Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Duplicem in genere distingui posse libertatem, scilicet in actu primo et in actu secundo. Prior est ipsa voluntas considerata secundum se et quatenus antecedit suum actum, prioritate saltem naturae, estque ex se indifferens ad agendum, vel non agendum. Posterior est actus ipsius voluntatis, quatenus terminatur ad hoc, vel illud obiectum. Quae iterum duplex distinguitur, nimirum una quoad exercitium, altera quoad specificationem. Prior libertas est omnino ad agendum, vel non agendum, seu ad positionem, vel suspensionem actus. Posterior est ad agendum uno, aut alio modo opposito et diverso; ideoque prior dicitur contradictionis; posterior vero libertas contrarietatis appellatur; non quod semper contrarios actus exigat, ad ipsam enim etiam pertinent actus disparati, v. g. velle hoc aut aliud, qualis est in electione unius medii prae alio, inter quae non semper est contrarietas, imo nec semper diversitas specifica. An autem omnes hae libertatis rationes in Deo reperiantur, hic est resolvendum.

Notandum 2. Ex Doctore in 1. dist. 39. n. 21, Voluntatem divinam non esse liberam et indifferentem ad diversos actus volendi et nolendi. Hoc enim imperfectionem arguit in voluntate creata, quae non tendit in obiecta volendo et nolendo unico et simplici actu, sed diversis actibus, propter scilicet limitationem utriusque actus. Divina autem voluntas cum sit infinita, unico ac simplici actu infinito tendit in obiecta opposita. Ita quod, inquit, Doctor, sicut voluntas nostra potest diversis volitionibus tendere in diversa volibilia, ita illa divina voluntas potest unica volitione simplici tendere in quaecumque volibilia, ita quod si voluntas illa, vel illa volitio esset tantum unius volibilis, et non posset esse oppositi, quod tamen est de se volibile, hoc esset imperfectionis in voluntate divina, sicut est in voluntate nostra.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, voluntatem creatam considerari posse tripliciter in ordine ad suum actum, nimirum: 1. Quatenus est productiva sui actus. 2. Ut receptiva eiusdem. 3. Ut operativa mediante illo actu. Ipsa enim, inquit Doctor, est productiva actuum, et ipsa est qua habens operatur formaliter volendo, et ipsa est receptiva volitionis suae. Infert autem illam esse maxime liberam, in quantum est operativa, quatenus nimirum habens eam formaliter, potest ea tendere in obiectum. Quod intelligendum est de libertate formali, licet enim voluntas nostra tantum formaliter sit libera quatenus est operativa, nihilominus etiam libera est effective et quatenus est productiva suorum actuum, quia potest hunc vel illum actum producere, imo et actus productionem suspendere. Divina autem voluntas neque productiva est sui actus, alioquin esset mutabilis, neque receptiva eiusdem, alias esset in potentia ad ipsum, quod enti actualissimo repugnat. Solum itaque divina Voluntas dicitur esse libera, quatenus est operativa.

Conclusio prima. — Deus est revera liber. Haec est de fide et

Probatur 1. ex Scriptura sacra; Psal. 93: Deus ultionum libere egit. Et Psal. 134: Omnia quaecumque voluit Dominus fecit in Caelo et in Terra, in mari et in omnibus abyssis. Quid enim difficile ei, cui velle fecisse est? inquit S. Ambrosius lib. 2. Hexameron, cap. 2. Matth. 20¹: An non licet mihi, quod volo facere? Et 1. Cor. 12. de Spiritu sancto dicitur: Haec omnia operatur unus, atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult. Eamdem veritatem confirmant omnes illi Scripturae textus, in quibus Deus dicitur Iudicem agere, ac Remuneratorem esse operum omnium, et pro meritis quemque tractare, et nostras exaudire preces, misericordiam exhibere, etc. Si enim ageret ex necessitate naturae, non posset ab aeterno velle bona, vel mala, atque supplicia iuxta cuiusque merita decernere, nec misereri posset, nec precibus moveri, quia determinaretur ad unum.

Eamdem veritatem multi praedicant sancti Patres, praesertim S. Ambrosius lib. 2. de Fide cap. 3, ubi urgens Arianos, qui negabant Spiritum sanctum sui esse iuris, ac voluntatis, ne paris cum Deo maiestatis esse confiterentur;

si possibile est, inquit, voluntatis interim liberae Dominum fuisse doceamus. In tantum processistis impietatis, ut negetis, quod Filius Dei liberae voluntatis sit. Ac certe soletis etiam sancto Spiritui derogare, et negare non potestis scriptum esse, Spiritus ubi vult spirat: ergo si Spiritus ubi vult spirat, Filius quod vult non agit?

Mox Apostolum laudat ita scribentem 1. Cor. 12: Omnia operatur unus, atque idem Spiritus dividens singulis prout vult. Prout vult, inquit, hoc est libero voluntatis arbitrio, non pro necessitatis obsequio. Idem suadet de Patre et Filio, ex his Christi Verbis Ioann. 5: Pater quos vult vivificat, et Filius quos vult vivificat. Ipsi concinit sanctus Epiphanius, haeresi 23. Deus, inquit, Pater hominem et caetera omnia pro sua voluntate procreavit. Et Macharius homil. 15. dicit, hominem eo ipso ad imaginem Dei esse factum, quod sit liber, ac sui iuris, quoniam ut Deus, liberi est arbitrii et quod vult facit.

Huic astipulatur sanctus Hieronymus epistola ad Philemonem, c. 1. explicans illa verba: sine consilio autem tuo nihil volui facere, ut non quasi ex necessitate bonum tuum esset, sed voluntarium, ait:

Hoc quod a plerisque quaeritur et saepissime tractatur, quod Deus hominem faciens non eum bonum, rectumque condiderit, de praesenti loco solvi potest. Si enim Deus voluntarie et ex necessitate bonus est, debuit hominem faciens, ad suam imaginem et similitudinem facere, hoc est ut ipse voluntarie et non ex necessitate bonus esset. Qui autem asserunt ita eum debuisse fieri, ut malum recipere non posset, hoc dicunt, talis debuit fieri, qui necessitate bonus esset et non voluntate, quod si talis fuisset, qui bonum non voluntate, sed necessitate perficeret, non esset Deo similis, qui ideo bonus est quia vult, non quia cogitur. Hoc est, bona quae sunt, sponte ac libere producit, ita quod hoc potius, quam illud bonum ex libertate eligat bona, etsi nonnisi bonum optare potest.

Haec eadem veritas triplici ratione firmatur. Primo, Deus est perfectissimus, omnesque praecellentias nullam importantes imperfectionem, quas simpliciter simplices appellant, formaliter complectitur: sed libertas est perfectio eiusmodi: ergo formaliter Deo competit. Maior constat ex iis quae diximus de divina infinitate. Minor etiam est evidens, libertas enim est perfectio praestantissima naturae intellectualis, quae pro libito potest hoc, vel illud obiectum amplecti, actum elicere, vel suspendere, in quibus maxime praecellit belluis et aliis naturis ratione carentibus, quae ita determinantur ab obiectis et ad agendum ita necessitantur, ut positis omnibus ad operandum desiderandis, nullatenus ab actione possint ex se removeri. Inde sanctus Bernardus in Cantica apposite dixit: arbitrii libertas est plane quid divinum, perfulgens in anima, tamquam gemma in auro. — Secundo, libertas est dominium, quod intellectualis natura habet in actus suos, quos pro nutu elicere potest vel non elicere, et in obiecta, quae potest pro suo arbitrio prosequi vel aversari: sed Deo entium supremo competere debet summum dominium non quidem in suos actus, qui sunt idem realiter cum essentia, sed in obiecta saltem quae ad eius arbitrium fiunt, conservantur et ordinantur: ergo ei competit libertas. — Tertio, ipsa mundi molitio satis convincit Deum in eo condendo libere egisse. Vel enim produxit mundum libere, vel naturaliter et necessario. Sed non produxit ex naturae impetu, quia est agens ratione et voluntate praeditum: ergo ipsum produxit libere, proinde ex se libertate praecellit.

Minorem probat Doctor in 1. dist. 8. q. 5. n. 17, ubi adversus Philosophos demonstrat quatuor rationibus Deum non agere necessario: Primo, quia sequeretur ens summe necessarium dependere ab ente minus necessario, nec illud sine hoc posse subsistere: agens enim necessarium habet habitudinem ad causatum necessario, quae habitudo stare nequit nisi stante utroque extremo, proindeque uno extremo posito, aliud necessario ponitur, et uno pereunte, perit aliud, sicque Deus subsistere non posset quin creatura pariter existeret, imo ab eius existentia dependeret. Secundo, si Deus ageret necessario, nihil esset contingens in rebus, quia si causa prima necessario moveat secundam, etiam secunda tertiam, et sic omnes causae subordinantes ac superiores, causas inferiores ac subordinatas necessario movebunt, adeoque nulla contingenter operabitur, sicque nullus erit effectus contingens: sed id aperte falsum esse ipsamet experientia constat. Tertio, si Deus ageret necessario, nullum esset peccatum et malum vituperabile, quia Deus illud necessario faceret. Quarto, sequeretur quod causa secunda nihil omnino causaret, quia praeveniretur a prima in effectu producendo. Si enim causa prima ageret naturaliter et necessario, etiam ageret secundum omnem suam activitatem et ad extremum suae potentiae, quae cum sit infinita, adeoque ad omnem omnino effectum sese extendat, evidens est, quod si Deus ageret naturaliter et necessario, nihil relinqueret producendum a causis secundis: hoc autem est aperte falsum: ergo certum est Deum non naturaliter et necessario, sed contingenter et libere agere, adeoque esse libertate praeditum.

Dices 1. Libertas est potentia indifferens ad eliciendum actum, vel non eliciendum: sed in Deo non est talis indifferentia, Deus enim cum sit actus purus et summe simplex, pluralitatem actuum et indifferentiam ad actus excludit.

Distinguo maiorem: libertas creata, concedo; increata, nego. Cum enim divinae voluntatis actus ex se sit infinitus, simplex et necessarius secundum entitatem, et solum indifferens penes terminationem ad varia obiecta, idcirco divina voluntas non censetur esse libera et indifferens ad actum, sed tantummodo secundum obiectum. Secus est autem de voluntate creata, quae non solum penes obiecta prosequenda, vel aversanda, sed etiam penes varios actus indifferentiam sibi vindicat.

Dices 2. Si Deus esset liber erga creaturas, posset se communicare, vel non se communicare creaturae: sed ita non est. Probatur: Deus habet naturalem inclinationem ad se communicandum; omne enim bonum est sui diffusivum: ergo summum bonum, qualis est Deus, est sui maxime diffusivum et summe communicativum, adeoque si seipsum non communicaret, contra suae bonitatis inclinationem ageret: sed ita agere nequit: ergo nec potest se non communicare creaturis. Deinde, Deus perfectius seipsum amat, cum non tantum sibi ipsi, sed etiam aliis sese communicat. Denique, velle efficaciter se communicare est actio recta et honesta, qua Deus careret si nihil extra se efficaciter vellet, et consequenter absque praeiudicio suae perfectionis et bonitatis non potest non velle sese creaturis communicare.

Nego maiorem, et ad primam illius probationem dico, illam inclinationem, quam habet Deus ad se communicandum, nihil aliud esse, quam naturalem aptitudinem sese communicandi, non autem importare, nec designare aliquam exigentiam, aut tendentiam, quae inquietudinem, vel imperfectionem adiunctam habeat, quousque fiat talis communicatio: unde talis inclinatio divinae bonitatis ad se communicandum, subordinatur ipsius libertati, quatenus nimirum divina bonitas est sui communicativa, ex hypothesi quod divina voluntas illud iubeat et decernat.

Ad secundam probationem dico, Deo nullam accedere perfectionem, ex eo quod velit se communicare ad extra, sibi enim ipsi sufficit, et ipsius amor summaque beatitudo nullatenus ab existentia creaturarum pendet, et ideo non se diligit perfectius, dum ipsius amor tendit etiam in creaturas, ac si tantum seipsum diligeret.

Ad tertiam probationem fateor equidem talem communicationem esse actionem honestam et rectam, non ita tamen, quod si illam communicationem Deus facere nollet, aliqua in ipso exurgeret indecentia. Sicut enim potuit velle se abundantius et perfectius communicare, quam de facto se communicavit, producendo nimirum creaturas perfectiores illis quas de facto produxit, idque non videretur summam illius bonitatem ac liberalitatem dedecere: nulla tamen est in ipso indecentia, quod non velit amplius, nec perfectius se communicare. Cum itaque tota rectitudo et honestas actus oriatur ex libera determinatione et voluntate Dei, quae totius rectitudinis fons est et exemplar, idcirco divina communicatio in tantum censetur esse recta et perfecta, in quantum a Deo libere decernitur.

Dices 3. Divinae libertati obsistere videtur S. Dionysius in lib. De Divinis Nominibus, ita enim loquitur cap. 4:

Quemadmodum ille noster Sol, neque intelligentia utens, neque electione, sed eo ipso quod est, illustrat omnia, quae ipsius lumen secundum rationem propriam participare possunt; sic etiam summum illud bonum, ac Sole ipso tamquam obscura eius imagine praestantius archetypum, in ea omnia quae sunt, proportione radios universae bonitatis effundit.

Respondet S. Thomas 1. part. qu. 19. art. 4. ad primum, quod S. Dionysius, per verba illa non intendit excludere electionem a Deo simpliciter, sed secundum quid, in quantum scilicet non quibusdam solum bonitatem suam communicat, sed omnibus, prout scilicet electio discretionem quamdam importat.

Verum rectius respondet sanctus Maximus martyr in Scholiis ad eumdem locum, eatenus valere similitudinem Solis, quod ut iste adventitium lumen non habet, sed ingenitum et naturale, ita Deus non accidentalem et adventitiam bonitatem obtinet, sed insitam et nativam. Imo ipsa est bonitas, sicut Sol lux est ipsa quodammodo.

Conclusio secunda. — Affirmari potest in Deo libertas, tam contrarietatis, quam contradictionis circa obiecta. Haec Conclusio duas habet partes, quarum prima fit evidens ex dictis; libertas enim contrarietatis est ea qua voluntas dicitur habere actus oppositos et tendere in obiecta inter se veluti contraria: sed ex dictis constat divinam voluntatem habere actum amoris et odii formaliter, necnon et tendere posse in obiecta opposita per actus diversos, non quidem secundum entitatem, sed secundum terminationem, nimirum in Petrum iustum per actum amoris, et in eumdem postmodum peccatorem per actum odii: ergo haec libertas contrarietatis affirmari potest esse in Deo formaliter.

Probatur secunda pars. Libertas contradictionis est qua voluntas potest agere vel non agere, actum elicere vel suspendere: sed haec est in Deo: ergo, etc.

Probatur minor primo. si Deus non posset suspendere terminationem suae volitionis ad creaturas et exercitium suae libertatis, sequeretur admittenda esse in ipso infinita fere decreta conditionata circa infinitas fere combinationes et suppositiones possibiles: sed illud est absurdum, imo et nugatorium, quod in Deo sit decretum positivum et actuale, quo velit positive, ac determinet, quod si canis latret, v. g. vinea non germinabit, si Petrus sedeat Romae, Ioannes convertetur Parisiis, et idem dicendum de similibus aliis humanae mentis deliriis: ergo congruentius est asserere divinam voluntatem circa huiusmodi conditionata disparata manere veluti suspensam et habere solum circa illa decretum negativum, seu negationem liberam decreti.

Deinde, si Deus suspendere non posset suae libertatis exercitium erga creaturas, maxime quia haec suspensio aliquid divinae perfectioni et actualitati detraheret: sed ex tali suspensione non sequitur ulla carentia perfectionis et actualitatis in Deo: ergo, etc.

Probatur minor. exercitium liberum volitionis divinae non connotat, nec importat aliquam perfectionem intrinsecam in Deo, sed tantum rationem terminationis et tendentiae in aliquid extrinsecum: ergo suspensio illius exercitii nihil detrahit divinae perfectioni, nec actualitati. Antecedens constabit ex sequenti Quaestione. Consequentia vero probatur: ideo absque ulla imperfectione Misericordia, Iustitia et Omnipotentia divina manere possunt ab omni exercitio suspensae, quia tantummodo libere terminantur ad creaturas, quas si Deus non produxisset, nullum Iustitiae, Misericordiae et Omnipotentiae erga ipsas habuisset exercitium: ergo pari ratione etiam divina voluntas suspendere potest suum actum circa decretum de futuritione illarum creaturarum absque omni imperfectione.

Denique, sicut se habet divinus concursus in ordine ad existentiam rerum, ita se habet eius decretum liberum circa illarum futuritionem: sed ad negationem existentiae alicuius rei, non opus est ut Deus habeat influxum positivum suae omnipotentiae, sed tantum sufficit sui influxus suspensio et negatio: ergo similiter ad negationem futuritionis, non opus est ut Deus former aliquod positivum decretum, quo positive decernat, se nolle decernere talis, aut talis creatura possibilis futuritionem; sed sufficit libera illius decreti positivi de rerum futuritione negatio, seu suspensio libera divinae Voluntatis: ergo divina Voluntas suum actum suspendere potest, quantum ad terminationem et tendentiam in creaturas, adeoque affirmari potest in ea libertas contradictionis.

Dices 1. Necessarium est rem aliquam esse futuram, vel non esse futuram: ergo pariter necessarium est Deum velle eam esse futuram, aut nolle eam esse futuram. Consequentia videtur aperta, idcirco enim primum est necessarium, quia constat ex terminis contradictorie oppositis; sed etiam secundum tale est: ergo eadem ratione debet esse necessarium.

Nego consequentiam. revera enim prima propositio est vere contradictoria, quia inter rem esse futuram et non esse futuram non datur medium, sicut nec inter rem esse et non esse. At vero secus est de secunda propositione, quia inter velle rem esse futuram et velle non esse futuram cum non sit oppositio contradictoria, sed contraria, inter utrumque assignatur medium, scilicet non velle, per meram suspensionem volitionis.

Dices 2. Divina Voluntas, ut libera, non minus est in ultima sua actualitate et actus purus, quam sit divina Essentia: ergo sicut divina Essentia est omnimode determinata ad existentiam, et necessario actus purus, etiam divina Voluntas debet esse omnimode determinata ad operationem, adeoque non potest manere suspensa.

Distinguo consequens: divina Voluntas debet esse in ultima sua actualitate et determinatione quantum ad entitatem actus, concedo; quantum ad exercitium et terminationem eiusdem ad obiectum extrinsecum, nego; alioquin si quid probaret hoc argumentum, etiam concluderet divinam

Voluntatem debere actu habere omnes terminationes positivas ad creaturas, quas potest producere.

Dices 3. Haec suspensio decreti officit divinae scientiae certitudini et infallibilitati respectu futurorum contingentium: ergo non est admittenda. Probatur antecedens ex iis, quae diximus, Deum futura contingentia cognoscere in decreto conditionato: ergo si sit suspensio decreti circa quasdam creaturas futuras, non poterit illarum futuritionem, vel non futuritionem certo cognoscere.

Nego antecedens. et ad eius probationem dico, Deum equidem cognoscere futura vel absoluta, vel conditionata in decreto positivo conditionato, vel absoluto. Quantum vero ad ea quae cognovit non esse futura, illius cognitionis certitudo fundatur, vel in decreto positivo quo Deus absolute, vel conditionate noluit illorum futuritionem, vel in suspensione, seu libera negatione decreti, qua noluit se determinare ad illorum futuritionem, aut non futuritionem. Unde duplex affirmari potest esse medium, in quo divina scientia potest certo cognoscere aliquid non esse futurum: Primum quidem est decretum positivum, quo positive statuit rem non esse futuram. Secundum est decretum negativum, seu suspensio et libera omissio omnis decreti positivi circa eiusdem rei futuritionem, vel non futuritionem.