Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Sensus Quaestionis est, an peccata, monstra et quilibet creatae voluntatis, aut naturae aberrantis defectus a Divina Providentia congruum aliquem in finem iuste, sapienterque ordinentur; quod ut pateat evidentius

Notandum 1. Ex Seraphico Bonaventura in 1. dist. 46. q. 5.:

Quod quemadmodum aliquid dicitur esse sanum tripliciter; aut subiective, ut animal dicitur sanum; aut dispositive, ut potio dicitur sana; aut ostensive, ut urina sana: sic aliquid ordinabile dicitur tripliciter; aut sicut ordinis susceptivum, aut sicut dispositivum, aut > sicut ostensivum: Sicut susceptivum, non est aliquid ordinabile nisi quod est ens et natura aliqua; et ita malum non est ordinabile nisi per accidens, scilicet ratione boni. Sicut dispositivum, Malum est ordinabile, sed non sicut dispositio ponens, sed privans. Duplex enim est ordo, scilicet naturae et iustitiae. Ordo naturae est institutus, ordo iustitiae est acquisitus; malum autem privat ordinem specialis naturae et illum privando incurrit in ordinem iustitiae, quia offendit: unde ratio ordinandi sicut dispositio in ordine iustitiae est meritum, vel demeritum. Sicut ostensivum: Malum est ordinabile et ordinatum, quia manifestat ordinem bonorum per oppositum: opposita autem iuxta se posita magis elucescunt.

Notandum 2. Ex eodem q. 6.:

Malum ex accidente conferre aliquid ad decorem universi, non quidem per se, sed per accidens. Decor enim universi, inquit, quidam est substantialis, sive quantum ad esse: quidam accidentalis, sive quantum ad bene esse: quantum ad primum mala non faciunt ad decorem, nec per se, nec per accidens: sed quantum ad aliquem decorem accidentalem, mala bene ordinata faciunt; non quia mala, sed quia bene ordinata: et ita per accidens, sicut per accidens ordinantur; illo decore circumscripto adhuc esset universum decorum et perfectum, quamvis hunc decorem non haberet. Ad hunc decorem faciunt mala non ratione sui sed ratione subiecti quod ordinatur in poenam ad divinae iustitiae manifestationem; vel ratione oppositi, quia decor magis clarescit ex praesentia mali, sicut opposita iuxta se posita magis elucescunt, sicut communiter dicitur; vel ratione boni eliciti, multa enim bona Deus fecit et facta sunt, quae non essent facta nisi peccatum praestitisset occasionem, sicut illa quae gesta sunt in nostra reparatione: tamen sine his omnibus esset universum completum.

Notandum 3. Ex nostro Alensi 1. p. q. 38. art.:

Aliquid cooperari in bonum tripliciter. Primo modo ut per se ordinatum in bonum, ut virtus et gratia: alio modo quod velocius facit moveri in bonum, ut paupertas et firmitas: tertio modo sicut oppositum recedens confert ad intentionem sui oppositi, sicut vehementia frigoris, ac caloris, ut frigus nivis recedens ad calorem: hoc modo peccatum recedens inducit vehementiam doloris et ardorem maiorem bene operandi, sed hoc est ex consequenti.

His praesuppositis sit:

Conclusio prima. — Quodlibet peccatum, etiam sub ratione formali peccati subest divinae Providentiae et ab ea congruum in finem ordinatur. Haec est communis apud emeritos Theologiae Principes, nam Alexander laudatus et sanctus Bonaventura diserte affirmant, Malum esse sub divina Providentia, non tamquam ab ea factum, sed quatenus ab ea ordinatur: Et sanctus Thomas in 1. distinct. 39. quaest. 2. art. 2. dicit, mala subiacere divinae Providentiae tamquam praescita et ordinata.

Probatur primo. His omnibus Scripturae textibus, quibus hominum peccata referuntur ad divinum consilium, decretum, imperium, impulsum et praeceptum. Sic lib. 2. Regum cap. 16. Dominus praecepit Semei ut malediceret David: et cap. 24. Addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David in eis dicentem: Vade, numera Israel. Quod fuit maximum superbiae crimen. Idipsum innumeris patet Scripturae textibus, sed maxime Actorum secundo, ubi peccatorum omnium maximum, Deicidium nempe et Christi Domini occisio, in Dei ordinationem refunditur his verbis: Hunc definito consilio et praescientia Dei traditum per manus iniquorum affigentes interemistis. Et clarius cap. 4. Conveniunt viri in civitate ista adversum sanctum puerum tuum Iesum quem unxisti, Herodes et Pilatus cum Gentibus et populis Israel facere, quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri: sed certissimum est Deum non esse auctorem peccati: ergo necessum est ut eatenus illa peccata in ipsum refundantur, quatenus ab eo permittuntur et ordinantur bonum aliquem in finem et ita ipsius divinae Providentiae subsint, ut solum fiant quando permittit ea fieri et non aliter, nec alibi, nec diutius quam quod ipsius divina Providentia iudicaverit peccati permissionem expedire.

Probatur secundo. Auctoritate sanctorum Patrum, qui unanimi calculo affirmant Deum mala quaelibet congruum in finem destinare; sic sanctus Clemens Alexandrinus, lib. 1. Stromatum ait, Maximum esse divinae Providentiae argumentum non sinere ut vitium maneat inconducibile et inutile: Sic Cyrillus Hierosol. Catech. 8. exclamat: O sapientissimam providentiam, quae malum etiam propositum in salutis occasionem convertit! Quemadmodum enim illorum fratrum Ioseph eumdem odio prosequentium, malam voluntatem accipit occasionem propriae administrationis et permittens ipsis ex odio vendere fratrem, occasionem accepit efficiendi ut regnaret: quod etiam confirmat his verbis Psalm. 118. Quoniam omnia serviunt tibi. Sic Basilius homil. 9. Providentissimus, inquit, rerum humanarum dispensator Deus utitur ad nostram exercitationem malignitate daemonis, quemadmodum medicus viperae veneno.

Sed prae caeteris hoc argumentum eleganter non minus quam subtiliter expendit S. August. pluribus, varias proferens rationes, variasque referens utilitates, quas ex mali permissione deducit Deus; sic in haec verba Ps. 7. Arcum suum tetendit et paravit illum et in eo paravit vasa mortis, ait:

Quaeri potest quae sint vasa mortis, an forte haeretici, nam et ipsi ex eodem arcu idest ex eisdem scripturis in animas non Charitate inflammandas, sed venenis perimendas insiliunt, quod non contingit nisi pro meritis. Propterea divinae Providentiae etiam ista dispositio tribuenda est; non quia ipsa peccatores facit, sed quia ipsa ordinat cum peccaverint; malo enim voto per peccatum degentes, male coguntur intelligere, ut ipsa sit poena peccati; quorum tamen morte Fideles Catholicae Ecclesiae tamquam quibusdam spinis a somno excitantur, ut ad intelligentiam divinarum proficiant Scripturarum;

Et serm. 90. cap. 5. De Diversis: Nisi Deus antiquioribus saeculis servaret sua patientia peccatores, unde nascerentur hodie tot fideles? Alii mali servantur ut boni inde nascantur... quid! Diabolo nequius et de illius nequitia quanta bona fecit Deus? Non funderetur pro salute nostra sanguis Redemptoris nisi per nequitiam desertoris. Et c. 4. praecedente dixerat: Sicut mali homines male utuntur creaturis bonis, sic Creator bonus bene utitur hominibus malis.

Probatur ratione. Eatenus Deus permittit peccatum quatenus inde praevidet aliquod bonum oriundum, et talis peccati permissio ad illius boni consecutionem ordinatur; sed ita permittere peccatum, est illud congruum in finem ex Providentia ordinare: ergo revera peccatum a divina Providentia ordinatur. Probatur maior pluribus Scripturae textibus, maxime vero Genesis 45. ubi dicitur Deum idcirco permisisse venditionem Iosephi a fratribus, ut praepositus Aegypti factus eorum saluti inserviret; ait enim Iosephus fratres alloquens: Neque vobis durum videatur, quod vendidistis me in his regionibus; pro salute enim vestra misit me Deus ante vos in Aegyptum: et post pauca: Non consilio vestro, sed Dei voluntate huc missus sum, etc. Quibus aperte fatetur suam venditionem a fratribus (quae revera grande fuit peccatum) a divina voluntate ideo ordinatam, ut tum patris, tum fratrum saluti provideret. Deinde nisi alicuius boni consequendi intentione et voluntate Deus peccatum permitteret, illa permissio non posset esse fructus, nec effectus praedestinationis: sed id est contra sententiam sanctorum Patrum, praesertim sancti Augustini, qui pluribus affirmat peccati permissionem interdum conducere ad praedestinationem Electi; sic expendens illa verba Pauli Rom. 8. Omnia cooperantur in bonum iis, qui secundum propositum vocati sunt Sancti; subdit: etiam peccatum; nam praedestinati ex casu humiliores, cautiores et ferventiores resurgunt. Denique, ille Deo tribuendus est volendi modus, qui convenientior est eius Sapientiae, Bonitati et Omnipotentiae; sed magis Deo congruit velle permissionem peccati propter oriundum aliquod ex ea bonum, quam solum illud permittere eo quod non teneatur impedire et causis liberis nullam vim debeat inferre: ergo Deo magis congruit permissio peccati propter aliquod bonum ex ea emergens.

Dices 1. Ex S. Augustino lib. De natura boni cap. 4. Malum est privatio modi, speciei et ordinis: sed nulla privatio participat rationem illius cuius est privatio: ergo si malum ex ratione sua formali sit privatio ordinis non potest a divina Providentia ordinari.

Distinguo maiorem. S. Bonaventura in 1. dist. 46. q. 5., malum est privatio ordinis concernentis particularem naturam, concedit: concernentis dispositionem universalis Providentiae, negat: nam, ut inquit Boetius, Ordo cuncta complectitur, quo fit ut si aliquis ab assignata sui ordinis ratione discesserit, necesse sit ut in alteram differentiam relabatur. Vel ut inquit noster Alensis q. 38. n. 2. art. 1. Dicendum est quod est ordo naturae particularis et universalis: sive ordo naturae, aut providentiae; malum autem, est privatio ordinis particularis, sive ordinis naturae: non ordinis universalis, sive ordinis Providentiae.

Dices 2. Quod nihil est, non est ordinabile, ordinari enim supponit esse: sed peccatum ex ratione sua formali est non ens et nihil: ergo non est ordinabile.

Distinguo maiorem. Quod nihil est, non est ordinabile per se et in se, concedo: per accidens et ad aliud, nego: Et similiter distincta minore neganda est consequentia.

Dices 3. Quod est ordinabile cadit sub potentia ordinantis; sed peccatum non subest potentiae Dei, quia Deus non potest producere peccatum: ergo nec illud ordinare.

Distinguo maiorem. Seraphicus Bonaventura ibidem: ordinabile subest ordinantis potentiae producenti, aut providenti, concedit: producenti tantum, negat. Minorem similiter distinguit, peccatum non subest Dei potentiae producenti, concedit: ordinanti, negat.

Dices 4. Ex S. Augustino laudato, Omne ordinatum in quantum huiusmodi, est bonum; sed nullatenus peccatum potest esse bonum: ergo nec habere rationem ordinabilis.

Respondet Magister Sententiarum dist. 46. Quadruplicem esse boni acceptionem: est enim, inquit, aliquid quod in se bonum est et cui fit, sed non est bonum facienti, ut cum fit eleemosyna propter vanam gloriam; secundo est aliquod bonum in se et facienti, sed non ei cui fit, ut cum praedicatur Evangelium ex motivo charitatis, homini obdurato et repugnanti: tertio est aliquid bonum in se et facienti et ei cui fit, ut cum ex motivo charitatis praedicatur Evangelium homini credenti: quarto denique, est aliquid quod in se, nec bonum est et facienti nocet et damnat nisi poeniteat, ut peccatum, alteri tamen proficit et inservit ad aliquod bonum.

Distinguo minorem. Peccatum nullatenus potest esse bonum nec facienti, nec in quem fit, ex se et per se, concedo: occasionaliter, per accidens et ratione ordinationis in bonum, nego.

Conclusio secunda. — Quilibet morum et naturae defectus a divina Providentia ordinantur ad universi pulchritudinem et decorem, saltem per accidens. Haec est communior inter Theologos, eamque tuentur Alensis quaest. 40. membro 3: S. Bonaventura dist. 46. q. 6.; et S. Thomas Contra Gentes cap. 61. ubi ait:

Multa bona sunt in rebus, quae nisi mala essent locum non haberent; sicut non esset patientia iustorum si non esset malignitas persequentium, nec esset locus Iustitiae vindicativae, si delicta non essent. In rebus etiam naturalibus, non esset unius generatio nisi esset alterius corruptio: si ergo malo totaliter ab universitate rerum per divinam Providentiam excluderetur, oporteret etiam bonorum multitudinem diminui.

Probatur. Primo quidem auctoritate S. Ambrosii, lib. 3. Exameron, c. 9. qui cum sibi obiecisset:

Quid cum utilibus, etiam lethalia et perniciosa generantur? cum tritico conium? quid inter alimenta vitae noxium reperitur? et nisi praecisum fuerit, consuevit saluti nocere, inter alia quoque nutrimenta vitae helleborum deprehenditur; Aconita quoque fallunt frequenter et decipiunt colligentem.

Respondet:

Singula eorum pure generantur in terris, specialem quamdam rationem habent, quae pro virili portione complent universi pulchritudinem creaturae; alia ergo esui, alia potui, alia alii nascuntur usui: nihil vacat: nihil inane germinat terra. Quod tibi putas inutile, aliis utile est, imo ipsum tibi frequenter alio est usu utile: quod escam non adiuvat, medicinam suggerit: et saepe eadem quae tibi noxia sunt, avibus aut feris innoxium ministrant pabulum. Denique sturni vescuntur conio, nec fraudi est eis, quoniam aequalitate sui corporis venenum succi lethalis evadunt... Helleborum autem periti loquuntur etiam esse et alimenta coturnicum, eo quod naturali quodam temperamento sui corporis vim pabuli nocentis evitent.

Hanc veritatem luculenter expendit S. Augustinus lib. 11. De Civit. c. 18.¹ ubi demonstrat pulchritudinem universi per Dei ordinationem ex contrariorum oppositione luculentiorem apparere:

Neque enim, ait, Deus ullum non dico Angelorum, sed vel hominum crearet, quem malum esse futurum praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret; atque ita ordinem saeculorum tamquam > pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret.

Adductis autem nonnullis exemplis oppositorum ex S. Paulo, subdit: Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum, sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastici, hoc modo; contra malum bonum est et contra mortem vita; sic et contra virum iustum peccator, et sic intuere in omnia opera altissimi, duo et duo et unum contra unum: quasi diceret Ecclesiasticus divinam Providentiam et mundi pulchritudinem maxime elucere ex contrariorum combinatione et adversantium concordi discordia: sicut picturae venustas ex umbrae et lucis diversorumque colorum grata commixtione et temperamento consurgit: et sicut musica ex dissonarum vocum consonantia suavius aures demulcet.

Obiiciunt Stoici apud Lactantium lib. 1. De Ira Dei, cap. 13.:

Quae tandem utilitas potest in muribus, in blattis, in serpentibus reperiri, quae homini molestia et perniciosa sunt? An medicina in his aliqua latet? Quae si est, invenietur aliquando: nempe adversus mala.... Viperam ferunt exustam in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui. Quanto melius fuerat eam prorsus non esse, quam remedium contra se ab ipsa desiderari?

Respondet Lactantius ibidem. Deum idcirco plura homini nociva creasse ut homo sapientiae a Deo inditae exercendae locum haberet:

Proposuit ei, inquit, bona et mala, quia sapientiam dedit, cuius omnis ratio in discernendis malis, ac bonis posita est; non potest enim quisquam eligere meliora et scire quid bonum sit, nisi sciat simul reicere ac vitare quae mala sunt.... Ergo sicut bona innumerabilia data sunt homini quibus frui posset; sic etiam mala quae caveret. Nam si malum nullum sit periculumque; nihil denique quod laedere hominem possit, tollitur omnis materia sapientiae, nec erit homini necessaria: positis enim tantummodo in conspectu bonis, quid opus est cogitatione, intellectu, scientia, ratione.... Vides ergo magis propter mala opus bonis esse sapientia, quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus.

Obiiciunt 2. Epicurus ibidem:

Deus, inquit, aut vult tollere mala et non potest: aut potest et non vult: aut neque vult, neque potest: aut et vult et potest. Si vult et non potest, imbecillis est, quod in Deum non cadit: si potest et non vult, est invidus, quod neque alienum a Deo: si neque vult neque potest, et invidus et imbecillis est, ideoque nec Deus: si vult et potest, quod solum Deo convenit: unde ergo sunt mala, aut cur ea non tollit?

Respondet ibidem Lactantius. hoc equidem argumentum ita plerosque Philosophorum urgere, ut eorum nonnulli Deum nihil curare fateantur; verum facile dissolvitur:

Deus enim, inquit, potest quidquid vult et tamen imbecillitas, vel invidia in eo nulla est, potest igitur mala tollere, sed non vult, nec ideo tamen invidus; idcirco enim non tollit, quia et sapientiam (sicut docui) simul tribuit, et plus boni ac iucunditatis in sapientia, quam in malis molestiae. Sapientia enim facit, ut etiam Deum cognoscamus et per eam cognitionem immortalitatem assequamur, quod est summum bonum. Itaque nisi prius malum agnoverimus, nec bonum poterimus agnoscere; sed hoc non vidit Epicurus, nec alius quisquam: si tollantur mala, tolli pariter sapientiam, nec ulla in homine virtutis re> manere vestigia, cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit.

Quaeres. An mundus esset perfectior, si nulli in ipso essent naturae et morum defectus?

Negat S. Bonaventura in 1. dist. 46. q. 6. art. 1. et cum eo plures alii Theologiae Principes. Rationem profert: Quia multa bona Deus fecit et facta sunt, quae non essent facta, nisi peccatum praestitisset occasionem, sicut illa quae gesta sunt in nostra reparatione: tamen sine his omnibus esset universum completum. Et cum quaesivisset an pulchritudo praesens Universi praestet pulchritudini eiusdem sub statu innocentiae si perseverasset: concludit praesentem decorem praecellere:

Et ratio huius est, inquit, quia vis divina eliciens bonum ex malo, praepotens est malo: et ideo bonum quod inde elicit praevalet bono quod malum corrumpit; et ideo plus valet Universum nunc, quam valuisset tunc.... Exemplum est de scypho sano, qui frangitur et religatur filo argenteo, vel aureo, quia melior est post, quam ante; non ratione fractionis, sed ratione religationis.

Confirmatur. ex sancto Augustino in Enchiridio cap. 10. et 11.:

Ex omnibus, inquit, consistit Universitatis admirabilis pulchritudo, in qua etiam illud quod malum dicitur bene ordinatum et suo loco positum eminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. Nec enim Deus omnipotens (quod etiam infideles fatentur rerum cui summa potestas) cum summe bonus sit, ullo modo sineret mali esse aliquid in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut benefaceret etiam de malo.

Quibus verbis sanctus Augustinus nedum naturae, sed et morum defectus ait conferre ad Universi decorem, ut inde magis illius pulchritudo appareat. Idipsum luculenter expendit S. Anselmus in Elucidario, ubi de malis Angelis ita loquitur: Cum Deus praesciret eos tales futuros, quare creaverit eos? Respondet: propter ornatum sui operis, ut enim pictor nigrum colorem substernit, ut albus, vel rubeus pretiosior sit: sic collatione malorum iusti clariores fiunt.

Dices. Exinde tantum sequi universum esse praestantius secundum apparentiam, non autem secundum existentiam, videlicet quatenus clarius elucent bona comparatione malorum: ergo simpliciter et secundum rei veritatem Universum non debet censeri praestantius ex morum et naturae defectibus.

Nego antecedens. mala namque iuxta bona posita illa commendabiliora exhibent, non tantum secundum apparentiam, sed etiam secundum existentiam duplici ratione. Primo quia plura bona ex illis defectibus colliguntur; cuiusmodi sunt manifestatio divinae Misericordiae, Iustitiae, Sapientiae, etc. necnon et praecellentes Christianae Religionis virtutes, poenitentia, martyrium et eximiae Charitatis exercitia. Secundo quoniam ipsamet apparentia conducit ad existentiam et rei veritatem, quatenus ex illis defectibus homines nituntur perfectionem Evangelicam assequi quae in humilitate et animi demissione maxime elucet.

Dices 2. Bonum quo illi defectus privant, est maioris perfectionis, quam sit bonum, quod eorum defectuum occasione comparatur: ergo praestantius esset universum sine illis defectibus. Antecedens probatur, quoniam innocentia est maius bonum quam poenitentia.

Nego antecedens. et ad eius probationem dico, quod etsi innocentia secundum se considerata maius sit bonum; nihilominus in ordine ad Universum et ad eius integritatem, suavitatem, ordinem, ac proportionem, maius bonum est collectio multarum virtutum et donorum, quae non existerent, si tales defectus non adfuissent.