Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Misericordiam iuxta nominis etymologiam idem significare quod miserum cor, ita quod misericors dicatur aliquis quasi habens miserum cor; quia videlicet afficitur ex miseria alterius per tristitiam, ac si esset eius propria miseria, ut observat Doctor in 4. d. 46. q. 2. n. 2. Cui concinunt sancti Patres et Philosophi. In primis vero S. Augustinus lib. 9. De Civit. Dei, cap. 5. Misericordia, inquit, est alienae miseriae in nostro corde compassio, qua utique si possumus subvenire compellimur: unde S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 4. ait: Misericordia est tristitia in alienis malis. Quibus consentiunt Philosophi: Aristoteles quidem 2. Rhetoric. cap. 2. ait: Misericordiam esse dolorem quemdam ex apparente malo corruptivo, ac dolorem inferente in non dignum pati, quod ipse putavit se pati etiam posse, vel suorum aliquem, idque sic ut propinquum videatur: et Cicero in 4. Tusculanarum quaestionum: Misericordia est aegritudo ex tristitia alterius iniuria laborantis: denique Seneca lib. 1. De Clementia, ait: Misericordia est aegritudo ob alienarum miseriarum speciem. Verum hae omnes misericordiae descriptiones fiunt solum per effectum, quem in nobis affectus ille circa proximum generat ex propriae nostrae infirmitatis consideratione, qualiter nemini potest esse dubium misericordiam formaliter in Deo non reperiri, a quo longe omnis miseria et infirmitas exulat. Idcirco

Notandum 2. Ex eodem Doctore ibidem, Misericordiam, quatenus in nobis reperitur, duo velut importare, unum quidem de formali, alterum vero de materiali. De formali namque dicit actum seu affectum voluntatis, quo quis exoptat et intendit sublevare miseriam alienam; qui affectus, si sit efficax et potens, de facto removet et expellit miseriam a subiecto in quo est, vel inesse potest. De materiali vero significat quemdam motum appetitus sensitivi, quo aliquis de malo alterius tristatur et illi per affectum condolet et compatitur: seu ut loquitur Doctor: Misericordia in nobis est habitus, vel qualitercumque dicatur forma, qua nolumus miseriam alterius; ita quod primo inclinat ad actum nolendi miseriam in alio, et hoc vel futuram et tunc praeservat ab illa si potest; vel praesentem et tunc relevat a miseria si potest; et ex consequenti post operationem disponit ad passionem, scilicet ad displicentiam de miseria imminente vel praesente.

Notandum 3. Ex eodem n. 3. quod quemadmodum in Deo duplex distinguitur volitio, nimirum Antecedens et Consequens; ita potest in eo duplex distingui nolitio respectu miseriae alterius: Et sicut semper habet velle antecedens respectu mali creaturae prohibendi, vel tollendi iuxta illud Apost. 1. ad Tim. Vult omnes homines salvos fieri: sed sicut non habet semper velle consequens respectu boni, ita nec nolle consequens respectu mali imminentis totaliter, vel partialiter. Si primo modo, dicitur misericordia liberans, quo scilicet excludit omne malum, vel imminens, vel iam praesens; secundo modo dicitur misericordia parcens, vel mitigans quae scilicet non totum malum excludit, sed aliquam partem mali debiti isti secundum merita sua. Utroque autem modo misericordia est in Deo, quia vel subvenit quibusdam omnem miseriam imminentem prohibendo, vel praesentem relevando; aliis autem miseriam debitam dimittendo. His praelibatis sit:

Conclusio prima. — Misericordia est in Deo formaliter, non solum quantum ad effectum; sed etiam quantum ad affectum sublevandi alienam miseriam.

Haec est communis inter Theologos, eamque Doctor tuetur et explicat loco laudato, ubi cum dixisset misericordiam quatenus ad passionem seu compassionem alienae miseriae inclinat et miserum cor efficit ex affectu erga alium non esse in Deo, subiungit: Sed quantum ad istam operationem nolendi miseriam, sive imminentem, sive praesentem, misericordia proprie in Deo est. Quod probatur de imminente, quia sicut nullum bonum evenit nisi volente Deo, ita nihil prohibetur ne eveniat nisi Deo nolente. Multae autem miseriae possibiles evenire alicui prohibentur ne eveniant: ergo Deus habet nolle respectu illarum. Consimiliter de miseria praesente, quia nulla miseria tollitur nisi Deo nolente illam inesse, multae autem frequenter tolluntur: ergo, etc. Hanc ipsam veritatem tot Oraculis Scriptura sacra indicat et confirmat, ut nulla pene sit pagina, in qua divina illa misericordia luculentissime non commendetur. Et quoniam satis exprimi nequit, utpote quae omnem cogitationem et sermonem superat et omnem affectum miserendi includit, idcirco eam per quamdam exuberantiam exprimit, maxime Exod. 34. Dominator Domine, Deus misericors et clemens, patiens et multae miserationis et verax, qui custodis misericordiam in millia, qui aufers iniquitatem et scelera atque peccata: Et Psalmo 85. Tu Domine Deus miserator et misericors, patiens, et multae misericordiae. Et Psalmo 32.¹ Misericordia Domini plena est terra. Et merito quidem, inquit Augustinus:

nam in terra abundat hominis miseria, superabundat Domini misericordia; miseria hominis plena est terra et misericordia Domini plena est terra. At si terra plena est misericordia divina, numquid ea Coelum vacabit ubi nulla est miseria? Absit, ut eleganter subdit, omnia indigent Domino et misera et felicia, sine illo miseri non sublevantur, sine illo felix non regitur: ergo ne forte de Caelis quaereres cum audires misericordia Domini plena est terra; audi quia Dominus et Caeli indigent: verbo Domini Caeli solidati sunt; nam non a se sibi solidamentum fuerunt, nec ipsi Caeli firmitatem sibi propriam praestiterunt: Verbo Domini Caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum. Non habuerunt aliquid ex se, sed tamquam supplementum a Domino perceperunt.

Hanc veritatem luculenter declarat S. Thomas prima parte art. 3. ubi cum observasset communicationem perfectionum rebus creatis oriri a divina Bonitate, Iustitia, Liberalitate et Misericordia secundum diversam rationem, subdit:

communicatio perfectionum absolute communicata pertinet ad bonitatem, sed in quantum perfectiones rebus a Deo dantur secundum earum proportionem, pertinet ad iustitiam: in quantum vero non tribuit rebus perfectiones propter utilitatem suam, sed solum propter suam bonitatem pertinet ad liberalitatem: in quantum vero perfectiones datae rebus a Deo omnem defectum expellunt, pertinent ad misericordiam.

Qua omnia nedum intelligenda sunt de misericordia quantum ad Effectum et sublevationem miseriae aeternae sed etiam quantum ad Affectum quo divina voluntas movetur ad alienam miseriam sublevandam; cum enim illa sublevatio miseriae sit effectus divinae voluntatis, necessario illius affectum sequitur; proindeque si misericordia Deo tribuatur secundum effectum, etiam et tribui debet secundum affectum, non quidem passionis vel appetitus sensitivi, sed voluntatis et charitatis: unde S. Aug. lib. 2. ad Simplicianum de Misericordia: Si auferas compassionem, ita ut remaneat tranquilla bonitas subveniendi et a miseria liberandi, insinuatur divinae Misericordiae qualiscumque cognitio: et lib. 1. contra Adversarium legis, Deus, inquit, zelat sine amore, irascitur sine perturbatione et miseretur sine ullo dolore: ergo sufficienter probata manet utraque pars Conclusionis videlicet misericordiam in Deo reperiri secundum effectum et secundum affectum.

Conclusio secunda. — Duplex distingui potest divina misericordia, altera generalis, altera specialis, non quidem secundum se, sed ratione operis externi et effectus creati.

Prior est, qua ab initio utraque natura rationalis, Angelica videlicet et humana ad bona supernaturalia et statum beatum destinata fuit per designata et subministrata media congrua. Cum enim inquit Lessius lib. 12. De perfectionibus divinis cap. 2. natura rationalis per se sibique relicta, sit multis subiecta defectibus, imperfectionibus et veluti miseriis: immensa Dei bonitas cum statuisset illam ex nihilo condere et donis omnibus naturae debitis exornare; videretque eam adhuc tot defectibus obnoxiam et tanto a visione ipsius intervallo disiunctam: misericordia motus, statuit illam ad ordinem supernaturalem, et aeternorum bonorum suorum communionem, qua omnes illi defectus tollerentur, sublimare et attollere. De qua misericordia ait Regius Vates Psalmo 144. Suavis Dominus universis, et miserationes eius super omnia opera eius, maxime vero super creaturas rationales.

Particularis est qua Deus speciali beneficio alicuius creaturae miseriam sublevat, aliis in eadem miseria relictis: sic humanum genus potius quam coetum Angelicum, qui pariter ceciderat, reparare voluit triplici maxime de causa, quas cap. 3. refert, et ex sanctis Patribus expendit Lessius. Prima; quia homo fraude naturae superioris in culpam prolapsus est; Angelus sponte sua. Et quamvis superiores forte induxerint inferiores, videbant tamen isti alios suos socios pestifera suasioni resistentes eorumque exemplo debebant confirmari. Secunda: quia genus humanum, exceptis duobus primis hominibus, voluntate aliena absque proprio consensu lapsum est: Angeli vero suo iudicio, suo arbitrio et propriae voluntatis electione peccaverunt. Tertia: quia ob perfectissimam cognitionem et absolutum animi imperium peccatum illorum erat incomparabiliter gravius: sicut ob eamdem causam illorum bona opera sunt maxime meritoria. Hominis notitia est multo obscurior et affectus passionibus obsitus longe imbecillior. Unde hominis longa via et longum tempus merendi constitutum, Angelo vero brevissimum.

Insuper triplex misericordia, vel misericordiae opus statui potest. Prima, qua res omnes, praesertim ratione praeditas ex nihilo, in quo ab aeterno veluti sepultae delituerant, Deus in lucem produxit: unde sanctus Bernardus Sermone 1. super Salve Regina, ait: Misericordia Dei primordialis ipsa causa omnium et causalissima causarum. Secunda est, qua naturam rationalem ordinavit ad statum supernaturalem per media supernaturalia: Tertia denique est, qua naturam a statu supernaturali prolapsam, tum in peccatum, tum in suas naturales miserias, tum in mortem aeternam, constituit reparare et efficacioribus praesidiis supernaturalibus, quam antea fulcire: ubi enim abundavit delictum, ibi superabundavit gratia. Prima quidem magna est et admirabilis; infinite enim melior est essentia, qua creaturae donatae sunt, quam nihilum unde emerserunt. Verum longe praestantior est secunda, excellentior enim est gratia quam natura et status ille divinus, quam conditio naturalis. Sed tertia omnibus supereminet, Deique infinitam potentiam et virtutem magis designat: unde illud Sapientis oraculum, Misereris omnium quia omnia potes et illud Pauli ad Romanos 9: Deus volens ostendere potentiam suam sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum. Quibus consonant verba Ecclesiae, Deus qui omnipotentiam parcendo maxime et miserando manifestas. Qua luculenter sic expendit sanctus Thomas I. parte quaest. 25. art. 3.

Dei omnipotentia ostenditur maxime in parcendo et miserando; quia per hoc ostenditur Deum habere summam potestatem, quod libere peccata dimittit, eius enim qui superioris lege astringitur non est libere peccata condonare, vel quia parcendo hominibus et miserendo perducit eos ad participationem infiniti boni, qui est ultimus effectus divinae virtutis: vel quia effectus divinae misericordiae est fundamentum omnium divinorum operum; nihil enim debetur alicui, nisi propter quod est datum ei a Deo et non debitum, etc.

Ex quibus patet attributum misericordiae ad voluntatem quidem divinam spectare, praesupponere tamen omnipotentiam, in qua fundatur et veluti radicatur; quia divina illa misericordia est attributum non solum affectivum quo Deus vult alienae miseriae subvenire, sed etiam effectivum quo de facto creaturarum rationalium miserias et defectus omnes sublevat.

Mitto caeteras divinae Misericordiae, necnon et aliarum divinae voluntatis praecellentiarum considerationes, utpote quae morales potius, quam Scholasticae videntur.