Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Theologos invicem convenire, quod Contritio detestari debeat omnia prorsus peccata, ita quod si poenitens haberet complacentiam in aliquo peccato, eius dolor et contritio omnino foret inutilis; quoniam, ut ait S. Iacobus, Qui peccat in uno, factus est omnium reus; cum enim Contritio sit ultima dispositio ad gratiam sanctificantem, quae obtineri non potest sine conversione perfecta hominis ad Deum, et aversione ab omnibus quae a Deo removent; idcirco necessum est, quod, quemadmodum per quodlibet peccatum mortale homo avertitur a Deo, ita per Contritionem ab omnibus peccatis revocet animum, ac subinde quod illa detestetur. Idipsum aperte docet Scriptura sacra variis locis, maxime apud Ezechielem, cap. 18. v. 21. Si impius, inquit, egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea.... vita vivet, et non morietur. Et v. 28. Considerans enim, et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, quas operatus est. vita vivet, et non morietur. Item v. 30. Convertimini, et agite Poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Hinc Innocentius II in Concilio Romano, cap. 22. et refertur De Poenit., dist. 5. cap. 8. Fratres, inquit, nostros Episcopos, et Presbyteros admonemus, ne falsis Poenitentiis Laicorum animas decipi, et ad infernum pertrahi patiantur. Falsam autem Poenitentiam esse constat, cum spretis pluribus, de uno solo Poenitentia agitur, aut cum sic agitur de uno, ut non discedatur ab alio. Item S. Augustinus vel quicumque est Auctor lib. De Vera et Falsa Poenit., cap. 9. et habetur De Poenit., dist. 3. cap. 42. Sunt plures, quos poenitet peccasse, sed non omnino, reservantes sibi quaedam, in quibus delectantur; non animadvertentes Dominum simul surdum et mutum a demonio liberasse, per hoc docens nos numquam nisi de omnibus sanari. Si enim vellet ex parte peccata reservari, habens septem demonia, manente uno proficere potuerat sex expulsis. Expulit autem septem, ut omnia crimina simul eicienda doceret. Legionem autem ab alio eiiciens, neminem reliquit ex omnibus, qui liberatum possideret, ostendens, quod etsi peccata sint mille, oporteret de omnibus poenitere. Suadet etiam ratio: tum quia quando quis detestatur unum peccatum ex amore Dei super omnia, idest, quatenus est offensa bonitatis divinae a se super omnia amatae. fieri non potest, ut similis offensa propter eamdem rationem ipsi non displiceat, in quocumque obiecto ipsa reperiatur, sive formaliter et expresse, si offensa explicite proponatur, sive implicite et virtualiter, si specialiter non occurrat: tum quia eo modo Contritio tendit in peccata detestanda, quomodo fides in obiecta credenda: sed haec non potest tendere in unum obiectum negando aliud: igitur neque illa peccatum aliquod detestari, si poenitens in aliis complaceat; quia est idem omnino motivum in omnibus: et sicut non potes servare fidem si neges unum articulum, ita nec habere perfectam Contritionem, si in aliquo peccato complaceas. Verum difficultas est, qualiter haec detestatio fieri debeat, utrum videlicet necessum sit ad perfectam Contritionem quod quis in speciali doleat de singulis peccatis sigillatim: an vero sufficiat ea generatim detestari.

NOTANDUM 2. Doctores pariter invicem consentire, quod si occasio urgeat, et desit tempus aut opportunitas recogitandi singula peccata mortalia, ac imminat evidens mortis periculum, sufficiat ad perfectam Contritionem, quod detestetur peccata omnia universim et confuse cogitata; dolor autem de peccatis in confuso, nihil aliud est, quam dolor ille, quo peccator afficitur, propterea quod noverit Deum offendisse, sine ullo praevio ac praemisso conscientiae examine, huncque aut similem efformat actum: Poenitet me Deum offendisse, propter summam illius bonitatem et gloriam, quomodocumque istud fecerim, et habeo firmum propositum non peccandi de cetero, ac eiusmodi peccata confitendi, si opportunitas adsit. Quod vero iste dolor sufficiat in ea angustia, apparet; alias homo ille non haberet medium sufficiens ad salutem, nec verum esset, quod Deus toties in divinis Scripturis inculcat, scilicet quod in quacumque hora ingemuerit peccator, vita vivet. Difficultas autem est utrum, cum tempus et opportunitas adsunt, adestque Sacerdotis praesentia, cui confiteri possit, teneatur homo singula peccata tam quoad species, quam quoad numerum distincte in memoriam revocare, atque ita de eis dolere. Circa quod duplex est capitalis Auctorum sententia: prima quidem Alensis, part. 4. qu. 17. memb. 3. art. 2. quem plurimi Recentiores sequuntur, affirmantes ad perfectam Contritionem necessarium esse, quod poenitens de singulis peccatis doleat sigillatim. Secunda vero sententia est Doctoris Subtilis, dist. 15. qu. 1. num. 9. contendentis, ad veram Poenitentiam non esse necesse, quod de singulis peccatis sigillatim fiat Contritio et Satisfactio, sed ad id sufficere, quod ea fiant generatim et confuse de omnibus omnino peccatis.

NOTANDUM 3. Quod habere dolorem seu detestationem de singulis peccatis, contingere possit ac fieri duobus modis: primo quidem, ita quod cuilibet peccato secundum numerum vel speciem correspondeat singularis dolor ac detestatio, sicque tot sint detestationis actus, quot occurrunt memoriae peccata commissa: secundo modo potest intelligi, nempe quod praemisso conscientiae examine, et peccatis, quantum poenitenti libuit, omnibus in memoriam revocatis, unico actu de eis doleat, eaque detestetur generatim. Quaeritur autem, utrum poenitens, sive extra Sacramentum Poenitentiae, sive in illius susceptione, debeat sigillatim, et per distinctos actus singula peccata in memoriam revocata detestari, et utrum magis dolere debeat de gravioribus, et minus de levioribus peccatis.

Conclusio prima. — AD CONTRITIONEM PERFECTAM NON EST NECESSE, QUOD PECCATOR DE SINGULIS PECCATIS SIGILLATIM DOLEAT, AC EA DETESTETUR. Haec est Doctoris, loco supra laudato, ubi cum dixisset, non necessario desiderari ad perfectam satisfactionem quod singularis fiat, tam secundum speciem, quam secundum numerum, subdit: « Quod secundum speciem, patet, quia Contritio potest correspondere huic, et illi: et illa est eadem secundum speciem, maxime si obiecta sunt eadem secundum speciem. Quod secundum numerum, patet, quia Contritio de pluribus simul in generali, potest una correspondere pluribus illis; sed tunc oportet ad hoc, quod Satisfactio sit totalis, non diminuta, quod aliquid eius sufficiat pro uno peccato, et aliquid pro alio; aliquid, inquam, et aliquid, non de partibus integralibus in actu; sed de gradibus intensionis, ita scilicet quod sit in tanto gradu intensionis, quod in longe minori sufficeret pro uno, et in gradu quem superaddit ultra, sufficeret pro alio. Possunt etiam plures satisfactiones, totales vel partiales, correspondere uni peccato. Totales quidem, quia non est peccatum, quod non possit remitti per solam Contritionem, et tunc illa sola est totalis satisfactio. Potest etiam idem remitti per Contritionem remissam, et alias poenas suppletas imperfectionem Contritionis. Contritio autem intensa ex una parte, et ipsamet remissa cum aliis poenis ex alia parte, differunt etiam specie, licet sint aequivalentes in acceptatione divina. Breviter ergo, non correspondet cuicumque peccato propria Satisfactio, quae scilicet nulli alii correspondeat; nec aliqua alia isti correspondeat, sed cuilibet correspondeat satisfactio pro tunc propria, licet alia posset esse propria. Intelligo pro tunc propria, vel ut in se distincta, vel ut aliquid virtualiter inclusum in Satisfactione ». Haec Doctor, quibus verbis aperte nostram assertionem explicat.

Probatur autem: Primo quidem ex Catechismo Tridentino, De Poenitentia, n. 29. ubi ait: Maxime hortandi et monendi sunt fideles, ut ad singula mortalia crimina proprium Contritionis dolorem adhibere studeant: ita enim Ezechias Contritionem describit, cum ait: recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae. Etenim recogitare omnes annos, est sigillatim peccata excutere, ut ea ex animo doleamus. Sed apud Ezechielem quoque scriptum legimus: Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, vita vivet. Atque in hanc sententiam Augustinus inquit: consideret peccator qualitatem criminis in loco, in tempore, in varietate, in persona. Ne tamen aliquis crederet, haec sic dicta esse, quasi forent necessaria ad remissionem peccatorum, exemplo subiungitur: Neque tamen hac in re desperent fideles de summa Dei bonitate, et clementia: is enim, cum nostrae salutis cupidissimus sit, nullam moram ad tribuendam veniam interponit, sed peccatorem paterna caritate complectitur, simul atque ille se collegerit, et universa peccata sua detestatus, quae deinde alio tempore si facultas erit, singula in memoriam reducere, ac detestari in animo habeat, ad Dominum se converterit: ita enim nos per Prophetam iubet sperare, cum inquit: Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua. Hactenus Catechismus.

Probatur etiam ratione: tum quia nihil est asserendum in re maximi momenti spectantis ad hominum salutem, quin fundamentum aliquod habeat aut in Scriptura sacra, aut in Conciliis, aut in SS. Patribus: at nihil eorum suadet necessarium esse ad perfectam Contritionem, quod quis singula peccata per se, et regulariter in memoriam revocet, ac de ipsis doleat: igitur, etc.

Deinde, perfecta Contritio et sufficiens ad remissionem peccatorum fieri potest in instanti: sed in instanti non potest aliquis recogitare singula peccata, ac de eis dolere: igitur non est necessaria eiusmodi Contritio singularis de singulis peccatis. Minor constat. Maior probatur: tum quia ad veram et perfectam Contritionem non requiritur temporis diuturnitas, ut diximus in priori Quaestione: tum quia pessimi peccatores brevi temporis compendio possunt de peccatis suis dolere, et eorum veniam ac indulgentiam assequi, ut constat exemplo latronis cum Christo Domino crucifixi; unde praeclare Caelestinus summus Pontifex, Epist. 2. Ad Episcopos Galliae, cap. 2. scribit: Desperet de clementia Dei, qui eum ad subveniendum morienti sufficere, vel in momento posse non credit: perdidisset latro praemium in cruce ad Christi dexteram pendens, si illum unius horae Poenitentia non iuvisset, cum esset in poena poenitens, et per unius professionis sermonem habitaculum paradisi, Deo promittente, promeruit: vera ergo ad Deum conversio in ultimis positorum, mente potius est aestimanda, quam tempore. Propheta hoc taliter asserente: cum ingemueris, tunc salvus eris. Nec obstat quod loquatur dumtaxat de homine in extremis constituto: nam si Contritio eo in casu sufficiens sit ad salutem, licet instantanea, nec supponens omnium peccatorum recordationem et detestationem singularem, quidni pari ratione sufficiens erit quoties peccator propter Deum offensum peccata sua generatim detestabitur?

Denique, poenitens, dum recogitat aliquod peccatum sigillatim, et de eo perfectam Contritionem efformat, vel reconciliatur Deo antequam alia peccata sigillatim in memoriam revocet, et de eis doleat, vel non. Si reconcilietur: igitur cetera peccata ei dimittuntur: fieri enim non potest, saltem de via ordinaria, ut homo simul sit Dei amicus, et inimicus. Si non reconcilietur, igitur inutilis est praecedens Contritio, utpote quae suo frustretur effectu: quod utique dici non potest, maxime cum Contritio ex se sit ultima dispositio ad gratiam sanctificantem, per quam efficimur Dei amici, et constituimur divinae consortes naturae: igitur ad veram et perfectam Contritionem non est necesse, quod fiat de singulis peccatis sigillatim.

Neque huic assertioni repugnat Angelicus Doctor; quamquam enim 2. p. quaest. 114. art. 5. et 3. part. quaest. 87. art. 1. videatur exigere ad perfectam Contritionem, quod poenitens revocet in memoriam singula peccata, saltem subsequenter propter obligationem ea confitendi, quantumvis per Contritionem prius fuerint remissa; attamen non negat, Contritionem generatim formatam de peccatis sufficere ad veram peccati remissionem: nam q. 28. De Veritate, art. 5. ad 4. ait: Omnia peccata conveniunt in aversione a Deo ratione cuius gratiam impediunt: unde ad iustificationem non requiritur, quod in ipso iustificationis momento peccata singula cogitentur: sufficit, quod peccator cogitet, se per culpam suam esse aversum a Deo: recogitatio autem singularis debet praecedere, aut saltem subsequi iustificationem.

Non etiam huic assertioni contradicit Seraphicus Doctor; nam dist. 16. p. 2. art. 2. q. 1. hanc eamdem agitans quaestionem, ait: « Dicendum, quod poenitere de aliquo est dupliciter: scilicet in generali, et speciali. In generali, quando homo dolet in generali de omni offensa Dei, quam fecit. In speciali, quando dolet de hac, vel illa. Dico ergo, quod de peccatis commissis per ignorantiam debet poenitere in generali, et dicere cum Propheta: Delicta iuventutis meae, et ignorantias meas, etc. In speciali vero non tenetur poenitere, sed tenetur facere, quod in se est, ut sciat, et peccata recognoscat. Committuntur enim peccata per ignorantiam iuris, et tunc cognito iure cognoscit se peccasse, ut puta qui fornicatus est, ignorans illud esse peccatum. Committuntur etiam per ignorantiam facti, diligentia debita non adhibita: et tunc cognoscuntur Domino revelante, unde tenetur orare, ut Dominus parcat ei, vel revelet ». Haec Seraphicus Doctor ubi licet loquatur tantum de peccatis non cognitis, tamen sufficienter significat se nostrae assertioni non refragari.

OBIICIES 1. Varios Scripturae textus, quibus suadetur recogitatio de singulis peccatis tamquam necessaria ad veniam obtinendam. Sic Psal. 76. Meditatus sum nocte cum corde meo, et exercebar, et scopebam spiritum meum. Isaïe 38. Ezechias Rex de Contritione sermonem faciens ait: Recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae. Ezechielis 8.¹ Si impius egerit Poenitentiam ab omnibus peccatis suis, ipse animam suam vivificabit; considerans enim, et avertens se ab omnibus iniquitatibus suis, vivet. Sed haec consideratio nihil aliud est, quam revocatio singulorum peccatorum in memoriam: igitur, etc. —

Respondeo cum Catechismo Tridentino supra, his et similibus Scripturae oraculis significari utile quidem ac saluberrimum esse singula peccata in memoriam revocare, quantum ad remissionem totius poenae peccatis debitae: quo enim magis peccator dolet de peccatis propter laesam summam Dei bonitatem, eo etiam dignior fit, cui eiusmodi peccata dimittantur, non solum quoad culpam, sed etiam quoad poenam.

OBIICIES 2. Contritio est motus conversionis hominis ad Deum oppositus ipsius aversioni, quae facta fuit per peccatum: sed per quodlibet mortale peccatum homo fuit aversus a Deo: igitur etiam per singularem Contritionem, etc. — Respondeo, quod si argumentum hoc valeret, consequens esset. fieri non posse peccati remissionem absque eo quod tot fierent actus Contritionis, quot admissa fuerunt peccata, sicque peccator plurium criminum reus, instante et urgente mortis periculo, non posset de suis peccatis conteri: quod utique negant omnes: igitur ex eiusmodi argumento solum deducitur, quod Contritio, ut perfecta sit, debeat fieri ex motivo caritatis, quae est perfecta hominis ad Deum conversio; ac subinde poenitens per Contritionem sufficienter avertitur ab omnibus peccatis, et ad Deum convertitur.

OBIICIES 3. Poenitens per Contritionem exercet actum iustitiae, per quem satisfacit Deo pro peccatis: igitur tot debent esse actus Contritionis, quot sunt peccata. Deinde, Contritio est animae medicina, qua sanari debet a peccatorum vulnere: ergo totuplex debet adhiberi, quot sunt peccati vulnera. — Negando utramque consequentiam; primam quidem, quia per unicam satisfactionem potest peccator in se punire et vindicare peccata omnia a se commissa, quemadmodum reus plurium homicidiorum dicitur sufficientem poenam luere, cum pro eis expiandis damnatur ad mortem. Ad secundam consequentiam dico, non opus esse ad curationem morbi medicina multiplici, dum una per se sufficientissima est: unicus autem Contritionis actus sufficit ad restituendam animae sanitatem, et ad diluenda omnia peccata: igitur non opus est varios Contritionis actus adhibere.

Conclusio secunda. — CONTRITIO PERFECTA DETESTARI DEBET PECCATA INAEQUALIA INAEQUALITER, ET MAGIS PROPRIA QUAM ALIENA. Haec est communis, maxime

Prima pars, cuius utique ratio est aperta; omnis enim actus conformari debet ac proportionari obiecto per se motivo: sed peccata inaequalia inaequaliter participant obiectum motivum detestationis, quod aliud non est, quam offensa Dei: igitur maior debet esse Contritio de peccatis gravioribus, quam de levioribus.

Patet etiam secunda pars, nempe quod magis etiam detestari debeat propria peccata, quam aliena, ita ut maiori dolore debeat homo affici de peccato mortali, et etiam veniali a se commisso, quam de peccato mortali commisso ab altero; patet, inquam, quia peccatum illud est magis detestandum quod magis est cavendum: at magis est cavendum peccatum proprium, etiam tantum veniale, quam mortale alienum. Sicut aperte docet S. August., lib. De Mendacio, c. 9. ubi ait: Si quaeritur, quid horum potius debuit evitare, qui utrumque non potuit? Respondebo, suum peccatum potius, quam alienum, et levius potius quod suum, quam gravius quod alienum. Ex quibus concludere licet, quod peccatum veniale etiam minimum, ut est mendacium officiosum, magis sit detestandum, quam maximum peccatum mortale alienum.

REPONES: Caritas magis stimulat ad id faciendum, quod magis cedit in gloriam Dei: sed magis cedit in gloriam Dei, quod caveatur peccatum mortale, quam veniale, a quocumque fiat: igitur caritas magis inclinat, ut fiat peccatum veniale, quam quod permittatur proximus peccare mortaliter. — DISTINGUO maiorem: Caritas ad id magis stimulat, quando utrumque a Deo directe ordinatur, et ipse conducit ad eius gloriam, concedo: quod tantum ad eam conducit indirecte, et per accidens. nego. Evitatio autem peccati mortalis a proximo committendi per peccatum veniale a me faciendum, non intenditur a Deo: tum quia peccatum veniale non est medium ordinatum per se ad impediendum peccatum gravius alienum: ac subinde inordinate ad eiusmodi finem assumeretur; tum quia Deus vult me magis diligere propriam sanctitatem, tametsi parvam et modicam, quam alienam, quantacumque illa sit: unde maior Deo ex me accedit gloria, cum quodlibet peccatum caveo quam si peccarem leviter, ne proximus gravius Deum offendat: tum quia licet peccatum alienum apprehendatur ut maius malum Dei, attamen cum Deus apprehendatur hic et nunc nolle quod ego peccem venialiter ad vitandum grave peccatum proximi, cumque lex verae amicitiae inclinet omnino ad non displicendum amico in his, quae ipse rationabiliter et prudenter vult. inde fit, quod mihi non liceat levius peccatum admittere, ne proximus gravius committat. Tum denique, quia ut S. August. ibidem luculenter explicat, Si hanc peccatis aperimus viam, ut permittamus minora, ne alii maiora committant, lato limite, imo nullo limite, sed convulsis et remotis omnibus terminis in infinito spatio cuncta intrabunt, atque regnabunt. Quando enim fuerit definitum, peccandum esse homini minus, ne alius peccet amplius, profecto et furtis nostris stupra cavebuntur aliena: et si qua impietas visa fuerit, etiam peior incestis, incesta quoque faciendo dicentur a nobis, si eo modo agi potuerunt, ut illa impietas non committatur ab aliis... Hoc sapere quid est aliud, nisi desipere, vel potius insanire? A mea quippe iniquitate, non ab aliena, sive in me, sive in aliis perpetrata, mihi est cavenda damnatio.

URGEBIS: Licet Sanctorum exempla sectari: sed aliquando leviora peccata voluerunt admittere, ut graviora vitarent in proximo, ut constat exemplo Loth, qui Gen. 19. dicebat Sodomitis: Habeo duas filias, quae nedum cognoverunt virum, educam eas ad vos, et abutimini eis, sicut vobis placuerit, dummodo viris istis nihil mali faciatis: igitur, etc. — Respondet ibidem S. Augustinus: Aliena ille vir iustus timendo peccata, quae nisi consentientes inquinare non possunt, perturbatus non attendit suum, quo voluit subdere filias libidinibus impiorum. Haec quando in Scripturis sanctis legimus, non ideo, quia facta credimus, etiam facienda credamus, ne violemus praecepta, dum passim sectamur exempla. An vero quia iuravit David se occisurum esse Nabon, et clementi consideratione non fecit, propterea illum imitandum esse dicemus, ut temere iuremus non esse facturos, quod non esse faciendum postea videamus? Sed sicut illum (Loth) timor impulit, ut prostituere filias vellet, sic iustum (Davidem) ut temere iuraret, ira turbavit. Ceterum, non adeo difficile erit Loth virum iustum excusare ab omni peccato, teste S. Augustino supra, ubi ait: Nisi forte pro defensione huius viri in eas se quispiam coarctet angustias, ut dicat, quoniam accipere, quam facere praestat iniuriam pati: hospites autem illi non erant utique facturi iniuriam, sed passuri: maluit vir iustus filias suas iniuriam pati, quam hospites suos eo iure, quo filiarum dominus erat, et noverat non eas peccare si id fieret, quia peccantes potius, quibus non consentirent, sine peccato proprio sustinerent. Denique, non seipsae stuprandas, quamvis pro masculis feminas pro illis hospitibus obtulerunt, ne eas faceret non permissio libidinis alienae, sed suae consensio voluntatis. Nec pater eorum hoc in se fieri permittebat, cum hoc facere conarentur, quibus hospites non prodebat, quamvis minus mali esset, quod in uno, quam si fieret in duobus. Sed quantum poterat resistebat, ne ipsum quoque illius proprius macularet assensus, quem libidinosus furor etiamsi praevaluisset viribus corporis, tamen non consentientem non maculasset alienus. In filiabus autem non peccantibus, nec ipse peccabat, quia non eas peccare si opprimerentur incitavit, sed peccantes ferre faciebat, tamquam si ab improbis, ut sui servi cederentur offerret, ne hospites eius paterentur caedis iniuriam. Hucusque S. Augustinus, excusans factum Loth a peccato, quia solum fuerit permissio minoris peccati ad impediendum maius peccatum. Hinc, ut bene notandum est, non suasit simpliciter et absolute Sodomitis stuprum suarum filiarum, sed comparative dicens: Abutimini eis, sicut vobis placuerit, dummodo viris istis mali nihil faciatis. Quasi diceret, si alterutrum velitis facere, potius facite quod minus est, quam quod maius est.