Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Omnia bona naturalia ad quinque capita maxima revocari, nimirum primo ad esse naturale, sub quo comprehenditur substantia, facultates et naturales potentiae ipsius Praedestinati. Ad secundum spectant genium perspicax, temperamentum ad virtutem libratum, bona indoles et alia eiusmodi naturalia virtutis semina. Ad tertium vero reducuntur variae circumstantiae ipsius Praedestinati vitam spectantes, v. g. quod nascatur tali tempore, tali loco, a talibus parentibus, quod citius moriatur, aut diutius vivat. Sub quarto comprehenduntur omnia bona moralia propter solam virtutis honestatem edita. Ad quintum denique omnes opes et divitiae reducuntur.

Notandum 2. Illa ipsa naturalia bona tribus modis concipi posse Praedestinationis effectus, nimirum, Vel quatenus essent causae meritoriae, aut dispositivae ad gratiam et gloriam, qualiter Pelagiani et Semipelagiani illa esse praedestinationis effectus affirmabant; quod damnatum fuit a sanctis Patribus, summis Pontificibus et Conciliis: Vel prout sunt subiectum, in quo caeteri Praedestinationis effectus recipiuntur: Vel quatenus sunt materia et virtutum occasiones, quibus praedestinatus facilius exequitur ea quae salutem spectant.

Notandum 3. Dupliciter concipi posse bona naturalia hominibus a Deo concedi, nimirum, vel ratione Providentiae generalis, quae singulis quibusque media largitur, quibus destinatum finem assequantur; sive interim finis ille sit naturalis et per sola media naturalia, sive supernaturalis et per media supernaturalia obtinendus. Secundo, quod conferantur ex intentione et decreto Praedestinationis, ita quod Deus illa non tribueret, nisi praevideret fore subsidia praedestinato, quo facilius salutem operetur et gloriam aeternam obtineat. Priori modo dicuntur tantum per accidens ordinari ad Praedestinationem. Posteriori vero ad eam per se spectant et dici possunt directi et subsidiarii illius effectus.

Conclusio unica. — Bona naturalia prioris ordinis supponuntur ad Praedestinationem, caetera vero dici possunt subsidiarii illius effectus. Haec est Doctoris quoad utramque partem; quarum Probatur prima, idque auctoritate Doctoris dicentis in 1. dist. 41. quaest. unica, quod in primo instanti Petrus et Iudas aequales voliti a Deo in esse existentiae offeruntur Deo, et tunc Deus ita vult gloriam Petro, ut nihil velit Iudae, sed tantum sit ibi negatio volitionis gloriae. Sentit itaque Praedestinationem positivam, sicut et reprobationem negativam, supponere hominem iam praevisum secundum esse existentiae; adeoque esse existens non est effectus Praedestinationis, sed ad eam praesupponitur.

Confirmatur. ex eodem in 3. dist. 39. ubi dicit, hunc fuisse ordinem in praevisione divina: in primo Deum se intellexisse sub ratione summi boni; in secundo intellexisse creaturas; et in tertio praedestinasse has ad gloriam, etc.

Probatur etiam ratione. forma accidentalis supponit esse subiecti, in quo recipitur; et consequenter volitio eiusdem formae supponit volitionem subiecti: sed per decretum Praedestinationis Deus vult homini conferre gloriam tamquam accidens illi superadditum, illumque non substantialiter, sed tantum accidentario perficiens: ergo decretum Praedestinationis supponit decretum productionis subiecti illius, quod quidem subiectum est ipsa natura et esse substantiale hominis Praedestinati. Deinde, illa voluntas, qua Deus vult omnes homines salvos fieri, est prior praedestinatione, siquidem ad omnes omnino homines sese extendit, et comprehendit tam eos qui postmodum ordinantur ad beatitudinem ex praevisis eorum meritis, quam eos qui reprobantur ex praevisis demeritis: sed illa voluntas antecedens praesupponit, aut saltem est simul cum esse substantiali hominum: ergo Praedestinationis decretum supponit decretum productionis, adeoque hoc non est illius effectus. Denique, si esse naturale hominis praedestinati dici posset effectus illius Praedestinationis, etiam dici posset gratia, et dependeret a meritis Christi: sed hoc utrumque dici vetat S. Aug. Epist. 105. ad Sixtum, ubi cum pluribus impugnasset errorem Pelagii affirmantis creationem esse gratiam, quia Deus gratuito et ex pura liberalitate nobis dat esse, non autem ex nostris meritis, tandem concludit:

Abiiciatur a Christianorum cordibus ista fallacia: nam omnino non istam gratiam commendat Apostolus, qua creati sumus, ut homines essemus: sed qua iustificati sumus, ut homines iusti essemus: ista enim est gratia per Iesum Christum Dominum nostrum: etenim Christus non pro ullis, ut homines conderentur, sed pro impiis mortuus est, ut iustificarentur.

Quibus verbis aperte indicat esse naturale nullatenus inter Praedestinationis effectus computandum, nisi remote et fundamentaliter, seu quatenus est Praedestinationis subiectum.

Probatur etiam secunda pars. nempe quod caetera bona naturalia dici possint effectus subsidiarii Praedestinationis: Quidquid homini praedestinato inservit ad gloriam facilius consequendam est subsidiarius Praedestinationis effectus: sed ita est de praefatis bonis: ergo etc. Probatur minor de bonis secundi ordinis: id quod iuvat hominem, eique inservit ut promptior fiat ad amplectendam fidem, et ut facilius virtutem sectetur, est revera Praedestinationis effectus: sed ita est de bonis ad secundum caput spectantibus, ut docet S. Aug. lib. De Bono Perseverantiae cap. 14. Apparet, inquit, habere quosdam in ipso ingenio divinum naturaliter munus intelligentiae, quo moveantur ad fidem, si congrua suis mentibus, vel audiant verba, vel signa conspiciant. Quibus Augustinus sentit illud intelligentiae munus, quod est per se naturale, esse Praedestinationis effectum in electis. — Patet etiam de bonis tertii capitis; siquidem Christus ipse Math. 24. dicit quod, Nisi breviati fuissent dies isti (persecutionis Anti-Christi) non fuisset salva omnis caro, sed propter Electos, quos elegit, breviabuntur dies: ergo abbreviatio illa dierum intenditur a Deo praedestinante, et est causa extrinseca vel conditio sine qua non, salutis praedestinatorum. Idipsum confirmatur ex Sapientia 4. ubi de iusto electo dicitur: Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius. Quem textum sanctus Aug. lib. De Praedestinatione Sanctorum cap. 14. ita interpretatur: Dictum est secundum pericula vitae huius, non secundum praescientiam Dei, qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat, idest, quod ei mortem immaturam fuisset largiturus, ut tentationum substraheretur incerto; et ibidem laudat sanctum Cyprianum lib. De mortalitate dicentem, non solum non esse fidelibus inutilem mortem, verum etiam utilem reperiri, quoniam peccandi periculis hominem substrahit, et in non peccandi securitatem constituit. — Idipsum de caeteris circumstantiis temporum, locorum, tentationum, etc. affirmat ipsemet Aug. lib. 50. homil. 23. circa medium, ubi ait: Adulter non fuisti? hoc tibi dicit Deus tuus: Regebam te mihi, servabam te mihi, ut adulterium non committeres; et explicans qualiter servaverit, partim per gratiam paternae protectionis peccandi occasiones removendo, partim per gratiam internae motionis, subdit: Suasor defuit, et ut suasor deesset ego feci: locus et tempus defuit, et ut deessent ego feci; adfuit suasor, non defuit locus, non defuit tempus: ut non consentires, ego terrui. Agnosce ergo gratiam eius, cui debes et quod non admisisti. Constat itaque circumstantias locorum et temporum, in quibus nascuntur, vivunt et moriuntur electi, necnon conditiones parentum, ex quibus nascuntur, et hominum a quibus educantur, vel cum quibus conversantur, esse effectus Praedestinationis. — Patet eadem veritas de bonis quarti ordinis: opera namque moralia, quae sine ullo gratiae concursu fiunt a praedestinatis, ipsis sunt in subsidium ad beatitudinem consequendam: tum quia conducunt ad gaudium accidentale, quod eorum causa praedestinati percipient in statu beatitudinis: tum quia conferunt ad vitandum peccatum, si opus, quod elicitur, praeceptum sit et ordinatum ex lege: tum quia illa bona opera, menti obiecta, praedestinato subministrant occasionem laudis et gratiarum actionis: tum denique, quia bona temporalia, quatenus esse possunt et de facto futura sunt instrumenta virtutis, revera inter Praedestinationis effectus numerantur, possuntque cadere sub meritum, ut docet S. Thomas prima secundae quaest. 114. art. ultimo: ergo multo magis boni actus morales, propter solam honestatem eliciti, viam enim sternunt ad opera meritoria cum gratia elicienda et semina quaedam virtutum subiciunt. — Denique idem constat de bonis quinti capitis; opes enim et divitiae non modicam praedestinato conferunt utilitatem, ut facilius salutem operetur, ipsi namque sunt instrumenta virtutum liberalitatis, misericordiae, eleemosynae, quibus redimuntur peccata, gratiae comparantur, dicente Christo: qua mensura mensi fueritis remetietur vobis, necnon; date eleemosynam; et ecce omnia munda sunt vobis, etc. Deinde, etiam ipsi ansam praebent Deo lubentius et facilius inserviendi, necnon et opera pietatis, ac devotionis frequentandi; cum enim divites liberi sint a negotiis, quibus eorum vita sustentetur, eis per tempus licet audire sacra, conciones frequentare et caetera id genus ad salutem maxime conducentia exercere. Denique, illa ipsa bona conferunt ad opera meritoria et interdum cadunt sub meritum, ut affirmat S. Thomas mox laudatus: ergo etiam conferunt ad salutem. Unde etiam in Oratione dominica, aliisque precibus temporalia bona petimus a Deo in nomine Salvatoris: ergo possunt illa bona temporalia esse effectus Praedestinationis, reducuntur enim ad ordinem gratiae, aut sunt salutaria, et sub obiecto Spei infusae continentur, ut affirmat S. Thomas 2. 2. q. 17. art. 2.

Obiicies 1. Contra primam partem: quidquid confert efficaciter et influit in Praedestinationis effectus et intenditur in ipsa praedestinatione est illius effectus: sed substantia et esse naturale praedestinati influit efficaciter in effectus Praedestinationis, est enim causa efficiens actuum, quibus homo iustificatur et promeretur gloriam; est etiam causa efficiens ipsius gloriae et visionis beatificae, quam producit mediante intellectu per lumen gloriae elevato; insuper potest esse motivum per modum obiecti, quo scilicet stimuletur praedestinatus ad referendas Deo gratiarum actiones pro creationis et conservationis beneficio: ergo substantia praedestinati ad praedestinationem conducit, adeoque ab illa intenditur.

Nego maiorem. non enim omne quod concurrit efficienter ad effectum Providentiae alicuius est effectus talis Providentiae, ut patet exemplo: quando enim quis amico providet de equo ad equitandum, ipse amicus non censetur talis Providentiae effectus, licet efficaciter concurrat ad equitationem equum ascendendo, eumque agitando et impellendo.

Vel distinguo. quidquid confert efficaciter ad praedestinationem, per modum medii ad finem conducentis, est illius effectus, concedo: per modum subiecti ad formam accidentalem recipiendam, nego: substantia autem et facultates naturales praedestinati non ordinantur ad gloriam, ut finem; sed solum, ut subiectum ad formam accidentalem, quam recipit et a qua perficitur, adeoque Praedestinationis effectus esse nequeunt.

Obiicies 2. Bona indoles et ingenii perspicacitas sunt effectus Praedestinationis, ut dictum est: sed haec omnia identificantur substantiae et facultatibus naturalibus ipsius praedestinati: ergo si hae non sint effectus Praedestinationis, nec illae esse poterunt.

Respondeo 1. Quod quando diximus bonam indolem et alia huiusmodi esse Praedestinationis effectus, abstraximus ab illa quaestione philosophica de distinctione reali, vel formali facultatum et potentiarum rationalium a substantia animae, cuius sunt potentiae. Unde supposita sententia de reali identitate potentiarum intellectualium cum substantia intellectuali, distinguo minorem: bona indoles et animi perspicacitas non est Praedestinationis effectus, quatenus entitative considerantur, concedo: operative, seu quatenus attenduntur penes operationem et exercitium, nego: ut sic enim, cum dependeant ab organis corporeis, non identificantur cum substantia animae, adeoque possunt esse media ad glo-

Obiicies 3. Nasci tali vel tali tempore, a talibus vel talibus Parentibus, est effectus Praedestinationis, ut dictum est: ergo pariter nasci simpliciter, et habere esse naturale, inter effectus Praedestinationis debet computari. Consequentia patet: quia esse natum ex talibus parentibus involvit et significat naturam iam esse et natam esse: ergo quidquid affirmatur de primo, negari non potest de secundo, adeoque si primum sit effectus Praedestinationis, et secundum esse debet.

Nego sequelam. non enim id magis sequitur, quam si diceres: hominem esse involvit materiam et animam hominis esse: ergo sicut hominem esse est effectus generationis, ita esse materiam et animam hominis est effectus generationis; quae consequentia est erronea et sophistica; anima namque hominis non est generabilis. Dico itaque, merito negari sequelam, quia quoties in aliquo toto sunt plures partes, recte potest aliquid esse causa unius partis, absque eo, quod sit causa alterius; vel esse causa totius, absque eo quod sit causa partium seorsim; revera enim homo generans concurrit ad productionem corporis et hominis geniti, non vero ad productionem animae: hinc ut quod affirmatur de uno, etiam de altero possit affirmari, necessum est ut attributum, quod affirmatur, utrique conveniat. Unde licet natum esse ex talibus parentibus ordinetur tamquam medium ad gloriam, adeoque sit effectus Praedestinationis, non tamen sequitur, quod natum esse simpliciter debeat esse pariter effectus, quippe cum non possit habere rationem medii, sed tantum subiecti respectu gloriae consequendae.

Obiicies 4. Unius hominis nativitas potest esse effectus Praedestinationis alterius; sic v. g. Nativitas Beatissimae Virginis fuit effectus Praedestinationis Christi. Ergo a pari hominis nativitas potest esse effectus Praedestinationis eiusdem.

Nego consequentiam. et ratio disparitatis est, quod unius hominis nativitas possit esse medium ad salutem alterius hominis, atque ita fieri potest effectus Praedestinationis alterius: secus vero de nativitate alicuius hominis respectu sui ipsius; haec enim, cum non possit esse medium ad ipsius salutem, sed pertineat tantum ad constituendum subiectum, quod per certa media promoveri debeat ad salutem, inde fit, quod non possit effectus Praedestinationis dici.

Obiicies contra secundam partem. bona naturalia nullam habent proportionem cum gratia et gloria; et consequenter nullatenus ad eorum assecutionem conferunt: ergo non sunt effectus Praedestinationis.

Nego consequentiam. ex hoc enim tantum sequitur, quod non sint dispositiones et causae meritoriae respectu gratiae et gloriae, quod ultro fatemur; non vero sequitur, illa bona non posse deservire ad has obtinendas dispositiones, et gratiam promptius, ac facilius recipiendam et exercendam.

Obiicies 2. Praedestinatio est praeparatio donorum gratiae: sed ista bona sunt natura, non vero gratiae: ergo non sunt effectus Praedestinationis.

Distinguo antecedens. talia bona non sunt a Deo, ut auctore gratiae productive et elicitive, concedo: imperative et ordinative, nego: producuntur itaque a Deo, ut auctore naturae, sed ab eo ordinantur, ut auctore gratiae, ad beatitudinem.

Vel aliter distinguo. sunt bona naturae et naturalia secundum substantiam, concedo: secundum modum et operationem supernaturalem, nego: ut sic autem possunt esse effectus Praedestinationis, sicut externa praedicatio et miracula, quae licet naturalia sint quoad substantiam, et tantum supernaturalia quoad modum, nihilominus dicuntur esse effectus Praedestinationis a S. Augustino lib. De Bono Perseverantiae cap. 14.

Obiicies 3. Effectus Praedestinationis ita se habent, quod priores sint veluti causae respectu posteriorum, sic enim vocatio ad iustificationem, et haec ad glorificationem conducit: sed illa bona naturalia non conducunt ad alios effectus Praedestinationis, nempe ad gratiam et gloriam, alioquin essent dispositiones, quarum intuitu Deus gratiam largiretur, quod est error Semipelagianorum: ergo, etc.

Respondeo. maiorem esse veram de effectibus directis et per se; non vero de effectibus indirectis et per accidens, qualia sunt bona naturalia. Deinde dico non esse necessarium, ut inter omnes effectus Praedestinationis sit illa connexio, quod secundus detur propter primum, tamquam propter meritum, aut propter finem proprium; sed possunt illi duo effectus esse duo media ad unum tertium. Sicut enim lumen, v. g. et species dantur propter causandam visionem; inter se vero tantum proportionem et connexionem habent ad complendum principium visionis: ita a pari praedestinatio supponit naturam, et ipsi accommodatur per modum subiecti, aut fundamenti, cui ex liberalitate Dei additur auxilium supernaturale, quo elevatur et constituitur quasi integrum principium operis meritorii, aut dispositivi ad alios effectus Praedestinationis.