitentiam, id non praestat ex iustitia punitiva. — DISTINGUO antecedens: est in superiore magis principaliter et auctoritative, concedo: ministerialiter et executive, nego: hoc enim posteriori modo est in subdito, et inferiori.

URGEBIS: Exequi et infligere poenam non est poenitere proprie loquendo: igitur neque etiam executive Poenitentia est iustitia vindicativa. Probatur antecedens: posset aliquis velle assumere poenam pro peccatis, nec tamen habere propositum iterum non peccandi, nec dolorem de praeteritis, quae utique Poenitentia necessario exigit. — Nego antecedens, et ad illius probationem dico, talem assumptionem poenae non fore veram vindictam pro peccatis praeteritis, saltem in hac vita, quoniam non fieret secundum leges iustitiae vindicativae et punitivae a Deo praescriptas, quae primo omnium postulant dolorem et propositum emendationis; unde sicut non colit vere Deum, tametsi habeat voluntatem colendi, qui cum externo cultu actum internum Religionis non adhibet; sic nec vere poenitet, neque vindicat peccatum, qui non adhibet media ad id ordinata.

DICES 3: Poena quam poenitens infligit debet esse voluntaria in ipso suscipiente, utpote cum sit actus virtutis in eius voluntate existentis: sed poena quam infligit iustitia vindicativa est involuntaria respectu patientis: igitur Poenitentia non est iustitia vindicativa. — RESPONDET Doctor, dist. 11. qu. 1. num. 13. Poenam quidem esse involuntariam comparative ad voluntatem sequentem affectionem commodi: Tamen, inquit, potest esse voluntaria voluntate antecedente, scilicet voluntaria applicatione causarum, ad quas sequitur. Potest etiam esse voluntaria voluntate iusta acceptante, et hoc voluntate sequente affectionem Iustitiae, quia sic acceptat quidquid habet ordinem ad per se volendum iuste: ista autem tristitia potest esse ad aliquid per se iuste volendum. Praemiserat autem num. 11. quod involuntarium simpliciter est illud, contra quod voluntas simpliciter remurmurat. et per consequens per oppositum. Voluntarium potest intelligi tripliciter: Uno modo, contra quod non omnino voluntas remurmurat, sed patienter sustinet: secundo modo, quod voluntarie acceptat: tertio modo, quod voluntarie causa: et hoc dupliciter, scilicet vel ut causa proxima partialis, et non intendens iunctum effectum: vel ut causa remota principalis, et intendens effectum, et sic habentur quatuor membra. Subiicit rationem huius distinctionis: Quia, inquit, in primis duobus modis tristitia est obiectum tantummodo volitionis; in tertio est effectus tantum, et non obiectum: in quarto vero obiectum est, et etiam effectus, nisi aliquid impediat.

NOTANDUM 1. Quod cum virtus habitualis dumtaxat innotescat per actus, actus vero per obiecta, non potest melius declarari, nec apparere Poenitentiae virtutis entitas et natura, quam per notitiam illius obiecti. Est autem duplex obiectum: unum quidem materiale, alterum formale: sic appellatum per analogiam cum materia, et forma physice constitutiva alicuius totius. (Quemadmodum enim materia est de se indifferens ad varias formas, et subinde ad varia composita constituenda; per formam autem ad certum compositum determinatur, ita res, circa quam virtutes occupantur, cum ex se sit indifferens ad varias rationes amoris aut odii, et consequenter ad varias virtutes constituendas, dicitur obiectum materiale: ipsa vero ratio motiva amoris, vel odii, per quam illa res determinatur ad certam virtutem constituendam, dicitur obiectum formale. Sic pecunia v. g. danda homini indigenti dici potest obiectum materiale, quia est indifferens ad virtutem eleemosynae, liberalitatis, ut iustitiae restitutivae; at datio istius pecuniae propter sublevandam illius indigentis miseriam ex compassione, determinat ipsam pecuniae largitionem ad virtutem eleemosynae sicut eiusdem largitio, ut restituatur ablatum, ipsam pecuniam determinat ad virtutem iustitiae restitutivae.

NOTANDUM 2. Obiectum materiale virtutis rursus esse duplex, nempe remotum, et proximum. Obiectum proximum appello circa quod primo virtus occupatur: sic actus internus vel externus cultus divini, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae in eum observantiae et subiectionis, dici potest obiectum proximum virtutis Religionis; similiter obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, dici potest id omne quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter culpam et poenam, nempe ipsa poena culpae correspondens. (Quae utique nihil aliud est, quam actus internus, vel externus assumptus ad vindicandum: poena enim est id, circa quod primarius effectus Poenitentiae versatur, hoc est, quod immediate Poenitentia intendit: siquidem intendit poenam infligere pro peccato commisso. Obiectum autem remotum illud voco, inter quod et internum actum a virtute Poenitentiae elicitum aliquid mediat: sic inter peccatum, seu malum ut vindicabile, et actum internum Poenitentiae, nempe voluntatem vindicandi, intercedit vindicta: unde sequitur malum ut vindicabile, esse obiectum remotum.

NOTANDUM 3. Malum vindicabile nihil aliud esse quam id quod meretur poenam in vindictam, quodque Deus vult puniri: quo fit ut omne peccatum non solum mortale, sed etiam veniale, sub ratione mali vindicabilis comprehendatur: licet enim peccatum veniale non offendat Deum graviter, nec ideo mereatur gravem poenam, seu punitionem, nihilominus certum est ipsum poenam aliquam mereri: siquidem poena correlativa est culpae: ergo ubi culpa levis, saltem levis debet esse poena, levisque punitio. Haec autem poena tamdiu debetur peccato, quamdiu remanet sub ratione peccati et offensae Dei, et consequenter donec per Poenitentiam eluatur: « Nam, inquit Doctor, dist. 14. qu. 1. num. 7. nihil aliud est post actum peccati, cessante offensa, macula, et reatus, nisi ista relatio rationis, scilicet ordinatio ad poenam, ut est inconveniens ipsi animae, dicitur eius macula, sicut per oppositum pulchritudo; ut autem est obligatio formaliter ad illam poenam, dicitur reatus: et ut est actus voluntatis divinae, in qua est tota ista realitas, per quem actum ordinatur ad talem poenam, dicitur offensa. Nihil enim aliud est offendi vel irasci in Deo, quam velle vindicare ista poena: et licet Deus dicatur figurative iratus, vel offensus, tamen accipiendo istam rationem irasci pro velle vindicare, exclusa passione concomitante istius velle, Deus formaliter est iratus, vel offensus; quia formaliter est volens vindicare peccatum commissum contra legem suam ». Unde subdit n. 8. illud quod dictum est remanere post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud symboli, Remissionem peccatorum. Et num. 9. Dico quod non remittitur sine poena, vel aequivalente in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut Scriptura satis clamat: offensa autem eius vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare, vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato, Deus vult vindicare de peccante; sed velle vindicare est velle punire: ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina. Ita Doctor. quibus verbis significat etiam peccatum habituale comprehendi sub obiecto virtutis Poenitentiae.

His praemissis, tria supersunt determinanda: Primum, quodnam sit obiectum proximum, in quod tendit Poenitentia: secundum, quodnam sit eius obiectum materiale remotum: tertium, quodnam sit eius obiectum formale.

Conclusio prima. — OBIECTUM PROXIMUM POENITENTIAE VIRTUTIS EST QUILIBET ACTUS POENITENTIS, SIVE INTERNUS SIVE EXTERNUS, QUI ELICITUR, ET ASSUMITUR AD VINDICANDUM PECCATUM.

Patet huius assertionis veritas ex secundo Notabili; quemadmodum enim obiectum proximum materiale iustitiae commutativae est illud omne, quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter datum et acceptum; iustitiae vero distributivae sunt praemia seu bona communia, quae iuxta uniuscuiusque meritum distribuuntur; pari ratione obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, erit id quod assumitur in ultionem admissae offensae: hoc autem nihil aliud est, quam actus internus vel externus poenalis, qui assumitur ad vindicandum: igitur hic uterque actus censeri potest obiectum primarium Poenitentiae.

Deinde, illud est obiectum primarium materiale virtutis Poenitentiae, quod primum per eam intenditur: sed illa primario intendit poenam infligendam in ultionem criminis; illud enim primario Poenitentia intendit, a quo ipsa suam rationem formalem ac denominationem obtinet: sed utrumque habet a poena in ultionem assumpta: siquidem Poenitentia dicitur a poenae tenentia; et eius ratio formalis, quatenus est specialis virtus, maxime consistit in ratione vindictae: igitur ab ea poena in ultionem assumpta suam mutuatur rationem formalem.

DICES: Poena est effectus poenitentiae: igitur non potest censeri illius obiectum primarium. — NEGO consequentiam: siquidem in virtutibus moralibus iidem actus externi, qui a virtute fiunt, et sunt effectus internorum actuum voluntatis elicitorum a virtute, iidem, inquam, actus, quatenus priores in ordine intentionis, sunt obiectum, seu materia aliarum virtutum, ut patet exemplo iustitiae distributivae et commutativae; quidni igitur poena in ultionem assumpta, quae est quasi effectus ipsius Poenitentiae, censeri poterit eiusdem primarium obiectum?

INSTABIS: Obiectum primarium habet rationem finis saltem immediati: sed finis et effectus non possunt esse unum et idem: igitur cum actus, quibus assumitur poena in ultionem peccati, habeant rationem effectus Poenitentiae, non possunt censeri illius obiectum primarium. — NEGO minorem; tritum est enim apud Philosophos, finem et effectum posse in idem coincidere sub diversis respectibus; sanitas enim potest esse simul effectus, et finis ambulationis; et cultus divinus, seu actus internus, vel externus, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae subiectionis est effectus virtutis Religionis, et simul finis proximus, qui ab ea intenditur, seu obiectum, quod ipsa proxime intendit: quidni igitur eadem poena, quam poenitens sibi infligit, poterit esse simul effectus, et finis proximus, seu obiectum, quod proxime Poenitentia intendat?

Conclusio secunda. — OBIECTUM MATERIALE REMOTUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST OMNE PECCATUM, TAM ACTUALE QUAM HABITUALE A POENITENTE COMMISSUM.

Probatur: Illud est obiectum materiale remotum virtutis Poenitentiae, quod ipsa intendit aliquo medio: sed Poenitentia fertur in peccatum mediante poena in vindictam assumpta: igitur peccatum proprium et a poenitente commissum censetur obiectum remotum Poenitentiae. Dici tamen posset obiectum proximum, quatenus attingitur ab actu elicito ipsius Poenitentiae; nam, ut optime advertit noster Bosco, disp. 6. Sect. 1. Conc. 7. Poenitentia ex vi eiusdem affectus, et effectus, qui proxime ab ipsa emanat, eodem motu, quo versatur circa aliquam operationem, attingit etiam peccatum; non enim poenitentiae virtus consistit in nuda illa operatione, idest, in voluntate vindicandi, quae significatur per hanc locutionem, volo vindicare, sed per illam transit in ipsum peccatum. ita quod haec voluntas, volo vindicare peccatum, applicet de facto poenam debitam peccato. — Dixi omne peccatum, tam actuale quam habituale, esse obiectum virtutis Poenitentiae: quamquam enim interdum remaneat habitus vitiosus etiam in iustificatis, nihilominus, ut docet Lugo disp. 3. num. 15. hic habitus sic perseverans potest esse materia Poenitentiae, quantum ad actum retractationis; possum enim velle non fuisse illud peccatum, ne offenderetur Deus; quemadmodum post vulneris vel morbi curationem dolere possum de causa, quae morbum aut vulnus intulit. Insuper velle possum illud peccatum vindicare, ac pro eo satisfacere, si remissio sit dubia, vel sub conditione, ex hypothesi quod dimissum non sit. Quod utique multo verius est de peccato habituali remisso: nam, ut praeclare docet Doctor, dist. 14. q. 1. « illud quod remanet post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud Symboli: credo remissionem peccatorum. Deus est remissivus peccatorum, et quandoque remittens peccata; et hoc probatur sic: quia aliquando praedestinatus labitur in peccatum mortale. Patet de David, Petro, et Paulo, et quasi innumeris. Non autem potest beatificari, ad quod principaliter ordinatur per praedestinationem, nisi deleto peccato, accipiendo peccatum modo praedicto; quia nullus beatificatur, remanens obligatus ad poenam solvendam, quia vel simul solvendam cum gloria, quod est impossibile, quia ad minus secundum dispositionem divinam, gloria illa, et poena quaecumque repugnant: vel post glorificationem solvendam, quod similiter est impossibile, quia Deus disponit illam gloriam in quocumque finalem esse, ita quod non sequetur aliqua poena: ergo oportet ante glorificationem remitti, vel deleri istam obligationem ad poenam quandoque sustinendam. Secundo dico, quod non remittitur sine poena, vel aequivalenter in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut et Scriptura satis clamat; offensa autem eius, vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato Deus vult vindicare de peccante: sed velle vindicare est velle punire; ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina ». Haec Doctor, quibus verbis significat non solum reatum culpae remanentem post actionem peccaminosam, sed etiam habitum vitiosum esse vindicabilem, seu ordinabilem ad poenam; ac subinde esse obiectum materiale virtutis Poenitentiae.

DICES: Virtus specialis debet habere obiectum speciale: sed Poenitentia est virtus specialis: igitur debet habere determinatum obiectum: at omne peccatum non est determinatum obiectum alicuius virtutis, sed omnium: siquidem omnes virtutes generatim sumptae militant in omnia peccata, quaelibet enim habet aliquod determinatum vitium, cui opponatur. — DISTINGUO consequens: debet habere obiectum determinatum formale, concedo: materiale, nego. Licet autem Poenitentia tendat in omnia peccata, quae ab aliis virtutibus seorsim ac distributive impugnantur, attamen speciali aliqua ratione poenitentia tendit in peccata, sub qua ab aliis virtutibus non attinguntur, nempe sub ratione vindicabilis et punibilis, ut apparebit ex sequenti Conclusione.

Conclusio tertia. — OBIECTUM FORMALE AC SPECIFICATIVUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST PECCATUM UT VINDICABILE. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. num. 1. ubi ait: « Poenitere est actus specialis » virtutis. Probatur, quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas: obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile; circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum, scilicet finem, modum, et eiusmodi. Et infra n. 9. demonstrat Poenitentiam esse minus perfectam, quam sit actus caritatis, « quia, inquit, per se obiectum caritatis est Deus » sub ratione obiectiva nobilissima; proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum.

Probatur autem Conclusio: Peccatum, in quod tendit Poenitentia, speciali ratione debet attingi, sub qua non attingatur ab aliis virtutibus: sed illa ratio non est alia, quam vindicabilitas, seu obligatio ad puniendum peccatum: igitur, etc. Maior constat. Probatur minor: si aliqua esset ratio, sub qua Poenitentia tenderet in peccatum, maxime illius malitia, quatenus detestanda et execranda: sed haec ratio non est peculiaris Poenitentiae; siquidem omnes virtutes, saltem quae tendunt in Deum, etiam tendunt in detestationem peccati; caritas enim illud execratur, quatenus est malum oppositum infinitae Dei bonitati, quam ipsa considerat; omne namque peccatum est malum Dei, saltem extrinsece, quia displicet Deo, et ipsius gloriae adversatur: cum autem eiusdem virtutis sit detestari malum oppositum obiectum, cuius est obiectum illud prosequi, hac ratione caritas detestatur quodlibet peccatum. Similiter cum omne peccatum nos privet supernaturali beatitudine, et subiiciat poenis aeternis a Deo vindice infigendis, detestatio peccati ex eiusmodi motivo spectabit non ad Poenitentiam, sed ad spem. Potest etiam peccatum considerari quatenus militat in Dei honorem, observantiam, et cultum: et sic illius detestatio spectat ad virtutem Religionis, et sic dicendum de ceteris virtutibus, quae tendunt in Deum, ac subinde ratio detestationis non potest esse propria soli virtuti Poenitentiae, ac consequenter peccatum, ut detestabile, non est formale et specificativum ipsius virtutis obiectum.

Deinde: Peccatum, ut vindicabile, debet attingi ab aliqua virtute: sed non potest attingi ab alia, quam a Poenitentia: igitur ut sic est illius obiectum specificativum. Maior constat: nam, inquit S. Augustinus, lib. 1. Confess. Iussisti, Domine, et ita est, ut poena sit sibi quisque peccator. Et merito quidem; cum enim, ut supra dicebat Doctor, per quodcumque peccatum offendatur Deus, ac propterea moveatur in peccatorem affectu vindictae; velle: autem vindicare idem sit ac velle punire: inde fit quod homo peccator non possit reconciliari Deo, nec eum placare, quin prius in se peccatum vindicet et puniat. Minor etiam constat: nulla siquidem virtus tendit in peccatum, quatenus puniendum, ut Deo fiat satis, nisi sola Poenitentia: igitur, etc.

DICES: Ius divinum laesum per offensam, et resarcendum per satisfactionem et compensationem quamdam, est obiectum formale Poenitentiae: igitur illud obiectum non est peccatum, ut vindicabile et punibile. — Respondeo, negando antecedens: ius enim divinum sic spectatum dici quidem potest finis Poenitentiae, non vero illius obiectum: idcirco enim Poenitentia tendit in vindictam peccati, ut quantum in peccatore est, cum Dei auxilio, faciat satis Deo, et illata ei iniuria resarciatur: sicque illa divini iuris restitutio ac reparatio offensae est finis movens poenitentem ad vindicandum peccatum; unde illud ius divinum, ut compensandum, potius habet rationem finis, quam obiecti respectu virtutis Poenitentiae.

NOTANDUM 1. Habitus generatim distribui in intellectivum et appetitivum. Intellectivus est, qui subiective in intellectu recipitur; isque est duplex, alius acquisitus propriis ac geminatis actibus: alius divinitus infusus, et ex speciali Dei liberalitate. Infusus iterum duplex, nempe vel quoad substantiam, qui videlicet nullo prorsus humano studio comparari potest, sed ex sola Dei liberalitate, quales sunt virtutes theologicae: vel quoad modum, qui videlicet proprio labore comparari possent, et ex repetitis actibus generari; sed non cum tanta facilitate, nec temporis brevitate; tales sunt habitus scientiae, aut virtutum moralium interdum a Deo hominibus concessi. Acquisitus similiter duplex, videlicet speculativus, et practicus. Speculativus ille est, qui ad nudam obiecti contemplationem inclinat, nec circa illud aliquid molitur, quod ad regulandam voluntatem spectet. Isque iterum duplex, nempe realis, ut metaphysicus, mathematicus, et physicus; vel rationalis, ut grammaticus, rethoricus, et logicus. Practicus est, qui circa agibilia versatur, ut prudentia; vel circa factibilia, ut artes tam mechanicae, quam liberales. Habitus appetitivus ille est qui subiective in appetitiva facultate residet. Qui iterum duplex; scilicet acquisitus, et infusus¹. Acquisitus rursus duplex, scilicet in ordine ad se, ut fortitudo, temperantia; vel in ordine ad alterum, ut Iustitia. Infusus similiter est duplex, nempe in ordine ad se, ut spes: et in ordine ad alterum, ut caritas. Quaeritur autem ad quem huiusmodi habituum ordinem revocanda sit Poenitentia.

NOTANDUM 2. Duplex generatim esse cuiuslibet habitus virtutis subiectum, videlicet immediatum et mediatum. Primum est facultas, in qua habitus ille immediate residet, quamque promptam et expeditam efficit ad eliciendos suos actus; quod utique subiectum triplex ab aliquibus distinguitur, videlicet intellectus, voluntas, et appetitus sensitivus; prudentia namque subiectatur in intellectu, iustitia in voluntate, temperantia vero et fortitudo, secundum S. Thomam, in appetitu sensitivo. Verum reclamat Subtilis Doctor contendens, eam pariter in voluntate recipi. Secundum sunt personae, seu supposita, in quibus virtutes illae resident. Quaeritur ergo quodnam sit subiectum immediatum et mediatum virtutis Poenitentiae, seu in qua facultate, et in quibus personis ipsa resideat.

NOTANDUM 3. Virtutem appetitivam esse habitum, qui voluntatem inclinat ad aliquid volendum, et fugiendum. Qui utique duplex generatim assignatur, iuxta duplicem ordinationem, quam habitus ille intendit: quidam enim ordinat subiectum ad se, nempe ad recte volendum ea, quae spectant ad subiectum in quo residet, quales sunt temperantia, et fortitudo: istae namque virtutes ordinant hominem circa ea, quae ipsi conveniunt. Alius vero ordinat ad alterum, nempe ad praestandum et tradendum ei quod suum est. qualis est iustitia, quae inclinat habentem ad volendum alteri quod suum est. Unde ex virtutibus quaedam sunt, quae hominem rectum faciunt in seipso absque ulla ordinatione ad alium, ut temperantia, cuius effectus est moderatio passionum appetitus concupiscibilis in ordine ad seipsum; quaedam vero faciunt hominem rectum in ordine ad alterum, ut iustitia, cuius munus est hominem regere, ut alteri reddat quod suum est.

His ita observatis, duo restant determinanda, nempe quodnam sit subiectum tam immediatum, quam mediatum virtutis Poenitentiae.

Conclusio prima. — VIRTUS POENITENTIAE RESIDET IMMEDIATE IN VOLUNTATE, PROUT ORDINATUR AD ALTERUM. Ita Doctor. dist. 14. q. 2. n. 5. ubi ait: Poenitere non est actus alicuius virtutis intellectualis, quia est actus appetitus, ut appetitus, qui imperat intellectui, ut consideret, et voluntati ut detestetur... Porro hoc imperare non convenit nisi appetitui, vel voluntati; neque enim aliqua vis sensitiva potest imperare intellectui, et voluntati, et coniungere eos in actibus suis; neque intellectus sibi, et voluntati: sed sola voluntas, sibi, et intellectui imperat: hoc est, Poenitentia est velle vindicare peccatum: sed hoc velle soli voluntati convenit, quia imperare intellectui ut consideret, et voluntati ut detestetur gravitatem offensae non competit, nisi soli voluntati; non enim convenit potentiae sensitivae, quia nulla facultas sensitiva potest imperare intellectui, vel voluntati; siquidem appetitus sensitivus rationali subiicitur, iuxta illud Genesis: Sub te erit appetitus tuus, et tu dominaberis illius: neque etiam convenit intellectui, quia intellectus non potest imperare sibi ipsi, neque voluntati: igitur illud imperium, seu velle vindicare peccatum, spectat dumtaxat ad voluntatem.

Quod utique confirmat Doctor: quia sola voluntas potest imperare sibi ipsi, necnon et intellectui, ut docet S. Augustinus, lib. 11. De Trinitate, cap. 3. ubi scribit, quod Voluntas copulat parentem cum prole, id est, coniungit intellectum secundum speciem intelligibilem cum cognitione actuali, quae est eius proles: unde parens cognitionis est memoria fecunda, nempe intellectus ab obiecto seu specie intelligibili fecundatus: proles autem est actus intelligendi, vel ipsa intelligentia: ita quod voluntas copulat parentem cum prole, dum praecipit intellectui, ut una cum obiecto producat actum intelligendi. Similiter voluntas sibi ipsi imperat; siquidem nihil est magis in potestate voluntatis, quam ipsa voluntas, idest, eius actus: igitur cum ad voluntatem spectet imperare, consequens est, quod velle imperativum, seu voluntas vindicandi peccatum, quae est ipsemet virtutis Poenitentiae actus, ad voluntatem, non autem ad intellectum spectet.

Probat secundo Doctor ibidem: virtus intellectiva ordinatur ad cognitionem veri, ut verum est: virtus enim intellectualis iudicat verum esse, vel non esse verum, sive in speculandis, sive in agendis, et dictat hoc esse speculandum vel non esse speculandum, agendum vel non agendum: sed Poenitentia, seu velle vindicare peccatum, non est actus, quo sic dictetur aliquid agendum vel fugiendum, speculandum vel non speculandum; sed quo imperetur peccatum esse puniendum: igitur velle vindicare non est actus intellectus, neque appetitus sensitivi, sed voluntatis; ac subinde virtus Poenitentiae in sola voluntate residet.

Probat secundam partem ibidem Doctor, nempe quod velle vindicare peccatum a se commissum sit actus virtutis appetitivae ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia; « quia, inquit, actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rectam rationem exercere in alterum, sicut in seipsum: si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit, quod iste, cui committitur ut ministro iudicis sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natus est esse² iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum, vel quasi ad alterum. Nec obstat, quod ille in actu isto ordinatur ad seipsum, quia non ad se, nisi ut alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice ». Ita Doctor, quibus verbis significat, quod quando poenitens vindicat peccatum a se commissum, agit erga seipsum tamquam si esset persona distincta, ut enim sibi poenam praescribit et infligit, refert³ personam Iudicis; ut vero illam patitur, reum repraesentat, cui a Iudice praescribitur poena luenda.

DICES 1: Poenitentia est iudicium, quo intellectus dictat poenam esse pro peccato subeundam, ut quantum peccator se glorificavit in deliciis, tantum subire debeat tormentum et luctum: sed iudicium istud est actus intellectus, non vero voluntatis: igitur Poenitentia residet potius in intellectu, quam in voluntate. — Distinguo maiorem: est tale⁴ iudicium praesuppositive, concedo: formaliter et entitative, nego. Fateor equidem, quod ad veram Poenitentiam exercendam praerequiratur, ut intellectus cognoscat peccati malitiam et gravitatem, quatenus poenam luendam pro condignitate dictet; nam Deuteronomii 25. Pro mensura peccati erit et plagarum modus: verum in hoc dictamine non consistit ratio formalis Poenitentiae, sed ultra requiritur, ut voluntas imperet peccati vindictam per animi dolorem, cordis contritionem, et mortificationem corporis; in quo quidem imperio maxime consistit ratio formalis Poenitentiae.

DICES 2: Poenitentia ordinatur ad eluendum omne peccatum: sed non potest peccatum eluere et expellere, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum inest; non enim potest expellere peccatum, nisi quatenus ei contrariatur: habitus autem virtutis, et vitii, sicut et alia contraria, non censentur oppositi et incompatibiles, nisi respectu eiusdem subiecti, cui possunt inexistere: igitur ut Poenitentia peccatum expellat, debet esse in eodem subiecto in quo peccatum residet: at peccatum est in qualibet facultate; nam per cuiuslibet facultatis operationem peccatur: igitur Poenitentia debet in qualibet facultate residere. — Distinguo maiorem: debet eluere et expellere, formaliter, nego: effective, concedo. Minorem similiter distinguo: non potest eluere peccatum formaliter, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum residet, concedo: non potest eluere effective et imperative, nego. Unde neganda est consequentia. Cum enim ratio formalis Poenitentiae consistat in velle vindicare peccatum, istudque velle ratione dominii voluntatis in alias animi et corporis facultates, in eas omnes sese extendat, ac suum imperium dirigat; idcirco non est necesse quod in eis facultatibus formaliter existat: sed sufficit, quod resideat in voluntate, quae est princeps, et moderatrix aliarum facultatum. Adde quod peccatum formaliter non existat in alia facultate, quam voluntate; omne siquidem peccatum eatenus peccatum est, quatenus est liberum.

Conclusio secunda. — POENITENTIA POTUIT ESSE IN STATU INNOCENTIAE, ET IN ANGELIS AC BEATIS, SALTEM SECUNDUM ALIQUAM SUI RATIONEM: PROPRIE VERO AC FORMALITER EST IN PECCATORIBUS POENITENTIBUS POST LAPSUM. Haec est Doctoris quoad omnes partes, quarum.

Primam declarat dist. 11. q. 2. num. 19. ubi loquendo de Angelis, et primis parentibus in statu innocentiae, postquam dixit: « Ad tertium argumentum potest responderi dupliciter: uno modo, ex quo virtus est in nobis supplementum defectus naturalis (unde non ponuntur virtutes morales a quibusdam in Angelis), nec in statu Innocentiae fuissent tales in natura, quales nunc; nec ergo tunc fuisset necessitas habendi omnes virtutes, quas et nunc; et hoc specialiter de virtutibus, quae non habent bonum pro obiecto, sed malum, ut Poenitentia; quia in statu illo non fuisset illud malum, sicut forte nec tunc fuisset Patientia, quia nec materia patientiae »; subdit aliam sententiam: « Aliter dici potest, quod Poenitentia est habitus inclinans ad faciliter vindicandum in se reum, et quod in se, hoc est, materiale, quia formalis ratio virtutis esset eadem, si committeretur sibi vindicare in alium reum: Beatus autem, et Innocens possunt habere habitum prompte vindicandi in alium reum: ergo et in se, si tamen reatus inesset; et sic potest concedi, quod in statu Innocentiae et Beatitudine manet ista virtus. Ubi, ut perspicue manifestum est, Doctor utramque sententiam tamquam probabilem proponit. — Similiter 3. dist. 33. qu. 1. problematice disputat, an in Angelis dentur verae virtutes morales. Ad primum, (inquit num. 16.) concedi potest, quod si Angelus esset creatus in puris naturalibus, non habens in voluntate virtutes morales, possent generari in eo ex multis rectis electionibus, non quidem citra passiones in appetitu sensitivo sibi inexistentes, nec etiam quae infuerunt vel inerunt, vel possunt inesse; sed solum circa tales passiones in universali ostensas per intellectum; qua ostensione posita, et dictato quid esset eligendum, si possibile esset eas haberi ab eis, voluntas eius consona tali dictamini ex multis electionibus posset habere habitum moralem rectum. » Ita Doctor, quibus satis aperte significat Poenitentiam, sicut et alias virtutes morales, versari posse circa obiectum, non solum quod est, vel infuit, vel inerit, aut potest inesse; sed etiam circa obiectum ipsis proprium et universale. Unde Poenitentia, quatenus inclinat voluntatem ad vindicandum peccatum in universali, et abstrahendo ab eo quod sit commissum a propria, vel aliena persona, nedum in Angelis, sed etiam in Adamo esse potuit in statu innocentiae. Addo, Poenitentiam revera potuisse vere ac proprie reperiri in statu innocentiae: cum enim in eo statu Adamus potuerit peccare venialiter, ut docet Doctor in 2. dist. 21. qu. 1. num. 73. planum est Adamum de illo peccato veniali potuisse penitere, ac sumere vindictam, ut ibidem satis aperte innuit Doctor; respondens enim ad secundum argumentum in oppositum, quod erat de poena arcenda ab eo felici statu, et subinde etiam arcendum omne peccatum veniale, ait: Alia poena quam mors potest respondere veniali, puta displicentia aliqua vel aliquid huiusmodi. Vel potest dici quod poena sibi proprie non correspondet, sed committens veniale est debitor ferventioris actus voluntatis, quam prius, qui fervor consumeret peccatum veniale. Nec obfuisset innocentiae Adae habuisse poenam debitam veniali praeter mortem.

DICES: Scriptura sacra, SS. Patres, et Concilia, quoties sermonem instituunt de Poenitentia, per eam semper intelligunt vindictam de proprio peccato, seu detestationem et dolorem de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero: igitur virtus Poenitentiae non potest esse in iis, in quibus non est peccatum; ac subinde non potuit esse in Angelis, nec in Adamo in statu innocentiae. — Respondeo, id quidem verum esse, quia videlicet loquuntur de Poenitentia, quatenus de facto est necessaria dispositio ad remissionem peccatorum, non autem prout est virtus aliqua moralis inclinans voluntatem ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, quatenus illam usurpat Doctor in secunda sua responsione, quo sensu Poenitentia etiam esse potuit in voluntate B. Virginis, imo et Christi Domini circa peccatum in universali per intellectum ostensum; qua ostensione posita simul cum dictamine eiusdem intellectus circa id quod esset eligendum, in hypothesi quod possibile esset peccatum illud, voluntas etiam consona tali dictamini, posset pluries habere electionem circa vindictam peccati: et ex hac multiplici electione sibi comparare posset habitum moralem rectum virtutis Poenitentiae, quo illa voluntas inclinaretur ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, ex hypothesi quod ipsa culpa admitteret. Unde quamvis voluntas Christi, necnon et B. Virginis, esset impeccabilis, nec consequenter potuissent habere actum absolutum vindicandi peccatum in se, tamen habere potuerunt actum conditionatum, dicendo: Si ego peccassem, vindicarem in me peccatum: cum enim actus illi quatenus sunt absolute elici a nobis sint veri ac perfecti actus Poenitentiae, et ex talibus in nobis generetur perfectus Poenitentiae habitus; simili ratione ex illa voluntate conditionata generari potuit in Christo, necnon in B. Virgine: quippe cum nulla appareat ratio disparitatis.

Fateor tamen Poenitentiam, quatenus significat animi dolorem ac detestationem de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero, quemadmodum illam describit Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 4. eamque dividit in contritionem caritate perfectam, et contritionem imperfectam, quae dicitur attritio, posse dumtaxat existere in voluntate hominis peccatoris: quia ipsi dumtaxat competit praecissus et huius Poenitentiae actus, nempe velle vindicare peccatum a se commissum, cum dolore et laboriosa satisfactione, necnon proposito non peccandi de cetero: ac subinde subiectum denominationis seu mediatum Poenitentiae virtutis, quatenus vulgo usurpatur a Theologis, esse dumtaxat hominem peccatorem in statu vitae.