Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Opera, quae homo in ordine ad finem supernaturalem potest elicere, esse in quadruplici differentia: alia enim sunt viva, quae ex principio vitali, gratia scilicet et caritate oriuntur: alia sunt morta, quae ex genere suo et proprio obiecto sunt quidem bona, sed quia fiunt ab homine existente in statu peccati mortalis, idcirco omni vitae spiritualis principio carent: aliqua vero sunt mortifera, quae videlicet privando animam gratia, ipsi mortem inferunt: gratia enim se habet ad animam in ordine ad vitam supernaturalem, sicut anima se habet ad corpus, quantum ad vitam naturalem; nam, inquit S. Augustinus, Serm. 5. De verbis Domini: Sicut anima est vita corporis, sic animae vita est Deus: et sicut expirat corpus, cum animam emittit. ita expirat anima cum Deum amittit. Alia denique dicuntur opera mortificata, quae ex se licet bona sint, quatenus a gratia et caritate fuerunt elicita, per subsequens peccatum dicuntur mortificari: quia videlicet impediuntur, ne habeant vim, et efficaciam promovendi homines ad vitam aeternam. Dicuntur autem mortificata, metaphora ducta a membris corporis animalis, quae mortificata appellantur, dum praepediuntur ab exercitio suarum operationum.

NOTANDUM 2. Duos praecipuos esse Poenitentiae effectus, nimirum remissionem peccatorum, et meritorum reviviscentiam. Primus ei convenit directe et per se: alter vero per concomitantiam et per accidens; siquidem Poenitentia per se ordinatur ad diluenda peccata, quibus expunctis et remotis, opera prius mortificata reviviscunt, et iterum ius habent ad praemium aeternae beatitudinis eis ex iustitia titulo mercedis debitum; quemadmodum enim cum averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitates secundum omnes abominationes, quas operari solet impius, inquit Deus per Ezechielem, cap. 18. omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur: in praevaricatione, qua praevaricatus est, et in peccato suo, quod peccavit, in ipsis morietur: hoc est opera meritoria, quae prius exercuerat, nullius erunt momenti apud Deum, in ordine ad praemium gratiae, et gloriae: sic, cum averterit se impius ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium et iustitiam, ipse animam suam vivificabit, ait Dominus ibidem, v. 27. Nec animam dumtaxat, sed etiam opera prius mortificata per salutarem Poenitentiam vivificet, ut apparebit ex dicendis in prima Conclusione.

NOTANDUM 3. Ius ad gloriam competere homini duplici titulo, videlicet titulo hereditatis, et titulo mercedis. Titulus hereditatis fundatur in gratia sanctificante, per quam efficimur consortes divinae naturae, et adoptionem filiorum recipimus; Si autem filii, et heredes, heredes quidem Dei, etc. ait Apostolus: titulus vero mercedis fundatur in bonis operibus in gratia et ex gratia factis, supposita Dei promissione, ac praevio pacto Dei, ut docet Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi ait: Bene operantibus usque in finem, et in Deo sperantibus, proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Iesum Christum misericorditer promissa; et tamquam merces ipsius Dei promissioni ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda. Advertendum insuper, hominem iustificatum suis bonis operibus, non solum mereri augmentum gloriae, sed etiam gratiae, ut expresse definit Concilium Tridentinum, Sess. 6. Can. 32. Quaeritur ergo an reviviscens per Poenitentiam, recipiat eamdem gratiam deperditam et ius ad eosdem gradus gloriae. — Circa cuius quaestionis resolutionem quadruplex potissimum occurrit Auctorum sententia. Prima est Alensis p. 1. q. 57. et S. Bonaventurae in 4. d. 11. art. 2. q. 1. quos sequuntur plures Recentiores, nempe quod deperdita per peccatum gratia non restituitur per Poenitentiam, nisi iuxta gradum contritionis poenitentis; ita quod si contritionis actus sit ferventissimus, gratia restituetur in ampliori gradu; si vero actus ille sit remissus, minor concedetur gratia, sicque non alio modo opera mortificata volunt reviviscere, quam quia idem praemium essentiale, quod gratiae per contritionem collatae correspondet, pluribus titulis conferatur, nempe intuitu contritionis praesentis, et meritorum antecedentium; licet sit concedendum praemium accidentale, nempe maius gaudium propter opera meritoria ante peccatum elicita. Secunda sententia est Ochami in 4. q. 8. necnon et aliorum Nominalium docentium, quod homo virtute Poenitentiae reviviscit non solum ad gratiam et gloriam correspondentem contritioni praesenti, sed insuper ad tot gradus gratiae, necnon in ius ad tot gradus gloriae, quot habuisset per merita praecedentia, si non fuissent mortificata. Tertia est S. Thomae 3. p. q. 88. art. 3. et 5. quam sequuntur plures ex eius discipulis asserentibus, quod resurgens a peccato recipiat novum aliquem gradum gratiae, et consequenter ius ad novum gloriae gradum essentialis, ratione praecedentium meritorum, non tamen recipiat totam gratiam, quam habebat antequam peccaret. Quarta denique sententia est Doctoris, dist. 22. n. 9. docentis, merita mortificata per Poenitentiam reviviscere quidem quoad ius ad eumdem gradum gloriae ipsis debitum ante peccatum, non autem ad maiorem gratiam; ita quod revivscientia illa sit ad gloriam respondentem meritis propriis; non autem ad gloriam respondentem gratiae.

Tria itaque hic sunt statuenda: primum, quod revera opera mortificata reviviscant per Poenitentiam; secundum, quod reviviscant quantum ad gloriam essentialem debitam, non autem quantum ad accidentalem: tertium, quod non redeat eadem gratia deperdita.

Conclusio prima. — REVERA OPERA MERITORIA, PER PECCATUM MORTIFICATA, REVIVISCUNT PER POENITENTIAM. Haec est communis apud Theologos, qui hanc assertionem adeo certam existimant, ut oppositum esse erroneum censeant.

Probatur primo auctoritate Scripturae sacrae, maxime ex illo Ezechielis 18. ubi testatur Deus: Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet, et non morietur. Omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor: in iustitia sua, quam operatus est, vivet. Et infra: Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Recordaretur autem Deus iniquitatum; et peccatori esset in ruinam iniquitas, si propter illam privaretur in aeternum effectu ac fructu meritorum praecedentium: igitur, etc. Idipsum probat Hugo Cardinalis ex illis verbis Hieremiae, cap. 2. Recordatus sum tui miserans adolescentiam tuam, et caritatem desponsationis tuae. Quid enim, inquit, est Deum miserantem recordari adolescentiae et caritatis nostrae, quam priora opera in caritate facta, et peccato mortificata, oblivioni non tradere? — Eamdem veritatem insinuat Ioël, cap. 2. ubi Deus ait: Reddam vobis annos, quos comedit locusta, et bruchus, et rubigo. Quem textum expendens S. Ambrosius, scribit: Poenitentia est res optima, quae omnes defectus revocat ad perfectum; illudque oraculum omnes alii SS. Patres sic interpretantur, maxime S. Hieronymus, ut Deus significare voluerit, se redditurum mercedem et praemium bonorum operum, quae locusta, et bruchus, et rubigo peccatorum consumpserat. — Probatur insuper ex Apostolo ad Galatas 3. Tanta passi estis sine causa? Si tamen sine causa. Quae verba sic explicat S. Hieronymus: sine causa passus dicitur, qui post labores ob Christum susceptos labitur in peccatum; at non perdit illos, si redeat ad pristinam fidem, et ad antiquum studium. Et Anselmus: sine causa passi estis, si in hoc errore perseveratis; non autem sine causa, si resipiscatis. Verum evidentius hanc veritatem confirmat Apostolus Hebr. 7.¹ ubi ait: Confidimus de vobis, dilectissimi, meliora, et viciniora salutis: tametsi ita loquimur, non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri, et dilectionis quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministrastis Sanctis, et ministratis, nempe egentibus Christianis. Quibus verbis Apostolus solatur Hebraeos, quos prius terruerat, dicens: Impossibile est eos, qui semel illuminati sunt, et prolasi sunt, rursus renovari ad Poenitentiam: ipsos, inquam, consolatur, dicens, Deum benigne circa eos acturum, si a peccato per Poenitentiam resurgant; quoniam priora eorum bona opera compensabit praemio vitae aeternae. Ut etiam explicat Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi ait: Haec igitur ratione iustificatis hominibus, sive acceptam gratiam perpetuo conservaverint, sive amissam recuperaverint, proponenda sunt Apostoli verba: Abundate in omni opere bono, scientes quod labor vester non est inanis in Domino: non enim est iniustus Deus, etc. Quibus verbis significat Concilium, duo hominum genera esse monenda; unum quidem eorum, qui gratiam servaverunt, quibus proponenda sunt Apostoli verba, 1. ad Corinth. 15. Abundate in omni opere bono, intuitu praemii repromissi laborum; alterum eorum, qui gratiam amissam recuperarunt; ad quos spectat locus posterior Apostoli ad Hebraeos.

Probatur etiam Conclusio ex Tridentino ibid. nam post laudata verba, subiungit: Nihil ipsis iustificatis amplius esse² credendum est, quominus plene, illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae Legi pro huius vitae statu satisfecisse, et vitam aeternam suo tempore, si tamen in gratia decesserint, consequendam vere promeruisse censeantur. Idem statuit Can. 32. Si quis dixerit... ipsum iustificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam, et Iesu Christi meritum, cuius vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia decesserit, consecutionem, atque etiam gloriae augmentum, anathema sit. Quibus omnibus Concilium significat, tres requiri conditiones, ut opera nostra sint meritoria, et vitam aeternam consequamur: nimirum ut sint opera hominis iustificati, ex gratia et auxilio Dei, et ut qui ea fecit in gratia decedat: at merita mortificata duas habuerunt priores conditiones ante peccatum; tertiam vero obtinent per Poenitentiam, per quam recipiunt habitum gratiae sanctificantis, cum qua homo potest e vivis excedere.

Probatur denique ratione, quam subministrat Doctor, dist. 22. n. 6. ubi docet reviviscentiam opus esse divinae misericordiae, non tantum quatenus Deus liberaliter tribuit auxilium efficax ad vere poenitendum; sed etiam in quantum Deus voluit semper eis praemium retribuere, nisi adsit indispositio recipientis propter novam culpam. Ex quibus sic argumentari licet: causa carens aliquo suo effectu praecise propter impedimentum, debet illum effectum consequi, statim ac illud impedimentum aufertur; sic lapis fune suspensus, ne cadat in terram, statim praecise fune in eam labitur: sed merita per subsequens peccatum tamquam per impedimentum praepediuntur a consequendo effectu, nempe ab habendo iure ad vitam aeternam: igitur ubi per Poenitentiam illud impedimentum tollitur, reviviscere debent ad ipsum ius, quod prius habebant ad gloriam.

Haec confirmat Doctor, num. 7. Est, inquit, ad propositum bonum exemplum Iuristarum, quod alicui remanet aliquod ius, cui tamen non remanet, vel non competit actio propter aliquod impedimentum. Ita habenti bona merita in acceptatione divina, mortificata tamen per peccatum mortale, remanet totum ius, quod correspondet illis meritis ad vitam aeternam; sed non remanet actio, quamdiu ille est inimicus; et si perpetuo sit inimicus, cessat illa actio: cessante autem illa inimicitia contracta per novum peccatum mortale, non redit novum ius, sed competit actio secundum ius antiquum. Quibus verbis Doctor egregie explicat quomodo peccator, quamquam inimicus Dei, nihilominus ratione operum meritoriorum prius elicitorum habeat adhuc aliquod ius ad beatitudinem debitam illis bonis operibus titulo mercedis; licet eam de iure non possit a Deo exigere quamdiu in peccato permanet, quia eo in statu est illa indignus, cum sit inimicus Dei: ubi autem ei reconciliabitur per Poenitentiam, tunc ratione iuris prioris, incipit habere actionem, seu ius expostulandi eam aeternam mercedem.

DICES 1: Quod omnino perit ac moritur non potest reviviscere: sed bona opera per subsequens peccatum omnino pereunt et destruantur: igitur per Poenitentiam reviviscere non possunt. Maior constat a paritate rationis; idcirco enim peccata per Poenitentiam dimissa non redeunt, quia omnino per eam extinguuntur ac destruantur, saltem quoad reatum culpae. Minor etiam constat: qua ratione enim Deus Ezechiel. 18., v. 17.³ dixit: Cum averterit se impius ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium et iustitiam, animam suam vivificabit: eadem ratione ibidem, v. 17.⁴ affirmat: Cum averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitates secundum omnes abominationes, quas operari solet impius, numquid vivet? Omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur: in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod peccavit, in ipsis morietur. legitur sicut peccata semel dimissa per poenitentiam non redeunt; ita nec bona opera, semel mortua per subsequens peccatum, postmodum reviviscere possunt. — Nego maiorem, necnon et maiores probationis, et rationem disparitatis profert Doctor n. 7. Primo quidem, ex parte divinae misericordiae: « Quia, inquit, bona semper vivunt in acceptatione superabundantis bonitatis et misericordiae divinae, et semper esset eis praemium retribuendum, nisi esset indispositio recipientis propter novam culpam; secus est autem de malis et peccatis, quae totaliter eximuntur, ita quod nec in intellectu vel voluntate divina remaneant in ordine ad vindictam, quando semel per Poenitentiam expuncta sunt ». Secundo eandem disparitatem reperit ex parte Iustitiae divinae: « peccatum enim, inquit, non remittitur nisi ad minus debitum poenae aeternae commutetur in debitum poenae temporalis; qua commutatione facta, numquam regulariter remittitur illa culpa, nisi illa poena solvatur in se, vel in poena aequivalenti; et per consequens, remisso peccato mortali in se primo, et in poena sua soluta, post nihil iuris remanet, per quod ab isto sit exigenda poena aliqua pro illo peccato. Non est ita vero de operibus meritoriis; nam post meritum aliquod vita aeterna dignum, numquam dignitas ista ad bonum aeternum commutatur secundum iustitiam in bonum temporale: igitur numquam expirat illud ius, quousque bonum aeternum sit solutum: sed illud non solvitur in viatore, dum est viator: ergo semper manet illud ius; tamen extinctum per peccatum mortale, quia tunc non competit sibi executio iuris sui. Non est igitur simile de remuneratione meritorum mortificatorum, et de reditione peccatorum remissorum, non solum propter Dei misericordiam, quod utique verum est, sed etiam propter istam iustitiam commutantem ibi aeternum in temporale: non sic autem hic, nempe quantum ad bona opera mortificata ».

INSTABIS: Ita se habent mala opera in ordine ad punitionem et vindictam, quo modo bona ad remunerationem et mercedem: sed, ex concessis, mala non reviviscunt in ordine ad punitionem: ergo nec bona in ordine ad mercedem. — « Negat maiorem Doctor; et rationem disparitatis hanc profert, quod mala possunt puniri temporaliter, et sufficienter, si poena aeterna sit commutata in temporalem; sed bona merita non possunt praemiari sufficienter per talem temporalem commutationem, nec per consequens, nisi ipsum praemium aeternum in se sit collatum, quod numquam fit viatori, et ideo semper manet ius sibi salvum ad gloriam, quam acquisivit per illa merita ». Possunt etiam aliae rationes disparitatis assignari: prima quidem, quia Deus pronior est ad benefaciendum et miserendum, quam ad puniendum: et insuper ipse est auctor meritorum, non vero peccatorum; unde non mirum, si merita per peccatum mortificata maneant in acceptatione divina, et sublato peccato, quod impedit eorum effectum, reviviscant: peccata vero remissa non maneant in intentione divina, ut per sequens peccatum mortale redeant in se formaliter quoad culpam vel poenam aeternam. Secunda, quia remissio peccatorum est principaliter opus Dei; mortificatio autem meritorum praecedentium est hominis: homo autem sua actione non potest evacuare simpliciter opus Dei: quamvis impedire possit, ne opus illud sibi prosit, et ideo per peccatum frequens non potest praecedentium peccatorum remissionem expungere: potest autem sua actione evacuare, quod per ipsum factum est; et ideo potest mortificationem praecedentium meritorum per merita sequentia cum gratiae auxilio penitus evacuare. Tertia denique, quia Scriptura aliter loquitur de meritis, et de peccatis: nusquam enim ait merita hominis iusti post lapsum aboleri, proiici in profundum maris, et similia, quae dicit de peccatis per Poenitentiam remissis.

DICES 2: Eo modo se habet peccatum ad opera meritoria, quomodo mors et animae separatio ad hominis corpus: nam, ut diximus in praecedenti Quaestione, sicut vita corporis consistit in unione animae cum ipso, ita vita animae et virtutum consistit in unione ipsius animae cum Deo per gratiam: sed corpus mortuum non potest reviviscere citra miraculum: igitur nec absque miraculo possunt opera mortificata reviviscere. — Distinguo maiorem: secundum aliquam comparationem, concedo: nam, ut mors impedit motum et effectus ac operationes corporis, ita peccata bonorum operum fructum et effectum praepediunt: secundum perfectam similitudinem, nego: nam opera in caritate facta non mortificantur ex se, sed ob impedimentum superveniens ex parte operantis; corpus autem moritur secundum se, prout principio vitae privatur.

Conclusio secunda. — OPERA MORTIFICATA VIRTUTE POENITENTIAE REVIVISCUNT SEMPER, QUANTUM AD GLORIAM ESSENTIALEM, NON AUTEM QUANTUM AD ACCIDENTALEM TANTUM. Haec est Doctoris loco supra laudato, num. 9. ubi ait: Universaliter cuicumque merito debetur non tantum aliquod praemium accidentale, sed etiam essentiale.

Probatur Conclusio ex Concilio Tridentino supra laudato, ubi ait: « Proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda ». Porro merces bonis operibus non est tantum accidentalis, sed essentialis, quae debeat iis proponi, qui recuperaverint amissam Dei gratiam: hi autem sunt, in quibus opera peccato mortificata reviviscunt per poenitentiam: igitur, etc.

Probatur ratione; quia opera mortificata ideo per Poenitentiam reviviscere dicuntur, quod, sublato peccato, recuperent efficaciam eum ad vitam aeternam perducendi, qui haec opera fecit; ea quippe vivificari nihil aliud est, quam ad gloriam acceptari per gratiam: at aeterna vita non innuit solum accidentale gaudium, sed essentiale praemium; accidentale gaudium enim est potius appendix aeternae vitae, quam aeterna vita. Deinde, bona opera restituuntur in vitam, quam prius habuerant: sed vita est substantia rei, non autem aliquod accidens: ergo si merita reviviscant in ordine ad vitam aeternam, indubie reviviscunt ad praemium substantiale. Denique, reviviscere dumtaxat ad gloriam accidentalem, seu ad accidentale praemium, est tantum conferre ius ad speciale gaudium propter opera mortificata: sed istud non est speciale ipsis operibus mortificatis, sed etiam mortuis ante Poenitentiam elicitis; siquidem beati gaudium accidentale habebunt de operibus bonis mortuis, idest, in statu peccati mortalis elicitis; cum horum intuitu forte Deus dederit illis spiritum compunctionis et poenitentiae. Enimvero plerumque Deus invitatur ex illis operibus, saltem de congruo, ad largiendum gratiam, qua ipsi peccatores ad poenitentiam allicantur; ac subinde ratione illorum operum habebunt beati, cur gaudium accidentale percipiant. — Porro haec nedum vera sunt de meritis eximiis, sed etiam de remissis, ut probat Doctor, n. 11. ubi cum dixisset, gloriam correspondere non solum gratiae sub titulo hereditatis, sed etiam meritis sub titulo mercedis, subdit: « Haec via, tenens gradum essentialem gloriae correspondere merito, consonat Scripturae, quae in multis locis istam sententiam divinae iustitiae asserit, quod reddet unicuique secundum opera sua, in Ps. 61. et Rom. 2. nusquam autem habetur, quod reddet unicuique secundum habitum suum. Et consonat observantiae legis divinae, quia secundum ipsam utile est continue, quantum possibile est, opera meritoria exercere, quamvis remissa, adeo ut per illa non statim augeatur gratia; quia correspondet singulis in acceptatione Dei determinatus gradus gloriae: nec adeo expedit salvare gratiam, quantum opus remissum agere, per quod non augetur gratia; quia etsi iste remisse agens non habeat maiorem gratiam per opus suum, quam ille dormiens, in quo salvatur gratia sine tali opere, non tamen frustra iste agit, nec in nullo excedit illum, qui dormitat: imo per illud quod agit, iam dignus est aliquo aeterno bono, quo non est dignus ille ». Haec Doctor, quibus docet gloriam correspondere non solum gratiae habituali, sed etiam meritis, idque non tantum eximiis bonis operibus, sed etiam remissis, quamvis proxime non sit quis dignus gloria, nisi ratione gratiae sanctificantis. — Unde infert primo, quod aliquis dignus maiori gloria, loquendo de eo in gloria, quod correspondet meritis, et de digno non propinquo, sed remote, puta secundum ius, sed suspensum, damnatur: et alius dignus multo minori gloria, isto modo salvatur: sed hoc ideo est, quia ille alius dignus est propinquo, quia habens ius non suspensum; dignus est etiam ad illud aliud in gloria correspondens gratiae, ad quod non est ille damnatus dignus, et nulli datur correspondens meritis sine correspondente gratiae.

Si etiam illud correspondens merito est eiusdem rationis cum correspondente gratiae, et per quodcumque meritum augetur istud in divina acceptione; igitur meritis finitis correspondebit tantum gloriae, quantum est illud correspondens gratiae. Aliquis ergo in gradu determinato habens illam, salvaretur, et habens omnia ista, sed mortificata, damnaretur. Damnatur igitur dignus, sed remota dignitate, et suspensa: et sic dignus multo maiori gloria, damnabitur, et dignus dignitate propinqua multo minori salvabitur. Nec mirum, quia inimico dum est inimicus, quaecumque bona praeterita non sufficiunt ad praemium consequendum. Infert secundo, quod illa, quibus respondet magnus gradus gloriae, dum sunt mortificata, non possunt mereri minimam gratiam; alioquin qui cecidisset a multis meritis, iam meruisset, ut resurgeret ab illo lapsu per primam gratiam sibi propter ista merita conferendam. Nec tamen credo, quod merita mortificata omnino nihil faciant in acceptione divina ad primam gratiam dandam huic lapso, quia etsi secundum strictam iustitiam, iste inimicus Dei non sit dignus de propinquo ad aliquam gratiam et gloriam: tamen excellens misericordia Dei propter praecedentia merita, licet mortificata, citius dat gratiam ad resurgendum. Unde sicut credo quod perfectior gradus cadit propter maiorem ingratitudinem, ita credo quod ceteris paribus citius resurgit propter benignitatem.⁵ merita praedicta ad hoc aliqualiter acceptantem. Unde aliquando audivi de viro prius valde perfecto, et postea profundissime lapso, cum propter facinora sua esset mortis adiudicatus, misericordissime visitato perfectissima Poenitentia sibi subito inspirata est. Istud debet bene allicere quemlibet ad semper meritorie agendum pro viribus, quia sive mansurus, sive lapsurus sit, non erunt in oblivione totaliter coram Deo. Haec Doctor: quibus significat primo, quod operibus remissis debeatur gradus gloriae, sicut et ferventioribus: secundo, quod illud debitum sit dumtaxat remotum, si attendantur opera illa seorsim a gratia sanctificante, siquidem gloria proxime non debetur nisi ei, qui cum gratia sanctificante e vivis excedit; unde contingere potest, quod quis habens pura merita mortificata in acceptione divina reservata, damnari possit, si nempe in statu peccati mortalis e vivis excedat; ac proinde quod damnatus propter illa opera mortificata habeat ius remotum ad gloriam: e contra vero aliquis adultus cum minori iure ad gloriam poterit salvari, si nempe habens dumtaxat merita remissa moriatur in statu gratiae sanctificantis. Tertio, quod opera mortificata, quantumvis plura et eximia, non possint prodesse ad promerendam primam gratiam de condigno, sed tantum de congruo: cum enim illa opera mortificata semper vigeant et manant in acceptatione divina, Deus eorum intuitu allici et moveri potest ad conferendam illam primam gratiam, ut videlicet ea merita reviviscere possint per conversionem peccatoris, et sic praemio aeterno sibi debito donari.

Conclusio tertia. — PROBABILE EST PER POENITENTIAM NON REVIVISCERE NEC REPARARI GRATIAM DEPERDITAM. Haec videtur esse Doctoris in 4. dist. 22. n. 9. et 10. ait enim: Dico quod praescindendo illud in gloria, quod respondet meritis, et illud dicatur B, ab illo quod respondet gratiae, et illud dicatur A, forte A excedit B, et quando iste resurgit, quia omnia priora merita vivant in Dei acceptatione, redit sibi ius et dignitas ad totum B; sed A non redit sibi ius et dignitas; ideo reviviscunt merita, sed non reviviscit prior gratia, quia prius habita; et istud est satis consonum iustitiae, quia gratia fuit tantum donum Dei: merita autem erant aliquo modo opera hominis. Et ideo illa sunt semper salva in acceptatione Dei; gratia vero non, ut propter eam ordinatur ad aliquod praemium: sed tantummodo per eam si nunc habet eam. Quibus verbis Doctor significat primo, gloriam homini deberi duplici titulo, nempe ut hereditas ratione gratiae sanctificantis, velut merces ratione bonorum operum, ita quod ut merita habeant ius proximum ad gloriam, sufficiat status gratiae sanctificantis actualis: nec ad id opus est, ut etiam praesens adsit gratia sanctificans, cum qua illa opera meritoria fuerint elicita. Unde fieri potest, ut homo cum amplioribus meritis, et minore gratia sanctificante, obtineat maiorem Dei fruitionem, quam ille, qui aequalem gratiam haberet, et minora merita; quia videlicet meritum fundat titulum proprium respectu gloriae, distinctum a titulo gratiae habitualis, ut colligitur ex Scriptura, quae pluries testatur gloriam esse repromissam bonis operibus. Sic ad Rom. 2. Qui reddet unicuique secundum opera eius: Ad Rom. 4., vers. 4. Et qui operatur merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Hebraeorum 6., vers. 10. Non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri. Eccles. 16., v. 15. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum. Et alias saepissime huiusmodi phrasi utitur Scriptura. Tota Scriptura divina, inquit Scotus in Report. (ultimae editionis) dist. 21. q. unica n. 8. clamat, quantitatem praemii correspondere operibus meritoriis, et non habitibus: nam secundum Philosophum 1. Ethic. 5. per habitum non distinguitur miser a felice, dormiens a vigilante: in Symbolo autem dicitur, quod qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam. Enimvero promissio regni facta est homini, non propter habitus, sed propter opera; Si vis ad vitam ingredi, serva mandata, ait Veritas Christus Matth. 19., v. 17. et Matth. 5., v. 3. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. etc. Ergo opus ratione sui acceptatur a Deo ad vitam aeternam, et non solum ratione gratiae, quamvis non acceptetur, nisi gratia adsit. Posito, ait Doctor supra in Report., quod opus meritorium posset esse sine gratia acceptum, ut quod actus ex genere actus esset acceptus Deo, adhuc correspondet sibi praemium et gloria essentialis; quia quodlibet tale opus esset meritorium, et remunerabile vita aeterna, et per consequens cuilibet gradui operis meritorii correspondet gradus in praemio, et maiori gradui meriti maior et intensior gloria et retributio. Modo tamen ad hoc, quod opera nostra sint accepta Deo, et digna praemio vitae aeternae, requiritur caritas et gratia, quia sine ipsa impossibile est placere Deo: non tamen intentioni, sed operi meritorio, quod elicitur secundum inclinationem eius, correspondet praemium. Unde habens solum caritatem sine meritis, et bonis operibus, habebit tantum de gloria et praemio essentiali, sicut habens minorem caritatem cum multis meritis, et operibus bonis: non tamen habebit tantam gloriam, habens solum caritatem magnam sine operibus meritoriis, sicut cum eis, quia eis correspondet principaliter praemium. Haec Doctor.

Cuius sententia confirmari potest ex eo quod opera meritoria habeant speciale ius ad gloriam aeternam distinctum a gratia habituali; si enim illa opera haberent illud ius dumtaxat ex gratia, et tantum ratione illius, et acceptarentur a Deo in ordine ad praemium vitae aeternae: id fieret vel mediante prima gratia: et hoc non, quia ipsa est ex dono Dei, nec tribuit ius ad gloriam, tamquam praemium, ut patet in infantibus decedentibus cum sola gratia Baptismali: vel acceptarentur mediante secunda gratia, seu augmento gratiae: quod dici nequit, cum illud augmentum sit praemium secundarium ipsorum operum, adeo ut per ipsa opera gratia accepta conservetur et consummetur. Itaque non est impossibile, aliquem habere plura merita in acceptatione divina, et consequenter ius ad maiorem gloriam, quamvis de facto non habeat, nec forte post mortem habiturus sit intensiorem gratiam; nam potest manere ius fundatum in bonis operibus respectu gloriae, quae nondum concessa fuit, quamvis non remaneat idem ius ad gratiam, quae data fuit, et per peccatum deperdita. Et quamvis ius ad gloriam impediatur in executione per absentiam gratiae, redit tamen per quamcumque minimam gratiam: siquidem Conc. Trid., Sess. 6. Can. 33. hanc solam conditionem requirit, Si in gratia decesserit. Ex quibus omnibus inferre licet, quod possit recuperari totum ius, sive tota actio ad ius antiquum gloriae debitae, sive titulo mercedis bonis operibus, sive titulo hereditatis gratiae sanctificanti retribuendae, absque restitutione gratiae semel deperditae.

Confirmatur iterum: Si necessario in reviviscentia bonorum operum restitui deberet deperdita gratia, maxime quia haec requireretur ad gloriam, vel per modum dispositionis praeviae: vel ut quis dicatur acceptatus a Deo in ordine ad istud praemium consequendum: vel quatenus caritas seu gratia est medium ad assequendum praemium: sed nihil eorum evincit merita non posse reviviscere, quoad solum praemium essentiale, quamvis non restituantur gratia deperdita. Non quidem per modum dispositionis; quia gratia quae debetur merito reviviscenti non est dispositio antecedens meritum, sed potius effectus ipsum consequens. Nec obstat, quod prius concedatur augmentum illius gratiae, quam donetur gloria: quia augmentum illud idcirco prius conceditur, quoniam tribui debet homini viatori: gloria autem tantum conceditur post mortem. Neque etiam restitui debet gratia illa, ut opera mortificata prius fiant accepta Deo: siquidem ad id nihil aliud requiritur, quam quod illa opera facta sint in gratia, et habeant annexam gratiam, per quam homo fit acceptus Deo. Hoc autem fieri potest absque restitutione deperditae gratiae: siquidem gratia sanctificans, quam homo poenitens consequitur, sufficit, tum ut opera mortificata reviviscant, tum ut acceptentur a Deo in ordine ad vitam aeternam.

Dixi in Conclusione, hoc quidem esse probabile, non vero quod sit certum, quamquam Doctor videatur magis in illam assertionem propendere: non enim opposita sententia probabilitate caret, nempe quod, per poenitentiam non solum reviviscant opera meritoria in ordine ad gloriam, sed etiam quod restituatur gratia habitualis prius deperdita. Cui utique sententiae adstipulantur omnia Scripturae oracula, quibus supra probavimus opera meritoria reviviscere. maxime vero illud Ezechielis 33. Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua: noceret autem maxime, si per Poenitentiam cum restituto iure ad gloriam debitam bonis operibus, pariter non restitueretur omnis gratia sanctificans deperdita, cui titulo hereditatis ipsa gloria erat repromissa. — Idem colligitur ex verbis Ioëlis 2. Reddam vobis annos, quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca. (Quae verba expendens S. Hieronym., ait: Et annos, quos perturbationibus (idest peccatis) ante regnantibus perdidistis in vobis, quando opera vestra locusta, bruchus, erucaque consumpserunt, Deus vobis perire non passus est. Et post pauca: Si autem post poenitentiam, tantam ubertatem Deus rerum omnium pollicetur, quid respondebit Novatus, negans poenitentiam, et reformari posse peccatores in pristinum statum, si digno fecerint opera poenitentiae? In tantum enim Deus recipit poenitentes, ut vocet eos populum suum, et nequaquam asserat confundendos, etc. Non reformarentur autem in pristinum statum, si vel minima gratia antea habita non restitueretur. — Ad idem servire potest Parabola Luc. 15. De filio prodigo, cui resipiscenti Paterfamilias iubet reddi stolam primam. Dixit autem Pater ad servos suos: Cito proferte stolem, etc. v. 22. Ubi per stolam Patres intelligunt gratiam; per primam, illam gratiam, quam habuit ante peccatum: nam S. Chrysostomus. Hom. 4. in Lucam sic inquit: Deinde mox iubet ei stolam illam primam proferri, vel pristinam gloriam, quam ex seductione diaboli nudatus amiserat; reddi simul et annulum, sive signaculum salutaris symboli, seu magis dispensationis insigne, et nuptiarum pignus illarum, quibus Christus Ecclesiam sponsat, cum omnis anima resipiscens per annulum fidei iungatur Christo.

OBIICIES 1. Rationem, quam profert Doctor, n. 9. inconveniens est, quod omnis resurgens a peccato mortali, resurgat in ampliori et maiori gratia, quam fuit illa, quam peccando deperdidit: sed ita esset si restitueretur gratia deperdita cum gratia de novo per iustificationem et resurrectionem a peccatis necessaria: igitur, etc. Probabit maiorem Doctor duplici ratione: prima, quia si restitueretur gratia deperdita, et homo in iustificatione eam reciperet cum nova gratia, sequeretur, quod quoties rursum peccaret, semper peccaret gravius: quia videlicet caderet a statu nobiliori, et ampliores gratias deperderet: secunda, quia inquit) prima gratia potest esse maior et minor, et per consequens minima: sed per Poenitentiam acquiritur prima gratia: igitur fieri potest, quod per Poenitentiam restituatur gratia minima; ac subinde homo resurgens cum gratia per Poenitentiam accepta, non recuperat necessario omnes gratias deperditas. — RESPONDEO, negari posse maiorem: siquidem id non assertive, sed dumtaxat dubitative protulit Doctor; ait enim: Videtur inconveniens, etc. Unde negari potest prima ratio probativa eius maioris; inde namque non sequeretur rursus peccantem gravius peccare; quia peccati gravitas non desumitur praecise a dignitate et maiori sanctitate peccantis, sed ex ipsamet actione peccaminosa, quatenus nobiliori virtuti, seu rectitudini, et conformitati, ac tendentiae in finem, aut obiectum praestantius, ut ipsemet docet Doctor, in 2. dist. 37. q. 1. n. 9. ubi ait: Illud peccatum est gravius ex genere, quod opponitur rectitudini meliori; illa autem est melior, quae est fini immediatior, ceteris paribus... Loquendo autem in eodem genere peccati mortalis, illud est gravius, in quo voluntas maiori libidine peccat, etc. Adde quod negari possit esse inconveniens, quod quoties homo labitur in peccatum, toties gravius peccet, propter videlicet circumstantiam maioris ingratitudinis, ut dicemus Quaestione sequenti. Ad secundam rationem dico, concedi posse, quod gratia, quae per Poenitentiam restituitur, posset esse minima, quatenus per Poenitentiam obtinetur; secus vero si sermo sit de gratia, quae partim de novo acquiritur, partim restituitur. Quae cum ita sint, poterit Subtilis Doctoris discipulus, absque iniuria tanti Magistri, alterutram partem tueri; nimirum vel affirmantem, nempe quod omnis gratia habitualis deperdita per Poenitentiam restituatur, ut docent etiam plurimi Scotistae recentiores, maxime Bosco, disp. 6. Sect. 7. n. 71.: vel negantem, in quam magis propendere videtur Doctor, quem sequuntur Durandus, in 3. dist. 31. quaest. 2. Almainus, dist. 22. q. 1. et omnes antiquiores Scotistae, quibus prae ceteris subscribit Hiquaeus in Commentario ad dist. 22. n. 67.

Possent tamen, ut coniicio, duae illae oppositae sententiae invicem conciliari, nempe dicendo, quod restituantur gratia deperdita; non quidem in esse physico, seu ut est qualitas et habitus constituens nos participes divinae naturae et filios Dei adoptivos; sed in esse morali, sive in esse gratiae, quatenus videlicet per eam iustus acceptatur ad gloriam, mediantibus bonis operibus, vel praesentibus, vel praeteritis, sed remanentibus in divina acceptatione; ita quod in reviviscentia, gratia dicatur augeri, non ut est qualitas supernaturalis, quo per additionem gratiae deperditae fiat maior et intensior, quemadmodum omnis qualitas per additionem alterius eiusdem speciei fit intensior. sed dumtaxat quatenus habet rationem formalem gratiae, seu prout efficit hominem gratum Deo, qui eius merita acceptat in ordine ad gloriam aeternam, sub titulo praemii et mercedis conferendam. Quod utique innuit Doctor eadem dist. 22. n. 9. ubi ait: « Per quodcumque meritum non augetur statim gratia, nec habens plura merita est semper in maiori gratia: Si igitur sufficiat sola gratia ad aliquam gloriam, tamen meritis correspondet aliquis gradus gloriae saltem; licet maiori gratiae sine meritis correspondeat maior gloria, quam minori gratiae; tamen in quocumque gradu eodem ponatur gratia merito adiuncto, licet per illud non statim intendatur gratia, tamen correspondet sibi gradus gloriae ultra illum gradum, qui corresponderet praecise illi gratiae ». Ita Doctor. Quibus significat posse gratiam augeri in ratione gratiae, seu quatenus hominem reddit acceptum Deo, ratione adiunctorum bonorum operum, quamvis non intendatur in ratione qualitatis supernaturalis per adiunctionem aliorum graduum similis gratiae. Idem docet Doctor Angel., 1. 2. q. 114. art. 8. ad 3. ubi ait: « Quolibet actu meritorio meretur homo augmentum gratiae, sicut et gratiae consummationem, quae est vita aeterna. Sed sicut vita aeterna non statim redditur, sed suo tempore, ita nec gratia statim augetur, sed suo tempore, cum scilicet aliquis fuerit sufficienter dispositus ad gratiae augmentum: ex quibus constat, quod habens plura merita, semper habet maiorem gratiam in genere gratiae, hoc est acceptationis, non tamen in genere qualitatis ».

DICES: Albedo non potest intendi in ratione albedinis, quin intendatur in ratione qualitatis: igitur nec gratia augeri potest in ratione gratiae, quin pariter augeatur sub ratione qualitatis; ac proinde si restituatur deperdita gratia, et fiat maior in reviviscentia sub ratione gratiae, igitur restituetur, et fiet maior sub ratione qualitatis. — NEGO PARITATEM, et ratio disparitatis est, quod illa qualitas, qua homo fit iustus et gratus Deo, id non habeat ex natura sua, sed dumtaxat ex divina ordinatione: unde fit, ut qui habet unum gradum gratiae habitualis, possit acceptari a Deo vel ex mera sua divina liberalitate, vel intuitu operum meritoriorum ad decem gradus gloriae; secus autem est de albedine, quae ex natura sua habet, quod constituat subiectum album.

SUBSUMES: Igitur frustra conceditur augmentum gratiae in genere qualitatis; quippe cum Deus ratione unius gradus gratiae possit acceptare hominem ad centum gradus gloriae. — NEGO SUBSUMPTUM: gratia enim non solum inservit, ut efficiat hominem Deo gratum, et reddat illius opera grata et accepta in ordine ad gloriam, quod utique pendet ex divina ordinatione et institutione: sed etiam animam afficit, ut eam efficiat potentiorem et vegetiorem ad operandum, maxime in ordine ad eliciendos actus supernaturales, qui sine eiusmodi gratiae auxilio et subsidio nullatenus possent elici: et insuper gratia est internus animae splendor, qui eam venustat et illustrat. Unde licet tantum valere possit unus gradus gratiae sicut decem respective ad acceptationem divinam et in ordine ad gloriam, non tamen quantum ad virtutem operandi et animae decorem: quo enim plures gradus gratiae anima suscipit, eo fit potentior ad eliciendos actus supernaturales, ac etiam nobilius illustratur et venustatur.