Scotus Academicus, Tomus decimus: De Baptismo, De Poenitentia, De Extrema Unctione

NOTANDUM 1. Habitus generatim distribui in intellectivum et appetitivum. Intellectivus est, qui subiective in intellectu recipitur; isque est duplex, alius acquisitus propriis ac geminatis actibus: alius divinitus infusus, et ex speciali Dei liberalitate. Infusus iterum duplex, nempe vel quoad substantiam, qui videlicet nullo prorsus humano studio comparari potest, sed ex sola Dei liberalitate, quales sunt virtutes theologicae: vel quoad modum, qui videlicet proprio labore comparari possent, et ex repetitis actibus generari; sed non cum tanta facilitate, nec temporis brevitate; tales sunt habitus scientiae, aut virtutum moralium interdum a Deo hominibus concessi. Acquisitus similiter duplex, videlicet speculativus, et practicus. Speculativus ille est, qui ad nudam obiecti contemplationem inclinat, nec circa illud aliquid molitur, quod ad regulandam voluntatem spectet. Isque iterum duplex, nempe realis, ut metaphysicus, mathematicus, et physicus; vel rationalis, ut grammaticus, rethoricus, et logicus. Practicus est, qui circa agibilia versatur, ut prudentia; vel circa factibilia, ut artes tam mechanicae, quam liberales. Habitus appetitivus ille est qui subiective in appetitiva facultate residet. Qui iterum duplex; scilicet acquisitus, et infusus¹. Acquisitus rursus duplex, scilicet in ordine ad se, ut fortitudo, temperantia; vel in ordine ad alterum, ut Iustitia. Infusus similiter est duplex, nempe in ordine ad se, ut spes: et in ordine ad alterum, ut caritas. Quaeritur autem ad quem huiusmodi habituum ordinem revocanda sit Poenitentia.

NOTANDUM 2. Duplex generatim esse cuiuslibet habitus virtutis subiectum, videlicet immediatum et mediatum. Primum est facultas, in qua habitus ille immediate residet, quamque promptam et expeditam efficit ad eliciendos suos actus; quod utique subiectum triplex ab aliquibus distinguitur, videlicet intellectus, voluntas, et appetitus sensitivus; prudentia namque subiectatur in intellectu, iustitia in voluntate, temperantia vero et fortitudo, secundum S. Thomam, in appetitu sensitivo. Verum reclamat Subtilis Doctor contendens, eam pariter in voluntate recipi. Secundum sunt personae, seu supposita, in quibus virtutes illae resident. Quaeritur ergo quodnam sit subiectum immediatum et mediatum virtutis Poenitentiae, seu in qua facultate, et in quibus personis ipsa resideat.

NOTANDUM 3. Virtutem appetitivam esse habitum, qui voluntatem inclinat ad aliquid volendum, et fugiendum. Qui utique duplex generatim assignatur, iuxta duplicem ordinationem, quam habitus ille intendit: quidam enim ordinat subiectum ad se, nempe ad recte volendum ea, quae spectant ad subiectum in quo residet, quales sunt temperantia, et fortitudo: istae namque virtutes ordinant hominem circa ea, quae ipsi conveniunt. Alius vero ordinat ad alterum, nempe ad praestandum et tradendum ei quod suum est. qualis est iustitia, quae inclinat habentem ad volendum alteri quod suum est. Unde ex virtutibus quaedam sunt, quae hominem rectum faciunt in seipso absque ulla ordinatione ad alium, ut temperantia, cuius effectus est moderatio passionum appetitus concupiscibilis in ordine ad seipsum; quaedam vero faciunt hominem rectum in ordine ad alterum, ut iustitia, cuius munus est hominem regere, ut alteri reddat quod suum est.

His ita observatis, duo restant determinanda, nempe quodnam sit subiectum tam immediatum, quam mediatum virtutis Poenitentiae.

Conclusio prima. — VIRTUS POENITENTIAE RESIDET IMMEDIATE IN VOLUNTATE, PROUT ORDINATUR AD ALTERUM. Ita Doctor. dist. 14. q. 2. n. 5. ubi ait: Poenitere non est actus alicuius virtutis intellectualis, quia est actus appetitus, ut appetitus, qui imperat intellectui, ut consideret, et voluntati ut detestetur... Porro hoc imperare non convenit nisi appetitui, vel voluntati; neque enim aliqua vis sensitiva potest imperare intellectui, et voluntati, et coniungere eos in actibus suis; neque intellectus sibi, et voluntati: sed sola voluntas, sibi, et intellectui imperat: hoc est, Poenitentia est velle vindicare peccatum: sed hoc velle soli voluntati convenit, quia imperare intellectui ut consideret, et voluntati ut detestetur gravitatem offensae non competit, nisi soli voluntati; non enim convenit potentiae sensitivae, quia nulla facultas sensitiva potest imperare intellectui, vel voluntati; siquidem appetitus sensitivus rationali subiicitur, iuxta illud Genesis: Sub te erit appetitus tuus, et tu dominaberis illius: neque etiam convenit intellectui, quia intellectus non potest imperare sibi ipsi, neque voluntati: igitur illud imperium, seu velle vindicare peccatum, spectat dumtaxat ad voluntatem.

Quod utique confirmat Doctor: quia sola voluntas potest imperare sibi ipsi, necnon et intellectui, ut docet S. Augustinus, lib. 11. De Trinitate, cap. 3. ubi scribit, quod Voluntas copulat parentem cum prole, id est, coniungit intellectum secundum speciem intelligibilem cum cognitione actuali, quae est eius proles: unde parens cognitionis est memoria fecunda, nempe intellectus ab obiecto seu specie intelligibili fecundatus: proles autem est actus intelligendi, vel ipsa intelligentia: ita quod voluntas copulat parentem cum prole, dum praecipit intellectui, ut una cum obiecto producat actum intelligendi. Similiter voluntas sibi ipsi imperat; siquidem nihil est magis in potestate voluntatis, quam ipsa voluntas, idest, eius actus: igitur cum ad voluntatem spectet imperare, consequens est, quod velle imperativum, seu voluntas vindicandi peccatum, quae est ipsemet virtutis Poenitentiae actus, ad voluntatem, non autem ad intellectum spectet.

Probat secundo Doctor ibidem: virtus intellectiva ordinatur ad cognitionem veri, ut verum est: virtus enim intellectualis iudicat verum esse, vel non esse verum, sive in speculandis, sive in agendis, et dictat hoc esse speculandum vel non esse speculandum, agendum vel non agendum: sed Poenitentia, seu velle vindicare peccatum, non est actus, quo sic dictetur aliquid agendum vel fugiendum, speculandum vel non speculandum; sed quo imperetur peccatum esse puniendum: igitur velle vindicare non est actus intellectus, neque appetitus sensitivi, sed voluntatis; ac subinde virtus Poenitentiae in sola voluntate residet.

Probat secundam partem ibidem Doctor, nempe quod velle vindicare peccatum a se commissum sit actus virtutis appetitivae ordinantis ad alterum, cuiusmodi est iustitia; « quia, inquit, actum istum vindicandi potest aliquis eodem modo secundum rectam rationem exercere in alterum, sicut in seipsum: si etiam exerceat in seipsum, non exercet in se, nisi ut in alterum; quia non exercet in se, nisi quantum sibi committitur a Legislatore in istum reum vindicare. Sed accidit, quod iste, cui committitur ut ministro iudicis sit iste reus, quia eodem modo exercet secundum rectam rationem ministri in reum, si esset omnino alius in persona: ergo ista virtus, cuius natus est esse² iste actus, continetur sub iustitia, prout in generali dicitur iustitia omnis virtus ordinativa ad alterum, vel quasi ad alterum. Nec obstat, quod ille in actu isto ordinatur ad seipsum, quia non ad se, nisi ut alterum, ut scilicet minister Iudicis in reum contra legem, in quem commissa est sibi auctoritas a Iudice ». Ita Doctor, quibus verbis significat, quod quando poenitens vindicat peccatum a se commissum, agit erga seipsum tamquam si esset persona distincta, ut enim sibi poenam praescribit et infligit, refert³ personam Iudicis; ut vero illam patitur, reum repraesentat, cui a Iudice praescribitur poena luenda.

DICES 1: Poenitentia est iudicium, quo intellectus dictat poenam esse pro peccato subeundam, ut quantum peccator se glorificavit in deliciis, tantum subire debeat tormentum et luctum: sed iudicium istud est actus intellectus, non vero voluntatis: igitur Poenitentia residet potius in intellectu, quam in voluntate. — Distinguo maiorem: est tale⁴ iudicium praesuppositive, concedo: formaliter et entitative, nego. Fateor equidem, quod ad veram Poenitentiam exercendam praerequiratur, ut intellectus cognoscat peccati malitiam et gravitatem, quatenus poenam luendam pro condignitate dictet; nam Deuteronomii 25. Pro mensura peccati erit et plagarum modus: verum in hoc dictamine non consistit ratio formalis Poenitentiae, sed ultra requiritur, ut voluntas imperet peccati vindictam per animi dolorem, cordis contritionem, et mortificationem corporis; in quo quidem imperio maxime consistit ratio formalis Poenitentiae.

DICES 2: Poenitentia ordinatur ad eluendum omne peccatum: sed non potest peccatum eluere et expellere, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum inest; non enim potest expellere peccatum, nisi quatenus ei contrariatur: habitus autem virtutis, et vitii, sicut et alia contraria, non censentur oppositi et incompatibiles, nisi respectu eiusdem subiecti, cui possunt inexistere: igitur ut Poenitentia peccatum expellat, debet esse in eodem subiecto in quo peccatum residet: at peccatum est in qualibet facultate; nam per cuiuslibet facultatis operationem peccatur: igitur Poenitentia debet in qualibet facultate residere. — Distinguo maiorem: debet eluere et expellere, formaliter, nego: effective, concedo. Minorem similiter distinguo: non potest eluere peccatum formaliter, nisi sit in eo subiecto, in quo peccatum residet, concedo: non potest eluere effective et imperative, nego. Unde neganda est consequentia. Cum enim ratio formalis Poenitentiae consistat in velle vindicare peccatum, istudque velle ratione dominii voluntatis in alias animi et corporis facultates, in eas omnes sese extendat, ac suum imperium dirigat; idcirco non est necesse quod in eis facultatibus formaliter existat: sed sufficit, quod resideat in voluntate, quae est princeps, et moderatrix aliarum facultatum. Adde quod peccatum formaliter non existat in alia facultate, quam voluntate; omne siquidem peccatum eatenus peccatum est, quatenus est liberum.

Conclusio secunda. — POENITENTIA POTUIT ESSE IN STATU INNOCENTIAE, ET IN ANGELIS AC BEATIS, SALTEM SECUNDUM ALIQUAM SUI RATIONEM: PROPRIE VERO AC FORMALITER EST IN PECCATORIBUS POENITENTIBUS POST LAPSUM. Haec est Doctoris quoad omnes partes, quarum.

Primam declarat dist. 11. q. 2. num. 19. ubi loquendo de Angelis, et primis parentibus in statu innocentiae, postquam dixit: « Ad tertium argumentum potest responderi dupliciter: uno modo, ex quo virtus est in nobis supplementum defectus naturalis (unde non ponuntur virtutes morales a quibusdam in Angelis), nec in statu Innocentiae fuissent tales in natura, quales nunc; nec ergo tunc fuisset necessitas habendi omnes virtutes, quas et nunc; et hoc specialiter de virtutibus, quae non habent bonum pro obiecto, sed malum, ut Poenitentia; quia in statu illo non fuisset illud malum, sicut forte nec tunc fuisset Patientia, quia nec materia patientiae »; subdit aliam sententiam: « Aliter dici potest, quod Poenitentia est habitus inclinans ad faciliter vindicandum in se reum, et quod in se, hoc est, materiale, quia formalis ratio virtutis esset eadem, si committeretur sibi vindicare in alium reum: Beatus autem, et Innocens possunt habere habitum prompte vindicandi in alium reum: ergo et in se, si tamen reatus inesset; et sic potest concedi, quod in statu Innocentiae et Beatitudine manet ista virtus. Ubi, ut perspicue manifestum est, Doctor utramque sententiam tamquam probabilem proponit. — Similiter 3. dist. 33. qu. 1. problematice disputat, an in Angelis dentur verae virtutes morales. Ad primum, (inquit num. 16.) concedi potest, quod si Angelus esset creatus in puris naturalibus, non habens in voluntate virtutes morales, possent generari in eo ex multis rectis electionibus, non quidem citra passiones in appetitu sensitivo sibi inexistentes, nec etiam quae infuerunt vel inerunt, vel possunt inesse; sed solum circa tales passiones in universali ostensas per intellectum; qua ostensione posita, et dictato quid esset eligendum, si possibile esset eas haberi ab eis, voluntas eius consona tali dictamini ex multis electionibus posset habere habitum moralem rectum. » Ita Doctor, quibus satis aperte significat Poenitentiam, sicut et alias virtutes morales, versari posse circa obiectum, non solum quod est, vel infuit, vel inerit, aut potest inesse; sed etiam circa obiectum ipsis proprium et universale. Unde Poenitentia, quatenus inclinat voluntatem ad vindicandum peccatum in universali, et abstrahendo ab eo quod sit commissum a propria, vel aliena persona, nedum in Angelis, sed etiam in Adamo esse potuit in statu innocentiae. Addo, Poenitentiam revera potuisse vere ac proprie reperiri in statu innocentiae: cum enim in eo statu Adamus potuerit peccare venialiter, ut docet Doctor in 2. dist. 21. qu. 1. num. 73. planum est Adamum de illo peccato veniali potuisse penitere, ac sumere vindictam, ut ibidem satis aperte innuit Doctor; respondens enim ad secundum argumentum in oppositum, quod erat de poena arcenda ab eo felici statu, et subinde etiam arcendum omne peccatum veniale, ait: Alia poena quam mors potest respondere veniali, puta displicentia aliqua vel aliquid huiusmodi. Vel potest dici quod poena sibi proprie non correspondet, sed committens veniale est debitor ferventioris actus voluntatis, quam prius, qui fervor consumeret peccatum veniale. Nec obfuisset innocentiae Adae habuisse poenam debitam veniali praeter mortem.

DICES: Scriptura sacra, SS. Patres, et Concilia, quoties sermonem instituunt de Poenitentia, per eam semper intelligunt vindictam de proprio peccato, seu detestationem et dolorem de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero: igitur virtus Poenitentiae non potest esse in iis, in quibus non est peccatum; ac subinde non potuit esse in Angelis, nec in Adamo in statu innocentiae. — Respondeo, id quidem verum esse, quia videlicet loquuntur de Poenitentia, quatenus de facto est necessaria dispositio ad remissionem peccatorum, non autem prout est virtus aliqua moralis inclinans voluntatem ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, quatenus illam usurpat Doctor in secunda sua responsione, quo sensu Poenitentia etiam esse potuit in voluntate B. Virginis, imo et Christi Domini circa peccatum in universali per intellectum ostensum; qua ostensione posita simul cum dictamine eiusdem intellectus circa id quod esset eligendum, in hypothesi quod possibile esset peccatum illud, voluntas etiam consona tali dictamini, posset pluries habere electionem circa vindictam peccati: et ex hac multiplici electione sibi comparare posset habitum moralem rectum virtutis Poenitentiae, quo illa voluntas inclinaretur ad procurandam aequalitatem inter poenam et culpam, ex hypothesi quod ipsa culpa admitteret. Unde quamvis voluntas Christi, necnon et B. Virginis, esset impeccabilis, nec consequenter potuissent habere actum absolutum vindicandi peccatum in se, tamen habere potuerunt actum conditionatum, dicendo: Si ego peccassem, vindicarem in me peccatum: cum enim actus illi quatenus sunt absolute elici a nobis sint veri ac perfecti actus Poenitentiae, et ex talibus in nobis generetur perfectus Poenitentiae habitus; simili ratione ex illa voluntate conditionata generari potuit in Christo, necnon in B. Virgine: quippe cum nulla appareat ratio disparitatis.

Fateor tamen Poenitentiam, quatenus significat animi dolorem ac detestationem de peccato commisso, cum proposito non peccandi de cetero, quemadmodum illam describit Concilium Tridentinum, Sess. 14. cap. 4. eamque dividit in contritionem caritate perfectam, et contritionem imperfectam, quae dicitur attritio, posse dumtaxat existere in voluntate hominis peccatoris: quia ipsi dumtaxat competit praecissus et huius Poenitentiae actus, nempe velle vindicare peccatum a se commissum, cum dolore et laboriosa satisfactione, necnon proposito non peccandi de cetero: ac subinde subiectum denominationis seu mediatum Poenitentiae virtutis, quatenus vulgo usurpatur a Theologis, esse dumtaxat hominem peccatorem in statu vitae.