Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Duplicem, ut mox dictum est, quantum ad praesens attinet, esse necessitatem in ordine ad salutem: nempe finis seu medii, et praecepti, seu divini mandati. Illud dicitur necessarium necessitate finis seu medii, quod est simpliciter necessarium ad vitae aeternae consecutionem, etiamsi nulla extet obligatio praecepti: sicut e converso illud dicitur necessarium necessitate praecepti, quod ordinatur ad salutem dumtaxat ex divino praecepto. Unde si quis excusatur ab obligatione praecepti, vel propter mentis inopiam, vel corporis infirmitatem, poterit absque tali medio vitam aeternam consequi. Sic infantes, et amentes, propterea quod non sint rationis compotes, salvari possunt absque observantia praeceptorum Dei et Ecclesiae; sic pariter infirmi salvari possunt, etsi non faciant satis praecepto ieiunandi, a quo excusantur propter infirmitatem.

NOTANDUM 2. Quod ea, quae sunt necessaria necessitate finis, sunt in duplici differentia: quaedam habent necessitatem intrinsecam ex intrinseca connexione, quae reperitur inter ipsa media, et finem ultimum, nempe vitam aeternam; et hoc modo gratia, sive caritas sunt necessaria necessitate finis. Quaedam vero necessaria ex sola institutione Dei ita statuentis ac ordinantis medium aliquod tamquam necessarium ad salutem pro aliquo determinato tempore, quod alias ita necessarium non erat; sic Baptismus in Lege Evangelica necessarius est ad salutem, cum antea talem necessitatem non induceret, sub Lege naturali, et scripta seu Mosaicae. Porro inter ista duo media hoc discrimen intercedit, quod media prioris in omni statu, et omnibus modis sunt necessaria ad salutem aeternam; media autem secundi generis non item, sed pro illo statu dumtaxat, pro quo fuerunt instituta. Quaeritur ergo, utrum Poenitentia virtus necessaria fuerit ad salutem ex necessitate intrinseca, et in omni statu: an dumtaxat ex ordinatione divina, et pro aliquo statu determinato.

NOTANDUM 3. Quod inter ea, quae sunt necessaria necessitate finis ex institutione Dei, quaedam sunt simpliciter necessaria; ita ut neque per se, neque per accidens vita aeterna possit obtineri absque huiusmodi mediis; sic Baptismus in re susceptus necessarius est parvulis: Quaedam vero sunt quidem per se necessaria ad vitam aeternam: per accidens tamen in aliquo particulari casu, vel propter ignorantiam invincibilem, vel quia non adest facultas applicandi eiusmodi media, inde fit quod reddantur non necessaria: ita quod absque huiusmodi mediis adhibitis possit haberi salus; qua ratione Baptismus in re susceptus non dicitur necessarius aliquibus adultis, qui facultatem non habent illum sibi procurandi. Quaeritur ergo, utrum Poenitentia virtus, quatenus sumitur vel generatim pro detestatione et dolore de peccatis, vel speciatim, seu prout est specialis virtus ab aliis distincta, sit per se necessaria ad salutem, et peccati remissionem.

Conclusio prima. — POENITENTIA, QUATENUS EST SPECIALIS VIRTUS A CETERIS DISTINCTA, ET IMPORTAT DUMTAXAT VELLE VINDICARE PECCATUM, NON EST ABSOLUTE NECESSARIA AD PECCATI REMISSIONEM. Haec est Doctoris, dist. 11. q. 2. num. 23. ubi ait: De secundo principali, scilicet an poenitere, ut actus virtutis est, requiratur ad deletionem peccati: dico quod non, ut actus unius determinatae virtutis. Quod utique sic

Probat: Quia, inquit, poenitere secundum quamcumque quatuor significationum (puta vindicare peccatum commissum, illud idem peccatum detestari, et acceptare poenam inflictam, et patienter illam ferre) sufficit, ut probatur auctoritate Ezechielis, 18. et 33. Quacumque hora ingemuerit peccator, etc. Actus autem primus et alii non necessario sunt alicuius eiusdem determinatae virtutis; sed primus iustitiae, ultimus patientiae, duo intermedii cuiuscumque virtutis appetitivae. Quibus verbis significat virtutem Poenitentiae, quatenus ab aliis distinctam, non esse absolute necessariam ad remissionem peccati; ac proinde nec absolute necessariam ad salutem, quippe cum peccatum remitti possit non solum per actum amoris Dei, ut dicemus infra, sed etiam per Poenitentiam generatim sumptam, quatenus importat detestationem ac dolorem de peccato commisso; quod utique procedere potest ab alia virtute, quam Poenitentia, ut diximus in superiori Sectione. — Confirmatur haec veritas ex divinis testimoniis, quae quoties meminerunt necessitatis Poenitentiae, toties Poenitentiam exprimunt per aversionem a peccatis, et eorum detestationem, ut videre est apud Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 20¹. ubi colligit varia Scripturae testimonia ad adstruendam Poenitentiae necessitatem. Significat autem cap. 4. quaenam sit illa Poenitentia, quam tantopere necessariam affirmat: Fuit autem, inquit, quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic contritionis motus necessarius. Declarat autem ibidem quid intelligat per illam contritionem, cum ait initio capitis: Contritio animi dolor ac detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. Unde Contritionem sic definit: Est animi dolor, et detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero. Porro hic dolor, illaque detestatio elici potest a diversis virtutibus, puta Caritate, Spe, Religione, etc. Unde cum Poenitentia absolute necessaria dicitur ad remissionem peccati, tum ex Scriptura, tum in Conciliis, tum a SS. Patribus, id per se non debet intelligi de Poenitentia, prout est specialis virtus a ceteris distincta.

Conclusio secunda. — POENITENTIA GENERATIM SUMPTA, ET QUATENUS EST ANIMI DOLOR, AC DETESTATIO DE PECCATO COMMISSO, CUM PROPOSITO NON PECCANDI DE CETERO, FUIT NECESSARIA PECCATORIBUS QUOVIS TEMPORE AD IMPETRANDAM VENIAM PECCATORUM: Haec est de fide determinata in Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. ubi ait: Fuit quidem Poenitentia universis hominibus, qui se mortali aliquo peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam assequendam necessaria, illis etiam qui Baptismi Sacramento ablui potuissent: ut perversitate abiecta et emendata, tantam Dei offensionem, cum peccati odio, et pio animi dolore detestarentur; unde Propheta ait: convertimini et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Dominus etiam dixit: nisi Poenitentiam egeritis, omnes similiter peribitis. Et Princeps Apostolorum Petrus peccatoribus Baptismo initiandis Poenitentiam commendans, dicebat: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum.

Hanc Conclusionem luculenter declarat Doctor, dist. 14. quaest. 1. n. 9. ubi loquens de remissione peccati mortalis, ait: « Secundo dico quod non remittitur sine poena aequivalenter in acceptatione divina: quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut Scriptura satis clamat: offensa autem eius, vel ira (ut dictum est) eius velle vindicare, vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato, Deus vult vindicare de peccante: sed velle vindicare est velle punire: ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptatione divina. Et infra: de potentia ordinaria ista est via universaliter praefixa a lege divina ordinante, scilicet, peccatum punire per poenam, tamquam per proprium correspondens. Praeterea n. 10. de re, inquit, est ista conclusio, quod ad deletionem peccati regulariter requiritur poena, vel punitio voluntaria ».

DICES 1: Christus Dominus pluries peccata dimisit absque ulla praevia Poenitentia: igitur ad remissionem peccati de via ordinaria non est necessaria Poenitentia. Probatur antecedens ex Lucae 5. ubi legimus, quod cum aliqui homines paraliticum portantes eum deposuissent per tectum ante Iesum, ei dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua. Similiter Ioannis 8. mulier adultera, cui Christus peccata dimisit, nulla dedit antea Poenitentiae signa, ubi enim ab ea requisivisset: Nemo te condemnavit? Illaque respondisset: Nemo Domine: statim dixit: Nec ego te condemnabo, vade, et noli amplius peccare: igitur ad peccati remissionem non est necessaria Poenitentia. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico primo quidem, Christum Dominum per absolutam suam et divinam in peccatis dimittendis auctoritatem potuisse peccata remittere et condonare absque praevia formali Poenitentia, sed solum virtuali, quam utique virtualem habebat ille paraliticus; quippe fides et spes in ipso maxime elucebat, nam de eo legitur Matth. 9. quod Domino ipsi dixerit: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua. Illa enim vox confide, non innuit tantum portantium fidem et fiduciam, sed et ipsius paralitici spem veniae ex fide, quia nisi credidisset, et confisus esset, nequaquam passus fuisset se dimitti per tegulas; ideoque cum fides et spes in peccatore Poenitentiam efficiant, videtur ille Poenitentiam saltem virtualem habuisse. Ad secundum dico, mulierem illam habuisse pariter Poenitentiam et dolorem de peccato commisso, ut innuit S. Ambrosius, Epist. 52. ubi ait: Mulier adultera meruit absolvi, quae recedentibus Iudaeis accusatoribus suis sola cum Christo remansit, ex ea quippe remansione videtur confessa crimen, et testata per sinceram Poenitentiam.

DICES 2: Christus Dominus, Lucae 11. ait: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Et Matth. 6. Si dimiseritis hominibus peccata eorum, ita Pater vester caelestis dimittet vobis peccata vestra: igitur ad remissionem peccati de via ordinaria non requiritur Poenitentia. — Nego consequentiam: perfecta enim caritas peccatis opponitur, et ea destruit extra Sacramentum, non autem imperfecta: perfecta autem caritas Poenitentiam aut supponit, aut facit, aut saltem virtualiter complectitur: unde dum eleemosynarum largitio, et iniuriarum condonatio dicuntur habere vim remittendi peccata, necessario supponunt perfectam caritatem, ac subinde Poenitentiam saltem virtualem.

DICES 3: Quod Deus potest in pueris, potest etiam in adultis; non enim minor est eius virtus erga adultos, quam circa infantes: atqui Deus peccata remittit infantibus absque Poenitentia: ergo etiam in adultis. — Distinguo maiorem: circa ea, quae sunt ex aequo utrisque communia, concedo: secus, nego. Non est autem par ratio de iustificatione infantis, et adulti: in infantibus enim tantum est originale peccatum, quod non consistit in actuali deordinatione voluntatis, sed dumtaxat in habituali quadam naturae depravatione: quare peccatum iis remittitur cum sola habituali immutatione per infusionem gratiae et virtutum; non cum actuali per exercitium alicuius actus. Secus vero est de adulto, in quo sunt actualia peccata, quae cum consistant in actuali deordinatione voluntatis, ut remittantur etiam per Baptismum, praerequirunt actualem voluntatis immutationem, quae non fit nisi per Poenitentiam.

Conclusio tertia. — REMITTI POTEST PECCATUM MORTALE PER SOLAM POENITENTIAM VIRTUALEM, PUTA PER ACTUM EXIMIAE CARITATIS, IN QUO VIRTUALITER DOLOR DE PECCATIS INCLUDITUR. Haec est communior contra Sotum in 4. dist. 15. quaest. 1. art. 2. ubi docet Poenitentiam formalem ita necessario praerequiri ad remissionem peccati, ut ad id nullus sufficiat caritatis actus, quantumvis egregius, excepto actu Martyrii: necnon et contra Canum, qui relect. de Poen. p. 3. § De Caritate, nequidem excipit actum Martyrii. Probatur primo auctoritate Christi Domini dicentis Ioann. 14. Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, etc. Et Matth. 10. Qui confessus me fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo... Qui perdiderit animam suam (idest, corporis vitam) propter me, inveniet eam. Quibus aperte significat, actum amoris, necnon et martyrii, sufficere ad salutem et remissionem peccatorum.

Eamdem veritatem explicat Doctor n. 17. ubi loquens de Poenitentia, quam dixerat esse necessariam ad remittenda peccata, ait: « Intelligitur etiam conclusio de requiri non simpliciter necessario, cuius oppositum includit contradictionem: quia posset Deus remittere sine omni actu illius, cui remittitur; sed nec de requiri necessario supposito actu hominis, cui remittit: posset enim Deus per aliquem motum ferventem dilectionis in Deum absque quocumque quatuor praedictorum actuum sub propria ratione, utpote in actu fervoris ad Martyrium statim sustinendum, ubi forte non esset cogitatio de aliquo peccato mortali prius commisso, nec per consequens aliquod poenitere praedictum: et hoc formaliter, licet virtualiter in illo motu esset poenitere, iuxta secundam significationem. Et istud probatur, quia nullus excluditur a regno caelorum, qui facit illud quod simpliciter est necessarium: sed est possibile aliquem usque ad instans A, existentem in peccato mortali ab instanti A, necessariari ad toto corde insistendum circa actus distrahentes a cogitatione de peccato commisso, utpote statim exposito Martyrio arctissimo. Et propter hoc dictum est in conclusione, quod requiritur ad hoc, ut peccatum mortale regulariter deleatur: quia dicitur regulariter fieri, quod fit secundum regulas determinatas a Sapientia divina, quarum haec est una: quod peccatum commissum non deleatur sine displicentia de peccato commisso: quae apparet multum rationabilis; quia sicut peccatum avertit a fine, convertit ad creaturam: ita rationabile est, quod non deleatur, nisi per motum oppositum avertentem a peccato, sive a creatura, ut circa illam fuit peccatum, et convertentem ad Deum. Ad hoc autem, quod est displicere de peccato commisso, possunt reduci alia tria membra eius, quod est punire, etc. »

Quibus omnibus Doctor tria docet: primum, quod Poenitentia de via ordinaria necessaria sit ad peccati remissionem; quoniam videlicet Deus ita statuit, ut non fieret peccati remissio secundum communem et ordinariam rerum dispositionem. — Secundum, quod de potentia absoluta Deus posset condonare peccatum absque ullo actu doloris, aut detestationis ex parte poenitentis. Quod utique insuper confirmari potest: tum quia Poenitentiae antecedens infusionem gratiae, et peccati remissionem habet tantum rationem dispositionis congruae ex ordinatione divina, si enim ex natura rei requireretur, sequeretur quod instantibus non posset conferri gratia baptismalis: quippe cum non possint habere actus Poenitentiae, quam ante Baptismum exercere tenentur adulti; ac subinde tantum actus illi requiruntur ad iustificationem ex ordinatione divina: sed quod requiritur dumtaxat ex ordinatione divina, amoveri potest de potentia extraordinaria: igitur independenter ab eis actibus poenitentes Deus potest conferre gratiam sanctificantem, et remissionem peccati. Tum quia iustificatio, ut definit Concilium Tridentinum, includit de facto remissionem peccati, et infusionem gratiae, seu renovationem interioris hominis: sed neutrum illorum consistit in actu peccatoris, ut optime observat Hiquaeus in Commentario ad praefata verba Doctoris; quia remittere peccatum praecise convenit Deo, sicut et gratiam infundere gratis: igitur sine actu peccatoris fieri potest iustificatio. Tum denique quia si esset aliqua connexio absolute necessaria inter actus poenitentes et iustificationem, maxime in ratione meriti, aut satisfactionis: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, alioquin peccatores iustificationem mererentur, nec illa fieret gratis, contra Concilium Trid., Sess. 6. cap. 8. Non etiam secundum; potest enim Deus per absolutam suam potentiam non exigere talem satisfactionem, et eam ex clementia gratis relaxare peccatori: igitur, etc. — Tertio tandem, docet Doctor etiam interdum fieri iustificationem, et peccatorum remissionem per solum actum dilectionis Dei super omnia, sine dolore expresso, et formali Poenitentia de peccato, ut constat exemplo hominis, qui inopinato casu raperetur ad Martyrium. et oblitus esset alicuius peccati mortalis, cuius non recordaretur. dum aestuanti caritatis igne flagrans Martyrium subiret: eo namque in casu hic homo iustificaretur per actum caritatis, iustificaretur per Martyrium, absque actu formalis Poenitentiae.

Confirmatur illis omnibus Scripturae testimoniis, in quibus formali dilectioni Dei tribuitur efficacia remissionis peccatorum, nulla facta mentione Poenitentiae, seu doloris, aut detestationis de peccato. - Sic Lucae 7. Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum: cui autem minus dimittitur, minus diligit. Proverb. 8. Ego diligentes me diligo. Eccl. 34. Oculi Dei in diligentes se. Ioan. 1. cap. 4. Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et vers. 16. Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo. Ioann. 11. Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo. Et vers. 23. Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus (per gratiam sanctificantem) et apud eum mansionem faciemus. Zach. 1. Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et ego convertar ad vos, dicit Dominus exercituum. Quis autem sane mentis dubitare potest, quin per solum amorem Dei propter se super omnia, homo perfecte convertatur ad Deum? Ubi ergo Dominus bonus est, non sit nequam oculus noster, invidens remissionem peccatorum his, quibus Deus illam promisit. Nec obstat quod in aliis locis Scriptura meminerit poenitentiae, tamquam necessariae ad remissionem peccatorum: Ezechielis 28.² Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Luc. 13. Nisi poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Actor. 2. Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum. Hoc, inquam, non obstat, quia commode intelligi possunt, vel de Poenitentia formali et explicita, vel de actu illi aequividente, qualis est actus dilectionis Dei super omnia: alioqui cui nullum peccatum occurreret in genere, vel in specie, quod esset detestandum, non posset iustificari, nec per consequens salvari. Non abnuo tamen in actu amoris super omnia contineri actum Poenitentiae virtualiter: tum quia ad illum determinat data occasione, repugnat enim stare perfectam caritatem cum consideratione peccati, quin habeatur dolor de peccato, quatenus est offensa Dei: tum quia actus amoris Dei super omnia totum motivum istius doloris continet, nam amare Deum super omnia, est amare illum super omne peccatum; insuper est illum praeferre omnibus non solum pro tempore futuro et praesenti, sed etiam pro praeterito ac proinde ibi est implicite nolle peccasse: hoc autem est odio habere, quod peccaverit, ac dolere se fecisse illud: igitur talis actus amoris Dei sufficit ad iustificationem.

DICES: Non minus Poenitentia necessaria est peccatori ad salutem, quam fides infideli: sed fides est necessaria necessitate medii, ita ut sine fide impossibile sit placere Deo: igitur etiam sine Poenitentia formali impossibile est peccatorem iustificari. — Nego maiorem: quamquam enim Poenitentia sit necessaria peccatori necessitate medii de via ordinaria ad iustificationem, sicut et fides infideli; tamen hoc intercedit discrimen inter fidem et Poenitentiam, quod fides non possit suppleri per aliquem alium actum, in quo virtualiter contineatur, sicut Poenitentia suppleri potest per actum dilectionis Dei, in quo virtualiter continetur.

INSTABIS: Actus dilectionis, vel ideo sufficit ad iustificationem sine formali Poenitentia, quia ex natura sua habet repugnantiam ad peccatum per modum formae, vel quia ex voluntate divina acceptatur, ut meritum de congruo: sed neutrum dici potest. Non primum, alioqui formaliter iustificaret, et non solum dispositive. Non etiam secundum; nam exinde sequeretur, quod conferret ad iustificationem, et ad eam requireretur secundum ordinariam Dei dispositionem, quod utique non est verum. — Respondeo, actum dilectionis censeri sufficientem dispositionem ex divina voluntate, sicut et Poenitentiam, cuius efficacia desumitur ex radice caritatis, quando est perfecta. At haec Dei dilectio super omnia numquam est cum consideratione et memoria peccati, quin annexam habeat Poenitentiam in viatore alicuius criminis reo; nemo enim Deum diligit super omnia, quin vehementer doleat, quod illum offenderit, quo in casu uterque actus concurrit ad iustificationem.

Conclusio quarta. — POENITENTIA, QUATENUS EST ANIMI DOLOR, AC DETESTATIO DE PECCATIS, EST NECESSARIA AD REMISSIONEM PECCATORUM, ITA QUOD NON SUFFICIAT VETERIS VITAE ABIECTIO, ET NOVAE INSTAURATIO. Haec est contra Lutherum, ut apparet ex eius articulis damnatis per sacram Facultatem Parisiensem, quorum hic unus erat: Contritio, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, quae quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, multitudinem, ferocitatem, amissionem aeternae beatitudinis, ac aeternae damnationis acquisitionem: haec, inquam, contritio facit hominem hypocritam, imo magis peccatorem. Quam utique propositionem sic damnat sacra Facultas: Haec propositio est falsa, viae ad Poenitentiam impeditiva, Scripturis sacris, et doctrinae Sanctorum difformis.

Et merito quidem; enimvero Scriptura sacra oraculis testatur necessariam esse Poenitentiam ad placandam divinam indignationem, et assequendam peccati remissionem. Sic Ezechielis 18. Si autem impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium, et iustitiam, vita vivet, et non morietur: omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor. Quibus verbis Deus spondet peccati remissionem homini poenitenti, et iudicium ac iustitiam facienti: peccatorem autem Poenitentem facere iudicium et iustitiam, nihil aliud est, quam vindicare peccatum, et facere Deo satis per debitam satisfactionem, et revocationem a creaturis, ac conversionem ad Deum, quae revocatio et conversio maxime fieri debet per opera laboriosa ac poenalia, iuxta illud Dei apud Ioëllem monentis oraculum: Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, et in fleto, et in planctu, et scindite corda vestra, etc. Haec autem cordis contritio et planctus non est dumtaxat de novae vitae instauratione, sed maxime de peccatis purgandis, iuxta illud Apocal. 2. ubi Ioannes iubetur scribere ad Episcopum Ephesi nomine Dei: Habeo adversum te, quod caritatem primam reliquisti, memor esto itaque unde excideris, et age Poenitentiam, et prima opera fac: sin autem venio tibi, et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris. Quibus verbis ad salutarem Poenitentiam non solum praecipitur vitae innovatio, sed et praeteritae recordatio, ac planctus. — Quapropter David, Psal. 50. non solum exorat pro praesenti, et futuro: Cor mundum crea in me Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus meis; sed pro praeterito inclamat: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam.... Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper. Unde Christus, Lucae 13. non solum a peccatore exigit novae vitae institutionem, sed etiam prioris vindictam et emendationem, cum ait: Nisi Poenitentiam egeritis, omnes simul peribitis. Poenitentiae autem nomen significat poenam tenere: non tenetur autem poena propter institutionem novae vitae, quae bona est, sed propter malitiam praeteritae; poena enim non nascitur, nisi ex malo nolito.

Igitur merito Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 1. sermonem faciens de contritione, ait: Declarat sancta Synodus, hanc contritionem non solum cessationem a peccato, et novae vitae propositum, et inchoationem: sed veteris etiam odium continere, iuxta illud: Proiicite a vobis iniquitates vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum, et spiritum novum. Unde Can. 5. proscribens Lutheranorum dogma, ait: Si quis dixerit eam contritionem, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, feritatem, amissionem aeternae beatitudinis, aeternae damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum, et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem, demum illam esse dolorem coactum, et non liberum ac voluntarium, anathema sit.

Eamdem veritatem docent SS. Patres, imprimis S. Cyprianus in libello De lapsis, ubi spondet quidem fidelibus, qui in idololatriam lapsi fuerant, sui errati veniam, dummodo illam laboriosa Poenitentia exorent: Putas, inquit, tu Dominum cito posse placare, quem verbis perfidis abnuisti? etc. Putas facile eum misereri tui, quem tuum non esse dixisti? Orare oportet eum impensius, et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes ac fletibus ducere. tempus omne lacrimosis lamentationibus occupare, stratos solo adhaerere cilicio, in cilicio et sordibus volutari, post indumentum Christi perditum, nullum iam hic velle vestitum. post diaboli cibum malle ieiunium, iustis operibus incumbere, quibus peccata purgantur, eleemosynis frequenter insistere, quibus a morte animae liberantur. Et paulo post: Si precem quis toto corde faciat, si veris Poenitentiae lamentationibus et lacrimis ingemiscat, si ad veniam delicti sui Dominum iustis, et continuis operibus inflectat, misereri talium potest, etc. potest ille indulgentiam dare, sententiam potest ille deflectere. — Subiungit S. Ambrosius, lib. 1. De Poenitentia, cap. 4. Expectat gemitus nostros, sed temporales, ut remittat perpetuos: expectat lacrimas nostras, ut profundat pietatem suam. Et lib. 2. cap. 5. Qui agit poenitentiam, non solum diluere lacrimis debet peccatum suum, sed etiam emendationibus factis operire, et tegere delicta superiora, ut non ei imputetur peccatum; ergo tegamus lapsus nostros posterioribus factis, mundemus fletibus, ut audiat nos Dominus Deus noster ingemiscentes, etc. — Idem praecipue docet S. Augustinus variis in locis, maxime Serm. 34. De diversis, cap. 12. Sunt quaedam, inquit, gravia, et mortifera, quae nisi per vehementissimam molestiam humiliationis cordis, et contritionis spiritus, et tribulationis Poenitentiae non relaxantur. Unde Serm. 1. De Communibus, Poenitentiam sic definit: Est Poenitentia medicamentum vulneris, spes salutis, per quam Deus ad misericordiam provocatur. Poenitentia a poena nomen accepit, quia anima cruciatur, et caro mortificatur. Unde Serm. 7. De Tempore praeclare ait: Multi assidue se dicunt peccatores, et tamen adhuc delectat eos peccare. Professio est, non emendatio. Accusatur anima, et non sanatur.

Pronuntiatur offensa, sed non tollitur. Poenitentiam certam non facit, nisi odium peccati, et amor Dei. Quando fit ut tibi amarum sapiat in anima, quod ante in vita fuit dulce, et quod te prius delectabat in corpore, ipsum te cruciat in corde, iam tunc bene ingemiscis ad Deum, et dices: Tibi soli peccari³, et malum coram te feci: Bene tibi soli peccavi: quia nullus hominum sine peccato. Et ideo tibi soli peccavi: quia tu solus es sine peccato. Da misericordiam misero, qui tamdiu pepercisti criminoso. Inclinet ad remedium humilitas poenitentis, quem permovere non potuit diuturnitas peccatoris. Dic illi in fletu cordis: Aspice ad infelicem pietas immensa: respice crudelem misericordia publica. Desperatus ad omnipotentem venio, vulneratus ad medicum curro. Serva pietatem mansuetudinis, qui tamdiu suspendisti gladium ultionis. Dele numerositatem criminum, multitudo misericordiarum.

Idem docent ceteri SS. Patres, qui ad veram et sinceram poenitentiam, non solum vitae novae institutionem, sed etiam prioris expiationem requirunt. Cuius utique praeclaram hanc rationem subministrat Tertullianus, cap. 9. lib. De Poenitentia, nempe quod nostra Poenitentia debeat vices gerere divinae Iustitiae, idcirco peccatorem punire debet, et dolore ac lacrimis priora delicta emendare: « Haec omnia, inquit, Exomologesis, ut poenitentiam commendet, ut de periculi timore Dominum honoret, ut in peccatorem ipsa pronuntians pro Dei indignatione fungatur, et temporali afflictione aeterna supplicia non dicam frustretur, sed expungat. Et cap. 11. Deliqui dixi Deo, et periclitor in aeternum perire. Itaque nunc pendeo, et maereor, et excrucior, ut Deum reconcilient mihi, quem delinquendo laesi. Et initio cap. 12. Si de Exomologesi retractas, gehennam in corde considera, quam tibi Exomologesis extinguet, et poenae prius magnitudinem imaginare, ut de remediis adeptione non dubites. Et paulo post, Exomologesim in effectu suo, et efficacia comparat Baptismo: igitur, inquit, cum scias adversus gehennam post prima illa instructionis Dominicae monumenta esse adhuc in Exomologesi secunda subsidia, cur salutem tuam deseris? Cur cessas aggredi, quod scias mederi tibi? » Exomologesim autem accipit pro actu externo, et pro laboribus omnibus, quibus Ecclesia peccatorem purgat, ut ipse eam definierat cap. 9. paulo ante verba primum relata, ad quae spectant haec omnia, etc.

Idem docet S. Ambrosius ad Virginem lapsam cap. 8. ubi descriptis afflictionibus et laboribus, quos poenitendo subire debet, subdit: Peccator ergo si sibi ipsi non pepercit, a Deo illi parcitur, et si futuras poenas gehennae praecipuas in hoc parvo vitae spatio compensaverit, seipsum ab aeterno iudicio liberat. Subscribit S. Prosper, lib. 2. De vita contemplativa, cap. 7. de Laicis, qui ultro crimina confitentur, et de eis Poenitentiam libenter suscipiunt: Quod si ipsi Iudices fiant, et velut suae iniquitatis ultores hic in se voluntariam poenam severissimae animadversionis exerceant, temporalibus poenis mutabunt aeterna supplicia, et lacrimis ex vera cordis compunctione fluentibus restringent aeterni ignis incendia. Concludendum ergo cum S. Petro Damiano, cap. 2. libri quem inscripsit Gomorrhianus: Quisquis quolibet eorum modo, quos supra distinximus nefandae turpitudinis se contagione foedaverit, nisi fructuose poenitentiae fuerit satisfactione purgatus, numquam habere Dei gratiam poterit, numquam Christi Corpore et Sanguine dignus erit, numquam caelestis patriae limen intrabit.

OBIICIT LUTHERUS varia Scripturae oracula, in quibus Deus nihil aliud a peccatore exigit, quam cessationem a peccatis, mandatorum observationem, et vitae novae institutionem. Sic Isaiae 55. Quaerite Dominum, dum inveniri potest: invocate eum, dum prope est: derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur eius, et ad Deum nostrum: quoniam multus est ad ignoscendum. Sic Matth. 19. Christus homini petenti, quid opus esset ad salutem, respondet: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: nullum autem est mandatum in toto Decalogo, quod nobis praecipiat vitae prioris recordationem, seu detestationem: ergo ad remissionem peccati satis est, quod homo novam vitam instituat, et ambulet in via mandatorum Dei. Similiter ad Galatas 5. et 6. In Christo Iesu neque Circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura: igitur ad peccatorum veniam obtinendam non est necessaria detestatio prioris vitae, sed sufficit innovatio praesentis et futurae. — Nego consequentiam, et ad primum oraculum dico, opus esse impio, quod derelinquat vias suas, non tantum negative desistendo dumtaxat a peccatis, sed positive, videlicet per propositum cavendi deinceps a peccato, quod utique propositum refertur ad contritionem, et vitae prioris detestationem; ille enim quiescere, seu deserere peccata dicitur proprie, cui peccata displicent, et qui dolet se illa admisisse, quae deserere peroptat. Ad secundum nego minorem, nam, ut apparebit Quaestione sequenti, praeceptum de agenda Poenitentia includitur saltem virtualiter in praecepto de diligendo Deo: non potest enim quis Deum perfecte diligere, quin velit ablatum illius honorem resarcire, et ei debitam satisfactionem impendere. Ad tertium dico, valere quidem ad salutem novam vitam per gratiam instauratam: at illa non potest esse perfecta, quin praesupponat detestationem prioris, et debitam satisfactionem Deo pro iniuriis illatis impendendam.