Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Duplex solet malum distingui, nimirum naturae et moris. Malum naturae, seu naturale est, quod ipsi naturae, secundum sua principia naturalia consideratae, dissentaneum est, eamque male afficit, sive interim sit quid privativum, ut caecitas, surditas, ignorantia, mors, etc.; sive quid positivum, ut dolor, tristitia, error, etc. Malum moris dicitur, quod est dissentaneum naturae rationali, quatenus est agens liberum, seu quod est contra regulam rectae rationis; qualia sunt omnia peccata, sive commissionis, sive omissionis. Rursus hoc utrumque malum tam naturae, quam moris, est duplex: aliud enim est purum malum et absque ulla admixtione boni; ut quaevis privatio boni debiti naturae, vel rectae rationi, puta caecitas, et omissio praecepti; haec enim etsi necessario sint connexa rei bonae, nempe subiecto, quod per se bonum est, tamen per se mala sunt, quia purae sunt negationes tali subiecto disconvenientes, nec in se aliquid entitatis, nec proinde entitativae bonitatis habent. Aliud non est purum malum, sed habet in se bonitatem entitativam et perfectionem sibi debitam secundum speciem; sed est alteri malum, quatenus per illam ipsam suam entitativam perfectionem est alteri dissentaneum et repugnans et male illum afficit; sic dolor dicitur malum animantis, quia ipsi disconvenit et aegre illud afficit.

Notandum 2. Deum non esse causam efficientem mali moralis, quatenus pure malum est: tum quia hoc ipsius divinae bonitati et infinitae sanctitati repugnat: tum quia malum morale non habet causam efficientem, sed deficientem et deviantem; adeoque non est effectus, sed defectus: sed tantum est causa permissiva. Permittere autem idem est, quod non impedire, cum tamen facultas impediendi suppetat; unde, ut aliquid revera dicatur permitti, quinque desiderantur: primo ut displiceat permittenti: secundo, ut sit eventurum, nisi illius causa impediatur: tertio, ut qui permittit sciat eventurum, nisi ipsemet impediat; quarto, ut adsit facultas impediendi: quinto, ut voluntarie omittat impedire, sive ut se non opponat rei eventurae; qui enim se opponit et conatur impedire, non dicitur permittere, etiamsi res eveniat.

Notandum 3. Omnem permissionem divinam cadere sub aeternum Dei decretum, non minus quam omnes Dei operationes positivae; sicut enim Deus nihil facit in tempore, nec ullum creaturae effectum impedit, quin decreverit illud facere, vel impedire ab aeterno; ita etiam nihil omnino permittit, quin illius permissionem ab aeterno decreverit: itaque nullum committitur peccatum in mundo, quin Deus in particulari ab aeterno illud permittere statuerit. Insuper, sicut omnis permissio Dei est bona et ob eam est laudandus et benedicendus Deus; ita quoque omnes eius permissiones bonae sunt, et ipse ob eas laudibus est celebrandus, quamvis ea quae permittit detestanda sint et pessima: habet enim iustissimas et sanctissimas rationes, cur ea pormittat: unde S. Aug. in Enchiridio cap. 96. Non fit aliquid nisi Omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo: nec dubitamus Deum bene facere etiam mala fieri sinendo, non enim hoc nisi iusto iudicio sinit.

Iam dictum est in praecedenti Disputatione omnia mala tam naturae, quam morum, a divina Providentia congruos in fines ordinari; solum itaque restat in praesenti Quaestione resolvendum, an hoc utrumque malum etiam a divina Praedestinatione intendatur, tamquam quid occasionaliter conducens ad ipsius praedestinati salutem.

Conclusio prima. — Revera mala naturae a Deo praedestinante intenduntur, ut occasionaliter conducant ad hominum salutem.

Probatur primo. ex Scriptura, ad Philippenses 2.: Vobis datum est pro Christo non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro ipso patiamini. Quibus verbis Apostolus affirmat tribulationes fidelium nedum divinitus ordinari in eorum salutem, sed etiam intendi a Deo tamquam quid conducens ad gloriam aeternam assequendam. Unde sanctus Petrus I. Epist. cap. 2. constanter affirmat quod Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius. Si enim, inquit sanctus Paulus ad Rom. cap. 8., Compatimur et conglorificabimur. Et 2. ad Corinth. 1. Sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis. Idipsum confirmant omnes Patres in praecedenti Disputatione hac in re laudati.

Probatur secundo ratione. quidquid certissime confert ad praedestinati salutem revera est Praedestinationis effectus: sed mala naturalia et poenae huius vitae conferunt ad praedestinati salutem: ergo, etc. Maior patet ex dictis.

Minor probatur. tum quia haec mala electis ministrant medium et modum satisfaciendi divinae Iustitiae pro peccatis suis: tum quia ansam praebent exercendae fortitudinis, patientiae et alterius virtutis; tum quia occasiones sunt et incentiva ad cavenda peccata, frenandas cupiditates, passiones domandas, Deum invocandum, et alia id genus pietatis opera exercenda, quibus maxime hominis salus promovetur.

Dices. Poenae Purgatorii non sunt praedestinationis effectus, sed tantum ordinantur a Providentia supernaturali et divina Iustitia: ergo neque poenae huius vitae. Consequentia patet a paritate rationis; tam enim illae poenae sunt Deo satisfactoriae, quam quaecumque excipi et sustineri possunt in hac vita. Antecedens vero probatur: effectus Praedestinationis debet esse beneficium a Deo concessum, quo certissime salvantur electi: sed illae poenae Purgatorii non censentur esse divinum beneficium, siquidem non a Dei bonitate et liberalitate, sed tantum ex vindicativa eius iustitia ortum habent: ergo, etc.

Nego consequentiam. et ratio disparitatis est multiplex: Primo quidem, quia poena huius vitae, ratione status praesentis, se habet per modum gratiae et beneficii ordinabilis ad finem Praedestinationis, seu ad salutem Electorum; vel enim voluntarie suscipiuntur ab electis, et sic possunt esse meritoriae; vel saltem ipsis non contradicentibus inferuntur a Deo ad solvendum in hac vita id omne quod per peccatum debiti contraxerunt, ne graviores Purgatorii poenas postmodum incurrant, quod certe maximi beneficii locum habet. Purgatorii vero poenae nec possunt esse meritoriae, cum iam animae illis poenis addictae sint in termino, adeoque non amplius mereri possint, nec possunt esse media ad alias maiores poenas vitandas. Secundo, poenae huius vitae maxime conducunt ad alia Dei beneficia assequenda in ordine ad salutem, nempe ad consequendas ampliores gratias et ad exercendam virtutem patientiae, quae divinam misericordiam maxime allicit et provocat; non ita de poenis Purgatorii; siquidem animae illas subeuntes sunt in termino meriti, gratiae et virtutis.

Conclusio secunda. — Permissio peccati dici potest occasionalis Praedestinationis effectus.

Probatur. Illud dicitur effectus occasionalis divinae Praedestinationis, quod revera ansam praebet Praedestinato illa omnia sectandi et exequendi, quae conducunt ad salutem: sed talis est peccati permissio: ergo, etc. Maior patet ex dictis.

Probatur minor. ex illo ad Romanos octavo: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Ubi glossa subdit: Etiam peccata, quatenus sunt materia exercendae virtutis humilitatis, etc. Cui concinit S. Augustinus lib. De Correctione et Gratia cap. 9. dicens: Usque adeo prorsus omnia, ut si qui eorum Praedestinatorum deviant et exorbitant, hoc ipsis faciat proficere in bonum, quia humiliores et cautiores redeunt. Secundo, illa permissio maxime conducit ad manifestationem et commendationem divinae gratiae et misericordiae, in Praedestinatis et Electis, nam inquit Apostolus ad Rom. 9. Deus sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae quae praeparavit in gloriam. Ergo revera haec permissio intenditur a Deo praedestinante. Tertio denique plerumque haec permissio peccati, praedestinatis prodest ad salutem. Nam, inquit S. Augustinus, serm. 33. de verbis Domini, Audeo dicere: superbis continentibus expedit cadere, ut in eo ipso, in quo se extollunt, humilientur et cum timore et tremore salutem suam operentur. Sic multi Sanctorum occasione sui lapsus postmodum cautiores, humiliores et ferventiores resurgunt.

Dices 1. Effectus Praedestinationis est gratiae beneficium: sed permissio peccati non est donum gratiae, imo est gratiae congruae et efficacis substractio: ergo, etc.

Distinguo minorem. non est donum gratiae secundum se, concedo; quatenus a Deo intenditur et ordinatur ad ipsius praedestinati salutem, scilicet, ut cautior, humilior et ferventior evadat, nego.

Dices 2. Christus nobis meruit effectus Praedestinationis: sed non meruit illam permissionem peccati: ergo illa non est effectus Praedestinationis.

Distinguo minorem. non meruit illam praecise, quatenus permissio peccati est, concedo; quatenus ordinabilis in praedestinati salutem, nego. Haec enim reduci potest ad aliquem ex tribus effectibus directis, siquidem confert ad vocationem, quatenus electus peccata sua mente revolvens, excitatur ad promptius et ferventius Deo vocanti consentiendum, et cum haec ipsa recordatio provocet ad poenitentiam maiorem, etiam occasionem praebet novam gratiam comparandi et consequenter acquirendi novum ius ad gloriam.

Subsumes. ergo licebit petere a Deo permissionem proprii peccati: sed hoc est absurdum: ergo etc. Patet sequela, licet enim petere id omne quod Christus meruit.

Nego sequelam. cum enim peccatum non possit esse in homine, quin fiat propria ipsius voluntate, idcirco homo non potest desiderare permissionem peccati, quin pariter desideret voluntatem et occasionem committendi peccata, quod revera malum est, quamquam conducere possit ad maius bonum, ut docet S. Paulus ad Rom. 3. Non, inquit, sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere, faciamus mala, ut veniant bona. Unde ad probationem dico: licet petere quod Christus per se meruit, concedo; quod meruit tantum ex consequenti, nego. Permissionem autem illam peccati meruit tantum ex consequenti, quatenus nempe sua merita divino Patri obtulit, ut ex illa permissione eliceret gratias et virtutes praedestinato conferendas.

Dices denique. idcirco permissio peccati esset effectus occasionalis Praedestinationis, quia exinde homo resurgit humilior et ferventior: at non ex permissione, sed ex intuitu peccati, homo ita resurgit: ergo non ipsa divina permissio, sed ipsum peccatum erit effectus praedestinationis, quod est absurdum.

Nego minorem. siquidem ex ipsius divinae permissionis consideratione praecise resurgit homo cautior et ferventior per poenitentiam; exinde enim conspicit, ita fragilem et lubricam esse hominum sortem, ut sola divina permissione posita, statim a virtute exorbitet et in peccatum praeceps ruat, iuxta illud: Avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus.