Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Tria sunt maxime in praesenti Quaestione resolvenda: Primum quidem an Deus revera distincte et clare intueatur rerum omnium possibilium quidditates, proprietates et appendices: Secundum, an haec cognitio ad scientiam visionis nullatenus pertineat: Tertium denique, an creaturas illas possibiles intueatur in essentia sua, vel in omnipotentia, vel in ipsamet sua divina scientia: quae ut evidentius innotescant

Notandum 1. In quolibet ente possibili duo debere distingui: Unum quidem, quod dicit in recto; Alterum, quod tantum in obliquo significat. Primum est ipsum ens secundum totam suam entitatem, quam haberet si revera actu existeret; ens enim possibile illud dicitur, quod existere potest, et verum est, quod ens existens secundum totam suam entitatem prius fuit possibile. Secundum autem est duplex illa possibilitas, quam illud ens importat, unam quidem intrinsecam et logicam, quae est non repugnantia rei ad existendum, seu cuius extrema nullam contradictionem involvunt, ut invicem uniantur ad rem aliquam constituendam, puta animal et rationale ad efformandum hominem; aliam autem extrinsecam, quae consistit in respectu et ordine rationis, quem res illae possibiles concipiuntur dicere ad omnipotentiam divinam, a qua produci possunt. Prior possibilitas est veluti radicalis et remota, fons et origo posterioris; idcirco namque divina potentia creaturas possibiles producere potest, quia illae nullam in suo conceptu et existentia contradictionem important.

Notandum 2. Discrimen scientiae simplicis intelligentiae a scientia visionis praecise in eo non consistere, quod idem obiectum cognoscant abstractive et intuitive; utraque enim cognitio Dei intuitiva et penetrativa est; nec ad scientiam intuitivam requiritur, ut res cognoscatur quatenus est existens; sed solum quatenus est praesens sive in se, sive in alio tamquam in medio prius cognitio, sicut v. g. obiectum aliquod videtur intuitive, vel in se, vel in speculo in quo, ut praesens, repraesentatur. Nec etiam utraque scientia discrepat, quod prior terminetur ad non entia, posterior vero ad entia, seu una ad res possibiles, alia ad res actu existentes; utraque enim terminari potest ad res actu existentes, siquidem scientia simplicis intelligentiae in rebus actu existentibus percipit earum possibilitatem; res namque existentes suam adhuc possibilitatem logicam retinent, siquidem revera non habent repugnantiam ad existendum, licet non habeant possibilitatem physicam et ordinem ad omnipotentiam divinam, a qua produci possunt iam de facto sint productae; sicque respectum habent ad ipsam omnipotentiam earum productivam non amplius ut producibiles, sed ut productae sunt. Tota itaque utriusque Scientiae varietas maxime consistit in eo, quod res easdem hac utraque scientia Deus percipiat diverso modo, diversaque ratione.

Notandum 3. Duplex a Philosophis solere distingui medium ducens in cognitionem alterius, unum ut quo, quod vocatur medium incognitum, qualis est species impressa, quae non cognoscitur ut quod, sed solum est ratio cognoscendi obiectum, quod repraesentat: aliud ut quod, quod appellatur medium cognitum, quale est speculum, v. g. quod prius debet videri, quam in eo videantur obiecta, quae repraesentat. Dubium autem est, an creaturae possibiles videantur in Omnipotentia divina distinctius et expressius, quam in essentia, vel in divina scientia tamquam in medio cognito.

Conclusio prima. — Deus res possibiles distinctissime cognoscit quantum ad earum quidditates, proprietates et appendices. Haec est communis et sufficienter probata manet in postrema Quaestione prioris Articuli: nihilominus firmatur iterum hac ratione: Deus est agens productivum rerum per intellectum et voluntatem: sed tale agens cognitionem habet rerum a se faciendarum et productarum: ergo Deus distincte cognoscit res quas potest producere, quasque produxit.

Probatur maior. praestantissimae causae tribuendus est praestantissimus producendi et causandi modus: sed Deus est omnium causarum prima et praestantissima; modusque res producendi praestantissimus fit per intellectum et voluntatem: ergo illa causandi ratio Deo tribuenda est.

Probatur minor. agens per intellectum et voluntatem agit per modum artificis: sed artifex prius rem cognoscit, quam ipsam producat; nam ut ait Aristoteles 7. Metaphysicorum lib. 5., Domus ad extra fit a domo qua intra mentem artificis formata est.

Adde. quod agens per voluntatem, necessario praesupponat cognitionem obiecti, circa quod operatur; nihil enim volitum est quin praecognitum: ergo agens per voluntatem necessario habet praecognitionem rei quam efficit; adeoque cum Deus praestantissime agat per voluntatem et omnia operetur secundum consilium voluntatis suae, necessario praecognoscere debet res a se faciendas.

Confirmatur. ex Apostolo ad Rom. dicente de Deo: Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt: hoc est iuxta communem Interpretum sententiam, Deus aeque novit res possibiles et quae nondum existunt, ac eas quae sunt in rerum natura. Quod rursus comprobat ipsemet Apostolus ad Hebraeos 4.: Non est in illo ulla creatura invisibilis in conspectu eius, omnia autem nuda et aperta sunt oculis eius; et consequenter non ipsum latent creaturae possibiles, easque distincte intuetur.

Dices. Si Deus cognoscat ens possibile quatenus ens possibile est, cognoscit non ens quatenus est non ens: sed Deus non potest cognoscere non ens: ergo nec res possibiles. Maior patet ex praecedenti

Quaestione, in qua probatum est creaturas possibiles formaliter et in seipsis consideratas, non esse aliquid reale, sed purum ens rationis. Minor probatur: Deus non potest cognoscere nisi quod est cognoscibile: non ens autem non est cognoscibile, cognoscibilitas enim est proprietas entis, quae consequenter non potest non enti competere.

Respondeo 1. Quod etsi creaturae possibiles, formaliter et in seipsis consideratae, nihil reale habeant, attamen non sunt purum nihil; concipiuntur enim tamquam exemplaria earum rerum, quae aliquando exiturae sunt realiter, et idcirco aliquam saltem exemplarem habent intelligibilitatem. Secundo, licet illae creaturae, quatenus possibiles, per se formaliter non sint intelligibiles; tamen intelligi possunt in Essentia divina, in qua relucent statim ac productae sunt secundum earum esse diminutum et obiectivum ab intellectu divino: intelligi pariter possunt ex comprehensione divinae Omnipotentiae, ad quam tamquam ad causam illarum in esse reali productivam, habent respectum rationis, quod sufficit ut ab intellectu divino distincte percipiantur, sicut in tertia sequenti Conclusione probabimus.

Conclusio secunda. — Creaturae possibiles cognoscuntur a Deo tantum scientia simplicis intelligentiae. Conclusio patet ex secundo Notabili: in hoc enim scientia simplicis intelligentiae a scientia visionis solum discrepat, quod scientia simplicis intelligentiae versetur circa res quatenus sunt possibiles et in suis causis, et quatenus nullam in suo conceptu formali repugnantiam important ad existendum. Scientia autem visionis feratur circa res praesentes, vel praeteritas, vel futuras, seu ut loquitur sanctus Thomas quaest. 2. De Veritate Art. 9. ad 2., Dicitur scientia visionis in Deo, ad similitudinem visus corporalis, qui res extra se positas intuetur. Unde per scientiam visionis Deus scire non dicitur, nisi quae sunt vel praesentia, vel praeterita, vel futura: sed scientia simplicis intelligentiae etiam est eorum, quae nec sunt, nec erunt, nec fuerunt. Quibus sanctus Thomas aperte fatetur scientiam simplicis intelligentiae a scientia visionis distingui, quod prior versetur circa rerum possibilitatem; posterior vero circa earumdem existentiam.

Nec refert, quod Deus intuitive conspiciat res possibiles, sicque eas habeat praesentes in esse cognito et obiectivo. Haec enim praesentia non sufficit ad rationem scientiae visionis, quae per se postulat terminari ad realem rerum existentiam, sive praesentem, sive praeteritam, sive futuram. Nihilominus non incongrue dici posset scientiam simplicis intelligentiae praecise a scientia visionis distingui, non penes varietatem obiecti, sed penes rationem adaequati et inadaequati; ita quod scientia visionis totaliter et adaequate complectatur omnimodam divinae scientiae latitudinem, eo quod omnis divina scientia per se proprie sit intuitiva: scientia autem simplicis intelligentiae tantum significet et importet inadaequatam et partialem illius divinae scientiae rationem, nimirum quatenus terminatur ad res ut tantum sunt possibiles.

Conclusio tertia. — Creaturae possibiles distincte cognoscuntur in divina Essentia et Omnipotentia, in qua relucent tamquam effectus in causa, potente illas producere et repraesentare. Haec est communis; in eo namque creaturae possibiles cognoscuntur tamquam in medio cognito, in quo distinctum suum habent esse intelligibile, et a quo possunt habere vere suum esse reale: sed utrumque habent, primum quidem in Essentia divina, quae cum vim habeat infinitam repraesentandi quodlibet ens, statim distincte repraesentat creaturas possibiles in earum esse cognito et obiectivo, ac secundum habent ab omnipotentia divina, ad quam tamquam ad causam habent respectum et ordinem rationis, a qua habent quod sint complete et proxime producibiles. Licet enim ex se habeant non repugnantiam ut producantur, non tamen essent proxime producibiles, nec consequenter complete producibiles, si nulla esset causa, quae posset illas producere.

Dices. Quod cognoscitur in Essentia et Omnipotentia, tantum percipitur tamquam in causa generali et universali: sed quod ita percipitur non cognoscitur distincte: ergo vel creaturae possibiles non cognoscuntur in Essentia et Omnipotentia divina, vel non cognoscuntur distincte. Patet minor: cognoscere enim rem in causa universali, nihil aliud est, quam rem in genere et in universali attingere: sed ita rem percipere, non est eam cognoscere distincte et quatenus est tale ens, talibusque specialibus proprietatibus illustratum: ergo, etc.

Distinguo minorem. Cognoscere rem in causa universali concurrente solum et generaliter et in communi ad rerum productionem, sicut Sol v. g. dicitur causa universalis omnium generabilium et corruptibilium, quia concurrit ad quaedam eorum principia communia, sic non est rem distincte cognoscere, concedo: cognoscere vero effectum in causa universali, nedum in genere et universaliter, sed etiam in specie et in individuo concurrente ad quorumlibet effectuum particularium productionem, qualis est omnipotentia divina respectu rerum omnium formabilium, non est rem sic distincte cognoscere, nego: sicut enim Deus per suam Omnipotentiam distincte concurrit ad quarumlibet rerum quantumvis particularium productionem, et cum divina omnipotentia virtualiter et distincte contineat res omnes particulares, consequens est quod intellectus divinus divinam omnipotentiam comprehensive cognoscendo, etiam et comprehendat res ipsas omnes ad quas respectum habet et ordinem.

Dices 2. Si Deus in sua Omnipotentia cognosceret creaturas tamquam in medio prius cognito, sequeretur quod scientia Dei posterior esset, quam attributum Omnipotentiae: consequens est absurdum: ergo Deus non cognoscit creaturas possibiles in sua Omnipotentia. Maior est evidens, obiectum enim formale specificans et medium prius cognitum, debent esse prius cognitione: ergo si Omnipotentia sit medium prius cognitum et cognitionem specificans, prior erit quam ipsa cognitio: hoc autem absurdum est; omnipotentia enim est attributum posterius non solum intellectu, sed etiam voluntate. Deinde, Scientia Dei dirigit omnipotentiam; ergo prior est, quam omnipotentia. Denique, non idcirco Deus est omniscius, quia est omnipotens; si enim per impossibile non esset omnipotens, non propterea sequeretur, quod non esset omniscius.

Distinguo maiorem. Sequeretur quod scientia Dei posterior esset, quam attributum omnipotentiae, quatenus illa scientia terminatur ad suum obiectum primarium, nimirum ad essentiam divinam, nego; ut sic enim considerata est attributum divinum prius ipsa omnipotentia etiam in actu primo operativa: posterior esset omnipotentia in actu primo operativa, quatenus illa scientia terminatur ad obiectum secundarium ab illa omnipotentia producibile, concedo. Itaque Omnipotentia divina considerari potest operativa, vel in actu primo, nimirum quatenus est illa divina virtus, qua Deus alia a se producere potest, et sic prior est intellectu et voluntate Dei quatenus terminatur ad obiecta secundaria et ad creaturas cognitas et volitas: secundo, quatenus illa divina omnipotentia consideratur ut est actu operativa et productiva, et sic posterior est intellectu et scientia; siquidem scientia Dei dirigit illius omnipotentiam operantem in actu secundo, non vero operativam in actu primo; unde sequitur, quod Deus de facto est omniscius respectu creaturarum, quia est omnipotens, et quod si non esset omnipotens non esset omniscius eo modo, quo nunc est.

Instabis. Omnipotentia non completur nisi per scientiam per quam dirigitur: ergo etiam Scientia Dei est prior omnipotentia ut in actu primo operativa, sicque omnipotentia non poterit esse medium cognitum perficiens divinam cognitionem.

Distinguo antecedens. Omnipotentia non completur adaequate in ratione proxime operativae nisi per scientiam sui directivam, concedo; non completur in actu primo in ratione potentiae operativae absolute sumptae, nego; unde scientia divina prior quidem est omnipotentia in actu primo operativa proxime: non est autem prior ipsa omnipotentia absolute sumpta.

Dices 3. Si Deus cognosceret obiecta secundaria in sua omnipotentia tamquam in medio prius cognito, sequeretur illum non cognoscere peccata, entia rationis, et impossibilia; etenim cum divina Omnipotentia nullam habent connexionem, utpote quae ab ea non possunt produci: sed falsum consequens: ergo et antecedens.

Distinguo. Non posset Deus illa cognoscere mediate saltem et indirecte in seipso, quatenus nimirum videt in se causas secundas, a quibus peccata et entia rationis fieri possunt, nego: non posset illa primo cognoscere immediate et directe in illis ipsis, sed solum secundario, concedo. Itaque Deus comprehendendo suam omnipotentiam, etiam comprehensive et intuitive cognoscit illud omne, quod ab ea factibile est; cognoscit pariter quidquid fieri, vel non fieri potest ab ipsis creaturis per suam Omnipotentiam producendis; sicque directe quidem et primo non videt peccata, entia rationis, et impossibilia, sicut videt ipsas creaturas; sed tantum secundario ipsius divina cognitio ad illa terminatur.