Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Duplex in praesenti Quaestione proponitur difficultas. Prima quidem, an Deus revera determinet, ac ordinet aliquam creaturam ad finem aliquem supernaturalem beatum et perpetuum. Secunda, an illa ipsa divina ordinatio ita sit necessaria, ut sine ea non possit creatura rationalis praefatum finem assequi, quod ut percipiatur evidentius

Notandum 1. Praedestinationem trifariam accipi. Primo quidem, quatenus significat quamlibet praedefinitionem, seu praeordinationem aeternam rei cuiuscumque a Deo efficiendae in certa temporis differentia, qua ratione S. Augustinus lib. De Praedest. Sanctorum, ait: Praedestinatione sua Deus ea praescivit, quae fuerat ipse facturus. Secundo, interdum usurpatur pro destinatione creaturarum rationalium ad statum aeternum et immobilem, sive bonum, sive malum; sic S. Aug. in Enchiridio cap. 100. usurpat Praedestinationis vocabulum ad significandam sortem aeternam Sanctorum, ac reproborum: Deus, inquit, bene utens et malis tamquam summe bonus ad eorum damnationem quos iuste praedestinavit ad poenam; et ad eorum salutem, quos benigne praedestinavit ad gratiam. Cui concinit Honorius Augustodunensis, dicens: Nihil aliud est Praedestinatio, quam pro meritis cuiusque vel ad gloriam, vel ad poenam aeternam Dei praeparatio. Necnon et Concilium Valentinum cap. 3.: Fidenter fatemur Praedestinationem Electorum ad vitam, et Praedestinationem Impiorum ad mortem. Hae autem duae priores significationes minus propriae sunt et a praesenti mysterio alienae. Itaque strictius et congruentius Praedestinatio significat aeternam destinationem, vel transmissionem creaturae rationalis ad felicitatem perpetuam, quam sic definit S. August. lib. De Bono perseverantiae c. 14: Praedestinatio Sanctorum, ait, nihil est aliud quam praescientia et praeparatio beneficiorum Dei quibus certissime liberantur quicumque liberantur. Inde

Notandum 2. Duplicem distingui posse Praedestinationem, Incompletam videlicet et Completam. Prima est ad gratiam et media supernaturalia ad aeternae felicitatis assecutionem conducentia, quae totuplex iterum distingui potest, quotuplex est ipsa gratia praeordinata et destinata, Secunda vero ad gloriam cuius possessio completa est hominis salus. Hanc utramque indigitat S. Paulus, primam quidem ad Ephesios cap. 1. ubi omnes Ephesios fideles ad quos scribebat, vocat a Deo Electos et Praedestinatos: Elegit nos, inquit, in ipso, idest Christo, ante mundi constitutionem, ut essemus Sancti et immaculati in conspectu eius, in charitate, qui praedestinavit nos in adoptionem per Iesum Christum. Non quod revera censeret Apostolus omnes Ephesios esse gloriam aeternam infallibiliter adepturos; sed quod ad gratiam sanctificantem omnes essent ordinati et praedestinati. Secundam vero tradit ad Rom. 8. dicens; Quos praescivit et praedestinavit, quos autem praedestinavit, hos et vocavit, etc. quam pariter utramque praedestinationem edocet S. Anselmus in praefata verba ad Ephesios: Deus, inquit, praeordinavit quod in tempore gratiae aliquos a perdendis separararet, et iustos immaculatosque faceret. Praeordinavit etiam quod et illos ad aeternitatem perduceret. Harum praedestinationum alteram hac implet, quando Sanctos facit, alteram in futuro complebit dando immortalitatem et beatitudinem. De utraque hac praedestinatione quaerimus an sit admittenda.

Notandum 3. Praedestinationem varios habuisse existentiae suae Impugnatores, omissis enim omnibus illis divinae Providentiae insectatoribus, necnon et Atheis, seu Politicis, qui negantes immortalitatem animae, negant pariter praedestinationem ad gloriam, de quibus Sapientiae 2. dicitur quod nescierunt Sacramenta Dei, nec superaverunt mercedem iustitiae, nec iudicaverunt honorem animarum Sanctorum: non defuerunt etiam ex Fidelibus et Catholicis, qui Praedestinationem in Deo etiam negaverunt eo quod arbitrarentur illam esse fatalem quamdam necessitatem, quae creatam libertatem extingueret et ad omne meritum viam praecluderet, ut colligere licet ex S. Aug. 2. De Bono perseverantiae cap. 11: necnon ex sancto Prospero in responsione ad obiectiones Gallorum cap. 1. ubi ait: Qui Praedestinationis nomine fatum praedicat, tam non est probandus, quam qui fati nomine certitudinem praedestinationis infamat. Fati enim opinio vana est et de falsitate concepta: Praedestinationis autem fides multa sanctarum auctoritatem Scripturarum unita est, ut probabit

Conclusio prima. — Revera admittenda est divina Praedestinatio, qua nonnullae creaturae rationales ad beatitudinem a Deo destinantur et ordinantur ab aeterno. Haec est de fide, et Probatur variis Scripturae textibus: Matth. 25. Venite benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum, etc. Ad Rom. 8. Quos praescivit et praedestinavit, etc. Ad Ephesios 1. Praedestinavit nos in adoptionem filiorum Dei. Actorum 13. Crediderunt quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam, et alibi passim. Hanc eamdem veritatem suis testimoniis omnes sacri Doctores ubertim affirmant, ut patebit in huius disputationis decursu. Itaque:

Probatur 2. Ratione Theologica: Praedestinatio ex S. Augustino lib. De Praedest. Sanctorum cap. 17. est divina voluntas dandi gratiam et gloriam, quas revera Deus praedestinavit conferre in tempore: sed nihil Deus operatur in tempore, quod ab aeterno facere non decreverit: ergo Deus ab aeterno decrevit dare aliquibus gratiam et gloriam, adeoque aliquos praedestinavit. — Deinde, quoties aliquis non potest naturae suae viribus attingere finem suum, quem tamen assequitur, necesse est, ut ad eum finem ab alio transmittatur: sed Beatitudo aeterna est finis quem ex naturae suae viribus attingere nequeunt illi qui ipsum assequuntur: ergo necesse est, ut ad eum Deus illos transmittat, sicut sagitta quae seipsa dirigi non potest, sagittante indiget ut in scopum mittatur et dirigatur. Quae similitudo non obscure praesens mysterium indigitat; Vates enim Regius loquendo de Electis, ait: Sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum. Hoc est Filii Apostolorum, qui excussi et percussi sunt ubique terrarum. Hinc Gennadius Epist. de Praedest. dicit illam esse quidem ab aeterno: Quamvis, inquit, in tempore fiat, eo quod Deus ad destinatum terminum mittat hominem, quemadmodum sagittarius sagittam in scopum emittit. Cui concinit S. Thom. 1. p. q. 23. art. 1.¹ ubi praedestinationis necessitatem concludens, ait: Ad illud ad quod non potest aliquid virtute suae naturae pervenire, oportet, ut ab alio transmittatur, sicut sagitta a sagittante mittitur ad signum. Haec autem actualis transmissio, Praedestinationem, seu decretum transmittendi creaturam rationalem in vitam aeternam supponit: ergo, etc. — Denique ad Provisorem Universi pertinet, inquit Durandus in 1. dist. 40. q. 1. conferre aliquibus de Universo remedia, vel auxilia quibus assequantur optimum finem, qui est intra ipsam Universitatem entium, alioquin finis ille frustra possibilis esset creaturis: sed optimus finis, qui est intra universitatem entium, est vita aeterna: ergo ad Deum pertinet conferre aliquibus de Universo auxilia, quibus assequantur vitam aeternam. Unde cum ratio donationis mediorum in Deo praexistens vocetur Praedestinatio, consequens est illam esse admittendam.

Dices 1. Creaturas rationis expertes Deus non praedestinat, nec ordinat per se ad finem suum naturalem: ergo nec ratione praeditas praedestinare et ordinare debet ad finem supernaturalem. — Nego consequentiam. Et ratio disparitatis est manifesta, siquidem creaturae in ordine naturae consideratae habent ex sua constitutione quidquid necessum est, ut nativis suis viribus valeant assequi finem naturae suae limites, perfectiones et captum non excedentem. Secus autem de creaturis ratione praeditis in ordine ad gloriam et beatitudinem aeternam, quae cum longe naturalem earum operandi virtutem excedat, ad eam nec dirigi, nec illam absque supernaturali auxilio assequi possunt, et idcirco necessum est, ut a Deo dirigantur et iuventur.

Instabis. Creaturae rationales non sunt deterioris conditionis, quam bruta animantia et caetera quaeque rationis expertia: sed haec adaequatum et quietativum ac satiativum suum finem, nullo divinitus indito auxilio, sed ex se et per se consequuntur: ergo multo magis creaturae rationales ad gloriam aeternam, quae est earum finis adaequatus et quietativus, per se et ex se ordinabuntur, nec consequenter egebunt Dei ordinatione et praedestinatione. — Nego consequentiam. Duplex enim creaturarum rationalium finis distinguitur. Naturalis unus, isque vel corporeus, qui per rectam et perfectam sensuum operationem comparatur, vel spiritualis, qui per veritatis contemplationem et optimi delectationem obtinetur. Supernaturalis, qui est ipsa aeterna et iucunda Dei possessio. Ad prioris assecutionem sufficiunt equidem naturales hominis vires: sed ad posterioris possessionem omnino deficiunt, cum sit ordinis naturae vires excedentis. Caeteras obiectiones solvet Conclusio secunda.

Conclusio secunda. — Praedestinatio ita necessaria est ad salutem, ut nullus absque ea possit salvari. Haec est contra Catharinum, qui lib. 2. De Praedestinatione cap. ultimo distinguit duo genera salvandorum, quorum eximii, puta beata Virgo, Apostoli, etc. a Deo quidem praedestinantur; alii vero salvi fiunt absque ulla speciali Dei praedestinatione, sed ad eorum salutem affirmat sufficere generalem Dei providentiam supernaturalem et voluntatem antecedentem salvandi omnes homines. Contra quem sentiunt nedum caeteri Doctores Scholastici, sed et reclamant sancti Patres, praesertim Augustinus, qui libr. 2. De Bono Perseverantiae cap. 9. diserte affirmat, neminem salvandum nisi qui fuerit praedestinatus. Illud ipsum egregie probat lib. De Praedestinatione Sanctorum cap. 17. ex verbis Apostoli ad Rom. 8. ubi cum dixisset: electos esse de mundo, sed ante mundi constitutionem, ea vocatione, qua Deus id quod praedestinavit, implevit; subdit:

quos enim praedestinavit, ipsos vocavit, ipsa scilicet vocatione secundum propositum; non ergo alios, sed quos praedestinavit ipsos et vocavit, nec alios; sed quos ita vocavit, ipsos et iustificavit, nec alios; sed quos praedestinavit, iustificavit ipsos et glorificavit, illo utique fine, qui non habet finem.

Quibus verbis S. Augustin. aperte edocet eum solum fore glorificandum qui fuerit praedestinatus. Ipsi concinit sanctus Fulgentius De Fide ad Petrum cap. 35. dicens:

firmissime tene et nullatenus dubites omnes, quos vasa misericordiae gratuita bonitate Deus fecit ante constitutionem mundi, in adoptionem filiorum Dei praedestinatos a Deo, nec perire posse aliquem eorum, quos Deus praedestinavit ad Regna Caelorum, nec quempiam eorum, quos non praedestinavit ad vitam, ulla posse ratione salvari.

Ergo ex eius mente constat ita necessariam esse praedestinationem, ut absque illa nemo possit salvari.

Probari potest haec ipsa Conclusio iisdem omnino argumentis, quibus firmata fuit praecedens; sed ultra his rationibus confirmatur. Primo, si ad salutem Beatorum sola sufficeret generalis Dei providentia supernaturalis, qua decrevit Deus singulis hominibus concedere media sufficientia, sequeretur ex parte Dei nullum fieri discrimen inter praedestinatum et reprobum; sed tota inter utrumque discretio proveniret ex parte liberi arbitrii et propria voluntate illius qui salvatur: at consequens est falsum: ergo et antecedens. Maior patet; si enim Deus speciali aliquo suae divinae voluntatis actu non discernat praedestinatos a reprobis, evidens est, quod illorum discretio aliunde sit repetenda, et consequenter ex parte solius voluntatis eius, qui salvatur. Minor pariter constat ex Apostolo 1. ad Corinth. 4. dicente: Quis te discernit etc. — Deinde, si Praedestinati solum haberent auxilia generalia et sufficientia, nec Deus circa ipsos per actum consequentem suae voluntatis specialiter afficeretur, evidens est quod illi non eligerentur a Deo prae caeteris, imo ipsi potius Deum eligerent: sed id repugnat Christo dicenti Praedestinatis, Ioannis 15. Non vos me elegistis, sed ego elegi vos. — Denique, ex eadem sententia sequeretur, Deum specialem dilectionem non habere erga electos, nec particularem curam de illis gerere: at hoc repugnat Christi Domini verbis, Ioannis 10: Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, et non rapiet eas quisquam de manu mea.

Dices 1. Praedestinationis necessitas omnem solvit de procuranda et firmanda salute vigilantiam et curam, hominibusque imperitis et pravis pessimam hanc ingerit sententiam: vel sum praedestinatus, aut non. Si sim, haud dubie salvabor, nec proinde ulla mihi ultra debet esse de procuranda salute sollicitudo. Si non sim, irritae prorsus erunt omnes curae et vacui labores de salute consequenda, quippe cum solus praedestinatus salvari possit: ergo non videtur asserenda, nec praedicanda praedestinationis necessitas. Confirmat antecedens sanctus Augustinus libr. De Praedestinatione cap. 15. exemplo Monachi:

Fuit, inquit, quidam in nostro Monasterio, qui corripientibus fratribus cum quaedam non facienda faceret, et facienda non faceret, respondebat: qualiscumque nunc sim, talis ero, qualem Deus me futurum esse praescivit. Qui profecto verum dicebat, et hic vero non proficiebat in bonum; sed usque adeo profecit in malum, ut deserta Monasterii societate, fieret canis reversus ad vomitum suum, etc.

Nego antecedens. Tantum enim abest, ut praedestinationis necessitas praefatam ingerat et firmet sententiam, imo omnino solvit et evacuat, siquidem Deus non praedestinat electos ad gloriam absque operibus, sed per opera bona comparandam. Quemadmodum enim non statuit finem concedere, nisi per idonea media, puta sanitatem per medicinam, victoriam per pugnam generosam et strenuam, scientiam per assiduitatem in studiis, uberes messis fructus per agriculturam, sic et praevidit et constituit salutem aeternam consequendam per opera bona. Quapropter monuerat sanctus Petrus 2. c. 1. Fratres magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis.... sic enim abundanter ministrabitur vobis introitus in aeternum Regnum Domini nostri et Salvatoris Iesu Christi. Adde quod ita praedestinetur a Deo salus alicuius, ut etiam sub ordine praedestinationis cadat quidquid illum promovet ad salutem: nam, inquit S. Gregorius lib. 3. Dialogorum cap. 13., ipsa quoque praemii praedestinatio ita est ab omnipotente disposita, ut ad hoc Electi ex labore perveniant, quatenus postulando mereantur accipere, quod eis omnipotens Deus disponit donare. Hinc apparet, non idcirco tacendam esse praedestinationis necessitatem, eo quod ex illa pravi et indocti ansam vitae solutioris arripiant, imo inquit S. Augustinus lib. laudato cap. 20.:

Sicut praedicanda est Pietas, ut ab eo, qui habet aures audiendi, Deus recte colatur; praedicanda est Pudicitia, ut ab eo, qui habet aures audiendi, nihil genitalibus membris illicitum perpetretur; praedicanda est Charitas, ut ab eo, qui habet aures audiendi, Deus et proximus diligatur: ita praedicanda est Praedestinatio beneficiorum Dei, ut qui habet aures audiendi, non in seipso, sed in Domino glorietur.

Dices 2. Si Praedestinatio esset ad salutem necessaria, sequeretur quod reprobus nullatenus posset salvari, et consequenter quod ipsi non imputanda esset propria damnatio: at consequens videtur absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris, cum enim decretum praedestinationis omnino sit invariabile, aperte constat reprobum non posse praedestinari, nec consequenter salvari. — Distinguit maiorem Doctor in 1. dist. 39. Reprobus non posset salvari potentia consequenti et in sensu composito, ac formali, hoc est, quatenus est formaliter reprobus, concedit: potentia antecedenti et in sensu diviso, quatenus nimirum in primo signo aeternitatis ille, qui est reprobus propter praevisa opera mala, potuit fieri praedestinatus, quia praevisus est ex libertate sua posse exequi opera bona ratione quorum posset praedestinari, negat. Haec fusius explicabuntur infra.