Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Ex Lactantio, 1. De ira Dei, cap. 9. Quod cum sententiae Philosophorum prioris temporis de Providentia consensissent, nec ulla esset dubitatio, quin mundus a Deo et ratione esset instructus et ratione regeretur: primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis, qui diceret sibi non liquere utrum esset aliqua Divinitas, necne. Quae Disputatio eius adeo impia et contra veritatem et religionem iudicata est, ut et ipsum Athenienses expulerint suis finibus et libros eius in concione, quibus haec continebantur, exusserint. Paucis interpositis: Verum iis postea temporibus quibus iam Philosophia defloruerat, extitit Athenis quidam Diagoras, qui nullum esse omnino Deum diceret, ob eamque sententiam nominatus est ἄθεος: Item Cyreneus Theodorus, ambo, quia nihil novi poterant reperire omnibus iam dictis et inventis, maluerunt contra veritatem id negare, in quo priores universi sine ambiguitate consenserant. Hi sunt qui tot saeculis, tot ingeniis assertam atque defensam providentiam calumniati sunt. Quibus divinae Providentiae impugnatoribus adstipulati sunt, referente Nemesio, lib. De Facultatibus animae, cap. 44. Democritus, Heraclitus, Epicurus: qui neque universis, neque singulis a Deo provideri volunt: Epicurus enim dicebat quod beatum sit et immortale, nec ipsum habere negotia, nec alteri exhibere: quare nec iracundia, nec gratia teneri, seu ut ex eodem Epicuro refert Lactantius c. 8. libri laudati:

Omnis enim per se Divum natura necesse est Immortali aevo summa cum pace fruatur, Semota a nostris rebus, seiunctaque longe. Nam privata dolore omni, privata periclis; Ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, Nec bene pro meritis capitur; nec tangitur ira.

Notandum 2. Varias insuper, easque erroneas nedum Ethnicorum Philosophorum, sed etiam quorumdam Christianorum De divina Providentia fuisse sententias: in primis enim Aristoteles, A natura sola vult administrari singula, ut 6. Ethicorum ad Nicomachum non obscure significat, inquit Nemesius supra laudatus; et licet 8. capite Ethicorum aliquam divinae Providentiae curam de rebus creatis idem Aristoteles affirmare videatur, nihilominus illam ad sublunaria coarctat; ut affirmat nedum S. Ambrosius lib. 1. Officiorum cap. 13. sed etiam Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, referens qualiter ex sacris litteris male intellectis quidam Philosophi varios errores deprompserint: Epicuri mentem subiit casus, inquit, cum hoc dictum non intellexisset, Vanitas vanitatum et omnia vanitas: Aristoteli venit in mentem, usque ad lunam deducere Providentiam ex hoc Psalmo 35. Domine in coelo misericordia tua et veritas tua usque ad nubes. Eumdem in errorem impegerunt celebres Aristotelis interpretes Averroes, Avicenna et Algazel, negantes Deo distinctam et peculiarem cognitionem et curam creaturarum in singulari: impegit etiam et ipse Rabbi Moses, qui corruptibilia quaeque individua divinae Providentiae subduxit, solos excipiens homines, quos propter intellectus splendorem, Deo contubernales eiusque Providentiae dignos existimavit. Hanc pariter in insulsam sententiam ivisse videntur, Origenes, Hieronymus et nonnulli e sanctis Patribus infra referendi et explicandi.

Notandum 3. Ex Aristotele 6. Ethicorum cap. 8. triplicem distingui posse Providentiam, videlicet Monasticam, qua quis res factibiles sibi ipsi convenientes, rite sapienterque disponit; aliam oeconomicam, qua quis res domesticas et familiae congruas prudenter administrat. Tertiam denique Politicam, qua Reipublicae providetur. Certum est autem in Deo nullam esse Providentiam Monasticam, haec enim solum est de rebus contingentibus, quae autem Dei sunt, necessaria sunt et omnino immutabilia, adeoque nullatenus Providentiae subesse possunt. Solum itaque praesens movetur difficultas de Providentia Oeconomica et Politica, qua Deus rebus creatis, tam in communi, quam in particulari impendit. Duo sunt igitur maxime hac in Quaestione resolvenda. Primum quidem, an Deus aliquam habeat Providentiam erga res creatas. Secundum, an suam hanc divinam Providentiam rebus singulis etiam vilioribus impendat.

Conclusio prima. — Revera admittenda est in Deo providentia erga res creatas.

Haec est de fide et probatur innumeris propemodum Scripturae textibus, quibus divina Providentia celebratur, sic maxime Sapientiae 14. Tu autem Pater Providentia ab initio cuncta gubernas. Et cap. 17. de Aegyptiis ait, fugitivi perpetuo providentiae iacuerunt. Et Ecclesiastes 5. Ne dederis os tuum, ut peccare facias carnem tuam, neque dicas coram Angelo, non est providentia, ne forte iratus Deus contra sermones tuos, dissipet cuncta opera manuum tuarum. Eamdem veritatem Christus Dominus pluribus oraculis affirmat Matth. 6. et 10. Respicite, inquit, volatilia Caeli, quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester caelestis pascit illa. Nonne vos magis pluris estis illis? Et post pauca, considerate lilia agri quomodo crescunt, non laborant neque nent. Dico autem vobis quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis. Si autem faenum agri quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit: quanto magis vos modicae fidei? Et Matth. 10. Nonne duo passeres asse veneunt et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro?

Haec eadem veritas pluribus rationibus et gravioribus momentis firmatur a sanctis Patribus. Primo quidem iisdem omnino argumentis divina Providentia suadetur, quibus Dei existentia demonstratur. Quid enim tam dignum, tam proprium Deo, quam providentia? (inquit Lactantius lib. De Ira Dei cap. 4.) Sed si nihil curat, nihil providet, amisit omnem divinitatem. Qui ergo totam vim, totam Deo substantiam tollit, quid aliud dicit nisi Deum omnino non esse? Unde merito idem c. 9. Epicurum ridet, quod Deum esse dixerit, illius tamen providentiam negaverit:

Quo quid repugnantius dici possit (inquit) aut fieri? Etenim si est Deus, utique providens est Deus, nec aliter ei potest divinitas attribui, nisi et praeterita teneat et praesentia sciat et futura prospiciat. Cum igitur providentiam sustulit, etiam Deum negavit esse, cum autem Deum esse professus est, et Providentiam simul esse concessit, alterum enim sine altero, nec esse prorsus nec intelligi potest.

Unde subtiliter sanctus Damascenus advertit lib. De Fide cap. 11. Nomen Θεός deduci a verbo Θεάομαι quod idem sonat ac considero, seu provideo. Cui consentiunt illi veteres Philosophi, qui Deum non aliud, quam Providentiam appellabant: conserit et ipse sanctus Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 12, ubi Divinitatem per Providentiam definit, divinitas, inquit, est omnia contemplans Providentia, atque illa perfecta bonitate.

Secundo. ipsa divina Providentia evincitur ex naturali omnium inclinatione, in repentinis enim perturbationibus, inquit Nemesius supra laudatus, sine electione et deliberatione Dei nomen invocamus, velut natura non sine doctrina ad Dei opem perducente, frustranea autem foret haec invocatio et divini auxilii inclamatio, si nulla apud Deum rerum humanarum esset cura et providentia. Quam rationem eleganter ponderat et expendit Tertullianus in Apologetico Christianae Religionis adversus Gentes cap. 17.

Vultis, inquit, ex animi ipsius testimonio comprobemus? Quae licet carcere corporis pressa, licet institutionibus pravis circumscripta, licet libidinibus et concupiscentiis evigorata, licet falsis Diis exancillata, cum tamen resipiscit, ut ex crapula, ut ex somno, ut ex aliqua valetudine et sanitatem suam patitur, Deum nominat, hoc solo quia proprie verus hic unus Deus, Bonus et Magnus. Et quod Deus dederit omnium vox est. Iudicem etiam contestatur, illum Deus videt et Deo commendo et Deus mihi reddet. O testimonium animae naturaliter Christianae!

Tertio, eamdem veritatem probat Lactantius cap. 8. libri laudati, ex religione, cultuque Deorum a natura Gentibus quibusque etiam Barbaris inditis;

Si enim Deus, inquit, nihil unquam boni tribuit, si colentis obsequio nullam gratiam refert, quid tam vanum, tam stultum, quam templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, rem familiarem minuere, ut nihil assequamur? At dices, naturam excellentem honorari oportet. Sed quis honos deberi potest nihil curanti et ingrato? an aliqua ratione obstringi possumus ei qui nihil habeat commune nobiscum?

Idem argumentum urget Cicero libr. 1. De Natura Deorum: si autem Dii, inquit, neque possunt nos iuvare, nec volunt, nec curant omnino, nec quid agamus animadvertunt, nec est quod ab iis ad hominum vitam permanere possit, quid est quod ullos Diis immortalibus cultus, honores, preces adhibeamus? Unde concludit Lactantius, quod si Religio tolli non potest, ut et Sapientiam, qua distamus a belluis et iustitiam retineamus, qua communis vita sit tutior, quomodo Religio ipsa sine metu tenere, aut custodiri potest, etc.

Quarta probatio deducitur ex ipsomet Creatoris titulo, nam ut sapienter et eleganter animadvertit S. Ambros. lib. 1. Officiorum cap. 13. Quis operator, inquit, negligat operis sui curam? Qui deserat et destituat, quod ipse condendum putavit? Si iniuria est regere, nonne est magis iniuria fecisse, cum aliquid non fecisse nulla iniustitia sit, non curare quod feceris, summa inclementia? Idem argumentum urget Theodoretus ser. 1. De Providentia, ubi cum dixisset rebus singulis innatum esse amorem, ingenitamque curam suorum effectuum, concludit: Totus autem mundus et totum humanum genus pignus est Creatoris sui, et idcirco ex hoc quoque affectu, quo amare nos fecit pignora nostra, intelligere nos voluit quantum ipse amaret pignora sua. Urget idem S. Damasc. lib. 2. De Fide cap. 29. Necesse est, inquit, eumdem esse eorum, quae sunt et factorem et provisorem, nam neque decet, neque consequens est alium factorem esse eorum quae sunt, et alium provisorem: sic enim imbecillitati, debilitatique uterque subiaceret.

Quinta denique divinae Providentiae demonstratio deducitur, tum ex rerum omnium creatarum perfectione et praestantia, tum ex earum stabili ordine et concorde discordia. Primum egregie expendit S. August. lib. 5. De Trinitate, cap. 11.

Deus, inquit, unus omnipotens Creator et factor omnis animae, atque omnis corporis.... A quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo. A quo est mensura, numerus, pondus. A quo est quidquid naturaliter est, cuiuscumque generis est, cuiuscumque aestimationis est. A quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum, atque formarum. Qui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam. Qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum, appetitum, ratio> nali autem insuper mentem, intelligentiam, voluntatem: qui non solum Coelum et Terram, nec solum Angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avis pennulam, nec herbae flosculum, nec arboris folium, sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit, nullo modo est credendum regna hominum, eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse.

Secundum autem proponit Boetius lib. 3. De Consolatione Prosa 12:

Mundus, inquit, ex tam diversis, contrariisque partibus in unam formam minime convenisset, nisi unus esset, qui tam diversa coniungeret. Coniuncta vero naturarum ipsa diversitas invicem discors dissociaret atque divelleret, nisi esset unus qui quod nexuit contineret. Non tam vero certus naturae ordo procederet, nec tam dispositos motus locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus explicaret, nisi unus esset, qui has mutationum varietates manens ipse disponeret.

Idem elegantissime urget S. Chrysost. Homil. 10. ad populum:

Si breve hoc et modicum corpus, inquit, medicaminibus tot utens.... perit tamen et corrumpitur, saepius turbatione in eo facta, quomodo tantus mundus ex isdem compositus elementis, nisi providentiae multum coepisset, tanto tempore imperturbatus manere potuisset? Si nos non natura, sed voluntate male affecti erga invicem, sponte non convenimus, donec manemus inimici, sed altero qui nos iungat indigemus et in pace contineat: quomodo elementa, neque rationem, neque sensum habentia et sibi per naturam inimica convenissent et simul manere potuissent, nisi potentia quaedam esset ineffabilis, quae congregaret et congregata semper hoc vinculo cohiberet? non cernis quomodo corpus hoc, anima avolante, defluit et tabescit et perditur et in suum quodque elementorum revertitur terminum? Hoc ipsum profecto et in ipso mundo fieret, si ipsum reliquisset propria destitutum providentia. Si navigium sine gubernatore facile mergeretur, quomodo subsisteret mundus tantum temporis gubernante nemine.... et quid dico navigium? Casulam quis parvam in vineis compegit et fructu ablato desertam reliquit et neque duos saepe dies permanet, sed solvitur et brevi cadit. Igitur tugurium quidem absque providente non staret. Creatura vero tanta, tam pulchra, tam mirabilis, et leges noctis et diei alternarumque horarum choreae et naturae cursus, variusque et omnimodus in terra et mari et aere et coelo et plantis et animalibus volantibus, natatilibus, gradientibus, serpentibus et in hominum genere omnibus illis validiori, quomodo in tantum temporis absque aliqua providentia stabilis permansisset?

Dices 1. Si aliqua in Deo esset rerum humanarum cura et providentia, nulla foret hominum libertas, nullaque rerum creatarum contingentia: sed consequens absurdum esse suadet ratio et experientia demonstrat: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris. Si omnes hominis actiones essent a Deo praevisae, vel evitabiliter evenient, vel inevitabiliter. Si primum: ergo divina Providentia non erit infallibilis. Si secundum: ergo hominis operationes non erunt contingentes, nec poterunt fieri, aut non fieri, adeoque nec erunt liberae, sed necessariae et naturales.

Nego sequelam maioris et ad eius probationem dico hominis operationes necessario fieri, non quidem necessitate antecedente, quae libertatem auferat et necessitatem inevitabilem imponat; sed consequente, quae liberam voluntatis determinationem praevisam supponat. Divina namque voluntas, aeterno suo decreto creatam voluntatem non praedeterminat, sed condeterminat, nec illius determinatio est prior, vel posterior natura vel ratione, determinatione voluntatis creatae in ordine causalitatis, sed simul cum illa (ut iam diximus agendo de conciliatione libertatis humanae cum invariabili divinae voluntatis decreto.)

Adde. quod ipsa divina Providentia rebus creatis sese accommodet et ita suam curam impendat, ut necessariis necessario et liberis libere media convenientia ad debitum sibi finem assequendum subministret, ut diserte edocet sanctus Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 4. dicens: Sicut providentia uniuscuiusque naturae est salvativa per se mobilia providet ut per se mobilia et tota particularia iuxta proprietatem totius et uniuscuiusque in quantum provisorum natura suscipit, totius providentiae proportionaliter attributas unicuique provisas bonitates.

Instabis. tam certa tamque invariabilis est divina rerum ordinatio, ut ea stante, nulla possit esse hominis libera determinatio et electio; sed omnes inevitabili quadam necessitate et immutabili fato rapiuntur et agitantur: ergo, vel nulla est hominis libertas, nullaeque illius preces ad Deum et vota, vel nulla in Deo providentia. Probat antecedens Seneca libro 2. q. natural. cap. 35. et 36, ubi divinae providentiae et ordinationis, (quam alio nomine fatum appellat more veterum Philosophorum) immobilitatem et invariabilitatem aperiens, ait:

fata aliter ius suum peragunt, nec ulla commoventur prece, non misericordia flectuntur, non gratia, servant cursum irrevocabilem, ex destinato fluunt. Quemadmodum rapidorum aqua torrentium in se non recurrit, nec moratur quidem, quia priorem superveniens praecipitat. Sic ordinem rerum fati aeterna series rotat, cuius haec prima lex est stare decreto. Quid enim intelligis Fatum? Existimo necessitatem rerum omnium, actionumque, quam nulla vis rumpat. Hanc si sacrificiis et capite niveae agnae exorare iudicas, Divina non nosti. Sapientis quoque viri sententiam negatis posse mutari, quanto magis Dei, cum Sapiens quid sit optimum in praesentia sciat, illius Divinitati omne praesens sit?

Quibus verbis egregie demonstrat divinae providentiae immutabilitatem, adeoque omnem fortuitum et liberum eventum ea posita excludit.

Respondet idem Philosophus cap. 37. certo hoc et immutabili divinae providentiae decreto, nullatenus laedi humanae libertatis arbitrium, nec cassas et irritas fore hominum preces.

Quaedam enim, inquit, a Diis immortalibus, ita suspensa relicta sunt, ut in bonum vertant, si admotae Diis preces fuerint, si vota suscepta. Deinde sibi obiiciens, aut futurum, inquit, est, aut non; si futurum est, etiam si non susceperis vota, fiet, si non est futurum, etiam si susceperis vota, non fiet. Respondet: falsa ista interrogatio. Quia illam mediam inter ista exceptionem praeteris, futurum, inquam, hoc est, sed si vota suscepta fuerint. Rursus obiiciens: Hoc quoque necesse est fato comprehensum sit, aut suscipias vota, aut non. Respondet, puta me tibi manus dare et fateri hoc quoque fato esse comprehensum, ut utique fiant vota, fatum est ut hic disertus sit, sed si litteras didicerit, ab eodem fato continetur ut litteras discat... sic cum sanitas videatur esse de fato, de fato debetur tamen medico quia ad nos beneficium fati per huius manus venit.

Quibus egregie docet fati, seu divinae providentiae immutabilitatem hominis libertatem non laedere, sed liberam eius voluntatis determinationem supponere, non enim eam praedeterminat, sed condeterminat.

Dices 2. Si aliqua penes Deum esset mortalium cura, esset pariter piorum secura felicitas in suae virtutis praemium, penes impios vero calamitas et miseria in suae improbitatis ultionem et vindictam: sed longe secus accidit, perversi namque ducunt in bonis dies suos et honoribus, voluptatibus, ac divitiis affluunt. Unde semi-athei colligunt, a Deo omnia praetermitti, inquit Salvianus, lib. 1. De Providentia, quia nec coerceat malos, nec tueatur bonos et ideo in hoc saeculo deteriorem admodum statum esse meliorum, bonos quippe esse in paupertate, malos in abundantia, bonos in infirmitate, malos in fortitudine, bonos semper in luctu, malos semper in gaudio, bonos in miseria et abiectione, malos in prosperitate et dignitate. Nec ipsorum sola haec est querimonia; sed etiam Sanctorum, nam Ieremias 12. Deum velut obiurgans, ait: Quare via impiorum prosperatur? Bene est omnibus qui praevaricantur et inique agunt. Et Habacuc 1. Quare respicis super iniqua agentes et taces devorante impio iustiorem se? Quam itidem querimoniam mirum in modum ponderat et exaggerat David Psal. 72. Zelavi, inquit, super iniquos, pacem peccatorum videns, quia non est respectus morti eorum, etc.

Respondet 1. Sanctus Augustinus, hoc equidem argumentum ita validum videri ipsi Regio vati, ut illius solutionem et elucidationem non in hac mortali, sed in beata, aeternaque vita speraverit. Unde subdit ibidem; Existimabam ut cognoscerem hoc, labor est ante me, donec intrem in sanctuarium Dei. Quae verba sic expendit S. Augustinus:

Ante faciem meam laborem quemdam quasi inextricabilem video, ut cognoscam quomodo et iustus sit Deus et res humanas curet et non sit iniquus; quod peccantes et scelera facientes felicitatem habent in hac terra, pii vero et Deo servientes, in tentationibus plerumque et in laboribus fatigantur. Magna difficultas est hoc scire: sed donec introeam in sanctuarium Dei. Tunc enim apparebit qualiter legitimam iusti mercedem bonorum suorum operum, necnon et tribulationum vitam aeternam accipient. Impii vero in ignem aeternum detrudentur.

Respondet 2. Salvianus laudatus, haec immerito a providentiae calumniatoribus obiici.

Primum enim, inquit, ab iis qui hoc ita esse vel dolent, vel accusant, illud requiro, de Sanctis hoc, idest, de veris ac fidelibus Christianis, an de falsis et impostoribus doleant. Si de falsis, superfluus dolor, qui malos doleat non beatos esse. Cum utique quicumque mali sunt successu rerum deteriores fiant, gaudentes sibi nequitiae studium bene cedere. Et ideo ob hoc ipsum miserrimi esse debent, ut mali esse desistant, vindicantes improbissimis quaestionibus nomen religionis et praeferentes ad sordidissimas negotiationes titulum sanctitatis, quorum scilicet nequitiis si miseriae comparentur, minus sunt miseri, quam merentur, quia in quibuslibet miseriis constituti, non sunt tamen tam miseri, quam mali. Nequaquam ergo pro his dolendum, quod non sunt divites ac beati. Multo autem pro Sanctis minus, quia quantumlibet videantur ignorantibus esse miseri, non possunt tamen esse aliud, quam Beati.... Nemo enim aliorum sensu miser est, sed suo. Et idcirco non possunt cuiusquam falso iudicio esse miseri, qui sunt vera sui conscientia beati, nulli enim, ut opinor, beatiores sunt, quam qui ex sententia sua, atque voto agunt.

Humiles sunt Religiosi, hoc volunt; pauperes sunt, pauperie delectantur; sine ambitione sunt, ambitum respuunt; inhonori sunt, honorem spernunt; lugent, lugere gestiunt; infirmi sunt, infirmitate laetantur. Nequaquam ergo nobis dolenda est haec afflictio infirmitatum, quam intelligimus matrem esse virtutum. Itaque quidquid illud fuerit, quicumque veri Religiosi sunt, beati esse dicendi sunt, quia inter quaelibet dura, nulli beatiores sunt, quam qui hoc sunt quod volunt.

Respondeo 3. Multis de causis, iisque iustissimis divinam providentiam iustos quoslibet tribulationibus exercere. Primo quidem, quia inquit Seneca libro De Providentia:

Marcet sine adversario virtus; tunc apparet quanta sit, quantum valeat polleatque, cum quid possit, patientia ostendit.... Non fert ullum ictum illaesa felicitas, at ubi assidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias ducit, nec ulli malo cedit; sed etiam si ceciderit, de genu pugnat.

Deinde cum dixisset viros fortes probari in colluctationibus et homines delectari spectaculo constantis adolescentis irruentem in se feram excipientis et laniantis, subdit:

Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo Deus. Ecce par Deo dignum vir fortis cum mala fortuna compositus, utique si et provocavit. Non video, inquam, quid habeat in terris Iupiter pulchrius si convertere animam velit, quam ut spectet Catonem iam partibus non semel fractis stantem, nihilominus inter ruinas publicas rectum.

Cui concinit Tertullianus lib. De Patientia, ubi stupendam Iobi Patriarchae patientiam celebrans, ait:

Quale in illo viro feretrum Deus de Diabolo extruxit? Quale vexillum de inimico gloriae suae extulit? Quid ridebat? Deus: Quid? Dissecabatur malus, cum Iob immundam ulceris sui redundantiam magna aequanimitate distringeret, cum erumpentes bestiolas inde in eosdem specus et pastus foraminosae carnis ludendo revocaret?

Secundo. Virtus in infirmitate perficitur, inquit Christus ipse Paulum alloquens 2. Corinth. 12. Tribulatio, inquit Augustinus, compellit nolentem, erudit ignorantem, protegit infirmantem, excitat torpentem, humiliat superbientem, purgat poenitentem, coronat innocentem. Unde S. Hilarius lib. 4. De Trinitate¹: Sicut olim crescentibus diluvii fluctibus arca sublimius ferebatur et tandem procellarum victrix requievit super montes Armeniae, non dispari modo Ecclesia, dum exercetur, floret; dum opprimitur, crescit; dum contemnitur, proficit; dum caeditur, vincit.

Tertio. nullus est impietati ita deditus, ut aliquod interdum morale bonum opus non exerceat, quod cum non habeat annexam charitatem et gratiam, aeternae retributionis semina, idcirco solum temporaneum praemium exigit. Cum autem e contra nullus iustitiae sectator, ita sit fidelis et tenax, ut interdum a recto virtutis tramite paululum non deviet, Deumque levioribus culpis non offendat, ideo etiam Iustorum nullus est, qui poenam ultricem, saltem temporaneam, non mereatur. Idcirco tantum abest ut prospera impiorum et adversa piorum fortuna defectus sit divinae gubernationis, imo evidens est divinae providentiae argumentum. Siquidem nihil inultum, nihilque irremuneratum divina iustitia patitur, malos quidem in hac vita praemiando temporaneis bonis pro temporali opere, iuxta illud Lucae 16. Recordare fili, quia recepisti bona in vita tua, inquit Abraham diviti Epuloni. Iustos vero hac in mortali vita puniendo, ne quid ex districta sententia post mortem in eis ulciscendum inveniat, ut enixe deprecabatur David: Domine, ne in furore tuo arguas me (hoc est in Inferno) neque in ira tua, idest in ultricibus Purgatorii flammis; sed miserere mei, idest in misericordia tua, hic ure, hic seca, modo in aeternum parcas, inquit S. Augustinus.

Adde. quod tribulatio et afflictio via sit regia ad aeternam felicitatem, sicut enim oportuit pati Christum et ita intrare in gloriam suam; sic oportet nos per multas tribulationes introire in regnum Dei, nam inquit Gregorius, qui a Paradisi gaudiis per delectamenta excessimus, ad haec per lamenta revocamur.

Dices 3. Providentia sollicitudinem erga res provisas importat; sed in Deo nulla potest esse sollicitudo, quippe qui summa pace et aeterna quiete potiatur. Immotus enim movet omnia, stabilisque manens, dat cuncta moveri, inquit Boetius: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Providentia importat sollicitudinem, quae annexam habeat animi commotionem et inquietudinem oriundam ex consultatione, inquisitione et incertitudine eventus, nego: quae solum curam exactam de rebus provisis inferat, eis subministrando media congrua quibus debitum finem assequantur, concedo; et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Deus enim absque ulla turbatione et inquietudine totus semper rerum omnium gubernationi invigilat.

Dices 4. Quod non est praecognitum, non est provisum: sed casualia, cum sint praeter intentionem agentis, non sunt praecognita: ergo nec de eis est providentia, ideoque cum omnia pene casu eveniant; aut nulla, aut rara est Providentia.

Distinguo minorem. Casualia non sunt praecognita a Deo, nego: a creaturis, quarum respectu casualia dicuntur, concedo. Nihil itaque casuale est respectu Dei, qui omnes omnino causas secundas connectit et ordinat in finem. Unde inquit Boetius, lib. 5. De Consolatione: Licet casus sit inopinatus eventus ex constituentibus causis in his, quae propter aliud fiunt, tamen concurrere atque confluere facit causas ordo ille ex inevitabili connexione procedens, qui de Providentiae fonte descendens cuncta suis locis, temporibusque disponit.

Conclusio secunda. — Deus nedum rebus praestantissimis, sed etiam vilissimis, non solum in communi, sed et in particulari providet.

Probatur primo. ex illis omnibus Scripturae textibus quibus Deus res creatas et vilissimas etiam inspicere et curare celebratur. Sic Ps. 137. Excelsus Dominus et humilia respicit. Ecclesiasticus primo capite cum dixisset: Omnis sapientia a Domino Deo est et cum illo fuit semper et est ante aevum, inquirit, Arenam maris et pluviae guttas et dies saeculi quis dinumerarit? Post similes interrogationes respondet: Unus est altissimus Creator. Unde Sapiens 8. capite, cum praeclaras divinae Sapientiae laudes celebrasset, concludit: Attingit ergo a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter, hoc est, inquit S. Bernardus libro De libero arbitrio: a summo Coelo usque ad inferiores partes terrae et a maximo Angelo usque ad vilissimum vermiculum. Ipse namque, ait David Psal. 146. Dat iumentis escam et pullis corvorum, producit in montibus faenum, etc. Ipse, ut asserit Christ. Matth. 6. Pascit volatilia Caeli et vestit lilia agri.

Haec eadem veritas ethnicos Philosophos non latuit, nam ut S. Augustinus, lib. 10. De Civit. Dei, cap. 14.² refert, Plotinus Platonicus Dei Providentiam usque ad haec terrena et ima pertingere, flosculorum, atque foliorum pulchritudine comprobat, quo omnia quasi abiecta et pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat, nisi inde formentur, ubi forma intelligibilis et incommutabilis simul, habens omnia perseverat. Quod D. Iesus ibi ostendit, ubi ait: Considerate lilia agri quomodo crescunt, non laborant, neque nent. Dico autem vobis, quia nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis.

Eamdem pluribus confirmant Patres. In primis vero S. August. pluribus locis, maxime vero, lib. 5. De Genesi ad litteram cap. 21. Non sunt audiendi, inquit, qui putarunt sublunares mundi partes fortuito agitari, sublimes vero divina Providentia gubernari. Etiam contra hos loquitur Psalmus, qui cum explicasset laudes coelestium, se etiam ad inferiora convertit, Laudate Dominum de terra dracones, abyssi, ignis, grando, nix, glacies, quae faciunt verbum eius. Et cum Christus ait, unum passerem non cadere in terra sine Dei voluntate. Et Deum vestire faenum quod in clibanum mittitur. Nonne confirmat vilissimas et abiectissimas mundi particulas divina eius Providentia regi?

Probatur eadem veritas ratione. Si Deus de rebus minimis et vilissimis curam non haberet, maxime vel quia non posset, vel quia nollet, vel quod supremam eius maiestatem non deceret. Primum derogat infinitae eius potentiae, quae cum omnia produxerit ex nihilo, etiam omnia servare potest et administrare. Secundum eius divinae bonitati officit. Quis enim operator negligat operis sui curam? inquit S. Ambrosius. Tertium denique tantum abest ut supremam eius maiestatem dedeceat rerum minimarum productio et cura, imo illam celebrat et mirum in modum commendat. Deus enim, inquit S. August. lib. 11. De Civit. Dei, cap. 22, ita artifex est magnus in magnis, ut minor non sit in parvis, quae parva, non sua granditate, quae nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt. Unde eleganter Plinius, lib. 11. cap. 2: Rerum natura, inquit, nusquam magis quam in minimis tota est. Hinc S. August. lib. 3. De Genesi ad litteram, cap. 6: Creat minima corpore, acuta sensu animantia, ut maiore attentione stupeamus agilitatem muscae volantis, quam magnitudinem iumenti gradientis, ampliusque miremur opera formicae quam onera Camelorum. Et merito quidem: quis enim Dei supremam, infinitamve Sapientiam, Potentiam et Maiestatem non miretur in vilissimis et abiectissimis illis bestiolis, quae tam exigua habent capita, tot sensuum officinas nulla contusione permixtas, quot requiruntur ad videndum, audiendum et percipiendum odorem et saporem, etc.

Attendat Charitas vestra, inquit S. August. in Psalm. 8, quis disposuit membra pulicis et culicis, ut habeant ordinem suum, habeant vitam suam, habeant motum suum? Unam bestiolam brevem minutissimam considera quam volueris, si consideres ordinem membrorum ipsius et animationem vitae, qua movetur, ut pro se fugiat mortem, amet vitam, appetit voluptates, devitat molestias, exerit sensus diversos, viget in motu congruo sibi. Quis dedit aculeum culici quo sanguinem sugat, quam tenuis fistula est qua sorbet? Quis disposuit ista? Quis fecit ista? Expavescis in minimis, > lauda Magnum; qui fecit in Caelo Angelum, ipse fecit in terra vermiculum.

Dices 1. Deus rerum coelestium contemplatione detinetur et delectatur; ergo haec sublunaria non curat, nec rebus minimis providet. Probatur antecedens ex Iobi 22. Nubes, inquit, latibulum eius, nec nostra considerat et circa cardines caeli perambulat.

Respondeo. Haec non quidem a Iobo Patriarcha ex propria mente, sed ex sententia impiorum proferri. Cum enim dixisset: An non cogitas, quod Deus excelsior coelo sit, et super stellarum verticem sublimetur? Subdit: Et dicis: quid enim novit Deus? et quasi per caliginem iudicat. Nubes latibulum eius, etc. Quibus aperte constat haec verba, ex impiorum absurda sententia a Iobo proferri simul et damnari.

Dices 2. Deus curam non gerit de brutis animantibus: ergo divina ipsius Providentia rebus omnibus non invigilat. Probatur antecedens ex 1. Corinth. 9. Numquid de bobus cura est Deo? inquit Apostolus, quasi diceret Deum curam non agere de rebus irrationalibus.

Respondet noster Alensis prima parte q. 26. membro 4. art. 1. duplicem esse curam Providentiae divinae:

Una est, inquit, cura divinae Providentiae, quae generalis est, qua res per tempora sibi debita et determinata conservantur in suo esse a divina Providentia et hoc modo verum est, quod est ei cura de omnibus. Alia est cura specialis Providentiae, quae specialiter habet de rationali creatura, secundum quam erudit ipsam dando ei praecepta et legem, et secundum hanc non est ei cura de omnibus.

De posteriori hac cura loquitur Apostolus, non vero de priori. Vel dicendum Deum non habere ita peculiarem curam de brutis animantibus, sicut de creaturis ratione praeditis, illa enim ad nos veluti media ad finem ordinantur et subserviunt. Unde subdit Apostolus: An propter nos utique hoc dixit? Nam propter nos scripta sunt.

Obiic. 3. Difficilem sancti Hieronymi sententiam, qui expendens illud Habacuc 1. Mundi sunt oculi tui ne videant malum, ait:

Absurdum est ad hoc Dei deducere maiestatem, ut sciat per momenta singula quot nascantur culices, quotve moriantur, quae cimicum et pulicum et muscarum sit in terra multitudo, quanti pisces in aqua natent, et qui de minoribus maiorum praedae cedere debeant. Non simus tam fatui adulatores Dei, ut dum potentiam eius etiam ad ima detrahimus, in nosmetipsos iniuriosi simus, eumdem rationalium providentem esse dicentes. Ex quo liber ille apocryphus stultitiae condemnandus est, in quo scriptum est, quendam Angelum nomine Tyri praesse reptilibus.

Quibus aperte significare videtur Dei scientiam non descendere ad res vilissimas sigillatim contemplandas, nec eum ullam de rebus vilioribus curam agere.

Respondent varia varii. ut sanctum Doctorem ab omni erga generalem Dei providentiam errore liberent. Primo quidem dicunt aliqui eum comparate solum loqui, quasi velit non eamdem esse providentiam irrationalium creaturarum, ac ratione praeditarum, ita quod non eamdem curam impendat Deus rebus ratione destitutis, ac impendit rationalibus. Secundo nonnulli censent eum intendere Dei cognitionem non augeri, vel minui, nec eam mutari rerum vicissitudine, quasi per singula momenta novam rerum nascentium notitiam sigillatim acquirat; sed ab aeterno simul et unico simplicissimo intuitu cuncta videat. Tertio sunt qui putant eum populariter et ad vulgi captum haec scripsisse, unumque contextum esse ex illis quos ipsemet Hieronymus lib. contra Rufinum, dicit se in commentariis supra Prophetas, non ex sua, sed ex aliorum sententia scripsisse. Quarto denique affirmant aliqui S. Hieronymum duplicem distinguere scientiam et curam divinam: Unum quidem Particularem, qua restringitur ad eas solummodo res, quae propter seipsas diliguntur et intenduntur a Provisore et hanc negat sanctus Hieronymus Deum rebus irrationalibus impendere quae propter se non diliguntur, nec intenduntur a Provisore; sed quatenus homini deservire possunt. Aliam vero Generalem, qua Deus rebus singulis necessaria ministrat. Quam duplicem divinae Scientiae et Providentiae acceptionem indicat ipsemet Hieronymus in c. 38. Ieremiae:

Sunt, inquit, qui Providentiam Creatoris usque ad rationalia confiteantur, bruta autem fortuitis casibus asserunt vel perire, vel vivere. Propheticusque sermo declarat nihil esse, quod fugiat divinam Providentiam et Scientiam Dei, quia alia propter se, alia in usu hominum sunt creata. Paucis interpositis: cuius curae meae est omnia regere, universa disponere et reddere singulis iuxta vias suas.

Quod autem sanctus Hieronymus divinam Providentiam etiam ad vilissimas quasque creaturas extendi censuerit, patet in commentariis ad c. 10. Matth. expendens haec verba, Nonne duo passeres asse veneunt, ait: Si parva animalia absque Deo auctore non decidunt et in omnibus semper est providentia et quae in his oritura sunt, sine Dei voluntate non pereunt, vos qui aeterni estis, non timere debetis, quod absque Dei nutu agatur providentia. Item habet in cap. 5. Epistola ad Ephesios et in capite 1. Zachariae.

Quaeres. An aequalis Deo sit cura et providentia de omnibus?

Respondeo. quod non; idque constat triplici ratione. Primo quia res omnes aequalem in finem non ordinantur; sed quaedam in finem pure naturalem, ut omnes creaturae rationis expertes, quaedam vero in finem supernaturalem, ut creaturae rationis compotes, quales sunt Angeli et homines, ideoque praestantiora habent media et nobiliori modo Deus ipsis invigilat et providet. Secundo quia Deus immediate et per se quibusdam providet, puta superioribus Angelis, caeteris autem providet solum causarum secundarum et aliarum creaturarum, superiorum et inferiorum adminiculo. Tertio denique, quia prae caeteris creaturis Deus homini providere videtur, tum ob eius dignitatem, ipsius namque gratia cuncta sunt condita: Omnia enim quibus constat, quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis accommodata sunt, inquit Lactantius, lib. De Ira Dei c. 13. ubi hoc argumentum fuse et eleganter pertractat. Unde licet caeteris etiam Deus provideat, id tamen videtur praestare solum ex accidente et ratione hominis, ut eleganti hac similitudine declarat Origenes lib. 4. contra Celsum:

Quemadmodum, inquit, in Civitatibus qui annonae et macelli curam habet, nullius alterius causa laborare, quam hominum, eius tamen Providentiae fructum ad canes et alia bruta pervenire videtur. Ita divinam Providentiam ratione praeditis praecipue prospicere, ex consequenti autem, etiam bruta animantia is perfrui, quae hominum gratia procreata sunt.

Tum etiam propter hominis infirmitatem et imbecillitatem, quae longe maior est, quam caeterorum animantium, unde innumeris adminiculis ad sui conservationem opus habet. Nullum enim animal morosius est, nullum maiori arte tractandum, quam homo, nulli magis parcendum, ait Seneca lib. 1. De Clementia cap. 17. Unde velut ex officio iustitiae praecipuam illi curam Deum impendere censet S. Ambrosius in Psalmum 118. Quia iustus est, inquit, ut opus manuum suarum tueatur, ac servet, ut quos nudos indotata quadam natura sorte in hanc proiecit corporis infirmitatem, vigore animae et misericordiae suae dote pauperes vestire dignetur. Tum denique quia Creaturae rationis expertes et libertatis, necessariis et eodem modo semper agentibus causis suos in fines aguntur et diriguntur, nec magna varietate et inconstantia laborant; ideoque ductu et tractatu faciliores sunt. At humanae res, quae a voluntatis arbitrio libere tamquam a causa versatili et inconstanti proficiscuntur, idcirco incertae sunt et mutabiles, adeoque ampliori cura et maiori sollicitudine opus habent, ut ad ordinem, finemque congruum tanta tamque inextricabilis varietas dirigatur. Unde Hierocles in lib. De Providentia tradidit: Brutis sufficere generalem Providentiam, ac toti impensam speciei, nos vero nisi sigillatim, ac per omnia Providentia regimur, adeo ut nihil quod ad nos pertinet extra rationem Providentiae sit, nequaquam consentaneam nobis curam assequimur. Nec refert quod Sapientiae 6. legamus: Aequaliter est illi cura de omnibus; his enim verbis non affirmat Sapiens Deum rebus omnibus creatis eamdem curam impendere, sed quod revera nulla sit cuius conservationi et protectioni non invigilet. Agit enim ibidem Sapiens de ultione et animadversione Dei in Potentes et Magnates, qui pusillos et subditos opprimunt, unde cum dixisset: Exiguo conceditur misericordia, Potentes autem potenter tormenta patientur, subdit: non enim substrahet personam cuiusque Deus, nec verebitur magnitudinem cuiusque; quoniam pusillum et magnum ipse fecit et aequaliter cura est illi de omnibus. Quibus patet hanc ipsam curae aequalitatem solummodo omnium et maxime pusillorum hominum protectionem designare, ac commendare.