Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Quod cum virtus habitualis dumtaxat innotescat per actus, actus vero per obiecta, non potest melius declarari, nec apparere Poenitentiae virtutis entitas et natura, quam per notitiam illius obiecti. Est autem duplex obiectum: unum quidem materiale, alterum formale: sic appellatum per analogiam cum materia, et forma physice constitutiva alicuius totius. (Quemadmodum enim materia est de se indifferens ad varias formas, et subinde ad varia composita constituenda; per formam autem ad certum compositum determinatur, ita res, circa quam virtutes occupantur, cum ex se sit indifferens ad varias rationes amoris aut odii, et consequenter ad varias virtutes constituendas, dicitur obiectum materiale: ipsa vero ratio motiva amoris, vel odii, per quam illa res determinatur ad certam virtutem constituendam, dicitur obiectum formale. Sic pecunia v. g. danda homini indigenti dici potest obiectum materiale, quia est indifferens ad virtutem eleemosynae, liberalitatis, ut iustitiae restitutivae; at datio istius pecuniae propter sublevandam illius indigentis miseriam ex compassione, determinat ipsam pecuniae largitionem ad virtutem eleemosynae sicut eiusdem largitio, ut restituatur ablatum, ipsam pecuniam determinat ad virtutem iustitiae restitutivae.

NOTANDUM 2. Obiectum materiale virtutis rursus esse duplex, nempe remotum, et proximum. Obiectum proximum appello circa quod primo virtus occupatur: sic actus internus vel externus cultus divini, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae in eum observantiae et subiectionis, dici potest obiectum proximum virtutis Religionis; similiter obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, dici potest id omne quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter culpam et poenam, nempe ipsa poena culpae correspondens. (Quae utique nihil aliud est, quam actus internus, vel externus assumptus ad vindicandum: poena enim est id, circa quod primarius effectus Poenitentiae versatur, hoc est, quod immediate Poenitentia intendit: siquidem intendit poenam infligere pro peccato commisso. Obiectum autem remotum illud voco, inter quod et internum actum a virtute Poenitentiae elicitum aliquid mediat: sic inter peccatum, seu malum ut vindicabile, et actum internum Poenitentiae, nempe voluntatem vindicandi, intercedit vindicta: unde sequitur malum ut vindicabile, esse obiectum remotum.

NOTANDUM 3. Malum vindicabile nihil aliud esse quam id quod meretur poenam in vindictam, quodque Deus vult puniri: quo fit ut omne peccatum non solum mortale, sed etiam veniale, sub ratione mali vindicabilis comprehendatur: licet enim peccatum veniale non offendat Deum graviter, nec ideo mereatur gravem poenam, seu punitionem, nihilominus certum est ipsum poenam aliquam mereri: siquidem poena correlativa est culpae: ergo ubi culpa levis, saltem levis debet esse poena, levisque punitio. Haec autem poena tamdiu debetur peccato, quamdiu remanet sub ratione peccati et offensae Dei, et consequenter donec per Poenitentiam eluatur: « Nam, inquit Doctor, dist. 14. qu. 1. num. 7. nihil aliud est post actum peccati, cessante offensa, macula, et reatus, nisi ista relatio rationis, scilicet ordinatio ad poenam, ut est inconveniens ipsi animae, dicitur eius macula, sicut per oppositum pulchritudo; ut autem est obligatio formaliter ad illam poenam, dicitur reatus: et ut est actus voluntatis divinae, in qua est tota ista realitas, per quem actum ordinatur ad talem poenam, dicitur offensa. Nihil enim aliud est offendi vel irasci in Deo, quam velle vindicare ista poena: et licet Deus dicatur figurative iratus, vel offensus, tamen accipiendo istam rationem irasci pro velle vindicare, exclusa passione concomitante istius velle, Deus formaliter est iratus, vel offensus; quia formaliter est volens vindicare peccatum commissum contra legem suam ». Unde subdit n. 8. illud quod dictum est remanere post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud symboli, Remissionem peccatorum. Et num. 9. Dico quod non remittitur sine poena, vel aequivalente in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut Scriptura satis clamat: offensa autem eius vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare, vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato, Deus vult vindicare de peccante; sed velle vindicare est velle punire: ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina. Ita Doctor. quibus verbis significat etiam peccatum habituale comprehendi sub obiecto virtutis Poenitentiae.

His praemissis, tria supersunt determinanda: Primum, quodnam sit obiectum proximum, in quod tendit Poenitentia: secundum, quodnam sit eius obiectum materiale remotum: tertium, quodnam sit eius obiectum formale.

Conclusio prima. — OBIECTUM PROXIMUM POENITENTIAE VIRTUTIS EST QUILIBET ACTUS POENITENTIS, SIVE INTERNUS SIVE EXTERNUS, QUI ELICITUR, ET ASSUMITUR AD VINDICANDUM PECCATUM.

Patet huius assertionis veritas ex secundo Notabili; quemadmodum enim obiectum proximum materiale iustitiae commutativae est illud omne, quod assumitur ad constituendam aequalitatem inter datum et acceptum; iustitiae vero distributivae sunt praemia seu bona communia, quae iuxta uniuscuiusque meritum distribuuntur; pari ratione obiectum materiale proximum Poenitentiae, ut est iustitia vindicativa, erit id quod assumitur in ultionem admissae offensae: hoc autem nihil aliud est, quam actus internus vel externus poenalis, qui assumitur ad vindicandum: igitur hic uterque actus censeri potest obiectum primarium Poenitentiae.

Deinde, illud est obiectum primarium materiale virtutis Poenitentiae, quod primum per eam intenditur: sed illa primario intendit poenam infligendam in ultionem criminis; illud enim primario Poenitentia intendit, a quo ipsa suam rationem formalem ac denominationem obtinet: sed utrumque habet a poena in ultionem assumpta: siquidem Poenitentia dicitur a poenae tenentia; et eius ratio formalis, quatenus est specialis virtus, maxime consistit in ratione vindictae: igitur ab ea poena in ultionem assumpta suam mutuatur rationem formalem.

DICES: Poena est effectus poenitentiae: igitur non potest censeri illius obiectum primarium. — NEGO consequentiam: siquidem in virtutibus moralibus iidem actus externi, qui a virtute fiunt, et sunt effectus internorum actuum voluntatis elicitorum a virtute, iidem, inquam, actus, quatenus priores in ordine intentionis, sunt obiectum, seu materia aliarum virtutum, ut patet exemplo iustitiae distributivae et commutativae; quidni igitur poena in ultionem assumpta, quae est quasi effectus ipsius Poenitentiae, censeri poterit eiusdem primarium obiectum?

INSTABIS: Obiectum primarium habet rationem finis saltem immediati: sed finis et effectus non possunt esse unum et idem: igitur cum actus, quibus assumitur poena in ultionem peccati, habeant rationem effectus Poenitentiae, non possunt censeri illius obiectum primarium. — NEGO minorem; tritum est enim apud Philosophos, finem et effectum posse in idem coincidere sub diversis respectibus; sanitas enim potest esse simul effectus, et finis ambulationis; et cultus divinus, seu actus internus, vel externus, qui assumitur in signum summae Dei excellentiae, et nostrae subiectionis est effectus virtutis Religionis, et simul finis proximus, qui ab ea intenditur, seu obiectum, quod ipsa proxime intendit: quidni igitur eadem poena, quam poenitens sibi infligit, poterit esse simul effectus, et finis proximus, seu obiectum, quod proxime Poenitentia intendat?

Conclusio secunda. — OBIECTUM MATERIALE REMOTUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST OMNE PECCATUM, TAM ACTUALE QUAM HABITUALE A POENITENTE COMMISSUM.

Probatur: Illud est obiectum materiale remotum virtutis Poenitentiae, quod ipsa intendit aliquo medio: sed Poenitentia fertur in peccatum mediante poena in vindictam assumpta: igitur peccatum proprium et a poenitente commissum censetur obiectum remotum Poenitentiae. Dici tamen posset obiectum proximum, quatenus attingitur ab actu elicito ipsius Poenitentiae; nam, ut optime advertit noster Bosco, disp. 6. Sect. 1. Conc. 7. Poenitentia ex vi eiusdem affectus, et effectus, qui proxime ab ipsa emanat, eodem motu, quo versatur circa aliquam operationem, attingit etiam peccatum; non enim poenitentiae virtus consistit in nuda illa operatione, idest, in voluntate vindicandi, quae significatur per hanc locutionem, volo vindicare, sed per illam transit in ipsum peccatum. ita quod haec voluntas, volo vindicare peccatum, applicet de facto poenam debitam peccato. — Dixi omne peccatum, tam actuale quam habituale, esse obiectum virtutis Poenitentiae: quamquam enim interdum remaneat habitus vitiosus etiam in iustificatis, nihilominus, ut docet Lugo disp. 3. num. 15. hic habitus sic perseverans potest esse materia Poenitentiae, quantum ad actum retractationis; possum enim velle non fuisse illud peccatum, ne offenderetur Deus; quemadmodum post vulneris vel morbi curationem dolere possum de causa, quae morbum aut vulnus intulit. Insuper velle possum illud peccatum vindicare, ac pro eo satisfacere, si remissio sit dubia, vel sub conditione, ex hypothesi quod dimissum non sit. Quod utique multo verius est de peccato habituali remisso: nam, ut praeclare docet Doctor, dist. 14. q. 1. « illud quod remanet post actum in peccatore, potest deleri, et quandoque deletur, iuxta illud Symboli: credo remissionem peccatorum. Deus est remissivus peccatorum, et quandoque remittens peccata; et hoc probatur sic: quia aliquando praedestinatus labitur in peccatum mortale. Patet de David, Petro, et Paulo, et quasi innumeris. Non autem potest beatificari, ad quod principaliter ordinatur per praedestinationem, nisi deleto peccato, accipiendo peccatum modo praedicto; quia nullus beatificatur, remanens obligatus ad poenam solvendam, quia vel simul solvendam cum gloria, quod est impossibile, quia ad minus secundum dispositionem divinam, gloria illa, et poena quaecumque repugnant: vel post glorificationem solvendam, quod similiter est impossibile, quia Deus disponit illam gloriam in quocumque finalem esse, ita quod non sequetur aliqua poena: ergo oportet ante glorificationem remitti, vel deleri istam obligationem ad poenam quandoque sustinendam. Secundo dico, quod non remittitur sine poena, vel aequivalenter in acceptione divina, quia per quodcumque peccatum offenditur Deus, sicut et Scriptura satis clamat; offensa autem eius, vel ira, ut dictum est, est eius velle vindicare vel aliquid sufficiens ad placandum exigere: ergo posito quocumque peccato Deus vult vindicare de peccante: sed velle vindicare est velle punire; ergo post peccatum commissum ad eius deletionem requiritur aliqua punitio, vel aequivalens in acceptione divina ». Haec Doctor, quibus verbis significat non solum reatum culpae remanentem post actionem peccaminosam, sed etiam habitum vitiosum esse vindicabilem, seu ordinabilem ad poenam; ac subinde esse obiectum materiale virtutis Poenitentiae.

DICES: Virtus specialis debet habere obiectum speciale: sed Poenitentia est virtus specialis: igitur debet habere determinatum obiectum: at omne peccatum non est determinatum obiectum alicuius virtutis, sed omnium: siquidem omnes virtutes generatim sumptae militant in omnia peccata, quaelibet enim habet aliquod determinatum vitium, cui opponatur. — DISTINGUO consequens: debet habere obiectum determinatum formale, concedo: materiale, nego. Licet autem Poenitentia tendat in omnia peccata, quae ab aliis virtutibus seorsim ac distributive impugnantur, attamen speciali aliqua ratione poenitentia tendit in peccata, sub qua ab aliis virtutibus non attinguntur, nempe sub ratione vindicabilis et punibilis, ut apparebit ex sequenti Conclusione.

Conclusio tertia. — OBIECTUM FORMALE AC SPECIFICATIVUM VIRTUTIS POENITENTIAE EST PECCATUM UT VINDICABILE. Haec est Doctoris, dist. 14. q. 2. num. 1. ubi ait: « Poenitere est actus specialis » virtutis. Probatur, quia ille actus natus est habere speciale obiectum, et speciales circumstantias ordinatas: obiectum quidem, nempe peccatum vindicabile; circumstantias vero, quae conveniunt actui, ut recte tendenti in tale obiectum, scilicet finem, modum, et eiusmodi. Et infra n. 9. demonstrat Poenitentiam esse minus perfectam, quam sit actus caritatis, « quia, inquit, per se obiectum caritatis est Deus » sub ratione obiectiva nobilissima; proprium autem obiectum istius est malum vindicabile, seu reus, in quem est vindicandum.

Probatur autem Conclusio: Peccatum, in quod tendit Poenitentia, speciali ratione debet attingi, sub qua non attingatur ab aliis virtutibus: sed illa ratio non est alia, quam vindicabilitas, seu obligatio ad puniendum peccatum: igitur, etc. Maior constat. Probatur minor: si aliqua esset ratio, sub qua Poenitentia tenderet in peccatum, maxime illius malitia, quatenus detestanda et execranda: sed haec ratio non est peculiaris Poenitentiae; siquidem omnes virtutes, saltem quae tendunt in Deum, etiam tendunt in detestationem peccati; caritas enim illud execratur, quatenus est malum oppositum infinitae Dei bonitati, quam ipsa considerat; omne namque peccatum est malum Dei, saltem extrinsece, quia displicet Deo, et ipsius gloriae adversatur: cum autem eiusdem virtutis sit detestari malum oppositum obiectum, cuius est obiectum illud prosequi, hac ratione caritas detestatur quodlibet peccatum. Similiter cum omne peccatum nos privet supernaturali beatitudine, et subiiciat poenis aeternis a Deo vindice infigendis, detestatio peccati ex eiusmodi motivo spectabit non ad Poenitentiam, sed ad spem. Potest etiam peccatum considerari quatenus militat in Dei honorem, observantiam, et cultum: et sic illius detestatio spectat ad virtutem Religionis, et sic dicendum de ceteris virtutibus, quae tendunt in Deum, ac subinde ratio detestationis non potest esse propria soli virtuti Poenitentiae, ac consequenter peccatum, ut detestabile, non est formale et specificativum ipsius virtutis obiectum.

Deinde: Peccatum, ut vindicabile, debet attingi ab aliqua virtute: sed non potest attingi ab alia, quam a Poenitentia: igitur ut sic est illius obiectum specificativum. Maior constat: nam, inquit S. Augustinus, lib. 1. Confess. Iussisti, Domine, et ita est, ut poena sit sibi quisque peccator. Et merito quidem; cum enim, ut supra dicebat Doctor, per quodcumque peccatum offendatur Deus, ac propterea moveatur in peccatorem affectu vindictae; velle: autem vindicare idem sit ac velle punire: inde fit quod homo peccator non possit reconciliari Deo, nec eum placare, quin prius in se peccatum vindicet et puniat. Minor etiam constat: nulla siquidem virtus tendit in peccatum, quatenus puniendum, ut Deo fiat satis, nisi sola Poenitentia: igitur, etc.

DICES: Ius divinum laesum per offensam, et resarcendum per satisfactionem et compensationem quamdam, est obiectum formale Poenitentiae: igitur illud obiectum non est peccatum, ut vindicabile et punibile. — Respondeo, negando antecedens: ius enim divinum sic spectatum dici quidem potest finis Poenitentiae, non vero illius obiectum: idcirco enim Poenitentia tendit in vindictam peccati, ut quantum in peccatore est, cum Dei auxilio, faciat satis Deo, et illata ei iniuria resarciatur: sicque illa divini iuris restitutio ac reparatio offensae est finis movens poenitentem ad vindicandum peccatum; unde illud ius divinum, ut compensandum, potius habet rationem finis, quam obiecti respectu virtutis Poenitentiae.