Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Fide nedum, sed etiam naturali ratione constat Deum seipsum cognoscere, unde Christus, Matthaei 11: Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis norit nisi Filius: et primae ad Corinthios 2: Spiritus omnia scrutatur etiam profunda Dei. Qua veritas Gentiles Philosophos non latuit; Alcinous namque cap. 10. Platonicorum sententiam exprimens, ait: quoniam prima mens praestantissima est, necesse est praestantissimum ei intelligibile propositum esse; nihil autem seipsa praestantius habet: quae seipsam notionesque suas semper intelligit.

Idipsum aperta alia suadet ratio; cum enim omnia Deus a se distincta clare et intuitive cognoscat, consequens est ut seipsum maxime intueatur: sibi namque nedum est intime praesens, sed etiam obiectum summe proportionatum, utpote infinitum intelligibile intellectui infinitae activitatis et vivacitatis sibi propositum: unde eleganter ait Synesius: Deus sui ipsius oculus est, quia seipsum et sua omnia per seipsum immediate intuetur. Solum itaque hic restat examinandum qualiter Deus seipsum cognoscat; quod ut pateat evidentius

Notandum 1. Quod sicut in cognitione creata, sic et in increata distingui potest duplex obiectum, Materiale videlicet et Formale: Idque vel primarium, vel secundarium: rursus vel moticum, vel terminativum. Materiale quidem est id quod cognoscitur, formale vero est illa specialis obiecti ratio sub qua percipitur, quaeque cognitionem specificat, eamque distinguit ab alia eiusdem obiecti cognitione secundum alteram formalitatem in ipso cognoscibilem. Primarium dicitur quod cognoscitur praecise ratione sui: Secundarium autem quod percipitur tantum ratione connexionis quam habet cum alio. Denique motivum est ratio movens intellectum ad hanc obiecti cognitionem et eorum quae in ipso sunt: terminativum autem est ipsamet obiecti entitas in quam cognitio intellectus tendit. Hic sermo est de obiecto primario materiali, tam motivo quam terminativo divini intellectus; secundarium autem assignabimus in Quaestione sequenti.

Notandum 2. Varia esse Theologorum placita de primario divini intellectus obiecto; quidam enim affirmant illa omnia quae formaliter in Deo sunt, sive essentialia sive attributiva, sive absoluta sive relativa, obiecti primarii rationem sortiri. Nonnulli docent essentiam simul cum attributis obiectum esse primarium divini intellectus; relationes vero divinas inter obiectum secundarium esse reponendas. Alii denique contendunt, Essentiam divinam, quatenus praescindit ab attributis, estque fons et origo unde perfectiones divinae effluunt, solam obiecti primarii appellationem sibi vindicare. Certum quidem est Essentiam divinam merito affirmari primarium divini intellectus obiectum, non solum primitate dignitatis, quia cum sit omnium divinarum perfectionum fons et origo, etiam praecipuum est earum caput; sed etiam primitate ordinis naturae. Eatenus enim unumquodque censetur esse intelligibile, quatenus est, maxime respectu intellectus infinite perfecti, qui necessario cognoscit omnia eo ordine quo sibi rationem entis et intelligibilitatis vindicant: qua ratione Deus primo concipi potest a nobis mortalibus suam Essentiam cognoscere, tum Attributa, deinde Relationes divinas, demum creaturas possibiles, tandem creaturas actuales, ut docet Doctor in 1. dist. 35. num. 10, et q. 14. Quodlibetica. Solum itaque movetur praesens quaestio de obiecto primario motivo divini intellectus tum ad cognitionem Deitatis, tum ad perceptionem eorum omnium quae in ipsa Divinitate continentur.

Notandum 3. Hoc esse discrimen inter cognitiones quibus res aliqua dicitur in seipsa, vel in alia, vel ex alia cognosci: quod cognoscatur in seipsa, quando sibi ipsi est primaria et sufficientissima ratio, tum ad sui, tum ad eorum quae in ipsa sunt, exactam perfectamque cognitionem habendam: dicitur in alia cognosci, quando cognoscitur illud directe in quo res ipsa cognoscenda continetur; sic v. g. cognita directe essentia, indirecte cognoscuntur proprietates ab illa emanantes; et directe cognita causa, indirecte detegitur effectus cuius est gravida. Tandem aliquid censetur ex alio cognosci, quando nimirum unius cognitio alterius cognitionem gignit: sic conclusio cognoscitur ex praemissis; praemissae namque cognitae causant ipsius conclusionis cognitionem et assensum. Quibus praenotatis, duo sunt maxime haec in Quaestione resolvenda: primum quidem quodnam praecise habeat rationem obiecti primario moventis et determinantis divinum intellectum: secundum autem quomodo Deus seipsum cognoscat, an videlicet solum in seipso, an ex creaturis, vel etiam in creaturis.

Conclusio prima. — Essentia divina est obiectum primarium motivum intellectus divini, tum ad sui, tum ad Creaturarum cognitionem.

Haec est expressa Doctoris sententia, ut colligi potest ex variis eius textibus, maxime q. 3. Prologi n. 13. ubi expresse docet Essentiam divinam esse primum obiectum totius Theologiae seu Scientiae Dei:

Totius, inquit, Theologiae in se, et Dei, et Beatorum, primum subiectum est. Essentia ut haec: id est praecise quatenus Essentia est, et prout praescindit ab his omnibus quae in ea continen> tur, vel formaliter, vel eminenter, vel virtualiter.

Eadem repetit in 1. dist. 3. quaest. 3. n. 5. Sicut autem praedictum est, inquit, in quaestione de obiecto Theologiae, Essentia divina ideo est primum obiectum intellectus divini, quia ipsa sola movet intellectum divinum et ad cognoscendum se et omnia alia cognoscibilia ab ipso intellectu. Denique in quaest. 15. Quodlibetica in fine articuli secundi, ait: Lapidem videri in Essentia divina, ut obiectum secundarium in primo obiecto movente proprium intellectum, id est divinum, ad intellectionem secundi.

Patet eadem veritas ratione: Illud enim est obiectum primo motivum intellectus divini, tum ad ipsius Deitatis, tum ad illorum omnium, quae in Deitate sunt, cognitionem, quod est omne ens intelligibile, quodque in se continet, aut formaliter, aut virtualiter omnium entium intelligibilitatem: sed talis est divina Essentia, ipsa namque radicaliter continet omnes Deitatis perfectiones quae ab ipsa metaphysice emanant; continet etiam virtualiter intelligibilitatem omnium creaturarum quae sunt participationes quaedam ipsius divinae Entitatis: ergo haec essentia, praecise quatenus essentia est, est obiectum primum motivum intellectus divini. — Deinde: Si quod aliud assignari posset obiectum primum motivum divini intellectus, maxime vel attributa divina, vel omnipotentia quatenus nimirum virtualiter continet omnes creaturas quas potest producere, sicut causa suum praecontinet effectum: sed neutrum dici potest: Non quidem primum, quia cum attributa, nec formaliter, nec radicaliter divinam Essentiam contineant, etiam movere nequeunt divinum intellectum ad ipsius essentiae cognitionem. Adde quod unum attributum etiam aliud non continet formaliter, aut radicaliter; sed solum identice, et ratione divinae Essentiae ac infinitatis in qua realiter invicem identificantur, adeoque nullum eorum attributorum potest habere rationem obiecti primarii respectu divini intellectus. Non etiam secundum; haec enim divina omnipotentia virtualiter quidem continet creaturas quas potest producere, sicque respectu earum potest habere rationem obiecti primo moventis ad ipsarum cognitionem: secus est autem de divina Essentia eiusque attributis, quae cum in ipsamet omnipotentia nec virtualiter nec formaliter contineantur, idcirco nec per illam cognosci possunt: adeoque omnipotentia non potest habere rationem obiecti primario moventis intellectum divinum ad cognitionem Essentiae divinae et attributorum. — Denique: Illud necessario statuendum est obiectum primarium movens divinum intellectum, quod primario habet rationem intelligibilis: sed ipsamet divina Essentia primario habet rationem intelligibilis, cum ipsa sit id quod in Deo primum est cognoscibile et in quod ultimum caetera omnia quae in Deo concipiuntur, tamquam in caput et fontem referuntur: ergo, etc.

Dices. Scientia Dei est simpliciter infinita omnibusque numeris absoluta: ergo primarium eius obiectum debet esse etiam simpliciter infinitum omnibusque suis perfectionibus constans: sed talis non est divina Essentia quatenus praescindit ab attributis, ut sic enim non includit perfectionem attributorum: ergo non sola et nuda essentia, quatenus suis omnibus perfectionibus illustratur, est primarium divini intellectus obiectum. —

Distinguo primum consequens. Obiectum primarium debet esse simpliciter infinitum, vel formaliter et radicaliter simul, concedo: formaliter solum, nego. Ad minorem; Essentia divina quatenus praescindit ab attributis non est simpliciter infinita, nec suis omnibus perfectionibus illustrata, formaliter, concedo: radicaliter, nego: ut sic enim est radix et fons omnium attributorum; sicque radicaliter ea continet. Unde licet essentia praecise non sit sapiens, nec aeterna, etc. formaliter; tamen talis est radicaliter, ut iam saepe dictum est, maxime ubi probavimus distinctionem formalem attributorum ab Essentia divina.

Dices 2. Si sola essentia habeat rationem obiecti primarii, attributa autem et relationes obiecti secundarii, sequitur divinam scientiam terminari posse ad essentiam absque eo quod ad attributa terminetur: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior patet: quando enim aliqua potentia duo habet obiecta, quorum unum est primarium, aliud secundarium, potest absque ulla repugnantia terminari ad primarium et non terminari ad secundarium, ut aperte docet Doctor in 1. dist. 11. n. 5. Minor etiam constat: si enim cognitio divina terminaretur ad essentiam et non ad attributa, non esset intuitiva sed abstractiva, nec foret comprehensiva sed limitata. —

Distinguo maiorem. Si divina cognitio non esset necessario comprehensiva, concedo: secus, nego: licet enim Deus non possit suam essentiam cognoscere quin sua pariter attributa divinasque Personas et relationes imo et creaturas omnes percipiat, quia videlicet eius scientia est absolute et necessario comprehensiva; exinde tamen non sequitur quod essentia habeat rationem obiecti primarii, seorsim ex se cognoscibilis ab ipsis attributis et creaturis, quae habent rationem obiecti secundarii et sine quibus ipsa divina Essentia videri potest ab intellectu creato, ut probatum est agendo de visione beatifica.

Dices 3. Illud est primarium obiectum divini intellectus, ex cuius cognitione Verbum divinum procedit: sed Verbum divinum non procedit solum ex cognitione Essentiae divinae, sed etiam ex cognitione attributorum, alias Verbum divinum, non procederet aeque perfectum ac est Pater, nec esset formaliter iustus, sapiens, etc.: ergo non solum essentia, sed etiam attributa habent rationem obiecti primarii.

Nego maiorem. Verbum enim divinum procedit ex cognitione adaequata divinae Essentiae, sicque procedit tam ex cognitione obiecti primarii quam secundarii: unde sicut attributa divina sunt in Patre tantum in secundo modo dicendi per se, ita et in Verbo; Pater enim divinus primario communicat Verbo suam essentiam, secundario vero attributa; haec enim eodem modo communicantur quomodo sunt: ideo cum essentia prior sit attributis quae ab ipsa emanant, etiam et prius communicari censenda est prioritate signi.

Conclusio secunda. — Deus cognoscit se in seipso, non autem in alio, nec ex alio.

Probatur primo. ex sanctis Patribus, maxime ex S. Dionysio, cap. 7. De divinis Nominibus, ubi ait:

Divinam mentem ea quae sunt, non ex iis quae sunt discentem nosse, sed ex se et in se; et causam rerum omnium cognitionem, scientiam, essentiamque anticipatam et ante comprehensam habere: non quod per speciem singula consideret, sed quod > uno causae complexu omnia sciat:

cui concinit S. Augustinus, lib. 83. Quaestionum q. 16. dicens: Deum nihil extra se intueri, sed in se tamquam in causa omnium. Hi tamen textus non denegant Deum etiam cognoscere creaturas in seipsis, ut sequenti Quaestione, Conclusione secunda, apparebit.

Probatur secundo. ratione: Modus praestantissimus cognitionis Deo tribuendus est: sed praestantius est cognoscere seipsum et alia in se; sic enim cognitio minus est dependens, adeoque praestantior: ergo hic Deo tribuendus est. Deinde, Essentia divina cum sit infinitum essendi pelagus et omnia omnino contineat aut formaliter, aut virtualiter, aut eminenter, consequenter omnia divino intellectui per se cognoscenda exhibet: ergo Deus in se seipsum et omnia alia videt. Deinde, si Deus cognosci posset in alio et ex alio, eius cognitio esset dependens et discursiva: dependens quidem, quia id in quo cognosceretur haberet rationem obiecti primarii, ad cuius cognitionem Deus tamquam obiectum secundarium perciperetur; foret etiam discursiva, discurrere enim nihil aliud est quam unius cognitionem ex alterius cognitione inferre: sed utrumque est absurdum, Deumque summe dedecens: ergo, etc.

Dices 1. Deus cognoscit creaturas comprehensive: ergo pariter cognoscit respectum et ordinem essentialem, quem dicunt ad Creatorem: sed hic respectus cognosci nequit, quin cognoscatur Deus qui est terminus huius cognitionis et ordinis: ergo Deus seipsum in creaturis cognoscit. — Respondeo negando ultimam consequentiam. ex eo enim tantum sequitur quod Deus seipsum cognoscat cum creaturis, non vero quod se cognoscat in creaturis. Vel distinguo, quisquis Deum cognoscit ut terminum dependentiae, quam creatura habent ad Deum, Deum cognoscit in creaturis, si cognoscat illam creaturam in Deo ut obiecto primario et motivo, negatur: si cognoscat illam creaturam in seipsa ut obiecto secundario, concedo: fateor equidem quod cum Angelus, v. g. cognoscit creaturam dependentem, etiam revera cognoscit Deum in creatura; quia cognoscit creaturam ut obiectum primarium movens ad cognitionem Dei. Secus est autem de Deo, qui cognoscit creaturam dependentem tamquam obiectum secundarium: sed in seipso tamquam in medio et in obiecto primario.

Dices 2. Licet Deus cognoscat effectum creatum in seipso, nihilominus illum etiam cognoscit in causa illius effectus productiva: ergo a simili, licet cognoscat causam in seipsa, nempe seipsum rerum omnium Creatorem; nihilominus cognoscere etiam se poterit ut causam in creaturis et effectibus a se productis, et consequenter seipsum cognoscere poterit in aliis a se distinctis. — Distinguo consequens. Ita se cognoscere poterit tamquam in obiecto movente primario et explicite, nego: secundario et quasi implicito, concedo: cum enim creatura habeat respectum intrinsecum ad Deum, ipsa cognita implicite movet ad Dei cognitionem.