Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Insinuata simul et probata divinae Providentiae existentia, iam investiganda est et reseranda ipsius natura, quae cum sit interna Dei operatio, qua res sibi subiectas congruos in fines deducit; inde circa praesentis Quaestionis resolutionem, duplex oritur et proponitur solvenda difficultas. Prima quidem, an illa divina Providentia sit formaliter actus intellectus, aut voluntatis Dei: nulla namque praeter intellectionem et volitionem, nec esse, nec cogitari potest interna Dei operatio. Secunda, an haec divina rerum ordinatio et administratio nedum circa media congrua, sed etiam circa debitos fines infallibiliter assequendos versetur et occupetur: qua solutio ut facilior et evidentior appareat

Notandum 1. Divinam Providentiam ad sui constitutionem et integritatem triplicem requirere actum intellectus et totidem voluntatis; ex parte siquidem intellectus, opus est primo ut cognoscatur possibilitas tum finis, tum mediorum; alioquin vaga erit et erronea Providentia. Secundo, necessum est ut deprehendatur mediorum virtus et efficacitas, ad propositum finem assequendum: haec enim si quis non noverit, manifesto iacebit in periculo propositum finem nusquam assequendi. Denique requiritur certa notitia futurae assecutionis finis per proposita media; non enim sapienter quis decerneret finem assequendum per media proposita, nisi illum finem per talia media posse comparari praevideret. Primum detegitur per scientiam simplicis Intelligentiae, quae circa rerum possibilitatem occupatur: Secundum per scientiam conditionatam, qua rerum eventus, hac aut illa posita conditione praenoscitur: Tertium denique per scientiam Visionis, qua certa rerum existentia futura, praesens, aut praeterita detegitur. Tres pariter actus voluntatis Providentia desiderat, nimirum intentionem finis obtinendi: mediorum praeparationem et electionem, seu decretum efficax assequendi finem per talia congrua media: denique actualem usum, seu voluntatem applicantem divinam Omnipotentiam ad mediorum exhibitionem.

Notandum 2. Hunc ordinem inter praefatos actus ad Providentiae divinae integritatem desiderandos servari: Primo namque Deus per scientiam simplicis intelligentiae cognoscit finis et mediorum possibilitatem et honestatem: secundo per scientiam conditionatam deprehendit mediorum efficaciam, ac congruitatem: inde sequitur intentio finis assequendi, mediorum electio et applicatio: demum scientia visionis Deus videt illius finis assecutionem per talia media. Certum est autem divinam Providentiam formaliter non consistere in hac scientia visionis, haec namque providentiam supponit, eaque posterior est: unde solum remanet difficultas de caeteris actibus intellectus et voluntatis in quonam eorum reponenda sit formalis divinae providentiae ratio. Circa quam resolutionem varia varii sentiunt: nonnulli cum S. Thoma volunt providentiam formaliter consistere in actu intellectus quo Deus praevidet et iudicat certam finis assecutionem per congrua media: nonnulli cum nostro Alensi contendunt eam duplicem actum intellectus et voluntatis formaliter importare; caeteri denique rectius cum nostro Subtili Doctore sentiunt eam formaliter constituendam esse in actu divinae voluntatis, actum quidem divinae scientiae praesupponente et connotante.

Notandum 3. Media cum fine duplici modo comparari posse et conferri. Primo quidem quatenus sunt illius causa et ut hic per illa consequendus est: secundo vero prout sunt illius effectus et quatenus finis est ratio simul et causa cuius gratia media seliguntur et usurpantur. Inde fit, quod Electio et Intentio diversimode tendunt in finem et media; primo quidem simpliciter et absolute; secundo comparative et respective. Priori modo, intentio directe et unice fertur in finem; electio vero circa media tantum occupatur. Posteriori vero, intentio tendit in finem primario quidem et principaliter, in media vero quatenus sunt finis causa, vel effectus tantum secundario; electio vero prorsus e contra, primario fertur in media quatenus efficacia sunt ad finem assequendum, secundario vero finem ipsum intendit assequendum et ipsius ratione media seligit, quae congruentiora videntur ad illius assecutionem.

Conclusio prima. — Providentia consistit formaliter in actu voluntatis. Haec est Doctoris in 1. dist. 40. quaest. unica n. 2. ubi Praedestinationis (quae est nobilissima et princeps Providentiae species) definitionem aperiens, ait: Praedestinatio proprie sumpta dicit actum voluntatis divinae, videlicet ordinem electionis per voluntatem divinam alicuius creaturae intellectualis, vel rationalis ad gratiam et gloriam.

Probatur Conclusio. Primo quidem ex Scriptura sacra, quae praedestinationem et providentiam nominibus et verbis divinae voluntatis operationem significantibus exprimit; utramque enim appellat electionem, propositum, decretum, directionem, odium, miserationem, iram, complacentiam; quae vocabula actum voluntatis, non autem intellectus designant. Electionem quidem, Ephesiorum 1: Elegit nos in ipso, etc. Propositum vero ibidem: Praedestinavit nos secundum propositum voluntatis suae. Dilectionem et Odium Romanorum 9: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Miserationem vero et iram ibidem: cuius vult miseretur et quem vult indurat, etc. Complacentiam denique Lucae 12: Complacuit Patri vestro dare vobis regnum: et Sapientiae 1: Placita erat Deo anima illius: propter hoc properavit educere illum de medio iniquitatis. Qui omnes et plures alii similes sacra Scriptura textus aperte significant Providentiam et Praedestinationem esse genuinum actum divinae voluntatis.

Probatur 2. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Damasceni lib. 2. De Fide cap. 29: Providentia, inquit, est voluntas Dei, per quam omnia quae sunt, convenientem gubernationem suscipiunt. Paulo inferius: et factiva eius virtus et contemplativa et provisiva, bona ipsius voluntas est; unde subdit: igitur quia est bonus providet; quasi diceret Bonitatem esse veluti causam qua divina voluntas cunctis rebus provideat. Ipsi consentit Nemesius lib. De facultatibus animae c. 43.¹ ubi divinam Providentiam definiens, ait: Providentia est Dei voluntas, per quam omnia quae sunt, apte gubernantur.

Probatur 3. Ratione Theologica. Dilectio est actus voluntatis: sed Providentia et Praedestinatio sunt actus summae dilectionis divinae: ergo pariter sunt actus voluntatis. Secundo, Providentia est efficax ordinatio rerum in suos fines: sed sola voluntatis ordinatio in Deo efficax esse potest; operatur enim omnia secundum consilium voluntatis suae: ergo sola voluntatis ordinatio est formaliter Providentia. Tertio, Providentia est actus potentiae executivae, Deus enim per potentiam executivam omnes praevisos effectus ordinat et implet: sed potentia executiva in Deo est sola voluntas, non autem intellectus: potentia enim executiva illa est in qua continetur effectus producendus, sicut illuminatio in virtute illuminativa et calor in potentia calefactiva: ergo Providentia maxime spectat ad divinam voluntatem. Denique, Providentia necessario est actus, aut intellectus, aut voluntatis; sed non est actus intellectus: ergo necessario est actus voluntatis. Maior patet; nam praeter intellectum et voluntatem nulla est in Deo potentia operativa et productiva. Minor probatur: si Providentia esset actus divini intellectus, esset maxime, vel speculativa cognitio rerum factibilium et ordinabilium a Deo, antecedens omnem determinationem actualem divinae voluntatis; vel practica cognitio, similiter omnem voluntatis actum praeveniens et dictitans ac regulans ea quae agenda sunt et ordinanda; vel denique quoddam imperium intellectus, voluntatis electionem consequens, eique dictitans hoc esse faciendum, adeoque applicans potentiam executivam ad operandum: sed neutrum horum est. Non quidem primum; Providentia enim tantum est de iis, quae sunt et actu existunt, non autem de his quae possibilia sunt; nemo namque iis rebus providere dicitur, quae nondum existunt, sed tantum dicitur eas praevidere, ut dum existent, congruum in finem cedant. Adeoque Providentia non est illa speculativa divini intellectus cognitio, quae tantum circa res possibiles et nondum existentes occupatur. Neque etiam secundum; Intellectus enim divinus nullam cognitionem formaliter practicam admittit: omnis namque cognitio practica ea dicitur, quae est regulativa praxis, qualis sola est actus voluntatis: sed actus divinae voluntatis non indiget regulatione et directione, adeoque actus divini intellectus cum non possit esse divinae voluntatis regulativus, non potest etiam esse vere practicus. Nec denique tertium; Siquidem superfluus est in nobis ille actus imperii, ac proinde in Deo. Consequentia patet: de divinis enim loquendum est cum proportione ad res humanas, maxime in iis quae superfluunt, quia cum Deus sit praestantioris et infinitae virtutis, pauciora requirit ad suos actus eliciendos et effectus producendos. Probatur antecedens: si requireretur imperium, maxime ad determinandam nostram voluntatem; sed ad id superfluit; tum quia imperium supponit volitionem in cuius virtute moveat; unde si quaelibet volitio praesupponeret aliquod imperium, etiam praesupponeret aliam volitionem et determinationem voluntatis; adeoque daretur processus in infinitum; vel admittenda esset aliqua volitio efficax, quam imperium non praecesserit: sed qua ratione illa volitio efficax non indigebit imperio praecedente, eadem ratione non indigebunt sequentes volitiones. Tum quia si volitio determinanda foret ab imperio, nulla formaliter esset libera et ratione sui, sed tantum ratione alterius, videlicet ratione imperii libere voluntatem determinantis: consequens est absurdum: ergo et antecedens. Tum denique quia, etsi imperium desideraretur ad determinandam creatam voluntatem, nihilominus in Deo superflueret ad exequendam transeuntem operationem, quoniam ad actionem immanentem divinae voluntatis non minus requireretur rationis directio, quam ad actionem transeuntem: sed ad actionem immanentem voluntatis divinae non requiritur imperium intellectus et rationis: ergo nec ad actionem transeuntem.

Confirmatur. Si in intellectu divino daretur talis actus imperii, vel ille pertineret ad scientiam simplicis Intelligentiae, vel ad scientiam Visionis: sed ad neutram pertinet: Non quidem ad primam, cum scientia simplicis intelligentiae antecedat decretum, et sit naturalis et necessaria: imperium vero sit actus liber et supponat voluntatis electionem et motionem. Nec ad secundum, quia actus imperii est efficax et producit creaturas ad extra: scientia autem Visionis est pure speculativa, nec causat res, sed potius illas praesupponit et contemplatur, ut praesentes et existentes, vel in mensura propria, vel in mensura superiori aeternitatis: ergo in intellectu divino non datur talis actus imperii.

Dices 1. Ex S. Dionysio cap. 2. De divinis Nominibus: Deitas prospicit cuncta Providentia mirabili; sed prospicere est actus intellectus: ergo et Providentia. Idem firmatur ex Boetio lib. 4. De Consolatione: Providentia, inquit, est ipsa divina ratio in summo Principe constituta, quae omnia disponit: ergo revera Providentia est actus divini intellectus.

Respondeo. His et similibus sententiis solum probari Providentiam requirere actum intellectus praevidentis et praecognoscentis, qualiter res in finem congruum cedere et ordinari queant; non autem quod ipsa formaliter et specifice divinae voluntatis actum non importet. Unde Doctor cum dixisset Praedestinationem esse actum voluntatis divinae, subdit, illam nihilominus posse accipi pro actu intellectus concomitante electionem voluntatis; non quod revera formaliter in ipso actu intellectus consistat, sed quod illum connotet et praesupponat.

Dices 2. Quoties Scriptura sacra de divina Providentia sermonem facit, toties illam designat et exprimit nominibus significantibus cognitionem et actum intellectus. Primo namque pluries utitur verbo videndi, quod intuitivam cognitionem designat: sic Genesis 22. cum Abraham dixisset: Deus providebit sibi victimam holocausti; subditur: Appellavit nomen loci illius, Dominus videt; unde usque hodie dicitur, In monte Dominus videbit. Secundo, oculorum nomine Providentiam plerumque Scriptura sacra exprimit, sic Psalmo 10. Oculi eius in pauperem respiciunt, et palpebrae eius interrogant filios hominum. Tertio denique, saepe utitur verbo respiciendi, quod specialem videntis reflexionem et animadversionem denotat; sic Exodi 2. Respexit Dominus filios Israel: et cap. 4. Quod respexisset afflictionem, etc. et Psalmo 21. Deus Deus meus respice in me, quare me dereliquisti? Et Psalmo 79. Respice de Coelo, et vide, et visita vineam istam.

Respondeo. hos et similes contextus solum transeuntes divinae Providentiae operationes et effectus designare non autem significare ipsam internam divinam Providentiam, quae supponit quidem intellectus visionem et considerationem, sed formaliter actum voluntatis denotat et importat.

Dices 3. Prudentia maxime est in actu intellectus: sed Providentia est pars prudentiae: ergo Providentia consistit formaliter in actu intellectus. Probatur minor: primo quidem ex Scripturis sacris, Sapientia pro Prudentia et Providentia Dei scribitur; sic Isaiae 40. Nec est investigatio Sapientiae eius; quod Septuaginta legunt, Nec est inventio Prudentiae eius. Secundo, sancti Patres prudentiam in actu intellectus constituunt; sic S. Ambrosius lib. 3. De Virginibus: Prudentia, inquit, humanae rationis est: et S. Augustinus lib. De libero arbitrio cap. 13. Prudentia est appetendarum et vitandarum rerum scientia. Tertio denique Aristoteles lib. 6. Ethicorum cap. 9. sub initio et cap. 5. parum a principio: Eos, inquit, prudentes dici, cum bene ad finem studiosum aliquem excogitaverint ea quorum nulla est ars; quare et omnino prudens is est, qui ad consultandum est aptus. Minor vero per se patet: Providentia enim et Prudentia propter summam affinitatem eadem nominis definitione gaudent; nam providens et prudens dicitur quasi porro videns: unde Beda lib. 2. ad caput 10. Proverbiorum ait: Prudentia a providendo nomen accepit: ergo Providentia sicut et Prudentia est actus intellectus.

Distinguo minorem. Providentia est pars Prudentiae quatenus importat praevisionem rei futurae et ordinandae, concedo: quatenus denotat studium et curam rerum faciendarum, nego; nam ut sic, formaliter ad voluntatem spectat: eodem modo solvenda est minoris probatio; eatenus enim Providentia cum Prudentia nominis affinitatem habet, quatenus utraque res faciendas et ordinandas praevidet ut bonum in finem cedant.

Dices denique. Praedestinatio ex dictis, est nobilissima Providentiae species: sed haec formaliter est actus intellectus: ergo et illa. Probatur Minor ex Scriptura sacra, quae Praedestinationem multoties nomine scientiae et praescientiae explicat; sic Rom. 8. Apostolus Praedestinationem et Praescientiam tamquam synonyma scribit, dicens: Quos praescivit et praedestinavit. Quae verba S. August. lib. De bono Perseverantiae cap. 18. sic expendit: Hoc quod, ait, praescivit, non recte intelligitur, nisi praedestinavit, quod circumstantia ipsius Introitum ostendit: loquebatur enim de reliquiis Iudaeorum, quae salvae factae sunt pereuntibus ceteris. Idem Apostolus ibidem cap. 11: Non repulit, inquit, Deus plebem quam praescivit: unde S. August. ibidem, in cap. 17: Haec Dei dona, si nulla est Praedestinatio, quam defendimus, non praesciuntur a Deo; praesciuntur autem: haec est igitur praedestinatio, quam defendimus. Quibus tam Apostolus, quam Aug. Praedestinationem per praescientiam definiunt: sed praescientia est actus intellectus: ergo Praedestinatio, adeoque Providentia, cuius praedestinatio est nobilissima species.

Nego minorem et ad eius probationem dico, S. Apostolum non scribere praescientiam et praedestinationem tamquam synonyma, sed tamquam duos actus divinos distinctos et invicem subordinatos: unde cum dixisset; quos praescivit et praedestinavit; subdit: Quos praedestinavit hos et vocavit; et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit. Quibus totum ordinem Praedestinationis explicat; ita quod praecedat praescientia, inde sequatur praedestinatio, demum tres praedestinationis effectus qui sunt vocatio, electio et glorificatio. Similiter ad S. Aug. dico, ipsum non usurpare praescientiam et praedestinationem pro uno et eodem actu, imo et utrumque actum distinguit. Subdit enim post laudata verba cap. 18: In hac ergo electione et in his reliquiis, quae teste Paulo, per electionem gratiae salvae factae sunt, voluit intelligi plebem; propterea Deus non repulit, quia praescivit: haec est illa electio qua illos quos voluit, elegit in Christo ante constitutionem mundi ut essent sancti et immaculati in conspectu eius in charitate, praedestinans eos in adoptionem filiorum. Quibus aperte fatetur Aug. Praedestinationem esse electionem, adeoque actum voluntatis a praescientia distinctum. Quod evidentius declarat lib. De Praedestinatione Sanctorum: Praedestinatio, inquit, est gratiae praeparatio, quae sine praescientia esse non potest; potest autem sine praedestinatione esse praescientia; praedestinatione quippe Deus praescivit, quae fuerat ipse facturus. Unde praescientia latius patet, quam praedestinatio, adeoque non sunt unicus actus, sed duplex, ille quidem intellectus, hic voluntatis.

Conclusio secunda. — Divina Providentia ex ratione sua formali non infert necessario et infallibiliter consecutionem cuiuslibet finis particularis et a creatura intenti. Sed sufficit, quod inferat consecutionem finis generalis congruentis sua gloria et bono universi. Haec est contra Caietanum 1. p. qu. 22. art. 1. ubi vult ad perfectionem divinae Providentiae pertinere, ut infallibiliter consequatur finem particularem ad quem ordinat quamcumque creaturam.

Probatur 1. Providentia, ut superiori Conclusione diximus, ex S. Damasceno est voluntas Dei per quam omnia quae sunt, convenientem gubernationem suscipiunt: sed conveniens rerum gubernatio exigit ut causis liberis subministrentur media proportionata earum libertati quibus possint cooperari, vel non cooperari prout libuerit; unde Sapiens 12. Deum alloquens, ait: Cum magna reverentia disponis nos, nulli videlicet vim inferens, sed creaturas liberas etiam libere ad finem per media earum libertati congrua deducens: ergo cum creatura libera ab intento fine possit deviare et ipsum nolle assequi, etiam iam usurpatis et applicatis ad eius consecutionem aliquibus mediis, consequens est Deum huius finis consecutionem talia media subministrando efficaciter non intendere.

Probatur 2. Providentia maiorem non habet efficacitatem circa finis assecutionem, quam divina voluntas; tota namque Providentiae efficacitas et virtus ab ipsa divina voluntate desumitur: sed divina voluntas non semper impletur circa finis particularis assecutionem. Deus enim revera vult omnes salvos fieri, idque non sola simplici complacentia, sed per sinceram voluntatem antecedentem, ut late patebit infra agendo de Providentia supernaturali, etiam circa reprobos: ergo divina Providentia ex sua ratione formali non infert infallibiliter cuiuslibet finis particularis consecutionem.

Probatur 3. Denique, duo sunt ex quibus oriri posset illa divinae Providentiae infallibilitas in consequendo fine particulari. Primum quidem est intentio talis finis consequendi, quae existit in voluntate Dei. Secundum autem est voluntas conferendi illa media, quae Deus praenovit fore efficacissima ad talem consecutionem: sed ex neutro capite oriri potest talis Providentiae infallibilitas. Non quidem ex primo, quia Deus non semper intendit finem absoluta voluntate; sed vel simplici affectu, vel voluntate includente aliquam conditionem, quam vel Deus absolute non vult, vel ita a creatura pendet ut ab ea possit impediri. Quod constat exemplo Reproborum, quos etsi revera Deus velit salvos fieri, nihilominus quia salus pendet ex eorum libertate et cooperatione quam non adhibent, idcirco illa divina voluntas non impletur. Adde quod cum Deus sit summe liber potest intendere fines particulares prout voluerit, maxime respectu finis supernaturalis, cuius ordinatio et tendentia ex sola Dei libertate adiuncta est naturae rationali et consequenter potuit Deus pro nutu et arbitrio suo non omnibus conferre talem tendentiam in finem supernaturalem, nec omnes ad eum finem ordinare ex decreto absoluto, sed ex simplici tantum affectu et voluntate antecedente, non vero consequente.

Non etiam ex secundo. quia Deus non tenetur dare creaturis illa media quae praenovit efficaciora ad finem consequendum, imo quodlibet medium a Deo subministratum creatura rationalis pro sua libertate reddere potest inefficax, medium enim redditur inefficax duobus modis. Primo quidem, ex intrinseca conditione ipsius creaturae rationalis, quae cum libera sit, resistere potest, nec Deus tenetur ullatenus illam semper ita praevenire ut in alteram partem infallibiliter inclinet. Secundo, medium fit inefficax propter causam efficientem impedientem, ut contingit in naturalibus agentibus, quae cum ratione careant, a sola causa Prima diriguntur et ordinantur ad suos fines consequendos, nihilominus ab eis plerumque deviant et impediuntur aliarum causarum concursu: unde proveniunt monstruosi partus et casuales effectus in illis. Igitur divina Providentia non consequitur eum finem particularem quem antecedenter et inefficaciter intendit per unam causam licet consequatur fines in communi propositos, puta suorum attributorum manifestationem, qui est finis universalissimus ipsius Providentiae, vel bonum, vel commodum ipsius universi.

Haec omnia S. Thomas luculenter exprimit Tract. De Veritate quaest. 6. art. 3:

Ordo Providentiae, inquit, dupliciter certus invenitur: uno modo in particulari, quando scilicet res, quae a divina Providentia in finem aliquem ordinantur, absque defectu ad finem illum particularem deveniunt; sicut patet in motibus coelestibus et in omnibus quae necessario aguntur in natura: alio modo in universali et non in particulari, sicut videmus in generabilibus et corruptibilibus, quorum virtutes quandoque deficiunt a propriis effectibus ad quos sunt ordinatae sicut ad proprios fines, sicut virtus formativa deficit quandoque a perfecta consummatione membrorum; sed tamen ipse defectus divinitus ordinatur ad aliquem finem et sic nihil potest deficere a generali fine Providentiae, quamvis quandoque deficiat ab aliquo particulari fine.

Dices 1. Res omnes quantum ad providentiae ordinem fixae sunt, stabiles, immobiles et certae: ergo pariter stabilis est et certa consecutio finis ab ipsis creaturis intenti. Probatur antecedens ex S. Gregorio Naz. Oratione ad Iulianum, ubi ait: Res omnes nostras fluctuantes simul, minimeque fluctuantes, ut quae per mutationes quidem moveantur, ac sursum deorsumque agitentur, aliusque aliter se habeant; at quantum ad divinae Providentiae ordinem et constitutionem, fixae et stabiles sunt, etiam si per contraria gradiantur. Idipsum suadet Boetius lib. 4. De Consolatione prosa 6. ubi cum dixisset: Deus providentia quidem singulariter, stabiliterque facienda disponit, subdit:

Hoc, nempe Providentia, actus etiam fortunasque hominum indissolubili causarum connexione constringit, quae cum ab immobilibus Providentiae proficiscantur exordiis, ipsos quoque immutabiles necesse est esse. Ita etiam res optime reguntur, si manens in divina mente simplicitas indeclinabilem causarum ordinem praemat. Hic vero ordo res mutabiles et alioquin temere fluxuras propria incommutabilitate coerceat.

Quibus verbis nedum providentiam generalem, sed etiam specialem efficaciter finem intendere et assequi confirmat: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Res omnes stabiles sunt et fixae in sua ordinatione quantum ad finem ultimum, adaequatum et principalem ab ipsa divina Providentia intentum, concedo: quantum ad fines particulares, nego: nec aliud etiam voluit Boetius, nam ibidem circa finem capitis, ait: Ordo quidam cuncta complectitur, ut quod ab assignata ordinis ratione decesserit, hoc licet in alium tamen ordinem relabatur, ne quid in regno Providentiae liceat temeritati. Sic igitur intelligendae sunt stabilitas, immobilitas, incommutabilitas et indissolubilis nexus Providentiae non alligans ad unum particularem finem, sed constringens ut in alium finem relabatur qui ab uno deviaverit. Simili ratione explicanda est illa Ecclesiae precatiuncula: Deus cuius providentia in sui dispositione non fallitur: licet enim finem specialem a creatura intentum non assequatur, id fit ipsamet Providentia ita volente hanc finis non assecutionem permittere et ad meliorem finem ordinare.

Dices 2. Providentia etiam particularis supponit hanc volitionem et intentionem finis; imprudens enim esset agricola, qui semina in agrum spargeret, nisi absolute vellet fructus colligere, quamvis haec collectio interdum praepediatur per concursum aliarum causarum: ergo etiam providentia particularis et circa finem intentum a creatura, debet esse efficax et infallibilis. Confirmatur: nam efficax voluntas mediorum solum oritur ex efficaci et absoluta volitione finis; medium enim ut medium, non est appetibile, nec volitum nisi propter finem: ergo voluntas absoluta, seu providentia particularis, quae media creaturis subministrat ad finem particularem intentum assequendum, etiam efficaciter et absolute debet illius finis assecutionem inferre et intendere.

Nego antecedens. cuius falsitas eo ipso agricolae exemplo monstratur; non enim foret imprudens agricola si semina in agrum spargeret, quamquam non haberet certam et efficacem voluntatem colligendi fructum ex singulis granis seminatis, imo quamvis certo sciret, quae grana comedenda forent ab avibus, quae a viatoribus conculcanda, aut supra petram exsiccanda et conculcanda; copiosior enim semper erit fructus ex reconditis in terra granis, multoque plura colligentur grana, quam seminata fuerint, licet ex seminatis plura defecerint et perierint.

Adde. quod ex rebus materialibus non possit congruum et aptum argumentum deduci ad exprimendam illam divinam Providentiam quae maxime creaturis ratione praeditis regendis incumbit.

Distinguo antecedens. Providentia supponit absolutam finis volitionem, vel particularem, vel universalem, concedo: semper particularem, nego: et similiter distincta confirmatione, neganda est consequentia.

Dices 3. Divina Providentia foret conditionalis tantum, non vero absoluta si provideret aliquem finem non obtinendum: sed implicat Dei Providentiam esse conditionalem, id enim argueret impotentiam in provisore qui non posset finem intentum assequi nisi posita conditione, qualis, v. g. esset providentia mercatoris, qui vellet suas merces servare, quem tamen finem non posset assequi nisi vitato naufragio, vel iactura partis mercium facta: ergo, etc.

Nego minorem. Providentia enim conditionata non est solius provisoris, qui non potest consequi finem intentum nisi conditione posita; sed magis propria est provisoris qui potest, sed non vult, tum propter suavem Providentiae ordinationem, tum propter praestantius aliquod bonum, nempe bonum universi quod proprio cuiusque specialis creaturae bono anteponendum esse iudicat.

Dices 1. Summa in provisore esset imperfectio si media usurparet et ordinaret ad finem cuius consecutionem non intenderet: haec enim cassa et irrita mediorum usurpatio proveniret vel ex ignorantia efficacitatis talium mediorum, vel ex impotentia ad illa applicanda; nam si quis sciat, quae media conducant ad finem et ea possit usurpare et applicare, ipsi certe deesse non potest voluntas ad finem consequendum, si revera finis intenditur: ergo si Deus intendit finem particularem suae Providentiae, vel illum infallibiliter assequitur, vel ignorat media quibus certissime est comparandus.

Nego antecedens. Defectus enim consecutionis finis non provenit ex impotentia, vel ignorantia; sed ex libertate divinae voluntatis, et quia hoc est magis consentaneum rebus ipsis, magisque congruit et expedit muneri Gubernatoris et Provisoris generalis. Nec tamen inde sequitur Deum nullatenus finem intendere, sed solum quod non intendat efficaciter et absoluta voluntate: nec sequitur pariter divinam Providentiam frustrari; quod enim deficit ab uno ordine divinae Providentiae, in alium necessario incidit, ut docet S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo c. 15.

Quamvis, inquit, homo, vel malus Angelus divinae ordinationi subiacere nolit, non tamen eam effugere valet: quia si vult fugere de sub voluntate iubente, currit sub voluntatem punientem, et transit sub voluntate permittentis. Et hoc ipsum quod perverse vult aut agit, in universitatis praefatae ordinem et pulchritudinem summa Sapientia convertit.

Cui concinit sanctus Thomas quaest. 19, art. 6.² dicens:

Cum igitur voluntas Dei sit universalis causa omnium rerum, impossibile est, quod divina voluntas suum effectum non consequatur; unde quod recedere videtur a divina voluntate secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium: sicut peccator qui quantum est in se recedit a divina voluntate peccando, incidit in ordinem divinae voluntatis dum per eius iustitiam punitur.

Dices denique. Providentia etiam particularis pertinet ad voluntatem consequentem: sed voluntas consequens semper impletur: ergo infert consecutionem finis. Confirmatur: Providentia tamquam causa per se extenditur ad omnia quomodolibet entia: sed omnis per se causa semper suum assequitur finem: ergo etiam Providentia finem consequitur.

Nego antecedens. Providentia namque complectitur voluntatem antecedentem et consequentem simul. Illam quidem quatenus Deus vult singulis rebus congrua ministrare media quibus suum finem assequantur: hanc vero quatenus ea media de facto subministrat creaturis et eas interdum in optatum finem deducit. Ita docet sanctus Ioannes Damascenus lib. 2. De Fide cap. 29. ubi voluntatem qua Deus vult omnes homines salvos fieri, non solum metaphorice, sed proprie et realiter, idque voluntate antecedente, enumerat inter praecipuos modos providendi. Cum enim dixisset: Sciendum est, quod multi sunt modi providentiae Dei, qui nec sermone explicari, nec mente comprehendi possunt; subdit demum: et praesertim, praecedenterque velle omnes salvari; non enim ad puniendum nos plasmavit; sed ut efficiat nos bonitatis suae participes. Hic tamen effectus, nempe salus omnium, a divina Providentia non obtinetur.

Quaeres. Quid sit Fatum et qualiter a divina Providentia distinguatur?

Respondeo. Fatum dictum a verbo Fandi, eo quod divinum de rebus creatis dictum, vel decretum significet. Secundum autem rei veritatem, Fatum, inquit Boetius lib. 4. De Consolatione, prosa sexta, est inhaerens rebus mobilibus dispositio, per quam Providentia suis quoque nectit ordinibus. Providentia vero ex eodem est ipsa ratio in summo omnium principe constituta, qua cuncta disponit. Unde Fatum a Providentia distinguitur tamquam effectus a causa et dispositio a disponente. Providentia enim est aeterna Dei de rebus dispositio, Fatum vero ipsius dispositionis applicatio et executio, seu ut loquitur Boetius ibidem, Fatum singula digerit in motu, locis, formis, ac temporibus distributa; ita ut haec temporalis ordinis explicatio in divinae mentis adunata prospectu, providentia sit; eadem vero adunatio digesta, utque explicata temporibus, Fatum vocetur. Et adducto exemplo artificis qui rei faciendae formam mente perspiciens movet operis effectum, concludit: Illud certe manifestum est, immobilem, simplicemque gerendarum formam rerum esse Providentiam; Fatum vero eorum, quae divina simplicitas gerenda esse disposuit, mobilem nexum, atque ordinem temporalem. Hinc apparet quam turpiter a vero exorbitaverint veteres Philosophi, qui Fatum censuerunt esse quoddam aeternum et immutabile, tantam necessitatem singulis rebus inferens, ut ne Dii quidem ab ea sese expedire possint. Quem errorem sequitur Seneca lib. De Providentia cap. 5. ubi de fato ita loquitur: Quidquid est quod nos sic vivere iussit, sic mori, eadem necessitas et Deos alligat; irrevocabilis humana pariter, ac divina cursu vehit: ille ipse omnium conditor, ac rector scripsit quidem fata, sed sequitur; semper paret, semel iussit: Unde idem in Oedipo monet:

Fatis agimur, cedite fatis: Non sollicitae possunt curae Mutare rati stamina fusi. Quidquid patimur mortale genus, Quidquid facimus venit in alto. Vix illa Deo vertisse licet, Quae nexa suis currunt causis. It cuique ratus prece non ulla Mobilis ordo.

Hanc autem fatalem necessitatem docte et eleganter a Deo reicit Nemesius cap. 38. ubi probat Deum sub necessitatem non cadere, neque illius voluntatem ulli necessitati parere: Cum enim potestas sit et natura potestate praedita, nihil neque naturae agit necessitate; neque legis obligatione constrictus: eique contingentia sunt omnia, etiam quae necessaria sunt. Quod ut monstraret aliquando cursum repressit Solis et Lunae, tametsi necessario et eodem semper modo ferantur, ut ostenderet nihil sibi necessario fieri, sed omnia pro potestate esse contingentia.