Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Ens generatim solito distribui in necessarium et contingens. Necessarium illud dicitur quod ita ex se firmam habet existentiam, ut sibi repugnet non esse, qualiter solus Deus et ea omnia, quae divinam Essentiam circumstant, dicuntur esse necessaria; ipsis enim repugnat non esse. Contingens vero dicitur illud, quod potest esse, vel non esse, et sicut productum fuit ex nihilo, ita desinere potest et in nihilum abire, qualiter omnes creaturae dicuntur contingentes. Insuper rerum contingentia considerari potest vel in ordine ad causam primam, vel secundam. Priori modo omnes creaturae, omnesque earum effectus absolute sunt contingentes; sicut enim Deus libere creaturas producit, ita libere concurrit ad illarum effectuum productionem. Posteriori modo cum duplex sit causarum naturalium ordo, quarum aliquae sunt naturales et necessariae, quae scilicet positis omnibus ad agendum requisitis, suos necessario producunt effectus: ita quod nisi praepediantur a Prima per denegationem sui divini concursus, non possint a suorum effectuum productione dimoveri, nec retardari: aliae vero sunt liberae, quae scilicet positis omnibus desiderandis ad actionem circumstantiis possunt libere se determinare ad agendum, vel non agendum; priorum causarum, nempe naturalium effectus, dicuntur necessarii per ordinem videlicet ad causam Secundam, a qua necessario producuntur, quamquam contingentes sint absolute per ordinem ad causam Primam, qua potest illarum productionem impedire; posteriorum vero causarum, videlicet liberarum, effectus, omnino sunt contingentes per ordinem ad utramque causam tam Primam, quam Secundam. De quibus etiam maxime praesens movetur Quaestio, num scilicet omnes contingentes effectus secundum quaslibet eorum circumstantias, Deus certo et infallibiliter noverit.

Notandum 2. Futurum illud appellari, quod licet revera actualem non habeat existentiam, tamen aliquando habiturum est secundum vinae voluntatis determinationem et certam connexionem, quam habet cum causis a quibus produci potest. Unde triplex est effectuum futurorum genus, iuxta triplicem causarum dispositionem. Primo enim quaedam sunt causae ex quibus necessario sequitur effectus, nisi in suis operationibus praepediantur a Prima, quales sunt v. g. dierum et noctium vicissitudines; Solis, Lunae et aliquorum aliorum astrorum Eclipsis, quae cum certam et determinatam habeant connexionem cum suis causis, etiam demonstrative sciri possunt. Secundo, quaedam sunt causae ex quibus sequuntur effectus, ut plurimum, inquantum videlicet illae causae magis determinatae sunt ad unum, quam ad aliud, et ex iis potest haberi scientia coniecturalis de futuris effectibus. Tertio tandem sunt quaedam causae, quae omnino indifferentes sunt ad utrumlibet effectum, quales sunt omnes causae liberae, ex quibus futurus effectus cognosci vix potest. Cum igitur quaerimus an Deus certo noverit futura contingentia, maxime sermo est de effectibus tertii generis.

Notandum 3. Ex Doctore quaest. 14. Quodlib. artic. 2. Litt. S. hunc distingui posse ordinem in divina rerum creaturarum cognitione, quod postquam Essentia divina intellectum divinum movet ad cognitionem sui et eorum omnium, quae formaliter in Deo sunt, primo movet eum intellectum ad simplicem cognitionem entis creati, quatenus abstrahit ab existentia et tantum habet rationem entis intelligibilis et possibilis, quae motio necessaria est, non autem contingens. Secundo divinus intellectus veluti exhibet et offert divinae voluntati illas creaturas possibiles, veluti demonstrando ei tales creaturas posse existere, vel non existere; et in hoc signo divina voluntas decernit talium creaturarum pro tali tempore futuram existentiam et productionem: quo posito decreto, statim divina Essentia ipsi divino intellectui exhibet determinate futuram illarum creaturarum existentiam, et sic divinus intellectus certo cognoscit rerum contingentium futuritionem: non quod moveatur a rebus ipsis; tunc enim vilesceret, si ab alio, quam a divina Essentia moveretur; sed quemadmodum divina Essentia movet ad cognitionem futurorum contingentium: cum hoc tamen discrimine, quod ad priorum cognitionem moveat antecedenter ad operationem voluntatis divinae: ad futurorum vero contingentium cognitionem moveat tantum consequenter ad determinationem ipsius divinae voluntatis, a qua provenit omnis rerum contingentia.

His praesuppositis celebris est inter Theologos et Gentiles Philosophos controversia, an Deus futura contingentia certo noverit; praescientiam enim futurorum negavit Cicero l. 2. De Divinatione; incitatus autem fuit ad hoc sentiendum maxime, quod ut ait S. Augustinus lib. 2. De Civit. Dei, cap. 6.,

Utrumque arbitrabatur esse non posse; sed si alterum confirmatur, alterum tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli voluntatis arbitrium; si elegerimus voluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum, ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium; quod ut confirmaretur negavit praescientiam futurorum: atque ita homines cum vult facere liberos, fecit sacrilegos.

Eumdem in errorem impegerunt Stoici, ut refert sanctus Augustinus supra laudatus. Et ex Haereticis Ioannes Wiclef, art. 27. et Lutherus art. 36. necnon et alii Sectarii nostri temporis: quamquam eorum aliqui non tam propter divinam praescientiam, quam propter divinae voluntatis efficaciam et immutabilitatem, omnia fato subiiciant: contra quos omnes sit

Conclusio unica. — Deus certo et infallibiliter novit omnia futura contingentia. Haec est de fide et Probatur apertis Scripturae textibus. Ps. 138.: Intellexisti cogitationes meas, et funiculum meum investigasti, et omnes vias meas praevidisti: Daniel. 13.: Deus aeterne, qui absconditorum es cognitor, qui nosti omnia antequam fiant: Eccles. 23.: Oculi Domini multo plus lucidiores sunt super Solem, circumspicientes omnes vias hominum, idest Sole clarius eas circumspiciunt, et profundum abyssi et hominum corda intuentes in absconditas partes; Domino enim Deo antequam creentur omnia sunt cognita; et cap. 39.: Opera omnis carnis coram illo, et non est quidquam absconditum ab oculis eius, a saeculo usque in saeculum respicit, et nihil est mirabile in conspectu eius. — Confirmatur item ex iis textibus, qui frequentes Dei praedictiones de rebus futuris enuntiant. Unde etiam futurorum praescientia Divinatio appellari solet, quia, inquit Origenes lib. 5. contra Celsum, futurorum praedictio Divinitatis nota est et character: et Tertullianus in Apologetico cap. 20. Idoneum testimonium divinitatis, veritas divinationis: quod ipsemet Dominus confirmat Isaiae 41., ubi ut Gentilium Numinum inanitatem demonstret, ait: annuntiate quae ventura sunt in futurum et sciemus quia Dii estis vos: et cap. 44.: Ego primus et ego novissimus et absque me non est Deus, quis similis mei? Vocet et annuntiet et ordinem exponat mihi ex quo constitui populum antiquum; ventura et quae futura sunt, annuntiet eis; unde sanctus Augustinus supra laudatus: Confiteri esse Deum et negare praescium futurorum, apertissima insania est. — Idipsum probant omnes Prophetiae quas ipsa divina Scriptura complectitur; lumen enim propheticum participatio quaedam est divinae praescientiae: unde Tertullianus lib. 2. contra Marcionem cap. 5.: Proscientia Dei tantos habet testes, quantos fecit Prophetas.

Probatur eadem veritas ratione. Deus certo novit quicquid est scibile; cum enim sit infinitus et illimitatus in omni genere perfectionis, maxime infinita et illimitata debet esse illius divina cognitio: atqui futura contingentia vere sunt scibilia, quia vere sunt futura; quidquid autem est verum, est pariter scibile. Probatur minor: Quidquid vere existit eo tempore, quo est, erat vere futurum respectu totius temporis antecedentis illius existentiam; futurum enim nihil aliud est, quam illud ipsum, quod dicitur praesens pro illo tempore, quo de facto existit, et futurum respectu temporis praecedentis, et praeteritum respectu temporis subsequentis: ergo sicut illius esse praesens est verum, seu sicut verum est illud esse praesens respectu temporis cui coexistit, ita pariter verum est, quod sit futurum pro tempore antecedenti, et praeteritum pro tempore subsequenti.

Probatur 2. Duarum propositionum contradictoriarum de futuro contingenti etiam singulari, una est determinate vera, altera est determinate falsa: ergo pariter a Deo sunt determinate scibiles. Patet consequentia, Deus enim scire potest quidquid est scibile: omne autem verum est scibile, et consequenter a Deo cognosci potest. Probatur antecedens: primo, quia una est determinate conformis obiecto, et altera difformis, ex eo enim quod res vel est vel non est, eo tempore quo significatur esse vel non esse, propositio id significans est conformis vel difformis obiecto, adeoque est vera vel falsa. Secundo, si indeterminata et incerta veritas inter utramque propositionem penderet, et solum verum esset disiunctim Petrus peccabit vel non peccabit, sequeretur singula huius disiuncti membra seorsim sumpta esse falsa: sed hoc evidenter est impossibile. Si enim haec falsa sit Petrus peccabit: ergo altera quae dicit Petrus non, erit vera, quia est conformis obiecto. Tertio, implicat dari medium inter duo contradictoria, quia implicat dari medium inter ens et non ens, seu inter esse et non esse: ergo implicat etiam unam e duabus contradictoriis quae affirmat aut negat rem esse, non censeri veram neque falsam, sive affirmet aut neget pro tempore praesenti, sive pro futuro, aut pro praeterito; neque enim minus contradictorium esset rem aliquam esse futuram aut non esse futuram, praeteritam aut non esse praeteritam, quam esse praesentem aut non esse praesentem: ergo cum res significata sit simul futura et non futura; neque tantum indeterminate sit futura, vel non futura sed vere sit distincte futura vel distincte non futura: consequens est, quod si non sit futura, propositio quae negat esse futuram, est vera distincte et determinate: si autem futura est, propositio qua affirmat esse futuram est determinate vera, et altera qua negat eam esse futuram est determinate falsa. Quarto, omnis propositio a Deo revelata est determinate, vera et non tantum indeterminate vera vel falsa: sed Deus revelat unam e duabus propositionibus contradictoriis de futuro contingenti: ergo illa est determinate vera, et consequenter est a Deo determinate scibilis.

Probatur 3. Deus certo novit futura contingentia, dum illa determinato suo tempore accipiunt existentiam et ab eo producuntur: operatur enim ad extra ut artifex; artifex vero rem novit antequam eam efficiat, adeoque Deus etiam novit res, quas producere debet alias ageret sine providentia et sapientia: ergo etiam longe antequam producantur, illas novit. Consequentia patet, alioquin divina scientia mutabilis esset et incrementum acciperet iuxta rerum existentiam, quod omnino Deum dedecet. — Hoc argumentum mirum in modum urget S. Augustinus lib. ad Aurelium contra Priscillianistas et Origenistas cap. 8., ubi cum dixisset haec verba Ioannis: omnia per ipsum facta sunt, concludit:

Noverat ergo Deus omnia quae fecit antequam faceret, non enim possumus eum dicere ignorata fecisse et ea nonnisi facta didicisse: nescivisse quid faceret, sed scivisse quod fecit. Hoc enim si de aliquo artifice diceremus, insipientissime saperemus. Noverat ergo ea facienda; non facta noverat, ut faceret; non quia fecerat. Proinde quamvis iam nota essent, quia nisi a sciente non fierent, non tamen facta esse coeperunt, quae ut fierent sciebantur antequam fierent.

Obiiciunt 1. Haeretici et Philosophi, maxime Wicleffus. Si propositio de futuro contingenti est determinate vera aut falsa, sequitur illam non esse indifferentem, nec consequenter esse contingentem: contingens enim illud est quod esse potest vel non esse: ergo vel una propositio non est determinate vera, vel nulla in rebus est contingentia.

Distinguo antecedens. sequitur illam non esse indifferentem ad verum vel falsum, concedo: sequitur illam non significare rem indifferentem et contingenter existentem, nego: licet enim propositio vera sit aut falsa, nihilominus rem contingenter quamquam determinate futuram connotat: haec enim duo non repugnant, quod effectus sit contingens et simul determinate futurus. Dicitur enim contingens propter indifferentiam causae in actu primo; dicitur autem determinate futurus propter determinationem eiusdem causae in actu secundo, quia videlicet illa causa, quae potest operari et non operari, reipsa operatura est, seseque libere determinatura ad effectus productionem tempore significato per illam propositionem.

Obiiciunt 2. Plures Scripturae textus, quibus Deus dubitative de rebus futuris loquitur, quod indicium est illum non eas certo novisse, sic Matth. 11. Verebuntur forte Filium meum: et Ieremiae 26. Noli subtrahere verbum si forte audiant.

Respondeo 1. per hanc particulam forte non significare dubiam de rebus futuris cognitionem: sed primo ut ostendatur liberum hominis arbitrium, quo scilicet potest divinum verbum audiri vel non audiri; verbum enim ambiguum (forsitan) inquit Hieronymus in cap. 26. Ieremia, Maiestati Domini non potest convenire, sed nostro loquitur affectu, ut liberum hominis salvetur arbitrium. 2. Ut designetur maxima hominis malitia, ex qua vix aliquid boni expectari possit et produci. Ita enim S. August. tractatu 37. in Ioannem supra haec verba, si me sciretis forsitan et Patrem meum sciretis, interpretatur; ille, inquit, quia omnia scit cum dicit forsitan non dubitat, sed increpat: dubitationis verbum est, cum dicitur ab homine ideo dubitante quia nesciente; quando vero dicitur a Deo, cum Deum nihil lateat, illa dubitatione arguitur infidelitas, non opinatur Divinitas. 3. Ut Scriptura sacra significet futurorum eventum esse hominibus incertum; unde S. Aug. in Psal. 2. explicans illa verba: Nequando irascatur, ait: ne forte non ob incertitudinem proprie dictum; sed ratione eorum qui commonentur, qui cum dubitatione solent existimare Dei futuram iram.

Obiiciunt 3. Si in Deo esset certa et infallibilis futurorum contingentium scientia, vana esset et otiosa providentia ac sollicitudo hominum tam circa temporalia quam circa spiritualia; sive enim de illis simus solliciti sive non, ea infallibiliter evenient, cum divina praescientia non possit falli.

Nego sequelam. Quando enim Deus praescit et praedefinit aliquem effectum futurum, simul etiam praescit et definit causas et media quibus debet evenire, subindeque scit quidem illum infallibiliter eventurum, sed per tales causas et talia media: unde cum industria et sollicitudo humana sit unum ex illis mediis et causis quibus mediantibus res tam spirituales quam temporales fieri et evenire debent, illa necessario est adhibenda tam in spiritualibus quam in temporalibus: iuxta illud 2. Petri 1. Satagite ut per bona opera certam vestram vocationem faciatis.

Obiiciunt 4. Cum Marcione apud Tertullianum lib. 2. cap. 5.

Si Deus bonus est praescius futuri et avertendi mali potens, cur hominem et quidem imaginem et similitudinem suam, imo et substantiam suam per animae scilicet censum, passus est labi de obsequio legis in mortem circumventum a Diabolo? Si enim et bonus, qui evenire tale quid nollet: > et praescius, qui eventurum non impediret, et potens, qui depellere valeret, nullo modo evenisset quod sub his tribus conditionibus divinae maiestatis evenire non posset. Quod si evenerit, absolutum est e contrario Deum neque bonum credendum, neque praescium, neque potentem.

Respondet ipsemet Tertullianus ibidem cap. 6. et sequentibus, Deum equidem praescium fuisse futurae transgressionis Adami, quam tamen prohibere licet potuerit, non debuit, ne scilicet laederet hominis libertatem; Oportebat, inquit, cap. 6., Deum cognosci bonum, hoc utique et rationale.

Oportebat dignum aliquid esse, quod Deum cognosceret. Quid tam dignum prospici posset quam imago Dei et similitudo? Et hoc bonum sine dubio et rationale. Oportebat igitur imaginem et similitudinem Dei, liberi arbitrii et suae potestatis institui, in qua hoc ipsum, imago et similitudo Dei deputaretur, arbitrii scilicet libertas et potestas..... Quale enim erat ut totius mundi possidens homo, non in primis animi sui possessione regnaret, aliorum Dominus, sui famulus..... Tota ergo libertas arbitrii in utramque partem concessa est illi, ut sui Dominus constanter occurreret, et bono sponte servando, et malo sponte vitando; quoniam et alias positum hominem sub iudicio Dei oportebat iustum illud efficere de arbitrii sui meritis, liberi scilicet. Ceterum, nec boni nec mali merces iure pensaretur ei, qui aut bonus, aut malus necessitate fuisset inventus, non voluntate. In hoc et lex constituta est non includens, sed probans libertatem, de obsequio sponte praestando, vel transgressione sponte committenda, ita in utrumque exitum libertas patuit arbitrii.

Quibus Tertullianus concedit Deum debuisse hominem proprio committere arbitrio ut exinde praemio donandus, si divinae Legis observator et poenis afficiendus esset, si transgressor existeret. Non enim potuit hominem coercere, quin concessam ipsi arbitrii libertatem rescinderet, quam ratione et bonitate permiserat. Quod utique ipsum dedecebat.

Obiiciunt 5. Si Deus novisset futura contingentia, sequeretur admittendam in eo esse rerum praescientiam: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur minor ex S. Augustino lib. 2. quaestionum ad Simplicianum, q. 2: Quid est, inquit, praescientia nisi scientia futurorum? Quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? si enim in scientia res ipsas habet, non sunt ei futurae, sed praesentes; ac per hoc non iam praescientia, sed scientia dici potest.

Respondeo. S. Augustinum his verbis non negare Deo cognitionem rerum futurarum, sed tantum eum velle, quod divina cognitio, cum omnia in prospectu habeat, potius scientia quam praescientia debeat appellari. Cui concinit S. Greg. lib. 2. Moralium cap. 25. ubi eamdem quaestionem sic proponit et dissolvit:

praescire, inquit, dicitur, qui unamquamque rem antequam veniat, videt, et id quod futurum est priusquam praesens fiat, praevidet, etc. Deus autem quomodo est praescius, cum nulla, nisi quae futura sunt, praesciantur? et scimus quia Deo futurum nihil est; ante cuius oculos praeterita nulla sunt, praesentia non transeunt, futura non eveniunt, quippe quia omne quod nobis fuit et erit, in eius prospectu praesto est et omne quod praesens est scire potest prius quam praescire. Mox autem et quia ea quae nobis futura sunt videt, neque tamen ipsi semper praesto sunt, praescius dicitur, quamvis nequaquam futurum praevideat, quod praesens videt.

— Cui et Boëtius accedit ita scribens:

est autem Deo semper aeternus ac praesentarius status. Scientia quoque eius omnem temporis supergressa motionem in suae manet simplicitate praescientiae: infinitaque praeteriti ac futuri spatia complectens omnia quasi iam gerantur, in sua simplici cognitione considerat. Itaque si praescientiam pensare velis, quae cuncta dignoscit, non esse praescientiam quasi futuri, sed scientiam numquam deficientis instantiae rectius existimabis.

Nonnullas alias obiiciunt rationes quibus probare nituntur divinam praescientiam summe officere rerum contingentiae et hominum libertati; sed illas expresse proponemus et solvemus in tertia Quaestione sequenti: verum prius sit