Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Quamquam iuxta nostram sententiam, sola aeterna damnatio, quantum ad poenam sensus et damni, unicus ac proprius sit effectus Reprobationis secundum intentionem, utpote qua sola sequatur peccatum finale praevisum, quod Reprobationis causam demeritoriam et motivam supra diximus: nihilominus, quoniam secundum executionem, tribus veluti passibus Reprobus quisque in illam damnationem aeternam praeceps ruit; nempe gratiarum substractione et expulsione, Excaecatione et Obduratione: hinc operae pretium est de singulis quidpiam impraesentiarum delibare.

Notandum 1. Ex S. Bonaventura in Compendio Theologico 1. 2. cap. 31. quod spirituum obduratio translative et per metaphoram dicitur iuxta quamdam proportionem a duritie rerum corporearum. Duritiam autem corporum (inquit) sequitur triplex proprietas. Primum est inhabilitas ad suscipiendam impressionem. Secundum stabilitas ad permanendum in se. Tertium est fortitudo ad resistendum. Unde cor dicitur obdurari tripliciter: uno modo per inhabilitatem ad suscipiendam gratiam: secundo, per firmam adhaesionem ad peccatum: tertio modo, per rebellionem divinarum inspirationum et mandatorum Dei. Primum oritur ex vitiatis et per peccatum depravatis animae facultatibus: secundum ex assidua peccandi consuetudine, qua fit ut peccator, cum in profundum venerit, contemnat. Tertium vero ex ipsius peccatoris inveterata et obfirmata malitia et superbia, qua Deum spernit, nec minis eius terretur, nec promissis allicitur, nec gratiis movetur amplius.

Notandum 2. Excaecationem, gratiae substractionem et recessum et obdurationem, fieri tripliciter, scilicet affective, dispositive et effective, seu causative: Primo namque peccator, propter assiduam peccandi consuetudinem, ita circa peccatum afficitur, ut Deo vocanti et invitanti per gratias suas ad conversionem, diu, ac pertinaciter resistat; divinis mandatis et minis non attendat et, ad similitudinem incudis ictibus resistat et magis obdurescat; quale erat peccatum Pharaonis, qui tot flagellis et tam crebro repetitis Dei miraculis non cedebat. Secundo, peccator habet veluti dispositiones quasdam habituales, per quas ob diuturna peccata redditur in posterum inhabilis ad obediendum divinis inspirationibus, ita ut vix illas sentiat, vixque attendat ad veritates supernaturales, quas proponit. Obduratio enim, quae duos alios effectus complectitur, videtur tribus his contineri, videlicet, non cogitare, non penetrare, non sentire divina beneficia ad poenitentiam provocantia: iuxta illud Isaiae: Excaecca cor eorum, et aures aggrava, et oculos claude, ut videntes non videant, etc. Sicut enim gratia includit illuminationem intellectus et impulsum voluntatis, iuxta illud: Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae, vidit et commota est: sic obduratio dicit quamdam caecitatem in intellectu, et inadvertentiam ad ea quae Deus loquitur interius: includit etiam in voluntate obstinationem, qua nec sentit divinos motus, nec ab illis tangitur, ut efficaciter resipiscat: iuxta illud: Induraverunt facies suas supra petram, et noluerunt reverti. Tertio denique hi tres effectus sumuntur causative et effective, ex parte scilicet causae, a qua per accidens haec dispositio et peccatum obdurationis trahunt originem; illa autem causa non alia est, quam divinum decretum negandi Reprobo, propter peccata praecedentia, gratias congruas, quibus cor de facto emolliretur. Inde sequitur iuxta triplicem hanc acceptionem, quod obduratio, excaecatio et gratiae substractio simul sit peccatum, et causa peccati, et poena peccati, ab ipso Reprobo magis, quam a Deo repetenda.

Notandum 3. Ex S. Bonaventura in 1. dist. 40. art. 4. q. 1. poenam distingui posse triplicem: Est enim, inquit, quaedam poena inflicta, quaedam contracta, quaedam acta: poena inflicta simpliciter est passio, quae non repugnat gratiae, quales sunt fames, sitis et aegritudo. Poena contracta est fomes et concupiscentia, et haec quidem passio est et ideo poena, sed tamen inclinat ad actionem malam: et ideo gratiae repugnat, non quantum ad substantiam, sed quantum ad inclinationem. Poena acta est sicut obduratio et gratiae expulsio, et haec quidem poena est, quia passio est: sed quia ex mala actione, sive ex peccato est et illud concomitatur inseparabiliter, ideo opponitur gratiae, et ita patet, quod quamvis contingat per propriam actionem, nihilominus poena est, sicut patet in scabioso, qui in scalpendo se delectat, sed postea sentit in carne ardorem.

His ita praelibatis, quaeritur, an gratiae expulsio et recessus, excaecatio et obduratio contingant potius ex parte Dei, quam ex parte peccatoris Reprobi.

Conclusio unica. — Gratiae recessus et humani cordis excaecatio, aut obduratio, ex parte peccatoris prius, quam ex parte Dei ortum habent. Haec est communis sanctorum Patrum, ac Doctorum sententia; et constat quidem 1. de recessu gratiae ex Concilio Tridentino Sess. 6. cap. 11., ubi haec habet: Deus sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur. Quod confirmatur ex S. Augustino lib. De Natura et Gratia c. 16., ubi ait: Cum ad perfectam sanitatem, hoc est, ad perfectam vitam, iustitiamque perduxerit, non deserit, si non deseratur, ut semper iusteque vivatur. Ipsi concinit S. Prosper respons. 7. ad Obiectiones Vincentianas, ubi loquens de Christianis, qui pietatem Christianae conversationis et fidei deserentes, in prophanos errores, aut damnabiles mores irrevocabiliter transierunt, ait:

Nullo modo credendum est huiusmodi homines in hanc desperationem ex Dei voluntate cecidisse, cum potius allevet Dominus omnes qui corruunt, et erigat omnes elisos; nemo enim nisi illius gratia erigitur, nemo nisi illius gratia stabilitur. Dei ergo voluntas est, ut in bona voluntate maneatur, qui et prius quam deseratur neminem deserit, et multos desertores saepe convertit.

Idem patet de obcaecatione cordis, quam peccati poenam et peccati causam, necnon et peccatum esse, sanctus Augustinus pronuntiat lib. 3. Contra Iulianum c. 3., his verbis: Caecitas cordis, quam solus removet illuminator Deus, et peccatum est, quo in Deum non creditur, et poena peccati, qua cor superbum digna animadversione punitur, et causa peccati, cum mali aliquid caecis cordis errore committitur. Quam veritatem luculenter expendit lib. De Natura et Gratia capite 22., ubi exponens illud Apostoli ad Rom. loquentis de Philosophis, qui Cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum, ait:

Utique ista obscuratio vindicta et poena iam fuit, et tamen per hanc poenam, idest per cordis caecitatem, quae fit deserente luce sapientiae, et in plura et gravia peccata collapsi sunt, dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt: Gravis haec poena est, si quis intelligat, et ex hac poena vide, quo ierunt: et immutaverunt, inquit, gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium.

Ita fecerunt ex peccati poena, qua obscuratum est insipiens cor eorum, et propter haec tamen, quia licet poenalia, etiam ipsa peccata sunt, adiungit et dicit: propterea tradidit illos Deus in desideria cordis illorum in immunditiam. Videte etiam ex hac poena quid faciunt, ut contumeliis, inquit, afficiant corpora sua in semetipsis. Et quia poena est ista iniquitatis, cum sit et iniquitas, evidentius commendat dicens: qui transmutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Amen. Propter hoc, inquit, tradidit Deus illos in passiones ignominiae: Ecce quoties vindicat Deus, et ex eadem vindicta plura et graviora peccata consurgunt, etc.

Denique idipsum constat de cordis obduratione; nam ut ipsemet S. Aug. loquitur lib. De Gratia et libero arbitrio, exponens illud Apostoli ad Rom. 9. Cuius vult miseretur et quem vult indurat;

in eo, inquit, quem seduci permittit vel obdurari, mala eius merita credite; in eo vero cuius miseretur, gratiam Dei non reddentis mala pro malis, sed bona pro malis, fideliter et indubitanter agnoscite. Nec ideo auferatis a Pharaone liberum arbitrium, quia multis locis dicit Deus: ego induravi Pharaonem, vel indurabo cor Pharaonis; non enim propterea ipse Pharao non induravit cor suum; nam et hoc de illo legitur, quando ablata est ab Aegyptiis cynomia dicente Scriptura: et ingravavit Pharao cor suum, et in isto tempore, et noluit dimittere populum: ac per hoc et Deus induravit per iustum iudicium, et ipse Pharao per liberum arbitrium.

Unde egregie concludit S. Aug. fideles ad assiduum profectum adhortans:

Certi ergo estote; quia non erit inanis labor vester: si in bono proposito proficientes perseveretis usque in finem. Deus enim, qui modo illis quodlibet non reddidit secundum opera eorum, tunc reddet unicuique secundum opera eius. Reddet omnino Deus et mala pro malis, quoniam iustus est et mitis; et bona pro malis, quoniam bonus est; et bona pro bonis, quoniam bonus et iustus est: tantummodo mala pro bonis non reddet, quoniam iniustus non est. Reddet ergo mala pro malis, poenam pro iniustitia; et reddet bona pro malis, gratiam pro iniustitia; et reddet bona pro bonis, gratiam pro gratia.

Ipsi concinunt Africani Praesules in Sardinia exulantes in Epistola Synodica circa medium:

Deus, inquiunt, obdurare dicitur, non quia ad iniquitatem compellit, sed cum ab iniquitate non eripit: quod, quia iustus est, iuste facit. Deo ergo miserante sine suis meritis homo salvatur; obdurante autem iuste recipit quod meretur: Dominus quippe dono bonitatis salvat, iudicio severitatis obdurat.

Accedit et sanctus Isidorus lib. De Summo bono cap. 5. circa finem:

Sicut, inquit, auferre Deus dicitur homini donum aliquod, quod homo non habuit, idest, quod accipere non meruit, sic et obdurare dicitur Deus hominem, non eius faciendo duritiam, sed non auferendo eam, quam sibi ipse nutrivit. Non aliter et obcaecare dicitur quosdam Deus, non ut in eis eamdem ipse caecitatem faciat, sed quod pro eorum inutilibus meritis, caecitatem eorum ab eis ipse non auferat.

Quam autem sit lugenda haec cordis duritia, diserte aperit sanctus Bernardus lib. 1. De Consideratione cap. 2., ubi Eugenium Pontificem alloquens, eumque interpellans, ut sese subducat a temporaneis negotiis, et redeat ad cor, ne forte paulatim trahatur ad cor durum, ait:

Ne pergas quaerere, quid illud sit: si non > expavisti, tuum hoc est. Solum est cor durum, quod semetipsum non exhorret, quia nec sentit. Quid me interrogas? Interroga Pharaonem, nemo duri cordis salutem unquam adeptus est, nisi quem forte miserans Deus abstulit ab eo iuxta Prophetam cor lapideum et dedit cor carneum. Deinde duritiam cordis egregie depingit: Quid ergo cor durum? inquit: Ipsum est, quod nec compunctione scinditur, nec pietate mollitur, nec movetur precibus, minis non cedit, flagellis duratur. Ingratum ad beneficia est, ad consilia infidum, ad fiduciam saevum; inverecundum ad turpia, impavidum ad pericula, inhumanum ad humana, temerarium ad divina: praeteritorum obliviscens, praesentia negligens, futura non providens. Ipsum est cui praeteritorum, praeter solas iniurias, nihil omnino non praeterit; praesentium nihil non perit, futurorum nulla nisi forte ad ulciscendum prospectio, seu praeparatio est. Et ut brevi cuncta horribilis mali mala complectar, ipsum est, quod nec Deum timet, nec hominem reveretur. En quo trahere te habent hae occupationes maledictae, si tamen pergis, ut coepisti ita dare te totum illis, nihil tui tibi reliquens; perdis tempus: et si licet nunc alterum me tibi exhibere Iethro, tu quoque in his stulto labore consumeris, quae non sunt, nisi afflictio spiritus, evisceratio mentis, evacuatio gratiae. Nam fructus horum quid nisi aranearum telae?