Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Cum divinae Providentiae quadruplex munus et opus distingui possit, nimirum creaturarum conservatio, cum eisdem agentibus cooperatio, earumdem debitum in finem ordinatio, huius ordinationis executio; quaeritur in praesentiarum an haec quatuor munia Deus per se et immediate obeat: an vero aliquam creaturam in sortem et partem alicuius ex his muneribus obeundis assumat.

Notandum 1. Certum esse Deum res omnes immediata sua virtute condere; quamquam enim quibusdam creaturis ad aliarum formationem et generationem utatur; nihilominus immediatum in eas habet suae virtutis influxum, ut indicant omnes illi Scripturae textus, qui Deum rerum omnium Auctorem et Artificem diserte pronuntiant. Sic Iob. 10. Manus tuae, Domine, fecerunt me et plasmaverunt me totum, etc. Ps. 138. Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Ieremiae 1. Priusquam te formarem in utero: unde merito invictissima illa septem Machabaeorum mater, filios ad generosum martyrium obeundum adhortans ita fatur Mach. 1. 2. c. 7: Nescio qualiter in utero meo apparuistis: neque enim ego spiritum et animam donavi vobis, et vitam et singulorum membra non ego ipsa compegi: sed enim mundi Creator, qui formavit hominis nativitatem, quippe omnium invenit originem.

Notandum 2. Certum esse rerum omnium ordinationem in finem ipsis congruum esse immediate a Deo; Providentia enim, ut diximus cum Boetio, est ipsa illa divina ratio in summo omnium Principe constituta qua cuncta disponit; adeoque ordinatio illa est actus internus divinae voluntatis, et consequenter immediate ab ipso Deo proficiscitur; Deus namque immediate et per se solum proposuit sibi fines quos voluit; et ad eos constituit, atque decrevit media, vel quasi media, quae elegit, aut permisit. Certum pariter illum non omnia per se solum exequi, sed ad quaedam adiungit secum concursum aliarum causarum, sive quod ita necessarius ad opus videatur illarum causarum concursus, ut respiratio et nutritio ad conservationem vitae; sive quia ex liberalitate dignatur rationem causae rebus communicare, easque in partem gubernationis et executionis assumere. Qualiter autem id fiat et quibus rebus utatur ad aliarum conservationem hic erit resolvendum.

Notandum 3. Quod etsi certum sit Deum rebus omnibus providere, nihilominus non eadem de rebus singulis est ipsi cura, nec eadem est ordinatio; duplex enim ipsius distingui potest Providentia, nimirum Sufficiens et Favorabilis: prior dicitur qua Deus res omnes ordinat in finem congruum a sua Sapientia designatum, sive interim finis ille cedat in bonum privatum ipsius rei quae ordinatur, sive in bonum Universi, aut alterius specialis creaturae, ad cuius utilitatem, aut decorem talis fit ordinatio. Posterior vero dicitur qua Deus res aliquas ordinat ad bonum suum privatum et ad finem ipsis convenientem et favorabilem. Certum est autem Deum ita favorabiliter rebus quibuslibet non providere; quaedam enim sunt quae cum proprio dispendio ordinantur ad alias, ut cibus et potus ad nutritionem animalium, et ipsa bruta animantia ad hominum utilitatem et commodum: unde solis creaturis intellectualibus favorabiliter providere dicitur, eas namque solas ordinat in finem ipsis convenientem et favorabilem, nempe ad vitam aeternam. His praenotatis tria sunt resolvenda. Primum: An Deus revera immediate et per se conservet creaturas. Secundum: An per se et immediato concursu cum eis agentibus operetur. Tertium: Quibus creaturis utatur ad aliarum conservationem et directionem in finem; nimirum an inferiores superioribus, an vero superiores inferioribus interdum subserviant.

Conclusio prima. — Divina Providentia per se et ex sua ratione formali res omnes conservat tanto tempore, quanto iudicat esse congruum.

Probatur haec conclusio. primo quidem ex illo Sapientiae 11. Quomodo autem posset aliquid permanere nisi tu voluisses? aut quod a te vocatum non esset conservaretur? Vocatio autem haec est illa ipsa divina iussio, qua rebus imperat ut conserventur, sicut et imperavit ut fierent, iuxta illud: Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt. Illud ipsum diserte explicat S. Paulus Hebraeorum 1. ubi de Divino Verbo ita loquitur: Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae eius, portansque omnia verbo virtutis suae; hoc est, ut interpretatur Magister Sententiarum in commentario ad eundem locum: Portans, idest, continens et gubernans omnia: Verbo, idest, solo imperio: Virtutis suae, idest, potentiae et charitatis suae, quae non minor apparet gubernando quam creando. Cui concinit Primasius:

Verbum Dei Patris, inquit, omnia quae fecit verbo virtutis suae portat, hoc est potentia virtutis suae et verbo iussionis suae omnia gubernat et regit: non enim minus est gubernare mundum, quam creasse; nam in creando ex nihilo substantiae rerum productae sunt; in gubernando vero ea quae facta sunt, ne ad nihilum redeant continentur.

Vel ut melius ibidem interpretatur sanctus Thomas: Verbo virtutis suae, idest, seipso, quod est Verbum omnipotens. Denique idem Apostolus ad Colossenses 1. ait: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, hoc est, ut interpretatur sanctus Anselmus ibidem: Omnia in ipso constant, qui sicut omnia creavit, sic omnia continet et regit. Omnia in ipso constant, quia secundum immensitatem incircumscriptae et incomprehensae Divinitatis eius omnia sunt intra ipsum, et ne in nihilum redeunt per illum consistunt: Seu ut expendit sanctus Chrysostomus, Homilia 3. Non solum ipse ea, ex nihilo ad hoc ut essent, produxit; sed et idem ipse nunc quoque ea conservat et tuetur: ita ut si ipsius cura destituerentur, mox perirent et corrumperentur.

Eadem veritas ratione probatur. Eo modo ratiocinandum est de rerum conservatione quomodo de ipsarum creatione: sed creationis solus Deus est auctor et Opifex: ergo pariter et conservationis. Maior est Doctoris Subtilis, qui in 2. dist. 2. qu. 1. num. 9. dicit cum S. Bonaventura conservationem esse continuam creationem; ita quod eadem divina actio dicatur Creatio, quatenus coexistit primo instanti existentiae rei: dicitur vero Conservatio, in quantum coexistit aliis partibus temporis in quo res illa durat. — Deinde, creaturae essentialiter dependent a Deo: sed ita non dependerent si solum ipsius influxu indigerent ad sui creationem, non vero ad sui conservationem: ergo ad utramque divino influxu egent. Maior patet. Minor probatur: Si tantum in primo suae productionis instanti creaturae dependerent ab influxu Dei, sequeretur quod per aeternitatem illorum esse subsisteret independenter ab ipso divino influxu; et sic non essent ab eo essentialiter dependentes, sed tantum per accidens; nam dependentia secundum primum instans suae existentiae se habet per accidens ad existentiam et durationem in sequentibus instantibus, vel in ipsa aeternitate. — Denique, si res, maxime incorruptibiles, puta Angeli et animae rationales, non penderent a continuo Dei influxu in conservari, sequeretur Deum non posse illas destruere et in nihilum deducere: sed consequens est absurdum; ergo et id unde sequitur. Sequela patet, illae namque creaturae spirituales destrui non possunt per aliquid positivum repugnans earum vitae et subsistentiae; quia sicut non pendent ab aliquo influxu creato, sic nec aliquid creatum potest earum esse destructivum: restat ergo, quod solum destrui possint per subtractionem concursus. Unde merito Doctor in 4. dist. 1. qu. 1. n. 33. Dico quod solius Dei est annihilare, quia annihilare non est agere positive, sed non agere, idest non conservare; solius autem Dei est conservare totam creaturam et totaliter.

Dices. Effectus et opera divinae Providentiae vegetioris sunt virtutis et perfectioris entitatis, quam opera et effectus creaturarum: sed haec non indigent continuo influxu sui opificis, domus namque subsistit etiam mortuo fabricatore; leo genitus non opus habet leone genitore ut subsistat, et filius vitam servat integram, etiam suo Patre extincto; ergo nec illa conservatore egent.

Respondeo 1. non eandem esse rationem de efficacitate et operibus divinae Providentiae et creaturarum, illa namque est causa princeps fontalis et prima a qua creaturae, quidquid activitatis et virtutis habent, mutuantur; hae vero sunt tantum causae subservientes, secundariae et minus principales: Unde non mirum, si effectus qui earum quidem causarum influxum exigunt una cum influxu causae primae ad sui productionem, illo ipso non egeant ad sui conservationem, quia subsistere possunt per solum influxum causae primae. Hinc non eadem est dependentia effectuum a causa prima et secunda; ab hac enim solum dependent accidentario, filius namque ab uno patre genitus potuit ab alio generari et domus ab uno artifice extructa, etiam et ab alio construi potuit: ab illa vero ita essentialiter dependent, ut nullatenus existerent si Deus ad illarum productionem non concurreret. Unde in forma: Effectus divinae Providentiae sunt praestantiores effectibus creaturarum, secundum praestantiores gradus perfectionis, concedo; totius namque mundi fabrica longe excedit structuram cuiuslibet famosissimi Palatii: secundum minorem dependentiam, nego; quia effectus a divina Providentia essentialiter; a creaturis vero solum accidentario pendent.

Ex his collige. Deum etiam per extraordinariam suam potentiam non posse aliquam creaturam tantae virtutis et perfectionis producere ut independenter ab eius influxu subsistere queat, quia essentiale est cuique creaturae ut a Deo pendeat, tam ad sui productionem, quam ad sui conservationem. Nec refert quod Deus sit omnipotens; nam ut observat noster Alensis quaest. 26. membro 5. art. 1. quaedam sunt, quae Deus efficere nequit, quae magis divinam potentiam firmant et commendant. Unde, inquit:

quod non potest peccare, quod non potest facere aliquam creaturam aequalem sibi, quod non potest conferre creaturae, quod sit sufficiens ad regendum se; non dat impotentiam Deo, sed magis potentiam. Unde sicut derogaret potentiae, quod poneret creaturam aliquam a seipsa; ita derogat Sapientiae, vel Bonitati, quod ponat creaturam esse sufficientem ad rectionem sui. Unde quod non potest creatura se regere, non est de impotentia Dei, sed de impotentia naturae; quae tantam virtutem non potest capere.

Conclusio secunda. — Divina Providentia immediate concurrit ad omnes creaturarum operationes. Haec conclusio iam satis superque probata manet rationibus Philosophicis in nostra Physica, agendo de concursu divino: et solum opus est Theologicis momentis illam firmare.

Eam itaque 1. probat sanctus Augustinus ex illo Christi Domini oraculo: Pater meus usque modo operatur et ego operor. Quem textum sic expendit lib. 5. De Genesi ad litteram cap. 20:

Sunt, inquit, qui arbitrantur tantummodo mundum ipsum factum a Deo, caetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinavit et iussit; Deum autem ipsum nihil operari: Contra quos profertur illa sententia Domini, Pater meus usque modo operatur: et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo: Pater in me manens, inquit, facit opera sua: et sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic Filius quos vult vivificat, etc.

Ipsi concinit sanctus Chrysostomus, Homil. 37. in Ioannem:

Quod si percontareris quomodo Pater operatur, cum die septimo ab omni opere cessaverit; accipe quomodo providet, continet, temperat omnia quae fecit. Cum igitur Solem orientem, Lunae cursum, stagna, fontes, fluvios, naturae vim, seminibus in nostris et brutorum corporibus progressum, caetera omnia quibus hoc totum constat, vides: intellige perpetuam Patris operationem.

Eandem difficultatem etiam expenderat sanctus Augustinus libro 4. De Genesi ad litteram cap. 12. exponens quo sensu dicatur Deus requievisse septimo et nihilominus operari: Potest, inquit, intelligi Deum requievisse, a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera nova: deinceps autem usque nunc et ultra operatur, eorumdem generum administrationem quae tunc instituta sunt, etc.

Probat secundo idem S. Augustinus ex illo Actorum 7. In ipso vivimus, movemur et sumus. Quibus verbis Apostolus productionem, conservationem et operationem creaturarum complectitur; quae verba sanctus Augustinus expendens libro 4. De Genesi ad litteram capite 12. dicit: Illud quod ait Apostolus, in illo vivimus, movemur et sumus, liquide cogitatum quantum humana mens valet, adiuvat hanc sententiam quam credimus et dicimus Deum in his, quae creavit, indesinenter operari, Deinde, aperiens qualiter praefatus contextus Apostoli sit intelligendus de operibus Providentiae subdit:

Crede igitur ne uno quidem die cessasse Deum ab opere regendi quae creavit, ne motus suos naturales quibus aguntur atque vegetantur illico amitterent et esse aliquid omnino desinerent, si eis substraheretur motus ille sapientioris Dei quo disponit omnia suaviter.

Ipsi concinit Origenes libro 1. Periarchon capite 1. Quomodo, inquit, in Deo vivimus et movemur et sumus, nisi quia virtute sua universum constringit et continet mundum?

Tertio: Hanc ipsam veritatem pluribus Scripturae textibus confirmat S. Hieronymus Epistola ad Ctesiphontem; ut invehens in eum, quod ut humanum liberum arbitrium tueretur Dei adminiculum respueret, ait:

Audite, quaeso, audite sacrilegum. Si, inquit, voluero curvare digitum, movere manum, sedere, stare, ambulare, etc. semper mihi auxilium Dei necessarium erit? Audi ingrate imo sacrilege Apostolum praedicantem, sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quid agitis omnia in nomine Domini agite, etc.

Denique eamdem veritatem probat Anastasius Sinaita libro 2. De rectis fidei dogmatibus, ex illo Psalm. 138. Quo ibo a spiritu tuo, etc. Inde, inquit, Propheta refutat eorum errorem quos latuit Dei actiones quaquaversum cuncta pervadere, nec ullam cuiuscumque materiae particulam esse, quae non sit opus Dei. Quae hanc adversus conclusionem obiectiones proferuntur a Durando in 2. dist. 1. q. 5. iam solvimus in Physicis, idcirco sit

Conclusio tertia. — Deus nedum inferioribus creaturis ad superiorum conservationem: sed etiam superioribus ad inferiorum regimen et tutelam utitur. Haec est communis inter Theologos, eamque probat sanctus Augustinus libro 8. De Genesi ad litteram capite 9. ubi duplicem distinguit divinae Providentiae operationem:

In ipso quoque, inquit, gemina operatio Providentiae reperitur partim naturalis, partim voluntaria; naturalis quidem, per occultam Dei administrationem quae etiam lignis et herbis dat incrementum; voluntaria vero per Angelorum opera et hominum. Secundum illam primam coelestia superius ordinari, inferiusque terrestria, luminaria, sideraque fulgere, diei noctisque vices agitari, aquis terram fundatam interlui, atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere et senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interno naturalique motu geritur. In hac autem altera signa dari, doceri et discere, agros coli, societates administrari, artes exerceri; et quaeque alia sive in superna societate aguntur, sive in hac terrena, atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos, etc.

Quibus verbis S. Augustinus diserte affirmat Deum rebus providere nedum per inferiores superioribus, sed etiam per superiores inferioribus. De inferioribus quidem nulla remanet causa dubitandi, siquidem omnes prorsus creaturae materiales et corporeae sive viventes, sive vitae expertes homini subserviunt et ei vel ad victum, vel ad vestitum, vel ad utilitatem, vel ad delicias famulantur. Sed neque de superioribus debet esse dubitatio, siquidem Angeli, quibus minores sumus, a Deo deputantur ad nostram custodiam, omnes namque sunt administratorii spiritus, in ministerium missi propter eos qui capiunt haereditatem salutis.

Dices. Providere per alium, arguit imperfectionem in Provisore, Rex enim idcirco non per se, sed per suos Ministros toti suo regno providet, quia nec per scientiam, nec per potentiam, nec per praesentiam singulis adesse potest. Sed talis defectus Deum dedecet: ergo non per alios, sed per seipsum immediate cunctis creaturis providet.

Respondet noster Alensis quaest. 26. art. 2. ad 2. Providere per alium posse esse ex triplici causa:

vel ex defectu illius qui debet providere, vel ex defectu illius cui debet fieri provisio, vel ex parte illius per quem est provisio. Ex parte providentis, ut cum ille non est potens per se explere quod vult, ut patet in exemplo posito de Rege. Ex parte illius cui debet fieri provisio, sic divina Providentia administrat inferiores creaturas per superiores, quia inferiores propter suum defectum non sunt immediate susceptibiles divinae actionis, sicut patet in oculo, qui non potens videre Solem in rota, videt eum in medio, scilicet in aqua, vel in speculo. Similiter Providentia Dei administrat inferiores creaturas per superiores, rationales autem creaturas per se et etiam quasdam per alias, ut homines per Angelos et alios Angelos per alios. Item propter utilitatem illius per quem est providentia fit provisio per alium, ut Deus vult administrari pauperibus a divitibus propter utilitatem divitum, vult etiam quosdam doceri per alios. Istis duabus rationibus ultimis providet Deus per alios, non vero propter primam rationem, quia hoc non est ex defectu qui sit in Deo: sed propter defectum creaturae cui administratur, vel propter utilitatem illius per quam alii administratur, vel providetur.

Quaeres. Quot et qui sint divinae Providentiae fructus ex eius consideratione a viris probis colligendi.

Respondeo. quatuor potissimum a Lessio cap. 9. De Providentia numerari. Primus est magnum animi solatium et iucunda mentis tranquillitas in varia rerum agitatione et perturbatione. Cum enim quisque perpendit omnia quae eveniunt, sive bona, sive mala, nonnisi Deo ita ordinante contingere, facile suos omnes motus continet, ratus quod nihil horum fieret, nisi Deus specialiter illud permitteret; non permitteret autem, nisi iustissimae rationes ei suppeterent, atque adeo nisi melius esset id permittere quam impedire. Hac ipsa cogitatione recreatus S. Iob, dum omnium suorum bonorum iacturam audisset, has in praeclaras voces erupit: Dominus dedit, Dominus abstulit. Illud ipsum ponderabat David cum diceret: Renuit consolari anima mea; memor fui Dei et delectatus sum.

Secundus fructus est omnium etiam adversitatum grata acceptatio, necnon et omnis murmurationis repressio et cohibitio; facile namque divinae ordinationi acquiescimus dum attenta mente perpendimus Deum sapientissime, benignissime et ob iustissimas rationes immittere vel permittere omnes illas corporis aut animi molestias, quae nobis interdum accidunt, quaeque conferunt, vel ad exercitationem virtutum, vel ad ultionem peccatorum, vel ad assecutionem aeternae felicitatis: momentaneum enim et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitatem, aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Quas rationes ubi quis perpendit, omnes murmurationis motus comprimit.

Tertio illa ipsa divinae Providentiae consideratio anxiam rerum huius vitae sollicitudinem removet, nam ut merito monet Christus Salvator Matth. 6.:

Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, nec corpori vestro quid induamini. Nonne anima plus est quam esca et corpus plusquam vestimentum? Respicite volatilia coeli quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea et Pater vester coelestis pascit illa: nonne vos magis pluris estis illis?

Unde concludit: Nolite ergo solliciti esse dicentes quid manducabimus aut quid bibemus, aut quo operiemur? haec enim omnia gentes inquirunt. Scit enim Pater vester quia his omnibus indigetis.

Unde admonebat Regius Vates: Iacta in Domino curam tuam et ipse te enutriet. Quod ipsum repetit S. Petrus primae 5. cap.: Omnem, inquit, sollicitudinem vestram proicientes in ipsum, quoniam ipsi cura est de vobis.

Quarto denique, haec ipsa divina Providentiae cogitatio maximam in periculis ingruentibus affert animi constantiam et fiduciam. Cum enim Deus omnium, maxime piorum curam habeat et nihil sine ipsius nutu et consilio fieri possit non est quod timeamus, vel saevientium hominum terriculamenta, vel daemonum insidias, vel quidvis aliud molestum a qualibet creatura inferendum. Ipsa consideratione velut impenetrabili clypeo armatus et animatus Regius Vates aiebat Psal. 28. Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus Protector vitae meae, etc. Et merito quidem, ut expendit sanctus Augustinus: Protegitur enim Imperator scutatis et non timet, protegitur a mortalibus mortalis et securus est, protegitur mortalis ab immortali et timebit ac trepidabit?