Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Potentiam intellectivam in Deo posse trifariam usurpari: primo Praecisive, quatenus nimirum significat id cui non repugnat actu intelligere, abstrahendo videlicet ab eo, quod Deus actu intelligat, eo scilicet modo quo quis dicitur posse loqui, dum actu loquitur; non enim de facto loqueretur, nisi loquendi vim et capacitatem haberet: secundo Negative, quatenus nimirum negat actualem intellectionem: sicut enim quando Petrus dicitur posse esse actu, illa possibilitas negat actualem existentiam Petri, qui dum erit existens, non amplius erit possibilis; ita pariter ego possum actu intelligere id, quod non intelligo actu: tertio denique Active et Operative, pro facultate vitaliter elicitiva actualis intellectionis. Haec autem sic usurpata potentia, iterum triplex dicitur, nimirum: 1. Productiva, quae vere producit intellectionem, seu Verbum mentis tamquam terminum realiter a se distinctum. 2. Receptiva, quatenus recipit intellectionem, seu verbum mentis productum. 3. Operativa, quae nimirum vere et realiter intellectionem actualem non producit: sed est veluti fons et radix, unde ipsa immediata intellectio metaphysice emanat, sicut attributa ab essentia immediate effluunt. De hac praecise solum praesens movetur Quaestio, an videlicet talis in Deo sit admittenda facultas.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter intellectum et intellectionem, quod ille sit actus primus intelligendi, seu activitas substantiae spiritualis ad cognoscendum et percipiendum obiectum intelligibile: haec autem est actus secundus, seu ipsamet operatio substantiae spiritualis, qua de facto obiectum intelligibile percipit. Ille autem dicitur actus primus, quia nimirum est prima ratio cur substantia spiritualis sit capax percipiendi obiectum intelligibile: haec autem dicitur actus secundus, quia nimirum emanat ab ipsamet vi et capacitate intelligendi, velut effectus a causa: unde prior non solum dicitur actus, sed etiam potentia, eo quod ordinetur ad ulteriorem actum, qui ab eo emanat et eum ultimo perficit: posterior vero simpliciter actus nominatur, quia nimirum est ipsius virtutis intellectivae quasi forma eam ultimo perficiens in ratione intelligendi.

Notandum 3. Ut aliquid dicatur intelligens et seiens in actu primo, tria solito desiderari. Primo quidem ut habeat vim et activitatem, seu potentiam ad intelligendum. Secundo ut habeat obiectum intelligibile praesens, vel per se immediate, vel per vicariam sui speciem. Tertio denique ut habeat facilitatem percipiendi tale obiectum, sive per activitatem sibi innatam, sive per habitum comparatum. An autem haec tria in Deo reperiantur saltem secundum aliquam proportionem et similitudinem, invicem non consentiunt Auctores; quidam namque volunt in Deo praeter obiectum intelligibile, etiam necessario praerequiri aliquid quod habeat rationem speciei intelligibilis determinantis intellectum ad perceptionem obiecti. Volunt item aliqui etiam admittendam esse quamdam formalitatem per modum habitus, qua divinus intellectus prompte et expedite percipiat obiectum intelligibile. Tria sunt itaque hac in Quaestione resolvenda. Primum, an sit aliqua virtus intellectiva in Deo, tum ab essentia, tum ab actuali intellectione formaliter distincta. Secundum, an haec virtus concipi debeat complenda per speciem impressam aut habitum, antequam concipiatur actualis intellectio. Tertium, an haec divina virtus intellectiva varios ac multiplices habeat actus, an vero unicum simplicem et indistinctum realiter.

Conclusio prima. — Admittenda est in Deo virtus intellectiva ab Essentia divina et intellectione formaliter distincta.

Haec est expressa Doctoris sententia, ut colligi potest ex variis eius assertionibus quas in longum refert Smising. Tract. 3. disp. 2. n. 13. Primo quidem quod intellectus ut est vis et potentia intellectiva distinguatur formaliter ab Essentia divina, aperte indicat Doctor in 1. dist. 18. ubi ait:

Personas et productiones divinas esse formaliter distinctas seipsis, et tamen principiative, seu origine distingui a suis principiis, intellectu scilicet et voluntate, quae non tantum distinguuntur ratione, sicut argutum est contra penultimam opinionem, sed intellectus formaliter non est voluntas ex natura rei: ergo pariter Essentia propter paritatem rationis.

Insuper dist. 26. quaest. unica: Productio non convenit soli Essentiae ut Essentia est, tamquam productivo; sed etiam intellectui et voluntati tamquam principio productivo cum Essentia. Quibus Doctor aperte duo fatetur: primum quidem vim intellectivam in Deo habere rationem principii, seu potentiae: secundum autem illam potentiam esse ab essentia distinctam. Quod confirmatur ex eadem dist. 8. q. 4. maxime autem q. 2. Quodlibetica in 3. responsione ad primam sententiam, ubi docet Essentiam divinam esse principale, non tamen totale principium productionis ad intra, sed cum intellectu et voluntate constituere unum et totale principium.

Si quaeras, inquit, istorum duorum concurrentium in principio formali, nonne alterum est principium formale et reliquum concomitans? Ergo ab illo altero formali, vel diceretur principium formaliter idem vel omnino alterum. Respondeo: duo quae concurrunt in principio, scilicet memoria perfecta, essentia et intellectus, et in voluntate perfecta, voluntas et obiectum diligibile praesens, non se habent per accidens, nec sicut remotum principium > et propinquum: sed totum hoc, intellectus infinitus habens obiectum infinitum intelligibile sibi praesens, est per se unum (totale) principium; ita quod alterum sine altero non est principium producendi: et ideo est unicum totale principium simpliciter productivum, non distinctum in duo principia productiva per accidens sese concomitantia. Similiter de voluntate et obiecto respectu spirationis, et consimiliter de terminis respectu productionum. Si quaeras quare non potest Essentia sola, ut distinguitur contra voluntatem et intellectum, esse principium communicandi se? Respondeo essentia mere intellectualis, non est principium alicuius productionis, nisi ut coincidit cum memoria et voluntate. —

Quod autem etiam censeat vim intellectivam ab actuali divina intellectione distingui, aperte satis indicat in 1. dist. 2. q. 2. ubi probat intellectum et voluntatem realiter identificari Essentiae divinae, quia intellectio et volitio ipsimet divinae Essentiae realiter identificantur; cum tamen intellectio et volitio ordine rationis posteriores sint intellectu et voluntate, Velle, inquit, intelligitur quasi posterius voluntate; si ergo velle est idem illi natura, multo magis voluntas. Idem de intellectu subdit: Rationem intelligendi esse ex se necesse esse, si intelligere (hoc est intellectio) actuale sit necesse esse; ratio enim intelligendi se quasi praeintelligitur ipsi intelligere. Quibus Doctor aperte indicat, intellectionem et vim intelligendi ex natura rei esse distinctas. Patet idipsum ex innumeris propemodum eius textibus, maxime in 1. dist. 2. q. 7. et dist. 13. q. unica ad secundum principale, et dist. 35. q. unica, ad secundum, et Quodlibeto 1. art. 3. ubi diserte affirmat intellectum et voluntatem esse potentias et actus primos, non tantum productivos respectu Personarum procedentium in Deo, sed etiam operativos respectu actus intelligendi et volendi essentialis communis tribus adorandis Personis.

Haec eadem veritas probatur ratione: primo quidem quod potentia intellectiva distinguatur formaliter ab Essentia divina, iam satis superque probatum est, ubi egimus de distinctione formali divinorum attributorum ab Essentia divina. Quod pariter haec divina virtus intellectiva ab actuali intellectione formaliter distinguatur, etiam aperte patet: tum quia plura iustificantur de intellectu divino, quae intellectioni actuali non conveniunt; nam intellectus est ratio quare in Deo sit intellectio, quod ipsimet intellectioni non quadrat; idem enim non est ratio sui ipsius; insuper intellectio denominat Deum intelligentem; intellectus autem solum eum denominat intellectivum: ergo non sunt idem; denique intellectus est principium cum Essentia divina processionis Verbi, quod intellectioni non convenit: ergo intellectus et intellectio distinguuntur. — Secundo ut vere intelligatur intellectiva potentia in Deo per modum actus primi, sufficit quod concipiatur vis intelligendi, absque eo quod concipiatur Essentia divina et actualis Dei cognitio: sed possumus intelligere eam illam vim, non cogitata ipsius essentia et intellectione actuali: ergo vere intelligi potest in Deo potentia intellectiva distincta ab essentia et actuali intellectione. Minor patet: ut enim talis virtus intellectiva concipiatur sufficit quod apprehendatur Deus quatenus nimirum est substantia spiritualis praedita virtute intelligendi et volendi, non attendendo ad eius essentialia praedicata, nec ad actualem eius cognitionem. — Tertio potentia intellectiva est perfectio simpliciter simplex, nullam in suo conceptu involvens imperfectionem: ergo est in Deo asserenda. Patet consequentia; Deus enim, ut iam abunde probatum est, omnes omnino perfectiones simpliciter simplices formaliter complectitur. Probatur antecedens: melius est enim habere vim intelligendi quam non habere, et omnes illae imperfectiones, quae creatam intellectionem circumstant, puta quod sit actus realiter a facultate intellectiva distinctus et in ea receptus per modum qualitatis, facile possunt a divina intellectiva virtute removeri: adeoque nihil obstat quominus haec divina vis intelligendi censeatur esse perfectio simpliciter simplex. — Denique, si quid officeret quominus potentia intellectiva Deo tribueretur, maxime quia cum Deus sit purus actus, ipsum omnis potentia dedecet: et consequenter etiam ipsi repugnat potentia intellectiva: sed haec ratio nulla est; siquidem fatentur omnes Adversarii, in Deo reperiri intellectum per modum potentiae productivae Verbi divini, quidni ergo etiam reperiri posset potentia intellectiva? non quidem productiva intellectionis, sed tantum illius operativa, seu perfectio illa ex qua velut a radice alia perfectio metaphysice emanat; eo scilicet modo quo attributa divina ab essentia profluunt et ab ea distinguuntur.

Dices 1: sanctus Maximus Martyr, part. 1. tit. 3. diserte affirmat omnem a Deo removendam esse intellectivam potentiam et intellectionem:

Deus, inquit, neque intelligens dicitur proprie, neque intellectus, ne compositus existimetur; nam et quod intelligens est, secum una consideratam habet intelligendi facultatem: et quod intelligitur, ad hoc ipsum ut intelligatur, eamdem habet facultatem: sed neque intellectio dici potest, nam intellectio natura sua subiectum habet capacem sui substantiam. Quare superest ut supra haec omnia constituatur. —

Respondeo. ipsum esse intelligendum de intellectu per modum potentiae receptivae intellectionis accidentalis ab ea realiter distinctae, similiter de intellectione qua sit qualitas accidentario afficiens et perficiens potentiam intellectivam a qua producitur et in qua recipitur: non autem de potentia intellectiva et intellectione solum formaliter ab Essentia divina distincta, ipsique realiter identificata: unde subdit: Nisi forte illum intellectionem esse dicamus; ut sit ipsa intellectio secundum substantiam, ac totum intellectio, et solum intellectio, et intellectio supra, intellectionem.

Obiciunt 2. Quidquid divinam simplicitatem, puritatem et infinitatem excludit, in Deo non debet admitti: sed si actus primus intelligendi proprie dictus sit in Deo, etiam per rationem, et si sit potentia intelligendi proprie sumpta et prout distinguitur ab actu secundo, excludit haec tria: ergo actus primus intelligendi proprie dictus non est in Deo, etiam per rationem. Probant minorem: illud quod essentialiter includit receptionem et distinctionem, excludit simplicitatem, puritatem et infinitatem: actus primus intelligendi proprie dictus essentialiter includit distinctionem et receptionem: ergo excludit simplicitatem. Probant minorem: actus primus intelligendi prout distinguitur ab actu secundo, constituitur formaliter per vim productivam et receptivam intellectionis: sed vis productiva et receptiva intellectionis formaliter includit distinctionem et receptionem, nam ubi est productio ibi est distinctio realis: ergo actus primus intelligendi proprie dictus formaliter dicit receptionem et distinctionem. Probant maiorem: actus primus intelligendi constituitur per aliquid quod non potest esse illi commune cum actu secundo intelligendi: sed nihil aliud convenit actui primo quod actui secundo non conveniat, praeter virtutem productivam et receptivam: ergo per illas constituitur actus primus intelligendi. —

Nego minorem. et ad omnes illius probationes dico, Adversarios in his assignandis longe a vero exorbitare, nec nostram sententiam assequi; non enim asserimus intellectum divinum esse productivum et receptivum intellectionis, sed tantum operativum esse et veluti originalem perfectionem, a qua intellectio, veluti rivulus a fonte et radius a Sole, effluit; eo scilicet modo, quo divina attributa emanant ab essentia; cum ergo attributa nullatenus divinae simplicitati, puritati et infinitati officiant, nec pariter quidquam officit intellectivae potentiae ab essentia et intellectione formalis distinctio.

Obiciunt 3. ex Durando: Essentia divina non minus est eadem cum sua intellectione, quam aliqua qualitas sit eadem cum intellectione creata: sed quaedam qualitas est formaliter eadem, cum intellectione creata: ergo pariter intellectio divina est eadem formaliter cum essentia; adeoque non datur in Deo potentia intellectiva a qua haec intellectio emanet. —

Nego maiorem. falsum enim est non posse strictiorem reperiri identitatem in conceptu creato, quam in increato: maior enim est et strictior identitas inter hominem et humanitatem, quam inter divinam Essentiam et Paternitatem divinam: ergo licet aliqua qualitas sit eadem formaliter cum intellectione creata, exinde non sequitur intellectionem divinam eamdem esse formaliter cum essentia divina.

Urgent ex eodem: Divina Essentia est formaliter vivens: ergo et formaliter intelligens et volens; et consequenter intellectio et volitio ab Essentia divina formaliter non discrepant. Patet prima sequela, quia vita intellectualis non consistit in alia operatione, quam in intellectione et volitione. Patet etiam secunda: si enim intellectio formaliter ab essentia distinguatur, haec non erit formalis intellectio, adeoque nec vivens intellectione formaliter; vivens enim formaliter non distinguitur a sua vita. Probatur antecedens; Divina enim Essentia ratione suae infinitatis involvit omnem perfectionem, quae est absque imperfectione, vita autem nullam imperfectionem includit: ergo essentia divina formaliter est vivens. —

Distinguo antecedens. Essentia divina est formaliter vivens, si vita formalis accipiatur pro primario actu vitalis operationis cum ipsa, seu pro principio vitae, concedo; si sumatur vita pro ipsamet vitali operatione, qua est intellectio et volitio, nego: sic enim essentia divina non formaliter, sed identice solum dicitur vivens, quia scilicet operationes vitae, quae sunt intellectio et volitio, ab ea non distinguuntur realiter, sed ipsi identificantur.

Instant iterum ex eodem: si volitio et intellectio non sint formaliter idem cum Essentia divina, haec erit in potentia ad intellectionem et volitionem, adeoque non erit actus purus et ultimus: non quidem actus purus, quia potentialitatem involveret; nec etiam actus ultimus, quia diceret ordinem ad ulteriorem actum, nimirum ad intellectionem et volitionem a quibus determinaretur et perficeretur: sed consequens est absurdum: ergo et antecedens. —

Distinguo maiorem. essentia divina non foret actus purus realiter, et quatenus actus opponitur potentiali existentiae, nego: non esset actus purus formaliter, quatenus nimirum ordinaretur ad aliquam formalitatem, quae ab ipsa emanaret et ipsam identice perficeret, concedo: similiter non esset actus ultimus, hoc est, diceret ordinem ad aliquam formam realiter ab ipsa distinctam, nego: non esset actus ultimus, hoc est, daretur aliqua formalitas ab illa divina Essentia profluens, ipsamque identice perficiens, et quae esset realiter ipsamet essentia, concedo: et sic nego minorem: nam ut iam diximus de attributis divinis, nulla est in Essentia divina imperfectio, quod habeat attributa formaliter a se distincta et sui perfectiva.

Obiciunt 4. Idcirco in creaturis datur potentia, quae sit principium actionis distinctum ab essentia creata, quia haec essentia, ratione suae finitae perfectionis et limitatae entitatis, non potest esse immediatum principium suae operationis: sed essentia Dei est infinita: ergo ipsa immediate est principium operationis. Confirmatur, sicut in creaturis proprietates immediate ab essentia profluunt, cum intellectio divina actualis strictiorem habeat unitatem cum Essentia divina, quam proprietates creatae cum essentia sua, consequens est quod illa actualis divina intellectio etiam immediate ab Essentia divina profluat, adeoque non datur aliqua potentia intellectiva media inter intellectionem et divinam essentiam. —

Respondeo 1. Hoc argumentum nimis probare; exinde enim sequeretur, quod ipsamet Essentia divina dici posset immediatum principium Personarum divinarum, sicque Filius et Spiritus sanctus immediate procederent a Natura divina, non autem mediantibus intellectu et voluntate, quod aperte negant omnes Theologi contra Durandum. —

Respondeo 2. Discrimen hoc esse inter operationes et proprietates, quod operationes et actus non sint immediate perfectiones essentiae, sicut sunt proprietates, sed immediate perficiunt potentias a quibus oriuntur, et mediantibus potentiis essentiam afficiunt et perficiunt. Quamquam enim ab ipsa essentia remote profluant, nihilominus quoniam diversae sunt operationes intellectio et volitio, idcirco assignandae sunt etiam diversae potentiae, seu rationes, a quibus emanent et distinguantur: volitio enim, v. g. aliter provenit ab essentia, quam intellectio; nam volitio emanat ab essentia, ut est appetitiva, intellectio autem, ut est intellectiva. Quo fit ut assignanda sint necessario duo principia proxima distincta et immediata, quorum unum sit appetitivum, aliud autem intellectivum, seu intellectus et voluntas, quae scilicet principia ab Essentia divina et suis operationibus formaliter distinguantur.

Obiciunt denique quidam Scotistae, Doctorem Subtilem nostrae sententiae directe adversari, ipse namque in 1. dist. 26. q. unica n. 15. negat intellectum et voluntatem esse attributa divina, sed dicit ipsamet esse Dei essentiam, Deumque essentialiter intelligere et velle:

Essentia divina, inquit, circumscripto omni eo quod est quasi qualitas, habet in se, ut essentia est, illa quae sunt principia propria operationis convenientis Deo; huiusmodi sunt intelligere et velle. Concedo igitur quod proprie vocando attributa illa sola, quae quasi qualitates perficiunt in esse secundo rem praesuppositam in perfecto esse primo, sci> licet quantum ad omnem perfectionem, quae convenit ei, ut est substantia, hoc modo intellectus et voluntas non sunt attributa, imo sunt quaedam perfectiones intrinsecae in essentia ut praeintelligitur omni quantitati et qualitati. Et paulo post: cum intellectus sit quaedam vita et voluntas quaedam vita, non erunt proprie attributa. Et rursum: sicut rationalitas non est attributum homini, sic non intellectualitas huic essentiae. Denique: intellectualitas, inquit, dicit modum intrinsecum huius; proprie autem attributa sunt sapientia et charitas, et alio modo transcendentia, puta veritas et bonitas. —

Similiter in Quodlibetis quaest. 1. art. 1. § De Altero termino, ait:

Intellectualitas est idem essentialiter Essentiae divinae, sic intelligendo, quod non tantum est idem realiter ipsi Essentiae, et hoc identitate simplici, sicut forte quodcumque attributum ponitur idem ipsi Essentiae; sed hoc modo est idem sibi, quod si ipsa Essentia divina definiretur, intellectualitas non esset extra eius definitionem, sicut sapiens et bonum:

unde inferunt nonnulli Scotistae cum Lycheto in 1. dist. 8. q. 3. intellectum et voluntatem non esse attributa, sed vel praedicata Essentialia, vel Modos intrinsecos ipsius divinae Essentiae. —

Nego maiorem. nec enim ea est mens Doctoris: sed tantum Doctor ibi loquitur de intellectualitate, quatenus nimirum intellectualitas est modus entis contrahens illud ad substantiam intellectualem, quae est radix et fundamentum non solum intellectivae, sed etiam volitivae potentiae. Nec refert, quod dicat intellectualitatem dicere modum intrinsecum huius essentiae, sicut infinitas, quae non est de quidditate Deitatis, sed eius modus intrinsecus: Dico enim Doctorem ibi non usurpare modum intrinsecum proprie et stricte, quatenus est quid distinctum a quidditate; nam ibidem comparat divinam intellectualitatem cum rationalitate hominis, quam constat esse de quidditate hominis et eius differentiam essentialem: sed accipit modum intrinsecum, quatenus distinguitur ab attributis omnemque rationem obiectivam comprehendit, qua in adaequato rei conceptu involvitur, in quo nimirum intellectualitas cum infinitate convenit, licet proprie non sit modus intrinsecus sicut infinitas.

Conclusio secunda. — Nulla admittenda est in intellectu divino formalitas, qua habeat rationem speciei impressae: admittitur tamen in eo formalitas habens rationem habitus distincti formaliter ab essentia: sed indistincti ab ipsomet intellectu.

Haec Conclusio tres habet partes.

Probatur prima pars. Idcirco requiritur species impressa in intellectu, vel quia obiectum est absens, vel quia est improportionatum, vel quia non est sufficienter per se motivum intellectus ad formandam intellectionem: sed ex neutro capite talis species necessaria est intellectui divino: siquidem essentia divina est obiectum intime praesens et sufficienter proportionatum ipsimet intellectui: quippe cum Essentia divina sit infinite intelligibilis et intellectus infinite intellectivus, etiam per se movet sufficienter immediate ipsummet intellectum ad sui cognitionem: movere namque intellectum, nihil aliud est quam obiectum ipsi manifestari et exhiberi cognoscendum; certum autem est Essentiam divinam per seipsam immediate ita manifestari intellectui divino, adeoque pariter certum est ipsam immediate movere intellectum divinum ad sui cognitionem intuitivam. —

Confirmatur. non minor est perfectio et virtus Essentiae divinae, quam substantiae Angelicae: sed substantia Angelica per se sufficit, nullaque specie impressa indiget ut determinet et moveat intellectum Angelicum ad sui cognitionem: ergo multo magis Essentia divina per se sufficienter erit motiva intellectus divini ad sui cognitionem: proindeque frustranea esset aliqua formalitas gerens vicem speciei impressae in ipsomet intellectu divino.

Secunda pars est expressa Doctoris sententia, qui pluribus in locis affirmat admittendam esse in Deo Scientiam et Sapientiam habitualem, distinctam formaliter ab actuali et ab Essentia divina cuius est attributum, idque fusius probabimus in sequenti Articulo, aperiendo videlicet essentiam et characteres Scientiae divinae.

Tertia pars autem est etiam conformis sententiae Doctoris, maxime in 4. d. 16. q. 4, ubi diserte affirmat virtutes divinae voluntatis non esse formaliter a voluntate distinctas: quia, inquit, voluntas ex hoc quod infinita, magis sufficit ad omnem rectitudinem actus, quam aliqua virtus, re vel ratione distincta, superaddita. Quasi diceret, ubi principium volendi et intelligendi ex sua formali ratione sufficiens est per se ad omnem actum intelligendi et volendi, non requiritur in eis ulla virtus ab ipsis formaliter distincta: sed intellectus et voluntas in Deo sunt principia per se sufficientia ad actum intelligendi et volendi, cum utrumque sit principium infinitum: ergo nullum ad id requirunt habitum formaliter a se distinctum.

Conclusio tertia. — Actus divini intellectus non est multiplex, sed unicus et indivisibilis, tam realiter quam formaliter.

Haec est communis inter Theologos, illamque tuentur sancti Patres, maxime sanctus August. lib. 15. De Trinitate, cap. 14, ubi postquam docuit Patrem et Filium se mutuo et in se omnia cognoscere; cuiusmodi sit illorum cognitio, his verbis aperit:

Sciunt ergo invicem Pater et Filius; sed ille gignendo, ille nascendo; et omnia quae sunt in eorum scientia, in eorum Sapientia, in eorum Essentia, unusquisque eorum simul videt, non particulatim, aut sigillatim, vel ut alternante conceptu, hinc illuc, et inde huc, et rursus inde, vel inde in aliud atque aliud, ut aliqua videre non possit, nisi non videns alia: sed, ut dixi, simul omnia videt, quorum nullum est, quod non semper videt.

Et in lib. 11. De Civit. Dei: Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex, eo quod multa in se habeat, sed quae habet, haec et est et ea omnia unus est, neque enim multae, sed una Sapientia est, etc.

Accedit et Petrus Damianus, qui Deum affirmat sic omnia tempora intra suae provisionis arcana complecti, ut nec novum aliquid sibi penitus accedat; nec aliquid ab eo per cursus momenta recedat: sed nec diversis obtutibus diversa considerat; ut cum intendit praeteritis, vacet a praesentibus, vel futuris: vel rursus cum praesentia, sive futura considerat, oculos a praesentibus avertat: sed uno dumtaxat, ac simplici praesentissimae maiestatis intuitu simul omnia comprehendit: neque hoc confuse, atque inexplicate, sed omnia discernit, atque iuxta proprietatem suam quaeque distinguit.

Hanc pariter veritatem agnovit Ammonius in Commentariis ad librum Aristotelis de Interpretatione, ubi cum dixisset Deos omnia cognoscere praeterita, praesentia et futura, sed eo modo qui Diis consentaneus est, hoc est una et determinata et immutabili cognitione, subdit: nam et eas res, quae divisibiles sunt, indivisibiliter, ac sine ullo intervallo nosse illos necesse est: et quae multiplicia sunt, singulariter; et quae temporalia sunt, aeterno modo, et quo facta sunt infecto.

Huius autem veritatis ratio aperta est, tum quia actus divini intellectus cum sit infinitus, aequivalet omnibus omnino obiectis etiam infinitis tam intensive, qualis est Essentia divina, quam extensive, si nempe creaturae possibiles sint numero infinitae. Tum quia cum Deus sit omnino invariabilis, non potest alternantes actus habere et ab una cognitione in aliam transire; tum denique quia nulla apparet ratio, quae suadere possit divinae cognitionis entitativam multiplicitatem: ergo non est admittenda.

Quaecumque hanc adversus Conclusionem possunt obici, partim soluta sunt ex dictis de Immutabilitate divina, partim vero solventur ex dicendis de Invariabilitate divinae scientiae: idcirco sit