Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Iustitiam a Theologis et Iurisperitis sic definiri: Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi, vel a S. Augustino lib. 9. De Civit. cap. 21. Iustitia est virtus, qua sua cuique distribuit: unde Iustitiae nomen a iure deducitur; ius autem alterius idem est ac debitum alteri; inde fit quod totuplex iustitia censeatur, quotuplex debitum. Potest autem aliquid dici debitum quatuor modis. Primo quidem ratione naturalis congruentiae et connexionis cum altero, sic rei cuilibet ad naturalem eius perfectionem debetur certa quantitas, figura, temperamentum, vis et perfectio prout cuiusque natura postulat; cui debito respondet iustitia quaedam generalis, quae nihil est aliud quam effectus tribuendi cuique rei, quod ei ad perfectionem naturae est debitum seu necessarium. Secundo, dicitur aliquid debitum ratione obligationis legis, qualiter in natura rationali debita est conformitas tum affectus, tum operis cum lege aeterna. Cui debito respondet iustitia, quae conflatur ex actibus cuiusque virtutis, quatenus est conformis legi divinae et ab ea passim in sacra Scriptura homines dicuntur iusti, quia conformes sunt affectu et opere legi aeternae. Tertio dicitur aliquid debitum ratione promissionis factae alicui, cui debito respondet fidelitas et veritas, quarum munus est ea praestare, quae alteri promissa sunt, etiamsi ad id nullum ius perfectum habeat. Quarto denique dicitur aliquid debitum alteri ratione iuris perfecti, cui nisi fiat satis, censetur fieri iniuria: quod debitum nascitur ex duplici capite: Primo ex rei alienae acceptione, ut fit in contractibus et pactis pro damnis et iniuriis illatis; unde qui rem alienam destruit, vel famam honoremve laedit, non minus est debitor, quam qui rem aliquam aufert et sibi retinet. Secundo ex officio distribuendi certa quadam proportione bona communia: huic autem utrique debito respondet utriusque iustitiae forma, quarum altera dicitur commutativa, qua redditur cuique quantum illi debetur, vel ratione rei acceptae, vel damni et laesionis irrogatae: alia vero distributiva appellatur, qua cuique membro communitatis res distribuitur, iuxta cuiusque statum, conditionem et proportionem. Prior constituit aequalitatem rei ad rem: posterior vero constituit aequalitatem proportionis ad proportionem.

Notandum 2. Inter hanc utramque iustitiae speciem, hoc intercedere discrimen, quod iustitia commutativa in solutione debiti servare debet aequalitatem arithmeticam et absolutam, quae fit secundum computationem numeri ad numerum: si enim debitor creditori debeat viginti nummos, totidem ei ex iustitia commutativa restituere tenetur. Distributiva autem servare tantum debet proportionem geometricam, seu respectivam, qua fit secundum proportionem diversorum respectuum, quos Geometra considerat in diversis figuris et quantitatibus. Unde in distribuendis reipublicae bonis per iustitiam distributivam, haec distributio non attenditur secundum numerum et aequalitatem rei, ita quod qui habet centum gradus meriti, etiam centum debeat habere partes boni distributi: sed secundum proportionem, ita quod si habenti centum gradus meriti tribuantur quadraginta partes bonorum reipublicae; ex iustitia distributiva tribui debent viginti partes, ei qui habet quinquaginta gradus meriti.

Notandum 3. Quod praeter duas illas assignatas iustitiae species, aliae sunt virtutes quae ad iustitiam reducuntur, quaeque ipsius partes potentiales solent appellari, quia imitantur quidem et aemulantur rationem iustitiae: ab ea tamen deficiunt, vel quia non possunt reddere aequale, ut Religio quae versatur circa ius reddendum Deo, et Pietas quae circa ius reddendum parentibus ac patriae, et Observantia quae ius superioribus tribuendum respicit; nam ut ait Aristoteles 4. Ethicorum cap. 4.¹ Deo, Parentibus, Patriae et Superioribus retribui non potest ius et debitum ad aequalitatem: vel quia licet possint reddere aequale, non habent tamen rigorosum debitum et legale, ad quod retribuendum quisque lege astringitur, sed solum debitum morale, ad quod reddendum quis obligatur solum ex honestate et decentia virtutis, ita quod absque eius solutione, morum honestas servari nequeat. Cum autem duplex possit assignari: primum quidem, quod ita morum honestatem spectat, ut haec absque illo subsistere non possit; secundum vero, quod solum pertinet ad maiorem morum honestatem: hinc iuxta duplex istud morale debitum, etiam duplicis generis sunt iustitiae species; nam primum debitum, vel attenditur ex parte ipsius debentis, ut talem se alteri exhibeat in verbis et factis, qualis est, et hoc debitum respicit Veritas; sive in simplici assertione, sive in promissione, quae vocatur fidelitas: vel attenditur ex parte eius, cui debetur in compensationem alicuius facti boni aut mali, et circa hoc versatur Gratitudo aut Vindicatio. Postremum debitum scilicet cuius solutio solum pertinet ad morum honestatem, respicit Liberalitas, Magnificentia, Amicitia, Charitas, Affabilitas, Eutrapelia, Misericordia.

His praemissis, tria in praesenti quaestione resolvenda sunt. Primum, an in Deo sit ratio formalis virtutis iustitiae, quatenus a caeteris virtutibus distinguitur. Secundum, an iustitia legalis commutativa et distributiva, quae sunt subiectivae species iustitiae, in Deo sedem habeant. Tertium, an praefatae potentiales iustitiae species nimirum Veritas, Fidelitas, Gratitudo, Liberalitas, etc. etiam in ipso secundum proprias et formales earum rationes reperiantur.

Conclusio prima. — Iustitia vere et proprie in Deo est affirmanda.

Probatur 1. Pluribus Scripturae sacrae textibus, quibus Deus revera iustus praedicatur, idque maxime ex ipso Scripturae exordio, nam ubi vulgata versio habet In principio Deus creavit Coelum et Terram; hebraica legit in principio creavit Elohim, idest iudices, quia, inquit Tertullianus lib. 2. contra Marcionem cap. 12.:

A primordio Creator tam bonus, quam iustus pariter utrumque processit. Bonitas eius operata est mundum, iustitia modulata est... iustitiae opus est, quod inter lucem et tenebras separatio pronuntiata est, inter diem et noctem, inter Coelum et Terram, inter aquam superiorem et inferiorem, inter maris coetum et aridae molem, inter luminaria maiora et minora, diurna, atque nocturna, etc.

ex quibus concludit: Omnia ut Bonitas concepit, ita Iustitia distinxit. Idem pluribus probat Regius Vates, maxime ex Psal. 84. Misericordia et veritas obviaverunt sibi, iustitia et pax osculatae sunt; Veritas de terra orta est et iustitia de Coelo prospexit; etenim Dominus dabit benignitatem... Iustitia ante eum ambulabit. Quibus Propheta Regius Deo iustitiam tribuit ut distinctam a misericordia, benignitate et pace, seu concordia, et a veritate seu veracitate divina. Item Psalm. 118. Deum alloquens ait: Iustus es Domine et rectum iudicium tuum: quibus verbis iustitiam Deo tribuit specialiter, quatenus nimirum respicit iudicium rectum, idest prout fert sententiam aequam et iustam, ut faciunt aequi Iudices ex speciali virtute iustitiae. Ipsi concinit S. Paulus 2. ad Timotheum 4. dicens: Bonum certamen certavi... in reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex. Ubi adverte vocabula reddet iustus iudex et corona iustitiae, quae omnia debitum iustitiae significant; retributio enim iusti iudicis, supponit ius in eo cui fit retributio et debitum in illo cuius est reddere, seu retribuere. Idipsum confirmat idem Apostolus ad Hebraeos 6. Non enim iniustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri boni, etc. Quibus verbis Paulus significat Deum fore iniustum, si mercedem promissam bonis operibus negaret; quia nimirum illa merces debetur ex iustitia, iuxta illud eiusdem Apostoli ad Rom. 4. Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Necnon et iuxta parabolam Matthaei 20. qua Deus comparatur Patrifamilias conducenti operarios his verbis: Ite et vos in vineam meam et quod iustum fuerit dabo vobis. Unde ibidem suo Oeconomo ait: Voca operarios et redde illis mercedem suam, debitam scilicet et iustam, ex conventione facta cum illis de denario diurno.

Probatur 2. ex sanctis Patribus, maxime ex sancto Augustino, lib. De Natura et Gratia c. 2: Non enim est iniustus Deus, qui iustos fraudet mercede iustitiae: et serm. 16. de verbis Apost. cap. 2: In his, quae iam habemus, laudemus Deum largitorem: in his, quae nondum habemus, tenemus debitorem. Debitor enim factus est, non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo, nempe vitam aeternam, etc. Et Ambros. in Psalm. 118. serm. 7. circa initium: Vult Deus, inquit, conveniri, ut si quis proposita secutus virtutibus praemia, bene certaverit, fructum remunerationis expectet, quin etiam exigat sicut habet scriptum: certamen bonum certavi et reposita est mihi corona Iustitiae. Nota verbum conveniri, scilicet in iudicio, quod est proprium debiti iustitiae.

Probatur 3. Ratione: Illa virtus, quae in suo formali conceptu nullam dicit imperfectionem, est Deo tribuenda formaliter: sed Iustitia stricte sumpta est huiusmodi: ergo est Deo tribuenda. Maior conceditur ab omnibus Theologis; Deo enim entium perfectissimo, ea omnis perfectio tribuenda est, quae nullam imperfectionem redolet. Minor vero probatur: Iustitia considerari potest, vel quatenus versatur circa debita, aut indebita inter alios per simplicem affectum, ea scilicet amando, quatenus iusta sunt et odiendo quatenus iniusta; vel prout versatur circa iusta, seu debita inter nos et alios: sed ex neutro capite iustitiae virtus imperfectionem habet annexam in suo formali conceptu. Ergo, etc. Probatur minor, quoad primam partem; iusta enim quatenus talia, quorumcumque sint, sive nostra, sive aliena, sunt amore digna; iniusta vero ut talia, sunt digna odio et consequenter affectus qui versantur circa ipsa, nihil habent imperfectionis et disconvenientiae. Probatur eadem minor quoad secundam partem; nam multa debentur a creaturis debito stricto et rigoroso, quae Deus potest velle et exigere ab illis, quia debita sunt, hoc est, ex affectu iustitiae; debetur enim Deo ut ei honor rependatur, ut eius mandata serventur, etc. quae si non fiant, fieri debet ei satisfactio et restitutio honoris laesi, potestque Deus omnia illa pro iure suo exigere a creaturis, neque in eo quod illa Deus exigat, vel quod creaturae illa debeant, est ulla imperfectio: ergo Iustitia secundum se sumpta et quatenus abstrahit a suis speciebus, Deum non dedecet.

Dices 1. Iustitia supponit debitum et consequenter debitorem: sed Deus non potest fieri, nec dici debitor respectu creaturae: ergo nec ad eas potest habere iustitiam. Probatur minor auctoritate sanctorum Patrum; et quidem sanctus Basilius in Psalmum 114. Manet, inquit, sempiterna requies illis, qui in hac vita legitime certaverint; non secundum debitum operum, sed secundum debitum Dei manifestissimi. S. Augustinus sermone 16. De verbis Apostoli:

Debitor nobis factus est Deus, non aliquid accipiendo, sed quod ei placuit promittendo; aliter enim dicimus homini, debes mihi quia dedi tibi, et aliter dicimus, debes mihi quia promisisti mihi. Deo igitur quid dicimus, redde mihi quia dedi tibi? quando quod sumus et quod habemus, ab illo habemus? Nihil ergo ei dedimus, non est quemadmodum ista voce exigamus debitorem Deum. Illo ergo possumus exigere Dominum nostrum, redde quod promisisti, quia fecimus quod iussisti, et hoc tu fecisti, quia laborantes iuvisti.

Et Bernardus, sermone primo De Annuntiatione: Neque talia, inquit, sunt hominum merita, ut propterea vita aeterna debeatur ex iure, aut Deus iniuriam aliquam faceret, nisi eam donaret: ergo Deus non potest habere rationem debitoris; sed tantum promissoris respectu creaturae etiam ratione bonorum operum.

Distinguo minorem: Deus non potest esse, nec dici debitor creaturae praeter suam voluntatem et per quamdam exigentiam, quae voluntariae ipsius benignitati officeret, concedo: non potest dici debitor ex libera sua voluntate et benignitate qua mercedem repromittat sub conditione onerosa et laboriosa alicuius operis a creatura exhibendi, nego: id enim nedum supra insinuaverunt S. Ambrosius et August. sed etiam affirmant Chrysost. homil. 8. in Epist. ad Rom. dicens, Deum esse debitorem iustis non vilium rerum; sed magnarum sublimiumque: et Cyprianus lib. De Opere et Eleemosyna, De vero Misericorde ait: Promeretur Christum iudicem, Deum sibi computat debitorem. Idipsum asserunt Concilia Arausicanum can. 18. et Trident. sess. 6. c. 16. ubi Concilium referens varios Scripturae textus, quibus merces repromittitur bonis operibus in gratia factis, concludit:

Atque ideo bene operantibus usque in finem et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna et tamquam gratia Filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa et tamquam merces, ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda: haec est enim illa corona iustitiae quam post suum certamen et cursum repositam sibi esse aiebat Apostolus, a iusto iudice sibi reddendam, etc.

Unde licet habere ius ad aliquid et respectu alicuius, quando contrahitur ius praeter voluntatem ipsius debitoris, dicat imperfectionem quamdam et veluti inferioritatem in debitore respectu creditoris, nihilominus habere ius tantum dependenter ex voluntate, benignitate et promissione ipsius debitoris nullam imperfectionem sonat.

Instabis. Creditor habet dominium in id, quod sibi debetur ex iure, non autem debitor: sed creatura non potest efficere ut id, quod ei debetur in mercedem, substrahatur a supremo Dei dominio et transferatur in dominium ipsius creaturae: ergo Deus non potest habere rationem debitoris respectu creaturae, nec creatura rationem creditoris respectu Dei et consequenter inter eos non potest vera intercedere iustitia.

Distinguo maiorem: Creditor habet supremum et unicum dominium in id, quod sibi debetur ex iure, nego: habet aliquale dominium ratione cuius illud iuste potest exigere, licet etiam supponat dominium alterius superioris in rem ipsam debitam, concedo: Ad Minorem dico: quod dominio Dei perseverante in res aliquas, nihilominus creatura potest in easdem res ius aliquod habere; nam subsistente supremo Dei in creaturas dominio, nihilominus creaturae habent ius in alias: sicut a pari civibus competit ius in bona propria, perseverante alto Reipublicae dominio et iure cui eadem bona subsunt; similiter quando Princeps per donationem, venditionem, aut alium contractum dat ius subdito in aliquid, in illumque transfert dominium proprietatis, non propterea se exuit iure alto et supremo dominio, per quod tam de rebus ipsis, quam de subdito ipso disponere potest prout bono communi expedit. Itaque nulla est imperfectio in Deo, nec quidpiam supremo ipsius dominio detrahitur, licet se creaturarum debitorem ex voluntate et benignitate constituat et illae quoddam habeant ius in rem sibi debitam.

Urgebis. Si Deus esset creaturae debitor et obligatus ex iustitia suae creaturae, resultaret in ipsa creatura ius adversus Deum, ita quod ipsa creatura ius haberet in aliquid, quod Deus ex iustitia ipsi denegare non posset; adeoque Deus in illud supremum non haberet dominium: sed hoc est absurdum: ergo et illud unde sequitur: Patet sequela maioris: supremum enim dominium non habet ille in rem aliquam, de qua non potest disponere iuxta suum beneplacitum et sine iniustitia. Patet etiam minor; Deus enim supremum habet dominium in omnia et si posset a se abdicare dominium alicuius operationis nostrae, posset etiam abdicare dominium omnium nostrarum actionum, necnon et dominium Coeli et Terrae, illudque in creaturam transferre, quae omnia absurdissima sunt.

Distinguo sequelam maioris. Deus non haberet supremum dominium in illud ipsum, in quod creatura ius haberet, si tale ius contraheretur praeter voluntatem et liberum pactum ipsius Dei, concedo: si contrahatur tale ius ex ipsius Dei beneplacito et voluntaria ipsius promissione, ac benignitate, nego: ius enim illud, quod habere potest creatura in rem aliquam, non solvit supremum in eam dominium; imo supponit Deum rem ipsam taliter ordinare, ut cadat in propriam ipsius creaturae utilitatem et proprietatem. Adde quod cum Deus habeat semper dominium supremum in ipsam creaturam, quae ius aliquando habere dicitur, etiam et dominium habet in illud ipsum ius eiusdem creaturae.

Dices 2. Non potest esse vera et stricte sumpta Iustitia in Deo erga creaturas, nisi pariter perfecta strictaque sit Iustitia creaturarum, v. g. hominum erga Deum: sed non potest esse stricta iustitia hominis erga Deum: ergo nec Dei erga creaturas. Maior constat; iustitia enim est habitudo reciproca debitoris ad creditorem. Minor probatur: hominis erga Deum non potest esse stricta iustitia, si non possit in homine esse iniustitia contra iustitiam stricte sumptam: atqui haec esse non potest: ergo nec illa. Probatur minor: si posset homo aliquam in Deum efficere iniustitiam, maxime per peccatum: sed ita fieri non potest. Probatur: si posset iniuste Deus laedi ab homine per peccatum; sequeretur nullum esse peccatum, quod non esset iniustitia, quia nullum est per quod Deus non inhonoretur sive graviter, sive leviter. Insuper, sequeretur omne peccatum duplicem habere malitiam, unam quidem iniustitiae contra virtutem iustitiae, alteram autem repugnantem illi virtuti, in quam directe actio peccaminosa militat, v. g. ebrietas in temperantiam; sed falsum consequens: ergo et antecedens.

Nego minorem et ad eius probationem dico, peccatum omne esse veram iniustitiam, seu iniuriam Dei materialiter, quia nullum est quo non laedatur divinus honor: formaliter vero peccatum est iniustitia tantum, quando peccator directe et ex intentione agit contra ius divinum, seu contra Deum pro iure suo praecipientem oppositum actionis peccaminosae; cuius equidem iuris violatio iniuriam Deo irrogat et contrahit in peccatore obligationem ad poenam. Ad secundam rationem dico, nullum esse peccatum, quod non habeat malitiam iniustitiae cuiusdam sibi annexam; nullum enim est peccatum quod divino honori non opponatur, sicut etiam nullum est, quod non habeat saltem materialem malitiam ingratitudinis, inobedientiae, iniustitiae, etc. Hae tamen diversae generales malitiae rationes cum alicui peccato speciali, v. gr. furto adiunguntur, non efficiunt diversam specie vel numero malitiam a malitia peccati illius specialis; sed in eo involvuntur et comprehenduntur.

Dices 3. Si hominis erga Deum esset stricta iustitia et iniustitia, sequeretur hominem obligari per se et ex natura rei post quodcumque admissum peccatum ad agendam statim poenitentiam ut Deo satisfaciat: sed consequens videtur absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris, quia ex omni iustitia stricta, per se et ex natura rei oritur obligatio statim satisfaciendi.

Respondeo duplicem distingui posse satisfactionem debitam pro iniustitia. Prima est restitutio boni ablati, aut remotio mali illati: alia est poena luenda pro peccato et transgressione legis. De prima verum est, quod statim post laesionem urgeat obligatio satisfaciendi; sic qui bonam famam detraxit et bona abstulit, tenetur statim restituere: unde qui per blasphemias, haereses et alia id genus divinum honorem abstulit apud alios, inferendo scilicet in eis perversam de Deo existimationem, tenetur statim honorem Dei laesum reparare. Secunda vero obligatio solum urget, quando poena ab offenso exigitur et a iudice infligitur, talis autem est satisfactio, quae communiter oritur ex peccatis in Deum commissis.

Instabis. Omnis peccans divinum honorem laedit, quia Deum minus aestimat, quam par sit: ergo si in peccato aliqua sit iniustitia, statim peccator tenetur restituere Deo ablatum honorem.

Nego antecedens: plurimi namque peccant defectu pravae voluntatis; non autem ratione intellectus male erga Deum affecti et eum minus aestimantis. Si quis autem malam de Deo aestimationem haberet, teneretur statim illam deponere: si quis pariter hanc malam de Deo existimationem apud alios verbis aut factis induxisset, statim ex Iustitia teneretur curare, ut deponeretur.

Conclusio secunda. — Iustitia legalis et commutativa non sunt in Deo secundum proprias earum rationes formales.

Haec Conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 4. d. 46. q. 1.

Probatur prima pars: Illa iustitiae species nequit esse in Deo formaliter, quae in suo formali conceptu includit debitum inferioris ad superiorem et partis ad totum: sed talis est Iustitia legalis: ergo etc. Maior constat, Deus enim habere nequit rationem inferioris et partis respectu alterius entis. Minor vero probatur: cum omnis Iustitia proprie dicta sit ad alterum, triplex fieri potest comparatio ad alterum: nimirum, vel comparando partem ad totum, vel totum ad partem, vel partem ad partem. Si pars ad totum comparetur, inde exurgit Iustitia legalis, qua quodcumque Reipublicae membrum tenetur etiam cum sui dispendio procurare bonum totius corporis politici, et ea debite exequi quae a Reipublicae et politici corporis Capite imperantur ad communem membrorum utilitatem. Si fiat comparatio partis ad partem, est Iustitia commutativa, qua unum membrum politici corporis aequalitatem servat ad alterum in contractibus, commerciis et permutationibus. Denique, si fiat comparatio totius ad partem, est Iustitia distributiva per quam Reipublicae Caput eius nomine distribuit bona vel poenas iuxta mensuram et proportionem meritorum et demeritorum. Ergo sicut Iustitia distributiva in suo conceptu includit rationem proportionis et mensurae servandae in distributione bonorum et poenarum, et commutativa aequalitatem servare debet inter partes invicem contrahentes: ita pariter legalis Iustitia in suo formali conceptu includit debitum partis ad totum, adeoque debitum inferioris et dependentis ad superiorem, quod maxime per legum observantiam impletur et solvitur: haec autem summe Deum dedecent: ergo in eo non est asserenda Iustitia legalis secundum formalem ac propriam ipsius rationem.

Dices 1. Doctor Subtilis in 4. d. 46. q. 1. n. 2. diserte affirmat Iustitiam legalem posse poni in Deo: ergo nobis adversatur et nos illi.

Respondeo Doctorem non loqui de illa legali Iustitia, qua inferior ad superiorem ordinatur, qualis est vera et stricta Iustitia legalis: sed de illa, qua quis subditus, aut quasi subditus tenetur concordare legi et legislatori, si verum sit, quod ante determinationem divinae voluntatis sit aliqua lex, cui illa divina voluntas debeat sese conformare quasi alteri, v. g. huic dictamini, vel primo huic principio practico, Deus est diligendus, seu ut ipsemet loquitur ibidem dicens:

prima istarum, scilicet legalis, posset poni in Deo, si esset alia lex prior determinatione voluntatis suae, cui legi et in hoc legislatori, quasi alteri voluntas sua recte concordaret, et est quidem ista lex Deus est diligendus; sed si non debet dici lex sive principium practicum legis, saltem est veritas practica praecedens omnem determinationem voluntatis divinae.

Dices 2. Sicut Iustitia distributiva non solum est in Principe, sed etiam in eo, qui nomine Communitatis bona, vel onera Communitatis distribuit, sed etiam in particularibus, non quasi per ipsos distributio sit facienda, ut sint contenti iusta distributione sibi facta et circa illam recte afficiantur: ita iustitia legalis non modo est in subiectis et inferioribus, sed etiam in Principe et Communitate ipsa; non quidem respectu ipsius Principis et Communitatis, sed etiam respectu inferiorum sibi subditorum, de quorum bonis et iuribus Principes, aut Communitas potest disponere propter bonum commune, eaque exigere a subditis, quae ratione illius boni communis praestare debent et exequi: ergo hac ratione iustitia legalis est in Deo.

Distinguo antecedens: Iustitia legalis stricte sumpta et quatenus dicit ordinationem hominis ad legem servandam cui subditur, non solum est in subditis, sed etiam in Principe et Communitate, nego: quatenus dicit affectum et voluntatem de servanda lege ab eo qui legi subditur, concedo: fateorque hac posteriori consideratione iustitiam legalem in Deo posse affirmari, sed ea non est iustitiae legalis stricte sumptae usurpatio, de qua solum hic loquimur.

Dices 3. Iustitia legalis nedum respicit edicta Principum circa regendam Communitatem, sed etiam eorum debita et munera ad ipsam rite gubernandam et regendam: sed haec munia Deum non dedecent: ergo nec iustitia legalis.

Nego minorem: Deus enim nullatenus ex debito tenetur ad regimen universi; si quae enim in ipso ad id foret obligatio quaedam maxime esset ratione capitis et partis principalis universi: sed hoc dici nequit, nam capitis est et nobilioris partis corporis commune bonum magis satagere quam proprium imo et proprium negligere et expendere in utilitatem boni communis, sicut etiam ad id tenentur omnes subditi: sed Deus bonum creaturarum non potest proprio suo bono anteferre: ergo nec obligari in ratione capitis ad regimen universi.

Conclusio tertia. — Iustitia commutativa proprie non est in Deo, distributiva vero in ipso revera potest affirmari.

Haec conclusio quoad utramque partem est Doctoris supra laudati 4. d. 46. q. 1. ubi cum distinxisset iustitiam in commutativam et distributivam, dixissetque:

commutativa proprie respicit punitionem et praemiationem, ut scilicet pro meritis quasi commutando reddantur praemia et pro peccatis supplicia: distributiva respicit quasi naturas et perfectiones superadditas, ut scilicet naturae distribuatur perfectio sibi proportionata. Sicut nostra in republica, distributiva personis secundum gradus suos, proportionaliter distribuuntur bona pertinentia ad gradus eorum: sicut in hierarchia universi naturae nobiliori ab hierarchia, idest principe Deo distribuuntur perfectiones nobiliores seu convenientes tali naturae, et naturae inferiori distribuuntur perfectiones sibi convenientes.

Subdit:

Prima illarum non potest simpliciter esse in Deo respectu creaturae, quia non potest esse simpliciter aequalitas, sed potest esse aliqualiter secundum proportionem, sicut inter Dominum et servum. Dominum enim liberalem decet retribuere maius bonum, quam servus possit mereri, dum tamen sit talis proportio quod sicut servus facit quod suum est, ita Dominus retribuat quod suum est et eodem modo puniendo citra condignum. Sed secunda iustitia potest hic esse simpliciter, quia simpliciter potest dare naturis perfectiones debitas vel convenientes eis secundum gradus perficientes.

Probatur conclusio: Iustitia commutativa stricte sumpta consistit in aequalitate dati et accepti: sed haec aequalitas inter Deum et creaturas reperiri nequit: Quis, enim ait Apostolus ad Rom. 11.² prior dedit illi et retribuetur ei? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia: et Iob. 35. Si iuste egeris, quid donabis ei? Aut quid de manu tua accipiet? Nimirum quia cum sit omnium Dominus, nihil ei potest offerri quod iam suum non sit: ergo nec in eo iustitia commutativa reperiri potest.

Deinde, per iustitiam commutativam stricte sumptam, res aliqua constituitur sub potestate et dominio alterius, ad quem antea nullatenus pertinebat: sed repugnat, quod aliqua actio creaturae sub potestate et dominio Dei constituatur; quaecumque enim actio creaturae sicut et ipsamet creatura magis est sub dominio Dei quam sub dominio proprio: ergo repugnat creaturam aliquid Deo dare et tribuere simpliciter.

Denique, ille qui ex iustitia commutativa aliquid retribuit, habere debet strictum debitum illud tribuendi: sed in Deo non est, nec esse potest strictum debitum et obligatio respectu creaturae: nam strictum debitum importat inferioritatem aliquam et dependentiam debentis ab eo cui debetur, et videtur esse incompossibile cum supremo dominio; qui enim supremum dominium habet in aliquem, est pariter supremus Dominus illorum omnium, quae sunt; unde Dominus potest absque ulla iniustitia rem servo suo promissam negare, imo et datam auferre; quia quidquid servus possidet, Domini est.

Dices 1. Emptio et venditio sunt actus iustitiae commutativae: sed Deus iustis Regnum Coelorum pro laboribus et operibus meritoriis vendit, ut inquit Augustinus in quodam sermone: Venale habeo, quid Domine? Regnum Coelorum. Quo emitur? paupertate Regnum, dolore gaudium, labore requies, vilitate gloria, morte vita: ergo Regnum Coelorum distribuit ex iustitia commutativa.

Distinguo minorem: Deus vendit iustis Regnum Coelorum per strictum pactum strictamque conventionem, qua Deus teneatur ex vera et stricta iustitia Regnum Coelorum tribuere, nego: ex voluntaria acceptatione eorum bonorum operum ad praemium longe excellens et antecedens ipsa bona opera, concedo: nam ut loquitur Apostolus Romanorum 8. Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis.

Dices 2. Ut Deus teneatur aliquid homini tribuere ex iustitia commutativa, non opus est, quod homo Deo aliquid donet et quod Deus ab eo novum dominium accipiat in rem aliquam, sed sufficit, quod ei debitum honorem et cultum exhibeat: sed haec homo praestare potest; potest enim debitum honorem, cultum et obsequium Deo exhibere, quod quamdam habeat commensurationem cum praemio vitae aeternae: ergo Deus ad id obligari potest ex stricta iustitia.

Nego maiorem: ille honor enim et cultus, quem Deo exhibemus, mille modis et infinitis pene titulis iam Deo debetur, nec ei rependi potest absque eius influxu, causalitate et concursu. Unde haec actio, qua Deo cultus et honor a creatura rependitur, a Deo tamquam a primo principio oritur et procedit: unde quidquid ipsi offerre possumus, iam ipsius est iuxta illud 1. Paralip. Tua sunt omnia et quae de manu tua accepimus dedimus tibi: unde sanctus Bernardus: Deus nos onerat cum exonerat; onerat enim beneficiis cum exonerat peccatis.

Probatur secunda pars: Primo quidem ratione Doctoris. Iustitia distributiva est qua cuique pro dignitate perfectio et beneficium tribuitur: sed Deus rebus creatis secundum earum dignitatem perfectiones distribuit: ergo in eo est perfecta strictaque iustitia distributiva. Probatur minor auctoritate sancti Dionysii cap. 8. De Divinis nominibus: Iustitia divina, inquit, omnia disponit et determinat, omniaque non confusa inter se nec permixta custodiens, iis quae sunt, omnibus quod cuique accommodatum est, tribuit pro ea, quae unumquodque eorum quae sunt attingit dignitate. Et eodem cap. Oportet videre in hoc veram esse Dei iustitiam quod omnibus tribuit propria secundum uniuscuiusque naturam in proprio salvat ordine et virtute. Et Tertullianus lib. 2. contra Marcion. cap. 12. Bonitas Dei operata est mundum, Iustitia modulata est.

Deinde, iustitia distributiva non habet adiunctos defectus, quos commutativa importat, non enim inducit debitum aliquod simpliciter in distribuente oriundum ex receptione rei quam alius tribuat; potest enim Princeps iuste bona omnia distribuere absque eo quod ab iis, quibus illa distribuit, aliquid accipiat, aut speret: nec pariter ad iustitiam distributivam requiritur, ut qui bona distribuit eorum ius supremum ab se abdicet: princeps enim potest bona largiri sibi semper servando ius ultimum et supremum in eadem bona. Insuper iustitia distributiva summam importat perfectionem, significat enim ius superioris erga inferiores: siquidem ad superiorem pertinet distribuere de communibus bonis unicuique iuxta proportionem suam: ergo Deum non dedecet.

Denique, retributio vitae aeternae pro bonis operibus in gratia et charitate factis, non solum a divina fidelitate et gratitudine, sed etiam a stricta iustitia provenit, ut probatum est in prima Conclusione: sed haec retributio non procedit ex iustitia commutativa, ut dictum est in praecedenti Conclusione: ergo necessum est, ut ex distributiva oriatur.

Dices. Iustitia distributiva cum sit species iustitiae strictae, tam supponit strictum debitum et obligationem, quam commutativa; omnis enim stricta iustitia strictum debitum supponit: ergo si Deo repugnet iustitia commutativa ex eo quod sit incapax stricti debiti, eadem ratione non debet in illo admitti iustitia distributiva.

Nego antecedens. debitum enim contractum ex iustitia commutativa provenit ex actione et iure unius personae, quo aliam onerat; Deus autem onerari non potest et obligari stricte ex aliqua actione creaturae, quia omnis actio creaturae sub Dei dominio et dispositione est, ut dictum est: at debitum iustitiae distributivae non provenit ex actione, neque ex iure unius personae aliam onerantis, aut obligantis stricte ad aliquid faciendum, sed nascitur solum ex naturali rectitudine et ipsa legis aequitate, qua distributor tenetur commensurare praemium perfectioni meritorum. Quod quidem debitum in humano principe obligat ex ordinatione naturalis legis; in Deo autem nascitur ex eo quod ipse sit prima lex, primaque totius rectitudinis regula.

Ex his collige. iustitiam vindicativam in Deo etiam posse affirmari, non quatenus est commutativa et ut importat aequalitatem inter delictum et poenam, sed prout significat debitam proportionem et commensurationem comparativam et geometricam inter peccatum et ultionem, iuxta illud Apocalypsis 18. Quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum; in quibus proprie consistit officium iustitiae vindicativae; etenim inquit S. Aug. comm. 1. in Psalm. 58. Iniquitas omnis parva magnave sit puniatur necesse est, aut ab homine poenitente, aut a Deo vindicante: merito Tertullianus lib. De Poenitentia cap. 3. ait: Bonum factum Deum habet debitorem, sicut et malum; quia iudex omnis remunerator est causae; iudex Deus iustitiae charissimae sibi exigendo tuendoque praesidet et in eam, omnem summam disciplinae suae sancit: nihil a conspectu eius remotum, unde omnino delinquitur; quia non ignorat; nec committit quominus in iudicium decernat: dissimulator et praevaricator perspicaciae suae non est. Omnibus ergo delictis, seu carne, seu spiritu, seu facto, seu voluntate commissis poenam per iudicium destinavit.

Dices. Iustitia vindicativa duo includit, nempe punitionem iniuriae et remotionem damni illati per eam: sed creatura nullum Deo potest inferre damnum: ergo Deus non potest vere iustitiam vindicativam in eam exercere.

Respondeo 1. Non esse necesse ad vindictam et poenam inferendam quod fuerit damnum alicui illatum; sed sufficit quod contra illius ius actum fuerit et damnum quis inferre voluerit: 2. Potest Deo inferri damnum in bonis externis, ut si eius gloria et bona existimatio apud alios minuatur per blasphemias et haereses: 3. Iustitia vindicativa exigens vindictam quatenus debitam iuri laeso ad illud reparandum, est vera iustitia, licet quatenus tendit ad repulsionem proprii nocumenti ut talis, sit tantum pars potestativa iustitiae.

Collige 2. Religionem, Pietatem, Observantiam, Gratitudinem secundum propria earum virtutum officia et obiecta non reperiri in Deo formaliter. Nam Religio inclinat ad rependendum honorem et cultum alteri exhibendum tamquam primo principio et supremo Domino rerum omnium: Pietas vero ad exhibendum honorem et obsequium alteri tamquam secundario principio quales sunt parentes: Observantia cuius partes sunt Dulia et Obedientia, inclinat ad exhibendum honorem et obsequium alteri ratione dignitatis et eminentiae supra eum, qui honorem et obsequium exhibet: Gratitudo denique ad referendam gratiam pro beneficiis acceptis ab alio. Sed Deus inclinari non potest ad alterum tamquam ad primarium aut secundarium principium, neque tamquam ad superiorem benefactorem; illud enim directe militat in rationem supremi entis et omnino independentis: ergo hae virtutis iustitiae appendices et potentiales species in Deo formaliter reperiri nequeunt.