Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Reprobationis nomen idem significare, ac exclusionem, vel repudiationem alicuius rei disconvenientis; formatur enim a particula re et nomine probatio. Particula autem re quandoque contrarium suorum nominum simplicium significat et importat (ut observat Calepinus). Inde trifariam reprobationis nomen usurpatur in Scriptura sacra. Primo quidem latius ad designandam cuiusvis rei vilis et inutilis repudiationem; sic ad Hebraeos 7. veteris legis ablegatio dicitur Reprobatio praecedentis mandati propter infirmitatem eius et inutilitatem. Secundo, strictius pro reiectione cuiuscumque rei malae et nocivae, sive in genere entis, sive in genere moris; sic Ecclesiastici 9. Speciem mulieris alienae multi mirati reprobi facti sunt. Tertio denique pro decreto divino, quo aliqui propter demerita excluduntur a regno coelesti et deputantur ad poenam. Reprobatio enim Electioni opponitur: ergo sicut Electio est voluntas efficax coronandi electos et dilectos Dei, sic Reprobatio est voluntas absoluta proiiciendi suos hostes in ignem aeternum et eos excludendi a regno Caelorum. Sic autem Reprobationis vocabulum usurpasse videtur S. Paulus 1. ad Corint. 9. Ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Inde varia sunt Reproborum in sacris Scripturis nomina, dicuntur enim vasa irae, vasa furoris, vasa in contumeliam. Item proiecti, expulsi, despecti, oblivioni traditi, etc.

Notandum 2. In Reprobatione tres inveniri actus intellectus et totidem voluntatis, ut iam de Praedestinatione dictum est. In intellectu namque divino est actus scientiae simplicis, quo Deus cognoscit possibilitatem culpae, ac poenae. Insuper actus scientiae conditionatae, quo cognoscit futuram culpam et poenam, si negetur auxilium efficax. Denique actus scientiae visionis, quo absolute et intuitive futuram culpam et poenam deprehendit. Similiter in voluntate primus actus est decretum permittendi peccatum et perseverantiam in eo, usque ad mortem. Secundus, voluntas excludendi a gloria, propter praevisam indignitatem. Tertius, voluntas puniendi poena aeterna sensus, propter laesam divinam maiestatem.

Notandum 3. Duplicem solet distingui Reprobationem, unam a gratia, aliam a gloria. Prior dicitur tantum Reprobatio secundum quid, quia etiam gratia efficax interdum negatur Praedestinatis, qui tamen idcirco Reprobi non appellantur. Posterior vero dicitur Reprobatio simpliciter, quia omnem omnino exclusionem, tam a gratia, quam a gloria importat et significat. Rursus haec iterum duplex ab aliquibus distinguitur, nimirum negativa et positiva. Negativa, inquiunt, est voluntas, qua Deus ab aeterno eligendo aliquos ante praevisa ipsorum opera, alios negligit, absque ulla adhuc demeritorum praevisione. Unde oritur voluntas negandi gratias efficaces ad vitandum peccatum. Positiva est voluntas, seu decretum aeternum, quo Deus, praeviso hominum quorumdam finali peccato, ipsos arcet a regno Caelorum et ad poenam aeternam destinat. An autem haec veritati congruant, resolvetur infra.

Conclusio prima. — Admittendum est in Deo decretum efficax et immutabile, quo nonnullos homines, et Angelos ab aeterno voluit a gloria excludere et ad poenam aeternam destinare. Patet primo ex Concilio Valentino canone 3. ubi dicitur: Fidenter fatemur, Praedestinationem Electorum ad vitam et Praedestinationem Impiorum ad mortem. Secundo, idipsum patet omnibus illis Scripturae textibus, quibus damnati dicuntur a Deo reiiciendi, recessuri, proiici et mitti in ignem aeternum. Necnon illis omnibus parabolis, quibus damnandi fiunt similes haedis constituendis a sinistris et inde eiiciendis in flammas, zizaniis crescentibus usque ad messem, sed postmodum colligendis in fasciculos ad comburendum, necnon et malis piscibus foras mittendis, Matth. 13. Nam, ut inquit Chrysologus serm. 18., *Similitudo haec prodit, cur in Apostolatum piscatores elegerit Christus et captores piscium fecerit hominum piscatores, ut divini Iudicii typus arte piscatoria monstraretur. Pisces congregat captura confusos, sed in vasa discretio dat electos. Sic vocatio Christiana iustos et iniustos, malos, bonosque congregat; sed bonos, malosque electio divina discernit.

Probatur idipsum ratione. Primo quidem Deus nihil quidquam in tempore exequitur, quod ab aeterno facere non decreverit: sed revera de facto multos arcet a gloria et poenis aeternis adiudicat: ergo illud ab aeterno proposuit: tale autem propositum dicitur Reprobatio: ergo est admittenda. — Deinde, de ratione providentis generalis est, ut permittat aliquas causas secundas ex natura sua defectibiles, interdum deficere a consecutione sui finis; spectat enim ad rationem provisoris universalis, quod sinat causas particulares agere iuxta modum suae naturae: sed eo ipso, quo agunt iuxta modum suae naturae, deficiunt a fine; quia propter defectibilem illam naturae inclinationem multa committunt peccata: ergo ad rationem providentiae spectat, ut patiatur quasdam creaturas rationales a gloria excidere: hic autem casus est Reprobatio: ergo datur. — Denique, si foret a Deo arcenda Reprobatio, maxime quia defectum aliquem importat et arguit: sed non ita; imo maxime conducit ad evulgandam et magnificandam Dei iustitiam, potentiam, bonitatem et patientiam, quae non minus elucent in reprobatione, quam in electione; utraque enim mirabilem Dei potentiam, patientiam et iustitiam punientem et remunerantem ostendit: unde Apostolus ad Rom. 9.: Deus volens ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum. Infinitae enim potentiae et patientiae, ac bonitatis est, quod voluntati eius serviant quaecumque fiunt contra illius voluntatem; quod diu toleret impios in multa patientia, ut ad poenitentiam eos provocet; repugnantes autem et hac patientia abutentes, tandem aliquando puniat. Ergo, etc.

Dices 1. Hominum damnatio accidit praeter voluntatem Dei; Vult enim omnes homines salvos fieri: item: Nolo mortem impii, sed ut convertatur impius a via sua: Ezechiel. 11: ergo non fit per absolutum et efficax decretum reprobationis.

Distinguo antecedens. accidit praeter voluntatem antecedentem inefficacem et primariam, qua Deus, ex infinita sua bonitate, omnes homines creat et destinat ad gloriam, tamquam ad eorum finem ultimum, ante praevisa eorum merita et demerita, concedo: praeter voluntatem efficacem absolutam et subsequentem praevisionem demeritorum, qua ex iustitia vindicante ulcisci debet peccata, nego.

Dices 2. Aeterna hominum damnatio infinitam Dei bonitatem dedecet; qualiter enim infinite bonus, qui aeternae hominum miseriae esset artifex? Ergo illa ab eius efficaci decreto non provenit.

Nego antecedens. nam, ut loquitur Tertullianus lib. 1. Adversus Marcionem cap. 25.,

Deus de sola bonitate censendus non est, si enim, ut subdit c. 26., neque aemulatur, neque irascitur, neque damnat, neque vexat, utpote qui nec iudicem praestat; non invenio, quomodo illi disciplinarum ratio consistat et quidem plenior; quale est enim, ut praecepto constituat non executurus; ut delicta prohibeat non vindicaturus, qui non iudicaturus; extraneus scilicet ab omnibus sensibus severitatis et animadversionis?

Unde concludit: Stupidissimus ergo, qui non offenditur facto, quod non amat fieri, quando offensa comes sit frustratae voluntatis; aut si offenditur debet irasci, si irascitur debet ulcisci; nam et ultio fructus est irae, et ira debitum offensae, et offensa, ut dixi, comes frustratae voluntatis.

Instabis. Ad manifestandam divinam illam iustitiam sufficit quod Deus malum prohibeat, seu ut loquitur Tertullianus ibid. cap. 21. Quod iudicet malum nolendo, et damnet prohibendo; admittat autem non vindicando, et absolvat non puniendo.

Nego antecedens. hic enim iustitiae modus inertem Deum et imbecillem ostendit: unde merito ibidem exclamat Tertullianus:

O Deum veritatis praevaricatorem, sententiae suae circumscriptorem! Timet damnare, quod damnat; timet odisse, quod non amat; factum sinit, quod fieri non sinit: tam vult ostendere, quid nolit, quam probare. Hoc erit bonitas imaginaria, disciplinae phantasma, et ipsa transfunctoria praecepta, secura delicta, etc.

Dices 3. Perfecta Providentia efficere debet ut res sibi subiectae praescriptum finem assequantur; sed divina Providentia est perfectissima: ergo efficere debet, ut homines sibi subditi beatitudinem aeternam, ad quam, ut ad finem ultimum, ordinantur, infallibiliter obtineant; adeoque apud illam nulla esse debet Reprobatio.

Distinguo maiorem. perfectissima providentia particularis ita sese gerere debet, transeat: Providentia communis et generalis, nego. Quamquam enim ad particularem provisorem spectet quamlibet defectum excludere ab iis qui ipsius ordinationi subiiciuntur, secus tamen est de Provisore universali. Cum enim hic respiciat bonum commune, quod impediri potest et diminui per bona particularium, inde fit ut permittere debeat defectum aliquem in particularibus, propter servandum bonum commune totius; cum igitur Deus sit universalissimus Provisor, permittere debet defectus singularium, ne impediatur bonum totius Universi, si enim omnia prohiberentur et cohiberentur mala, multa bona deessent universo, si enim non esset plantarum et animalium consumptio, nec bruta, nec homines viverent; si non esset persecutio tyrannorum, deesset patientia Martyrum. Denique, si non esset peccati permissio, non esset pariter divinae iustitiae, defectibilitatis liberi arbitrii et necessitatis gratiae manifestatio. Adde. quod, ut diximus, de ratione perfectissimae Providentiae sit, quod res sibi subiectas ordinet in finem, iuxta modum suae naturae, adeoque ut defectibiles interdum sinat a fine deficere, ut exinde naturae pateat defectibilitas.

Dices 4. Nemo Sapiens, aliquid faciens propter finem, illud a fine obtinendo arcere debet, quantum est ex parte sua: sed Deus omnes homines condidit propter beatitudinem: ergo ab eadem non debet eos excludere, nec consequenter reprobare.

Distinguo maiorem. si illud necessario et indefectibiliter ad talem finem ordinet, concedo; si contingenter, ac defectibiliter, nego; ut sic enim permittere potest, quod aliqua individua deficiant a consecutione finis, tum ad servandam eorum libertatem, tum ad defectibilitatem aperiendam et suam iustitiam manifestandam.

Conclusio secunda. — Reprobatio recte describitur: efficax et absolutum divinae voluntatis decretum, divinique intellectus iudicium de poena aeterna infligenda rationale creaturae, et ipsius a beatitudine exclusione, propter praevisum gratiae abusum et peccatum finale.

Patet huiusce descriptionis veritas ex singularium ipsius partium declaratione. Primo namque dicitur efficax decretum voluntatis, in quo convenit cum Praedestinatione, quae est etiam Dei voluntas efficax deducendi homines iustos in finem sibi congruum. Additur absolutum, ut excludatur illa Reprobatio negativa, quam nonnulli auctores adstruunt, quamque mox impugnabimus. Additur divini intellectus iudicium, siquidem ad reprobationem tres desiderantur actus intellectus, ut dictum est in secundo Notabili; unde Reprobatio simul dicitur praescientia et propositum. Praescientia quidem quatenus est actus intellectus, vel apprehensivus, vel iudicativus; apprehensivus, inquam, demeritorum, et iudicativus indignitatis eorum, qui propter demerita iudicantur indigni. Similiter est propositum voluntatis detestantis simul et approbantis; detestantis, inquam, iniquitatem morientium finaliter in peccato, et approbationis eorum exclusionem ab aeterna beatitudine, damnationem ad poenas. Reprobatio, inquit Alensis, 1. p. qu. 29. membr. 2. Est scientia cum approbatione poenae et cum detestatione iniquitatis, seu ut loquitur Magister sententiarum dist. 1. ex S. Aug. Reprobatio est praescientia iniquitatis quorumdam et praeparatio damnationis eorumdem. Additur denique propter praevisum gratiae abusum et finale peccatum; non enim Reprobatio fit, nisi ex praevisis demeritis, ut contra Calvinum probabimus Quaestione sequenti. Inde nulla admittenda est ex parte Dei reprobatio negativa, ex pura ipsius libertate proveniens et ante praevisa hominum demerita, ut aperiet

Conclusio tertia. — Non est admittenda reprobatio negativa. Haec sequitur ex dictis, Deus enim non praedestinat nisi ex praevisis meritis: ergo nec deserit, nisi quos praevidet non habituros merita, adeoque nullos deserit absque praevisa causa ex parte eorum; quod probatur 1. ex Scriptura, Tobia 3. Non delectaris in perditionibus nostris. Et 2. Petri c. 3. Patienter Deus agit propter vos, nolens aliquem perire. Ergo sine causa ex parte creaturae nullum Deus reprobat; si enim ex pura liberalitate aliquos seligeret, alios vero despiceret et desereret, absque aliqua causa ex parte ipsorum, haud dubie vellet illos derelictos perire, quippe cum non vellet illos salvare, et delectaretur in eorum perditionibus, quia illa perditio, iuxta ipsius voluntatis beneplacitum accideret. — Deinde ex 1. ad Timotheum cap. 2.¹ Deus vult omnes homines salvos fieri, non quidem voluntate consequente, quia revera vult eos, qui praevidentur morituri in peccato finali, esse damnandos: ergo voluntate antecedente praevisionem, tam meritorum, quam demeritorum, adeoque ante illam praevisionem non habet voluntatem negativam respectu salutis quorumdam, qui non eliguntur; qualiter enim vellet omnes salvos fieri, si nullam haberet voluntatem salvandi aliquos ex illis omnibus?

Confirmatur. ex S. Damasceno lib. 2. De Fide Orthodoxa cap. 29. ubi ait: Sciendum est, Deum antecedenter velle omnes salvari et regno ipsius potiri, non enim ad puniendum formavit nos, sed tamquam bonus ad suae bonitatis communicationem. Peccatores autem vult punire tamquam Iustus. Hoc ipsum probat S. Prosper in responsione tertia ad obiectiones Gallorum, ubi de Reprobis loquens ait: Quod ergo huiusmodi in haec prolapsi mala, sine correctione poenitentiae defecerunt, non ex eo necessitatem pereundi habuerunt quia Praedestinati non sunt, sed ideo Praedestinati non sunt, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt. Quibus aperte negat Praedestinationem et Reprobationem antecedentem praevisionem operum, adeoque etiam excludit illam reprobationem negativam. Quod rursus confirmat cap. 7. ubi itidem loquens de damnandis ait: Horum lapsum Deo adscribere modicae pravitatis est, quasi ideo ruinae ipsorum impulsor, atque auctor esset, quia illos ruituros propria ipsorum voluntate praescivit, et ob hoc a filiis perditionis nulla praedestinatione discrevit.

Probatur etiam ratione. Admissa illa Reprobatione negativa necessario sequitur non Electos nullatenus posse salvari, et quidquid fecerint infallibiliter damnandos iri: sed consequens est absurdum: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris: nemo enim salvatur nisi praedestinatus; haec namque certa est Dei lex, alioquin Deus faceret in tempore, quod ab aeterno non decrevit facere. — Deinde, cum ita certus et determinatus sit praedestinatorum numerus, ut nec augeri, nec minui possit, sicut probatum est; consequens est, quod, qui ita non erit electus nullatenus poterit salvari, sicque salus ipsi omnino erit impossibilis. At hoc est absurdum, alioqui culpandi non essent qui damnantur, quod salutem suam non fuerint operati, nemo quippe iuste culpari potest, quod non fuerit executus id quod ipsi prorsus erat impossibile. Quis enim Rex nisi stolidus et omnino crudelis, ac iniustissimus damnaret hominem aliquem ad mortem, propterea quod non implesset mandatum de extrahendis e Coelo syderibus, vel mari integro epotando? Adde. quod exinde molestissimum illud dilemma, Perversus quisque formare potest, ut lubentius voluptatibus indulgeat, parumque sit de salute sollicitus: vel sum, inquiet, ita gratis electus ab aeterno, vel non sum ita electus. Si sum electus, certe quidquid egero, infallibiliter salvabor, siquidem Dei decretum omnino est invariabile. Si non sim electus, frustranei sunt omnes mei conatus ad salutem, quia indefectibiliter damnabor, quippe cum certum sit neminem salvatum iri, nisi sit in numero eorum qui gratis electi sunt; quod certe dilemma omnes ad impietatem habenas laxat et solvit. — Denique, ex admissa Reprobatione illa negativa, ut Adversarii explicant, sequitur damnandos, non solum negative, sed etiam positive exclusos fuisse, saltem implicite et aequivalenter, a gloria aeterna, ante praevisa ipsorum demerita et statum finalem iniustitiae: sed hoc Calvini blasphemiam redolet, ut patebit Quaestione sequenti: ergo, etc. Probatur sequela maioris: qui vult absolute et efficaciter totum aliquod constans ex multis partibus in individuo cognitis, per modum aggregati perfecti et cum proportione partium ad invicem, in numero, gradibus et aliis circumstantiis particularem determinationem significantibus, hoc ipso excludit omnes alias partes non electas, etiam possibiles, ita quod, si illa electio quarundam partium et determinatio sit infallibilis et efficax, etiam infallibiliter et efficaciter excluduntur aliae partes non electae ad illius totius constitutionem. Atqui Deus, ex Adversariis, ita se habet, ut regnum coeleste intendat efficaciter et absolute illa electione antecedente praevisionem meritorum, velut totum quoddam determinatum, quoad personas in numero, qualitate, gradu gloriae et aliis circumstantiis, seu (ut ipsi loquuntur) se habet per modum Architecti, qui palatium determinatae magnitudinis ex tot lapidibus in individuo, quantitate et qualitate destinatis aedificare cogitaret, vel ut conviva, qui prandium ex certo numero personarum in individuo designatarum vellet instituere. Ergo sicut Architectus revera reprobat omnes lapides, quos non comprehendit sub illo determinato numero, et sicut conviva excludit a suo prandio omnes illos quos non invitat, etiam Deus vi decreti aeterni, quo aliqui eliguntur, caeteri vero negliguntur, censetur neglectos excludere. Consequentia patet, et praecedens ratio confirmatur; quia quilibet numerus certus et determinatus non minus excludit illas omnes unitates ex quibus non constat, quam includit omnes illas ex quibus constat et formatur. Deinde, si decretum istud non haberet vim exclusionis, Deus non posset ex eo certo et infallibiliter cognoscere, quod nullus alius praeter sic electos salvandus sit. Denique, ex illa determinata electione fit, quod Deus Electis praeparet gratias efficaces, quibus salutem infallibiliter assequantur, aliis vero tales gratias non praeparet: sed haec gratiae negatio exclusionem positivam arguit, sicut et praeparatio gratiae positivam electionem supponit: ergo revera, ex Reprobatione negativa sequitur non electos positive a gloria excludi, ante praevisa ipsorum demerita; quod omnino Calvinismum sapit. Quae hanc adversus conclusionem possunt obici, iam satis, superque soluta fuere ex iis quae diximus probando praedestinationem fieri solum ex praevisis meritis, adeoque omnem Reprobationem fieri tantum post praevisa demerita.