Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Quatuor desiderari conditiones, ut aliquid directus sit Praedestinationis effectus. Primo, quod causetur a Deo immediate: cum enim Praedestinatio active sumpta sit ipsamet divina voluntas

Dei eligentis creaturas ad beatitudinem, necesse est, ut ab ipso immediate fiat; qua ratione peccata et quilibet defectus Praedestinatorum non possunt effectus Praedestinationis censeri, licet ad eam stabiliendam interdum conferant; siquidem ab ipso Deo sanctitatis oceano et gratiae seaturigine oriri nequeunt. Secundo, quod causetur ex intentione efficaci conferendi et tribuendi gloriam, haec namque intentio est radix et causa, ac motivum electionis, necnon et collationis et applicationis mediorum omnium, quae ad negotium Praedestinationis concurrunt. Tertio, quod de facto illi effectus per se conducant ad ipsius gloriae consecutionem; cum enim ex intentione efficaci dandi gloriam praedestinatis, omnes alii Praedestinationis effectus intendantur, consequens est, quod ipsi effectus revera ad illam assecutionem per se conferre debeant; voluntas enim Dei efficax irrita et cassa esse non potest. Quarto denique, quod illi effectus Praedestinationis pendeant a meritis Christi, Non enim est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri.

Notandum 2. Tres vulgo Praedestinationis directos effectus a Theologis numerari, nimirum gratiam vocationis, iustificationis et glorificationis; seu incipiens, continuans et consummans negotium Praedestinationis. Quos enumerat S. Paulus ad Romanos 8. his verbis: Quos praedestinavit, hos et vocavit, et quos vocavit, hos et iustificavit, quos autem iustificavit, illos et glorificavit: nihilominus in hac stabilienda veritate, non omnes conveniunt: siquidem Durandus in 1. dist. 41. q. 2. vult solam gratiam: Ochamus autem e contra ibidem contendit solam gloriam: sanctus autem Bonaventura existimat gloriam et primam gratiam iustificantem: caeteri vero Theologi, nedum gloriam ipsam, nec solam iustificationem, sed et omnes gratias vocantes, cooperantes et ad iustificationem et perseverantiam disponentes, censent inter directos effectus Praedestinationis esse computandas.

Notandum 3. Duplicem distingui posse Vocationem et Iustificationem. Alia enim est Vocatio efficax, quae adiunctum habet consensum liberi arbitrii, humanae voluntatis cooperationem assequitur, et finem ad quem ordinatur obtinet, de qua Iob: Vocabis me et ego respondebo tibi. Altera vero dicitur Vocatio inefficax, quae per Vocati malitiam, adhaesionem, aut negligentiam effectu suo ac fine frustratur, repulsamque patitur: triplex enim genus hominum gratiam respuit, nimirum negotiis dediti, voluptatibus irretiti et malitia obcaecati, qui omnes exprimuntur in Parabola invitantis ad nuptias; alius enim abiit in villam ad recreandum animum: alius ad negotiationem suam: reliqui vero tenuerunt servos et occiderunt. De quibus conqueritur Deus: vocari eos et renuistis. Rursus Vocatio efficax iterum duplex; aliqua enim habet tantum effectum temporalem, ut contingit in reprobis, qui interdum vocanti Deo obtemperant, pieque vivunt; at cum finaliter a gratia excidant, illa omnia quae gesserunt bona opera non proficiunt ad beatitudinem aeternam obtinendam. Alia vero habet effectum in vitam aeternam; idque vel proxime, ut contingit in iis qui perseverant finaliter; vel remote, ut fit in iis, qui cum a gratia ceciderint, per paenitentiam resurgunt. Similiter Iustificatio est duplex; alia enim habet effectum tantum temporalem, ut fit in reprobis, qui interdum Sacramenta frequentant et iustificantur, sed rursus praecipites in peccatum dati, pereunt in aeternum, nihilque eis praemissa iustificatio prodest: alia vero habet effectum in vitam aeternam; idque, vel immediate, qualis est iustificatio perseverans finaliter, vel mediate, dum scilicet praedestinati a iustitia deviantes, sed iterum per paenitentiam cautiores et ferventiores resurgentes, eorum pariter mortificata opera reviviscunt et prius adeptum ius ad gloriam, quod per peccatum amissum fuerat, iterum sibi vindicant. Quaeritur itaque, an hae omnes vocationis et iustificationis species, inter directos Praedestinationis effectus sint computandae.

Conclusio prima. — Omnis praedestinatorum gratia vocationis, qua habet effectum in vitam aeternam, est revera directus praedestinationis effectus.

Probatur primo. Ex illo Ioannis 16. Omnis qui audit a Patre et didicit, venit ad me: Quod omnes sancti Patres et sacri Interpretes intelligunt de gratia vocationis: sed nullus ad Christum pervenit, nec cum eo permanet nisi Praedestinatus: ergo cum vocatus ad illum perveniat et cum eo subsistat, consequens est, quod gratia vocationis intendatur a Deo praedestinante et inter Praedestinationis effectus numeretur. Idem firmatur ex illo ad Rom. 8. Quos praedestinavit, hos et vocavit. Quem textum egregie sic expendit sanctus Augustinus lib. De Praedestinatione Sanctorum capite 17.

Quos enim Praedestinavit ipsos et vocavit; illa scilicet vocatione secundum propositum. Non ergo alios, sed quos praedestinavit, ipsos vocavit: nec alios, sed quos ita vocavit, ipsos et glorificavit; nec alios, sed quos praedestinavit, vocavit, iustificavit, ipsos et glorificavit: illo utique fine, qui non habet finem.

Ipsi concinit sanctus Fulgentius lib. 1. Ad Monimum cap. 11., ubi diserte affirmat omnes gratias vocationis, iustificationis et glorificationis ad Praedestinationem spectare; cum enim expendisset hunc locum Psalm. 22. Misericordia tua subsequetur me: dixissetque:

Praevenit igitur impium, ut fiat iustus; subsequitur iustum, ne fiat impius; praevenit caecum, ut lumen, quod non invenit, donet; subsequitur videntem, ut lumen, quod contulit, servet; praevenit elisum ut surgat; subsequitur elevatum, ne cadat: praevenit donans homini bonam voluntatem, subsequitur benevolentem, operando in illo boni operis facultatem:

tandem concludit:

Hoc igitur ista misericordia Dei in homine subsequitur, quod praeveniens ipsa largitur, et ideo non solum errantem iustificando ad viam revocat, sed etiam bene ambulantem custodit et adiuvat, ut ad donum glorificationis aeternae perducat. Haec autem omnia, idest et vocationis nostrae initia et iustificationis augmenta et glorificationis praemia, in Praedestinatione semper Deus habuit, quia et in vocatione et in iustificatione et in glorificatione Sanctorum gratiae suae opera futura praescivit.

Probatur etiam ratione. Primo, quidquid confertur praedestinato ratione decreti Praedestinationis, est illius effectus: sed omnes vocationes efficaces, omniaque auxilia praeparantia ad iustificationem conferuntur ratione decreti Praedestinationis: ergo, etc. Maior patet: nihil enim habet effectum Praedestinationis, nisi ratione illius decreti, quo statuitur Praedestinatio et quod a praedestinante intenditur tamquam medium conducens ad finem. Minor vero probatur ex illo Apostoli 2. ad Timoth. 1. Vocavit nos vocatione sua sancta, non secundum merita nostra, sed secundum propositum suum et gratiam suam: ubi diserte affirmat gratiam vocationis esse ex proposito et decreto Praedestinationis. Idipsum firmatur ex illo ad Rom. 8. Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum his qui secundum propositum vocati sunt sancti: ubi praedestinatos, ex proposito et decreto, vocatos dicit, ut significet vocationis gratiam ratione et vi decreti conferri. Adde quod, si ex hac sententia S. Pauli nonnulli inferant bona temporalia inter effectus Praedestinationis esse computanda, multo magis omnia divina auxilia, quales sunt gratiae vocationis, inter effectus directos debent censeri. — Deinde, ex S. August. Praedestinatio est praeparatio mediorum, quibus certissime liberantur quicumque liberantur, sed vocatio est unum ex illis mediis, et quidem simpliciter necessarium; quippe initium est, sine quo homo nequit credere nec iustificari: ergo revera est effectus Praedestinationis. — Denique, Praedestinatio ex Doctore est ordinatio creaturae intellectualis in vitam aeternam, adeoque requirit consensum ex parte creaturae, sicut et auxilium ex parte Dei: sed ille consensus, illudque auxilium non subministratur nisi per gratiam vocationis, qua Deus creaturam intellectualem advocat et ordinat in illum finem: ergo illa vocationis gratia a Deo praedestinante intenditur et ratione decreti Praedestinationis confertur.

Dices 1. Effectus Praedestinationis nequeunt esse communes Praedestinatis et reprobis: sed gratiae vocationis, etiam efficacis, utrisque communes sunt, multoties enim his, sicut et eis conceduntur; unde multi sunt vocati, pauci vero electi: ergo nequeunt esse effectus Praedestinationis.

Nego minorem. Licet enim vocatio et iustificatio possint in reprobis inveniri, non tamen eodem modo quo in Praedestinatis; quia in his inveniuntur cum ordinatione efficaci et perseverantia usque ad consecutionem gloriae; in reprobis vero sine illa; unde non eodem modo se habent.

Instabis. Omnes praedestinati non habent gratiam vocationis: ergo illa non est censenda directus Praedestinationis effectus. Consequentia patet: effectus enim directus necessario sequitur ad positionem causae, siquidem ex eo arguitur causae existentia, sicut ignis ex calore et ex illuminatione conspicitur. Probatur antecedens exemplo parvulorum decedentium post susceptum baptisma; cum enim rationis et libertatis non sint compotes, etiam sunt incapaces consensus et cooperationis; adeoque et gratiae vocationis.

Distinguo antecedens. Omnes praedestinati non habent gratiam vocationis immediate, concedo: mediate saltem, nego: licet enim parvuli per se et immediate non vocentur ad Baptismum; vocantur tamen mediantibus iis qui eorum curam gerunt et illos ad Baptismum deferunt. Adde quod de ratione effectus Praedestinationis non sit, quod omnibus et solis praedestinatis conveniat, sed sufficit, quod quando confertur, tantum tribuatur vi et ratione decreti praedestinantis.

Dices 2. Plures sunt vocationes quae ad praedestinationem non conferunt: ergo non sunt illius effectus. Patet antecedens in iis omnibus vocationibus, quae per subsequens peccatum fiunt irritae.

Nego antecedens. Etsi enim illae vocationes per peccatum mortificentur, nihilominus per subsequentem gratiam iustificationis reviviscunt et ad gloriam consequendam ordinantur et conferunt.

Quaeres. An etiam vocatio inefficax in Praedestinatis inter Praedestinationis effectus sit computanda?

Respondeo. Equidem illam, saltem remote et mediate, esse effectum Praedestinationis: tum quia, ut dictum est, Diligentibus Deum, idest, Praedestinatis, ut explicat sanctus Augustinus lib. 1. contra duas Epistolas Pelagii, omnia cooperantur in bonum: ergo etiam vocationes inefficaces, quae saltem remote disponunt ad conversionem, efficiendo ut praedestinatus suam negligentiam et obdurationem tandem aliquando mente revolvens, Deo vocanti prompte respondeat: tum quia illae vocationes sunt incentivum et motivum ad humilitatem, gratitudinem et poenitentiam; quippe praedestinatus semel, iterum et tertio vocatus, tandem aliquando has vocationes in memoriam revocans, ex animo dolet se illis non consensisse; dolor autem iste conducit ad poenitentiam acrius exequendam, necnon ad maiorem curam et vigilantiam salutis; adeoque etiam confert ad gloriam consequendam.

Dices. Hae vocationes non conferunt ad gloriam nisi occasionaliter: ergo non sunt inter directos Praedestinationis effectus computandae. Patet antecedens, ex allatis rationibus; consequentia etiam est evidens; alias etiam peccatum, cum sit occasio humilitatis et maioris poenitentiae incentivum, diceretur etiam directus Praedestinationis effectus.

Nego antecedens. Nam saltem remote et mediate conducunt ad gloriam consequendam, ut dictum est; non secus ac priores guttae conferunt ad cavandum et emoliendum lapidem. Ad consequentiam dico non eandem esse peccati et gratiae vocantis inefficacis rationem; quia peccatum non intenditur a Deo praedestinante, sicut ipsa vocatio, quae ex parte Dei semper est efficax, licet ex parte vocati fiat inefficax, propter negatum consensum.

Conclusio secunda. — Iustificatio tam perseverans, quam interrupta, quae habet effectum in vitam aeternam, revera est effectus praedestinationis.

Prima pars clara est, nec ullus eam in dubium revocat; quippe cum dixerit Apostolus, Quos iustificavit, hos et glorificavit: unde sanctus Augustinus lib. De Bono perseverantiae cap. 11. constanter affirmat gratiam esse Praedestinationis effectum; quod utique de gratia perseveranter iustificante dictum est, utpote cum illa subsistat in vitam aeternam usque. — Adde, quod huic ipsi iustificationi perseveranti apprime quadret illa Praedestinationis definitio per effectum ibidem a sancto Augustino laudata, Praedestinatio Sanctorum, inquit, nihil aliud est, quam praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur. Constat enim per ipsam iustificationem perseverantem praedestinatos certissime liberari a quacumque temporali, vel spirituali captivitate, utpote cum haec illos in libertatem aeternam transmittat. — Denique, vocatio efficax, etsi secundum se non perseveret ad vitam aeternam usque, revera tamen est effectus Praedestinationis: ergo multo magis ipsa iustificatio, quae est praesentis vitae felix clausula, faustumque aeternitatis initium.

Probatur secunda pars. Primo quidem ex illo sancti Pauli oraculo: Quos Praedestinavit, hos et iustificavit, quod utique SS. PP. et Interpretes de quacumque iustificatione, quae habet effectum in vitam aeternam indefinite accipiunt; ita quod vox illa iustificatio indifferenter comprehendat omnem iustificationem, sive acceptam in baptismate, sive reparatam in poenitentia, sive ad mortem usque in praedestinato perseverantem. — Deinde, iustificatio intermissa per peccatum electis tandem efficaciter conducit ad vitam aeternam: ergo revera est Praedestinationis effectus. Consequentia patet: etenim praedestinatio, ut mox dictum est, est causa et praeparatio omnium beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur. Probatur antecedens ex tribus potissimis utilitatibus quas ipsa amissa et reparata iustificatio confert ad consequendam vitam aeternam. Primo namque, illa gratia iustificans haud dubie fuit principium alicuius boni operis et vitae aeternae meritorii; cum enim sit semen bonorum operum, diu carere non potest aliquo boni operis effectu: sed meritum et bona opera in peccato mortificata, per poenitentiam reviviscunt, et tandem electis conciliant specialem gloriae gradum ipsis meritis respondentem: ergo revera illa iustificatio interrupta confert ad gloriam. — Secundo, iustificatio amissa et demum reparata ipsis electis est per poenitentiam incentivum multorum operum bonorum: tum quia illos ad vehementius poenitendum provocat: tum quia in ipsis, ratione praecedentium bonorum operum, reliquit optimos habitus morales, aut saltem intelligibiles, quibus homo promptior redditur, nedum ut resurgat a peccato, sed etiam ad bene, pieque operandum, statim ac amissam iustitiam recuperavit: tum denique, quia electi mente revolventes insignem illam et summe lugendam iacturam, quam per peccatum fecerunt, excitantur ad damnum hoc operibus poenitentiae, aliisque exercitiis pietatis compensandum et ad cautius deinceps in via salutis incedendum. Unde merito S. Augustinus lib. De corrept. et gratia cap. 9. ait:

Talibus Deus, diligentibus eum omnia cooperantur in bonum, usque adeo prorsus Omnia, ut etiam si qui eorum deviant et exorbitant, etiam hoc ipsum eis faciat proficere in bonum, quia humiliores redeunt, atque doctiores, discunt enim in ipsa via iusta cum tremore se exultare debere, non arrogando tamquam de sua virtute fiduciam permanendi, nec dicendo in abundantia sua: non movebimur in aeternum.

Tertia denique et potissima utilitas, quam ipsa iustificatio amissa et reparata praedestinato confert, est quod ius ei tribuat ad specialem gloriae gradum, quem non consequeretur, si de facto illam gratiam amissam et reparatam non habuisset; fatentur enim omnes Theologi per salutarem poenitentiam restitui hominem in pristinum gradum iustitiae ac meritorum; ita quod gratia praecedens, una cum operibus mortificatis, reviviscat sive in individuo, sive in altero eiusdem gradus individuo, quod perinde est ad praesens institutum, adeoque recuperat idem ius ad gloriae gradum, quod ante peccatum sibi vindicabat.

Reponunt adversarii. ipsum gloriae gradum non competere praedestinato ratione gratiae iustificantis deperditae, utpote quae amplius non subsistit, nec eadem numero redit; sed solum ipsi tribui ratione alterius gratiae, quae per succedentem poenitentiam comparatur: ergo prior gratia non est causa ipsius specialis gradus gloriae consequendae, nec consequenter est effectus Praedestinationis.

Nego antecedens. et ad eius probationem dico, non esse necesse ad Praedestinationis effectum, quod in se maneat usque ad ipsius gloriae consecutionem, sed sufficere quod in aliquo suo effectu usque ad ultimum effectum subsistat; vel saltem cum intermediis effectibus Praedestinationis connexionem habeat; alias prima vocatio efficax non esset effectus Praedestinationis, cum secundum se non maneat in gloria; similiter opera meritoria etiam ab hac ratione effectus removerentur, vix enim, imo fere nusquam ad extremum usque perseverant: tum quia homines in ipso mortis periodo aliquandiu destituuntur usu rationis: tum quia plures post mortem ipsam immediate gloriam aeternam non consequuntur, sed diu in Purgatorio culparum reliquias solvunt et diluunt.

Instant. Ille specialis gradus gloriae non tribuitur homini praedestinato propter iustificationem reparatam, sed propter poenitentiam: ergo illa iustificatio nullatenus est effectus Praedestinationis. Probatur antecedens: illud enim ius ad eum specialem gloriae gradum non extitisset amplius, nisi poenitentia successisset: ergo ipsi poenitentiae tribuendum est. Adde quod causare supponat esse: sed gratia iustificans per peccatum omnino extincta est: ergo non potest esse causa illius iuris ad specialem gloriae gradum.

Distinguo antecedens. illud ius tribuitur Praedestinato propter poenitentiam, tamquam causam per accidens et removentem id quod amovebat illud ius, concedo: tamquam causam per se motivam et moralem, nego: restituitur enim illud ius propter ipsammet iustitiam pristinam, quae revera est causa motiva et moralis, cuius intuitu, ablato per poenitentiam impedimento, Deus vel priorem gratiam in individuo, vel aliam similem infundit et restituit; in qua gratia ius illud ad specialem gloriae gradum fundatur. Unde quamquam illa gratia per peccatum physice extincta fuerit, nihilominus mansit moraliter in acceptatione et aestimatione divina, ita quod Deus ex mira sua erga iustos et amicos benignitate et misericordia velit eos priorem in gloriam restituere, statim ac per poenitentiam sublatum fuerit peccati impedimentum.

Urgent. Etiam gratia quam reprobus amisit manet in Dei acceptatione, et tamen illa non est effectus Praedestinationis, sed generalis Providentiae: ergo neque gratia amissa Praedestinati.

Nego consequentiam. disparitas enim est, quod gratia Praedestinati ius aliquando habuerit ad gloriam infallibiliter consequendam, quod utique gratia iustificans interdum reprobo concessa nusquam sibi vindicavit, tantum enim eius effectus temporalis fuit.

Conclusio tertia. — Glorificatio est revera effectus Praedestinationis. Haec sufficienter patet ex dictis, maxime ex illo ad Rom. 8. Quos vocavit et iustificavit, illos et glorificavit; Vocatio enim et Iustificatio sunt causae ipsius gloriae: sed hae sunt effectus Praedestinationis: ergo et illa, nam quod est causa causae est etiam causa causati. Nec refert, quod pro verbo Glorificavit versio Graeca habet Magnificavit, quam etiam plures sancti Patres retinent, maxime Hieronymus, Chrysostomus et Ambrosius: nam praeterquam quod vulgata Latina, auctoritate pontificia et Concilii Tridentini recognita, verbum Glorificavit, iam pridem a sanctis Augustino et Fulgentio expressum, retinendum esse censuit; etiam aperte videtur sanctus Paulus vocabulo Glorificavit designare gloriam aeternam, non vero claritatem quamdam per bonam famam et nominis celebrationem; loquitur enim de gloria quae est per se debita iustificationi, quaeque maxime intenditur a Deo praedestinante. Haec autem alia non est, quam aeterna beatitudo: ergo haec revera est effectus Praedestinationis. Adde. quod in omni deliberatione et consultatione consecutio finis est ultimus illius effectus et maxime intentus per applicationem mediorum; quod patet exemplo hominis quaerentis et intendentis sanitatem, nam ipsa sanitas, quae est ipsius finis, est etiam potissimus illius inquisitionis et intentionis effectus: sed gloria aeterna est finis ipsius Praedestinationis et omnium mediorum, quae propter ipsam applicantur: ergo etiam est ipsius effectus.

Dices 1. Praedestinatio non est de fine, sed de mediis, quibus pervenitur ad finem; est enim, inquit S. Augustinus, praeparatio mediorum, etc.: sed glorificatio est finis et non medium: ergo non est Praedestinationis effectus.

Nego maiorem. quemadmodum enim finis, licet in intentione sit causa mediorum, tamen in executione est eorum effectus, sicut sanitas est causa finalis Medicinae et tamen per Medicinam causatur: sic gloria aeterna licet in intentione sit causa praeparationis et collationis mediorum, tamen in executione est eorum effectus.

Dices 2. Omnis effectus Praedestinationis debet esse illius obiectum: sed glorificatio non est obiectum Praedestinationis: ergo nec illius effectus. Probatur minor: obiectum Praedestinationis debet esse obiectum electionis, quatenus ab intentione distinguitur; huius enim obiectum est finis, illius autem est medium: at glorificatio non est medium in Praedestinatione, sed illius finis: ergo non est obiectum electionis, nec proinde Praedestinationis effectus.

Distinguo maiorem. non est obiectum immediatum, concedo; mediatum, nego. Et similiter, distincta minore probationis, neganda est consequentia. Cum enim finis in intentione causetur a mediis in executione, ut dictum est, cumque media sint immediatum obiectum electionis, consequens est, quod glorificatio sit obiectum saltem mediatum ipsius Praedestinationis, non quidem secundum ordinem intentionis et quatenus est causa finalis, sed secundum ordinem executionis et quatenus ab ipsis mediis causatur; non enim comparatur glorificatio, nisi per vocationem efficacem et iustificationem, quae sunt media ad ipsam.

Vel distinguo aliter. Glorificatio secundum suum esse reale non est effectus, sed obiectum Praedestinationis, concedo: secundum suam collationem et possessionem, nego: ut sic enim revera causatur per alios Praedestinationis effectus, qui ad eius consecutionem ordinantur.