Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Sacrum divinae Providentiae nomen inferunt aliqui ex praepositione Pro, quae interdum idem significat, quod Ante. Qua ratione Providere idem sonat, ac Ante videre. Unde Cicero lib. De Iuventute: Providentia est, inquit, per quam futurum aliquid videtur antequam factum sit. Nonnulli vero deductum volunt a praepositione Procul, ita quod Providere idem sit, ac Procul videre, nimirum ea quae loco vel tempore distant. Hinc Boetius lib. 5. De Consolatione Prosa 6. cum dixisset scientiam divinam, qua Deus cuncta dignoscit, non esse praescientiam quasi futuri, sed scientiam numquam deficientis instantiae; subdit: Unde non praevidentia, sed providentia dicitur, quod porro, idest procul, a rebus infimis constituta, quasi ab excelso rerum cacumine cuncta prospiciat.

Rectius tamen sapiunt, qui providentiae vocabulum ad antecessionem temporis referunt. Providentia namque divina significare nequit distantiam loci, cum Deus ubique substantialiter sit praesens: sed importat solum distantiam rationis, quoniam ab aeterno Deus videt omnia, quae futura sunt in tempore. Cum autem ea, quae prius ventura sunt cognoscimus, adhibitis mediis congruis, contendimus, ut prospera eveniant; hanc ob causam Theologi providentiae nomen usurparunt ad designandam curam illam paternam et maximam, quam Deus rebus singulis impendit, ut eas debitos in fines dirigat et deducat.

Iuxta quam providentiae usurpationem, quinque maxime veniunt hoc in Articulo discutienda et resolvenda. Primo quidem, an revera sit in Deo rerum omnium creatarum cura et providentia. Secundo, quid et quae sit illa divina Providentia, an videlicet intellectus, aut voluntatis divinae actus et soboles. Tertio, an Deus rebus singulis immediate provideat. Quarto, an mala, tam naturae, quam culpae divinae Providentiae subsint et ab ea ordinentur. Quinto denique, qualis et quae sit divinae Providentiae efficacitas et praestantia; quae omnia cum suis appendicibus, sequentibus in Quaestionibus resolventur.

Notandum 1. Ex Lactantio, 1. De ira Dei, cap. 9. Quod cum sententiae Philosophorum prioris temporis de Providentia consensissent, nec ulla esset dubitatio, quin mundus a Deo et ratione esset instructus et ratione regeretur: primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis, qui diceret sibi non liquere utrum esset aliqua Divinitas, necne. Quae Disputatio eius adeo impia et contra veritatem et religionem iudicata est, ut et ipsum Athenienses expulerint suis finibus et libros eius in concione, quibus haec continebantur, exusserint. Paucis interpositis: Verum iis postea temporibus quibus iam Philosophia defloruerat, extitit Athenis quidam Diagoras, qui nullum esse omnino Deum diceret, ob eamque sententiam nominatus est ἄθεος: Item Cyreneus Theodorus, ambo, quia nihil novi poterant reperire omnibus iam dictis et inventis, maluerunt contra veritatem id negare, in quo priores universi sine ambiguitate consenserant. Hi sunt qui tot saeculis, tot ingeniis assertam atque defensam providentiam calumniati sunt. Quibus divinae Providentiae impugnatoribus adstipulati sunt, referente Nemesio, lib. De Facultatibus animae, cap. 44. Democritus, Heraclitus, Epicurus: qui neque universis, neque singulis a Deo provideri volunt: Epicurus enim dicebat quod beatum sit et immortale, nec ipsum habere negotia, nec alteri exhibere: quare nec iracundia, nec gratia teneri, seu ut ex eodem Epicuro refert Lactantius c. 8. libri laudati:

Omnis enim per se Divum natura necesse est Immortali aevo summa cum pace fruatur, Semota a nostris rebus, seiunctaque longe. Nam privata dolore omni, privata periclis; Ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, Nec bene pro meritis capitur; nec tangitur ira.

Notandum 2. Varias insuper, easque erroneas nedum Ethnicorum Philosophorum, sed etiam quorumdam Christianorum De divina Providentia fuisse sententias: in primis enim Aristoteles, A natura sola vult administrari singula, ut 6. Ethicorum ad Nicomachum non obscure significat, inquit Nemesius supra laudatus; et licet 8. capite Ethicorum aliquam divinae Providentiae curam de rebus creatis idem Aristoteles affirmare videatur, nihilominus illam ad sublunaria coarctat; ut affirmat nedum S. Ambrosius lib. 1. Officiorum cap. 13. sed etiam Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, referens qualiter ex sacris litteris male intellectis quidam Philosophi varios errores deprompserint: Epicuri mentem subiit casus, inquit, cum hoc dictum non intellexisset, Vanitas vanitatum et omnia vanitas: Aristoteli venit in mentem, usque ad lunam deducere Providentiam ex hoc Psalmo 35. Domine in coelo misericordia tua et veritas tua usque ad nubes. Eumdem in errorem impegerunt celebres Aristotelis interpretes Averroes, Avicenna et Algazel, negantes Deo distinctam et peculiarem cognitionem et curam creaturarum in singulari: impegit etiam et ipse Rabbi Moses, qui corruptibilia quaeque individua divinae Providentiae subduxit, solos excipiens homines, quos propter intellectus splendorem, Deo contubernales eiusque Providentiae dignos existimavit. Hanc pariter in insulsam sententiam ivisse videntur, Origenes, Hieronymus et nonnulli e sanctis Patribus infra referendi et explicandi.

Notandum 3. Ex Aristotele 6. Ethicorum cap. 8. triplicem distingui posse Providentiam, videlicet Monasticam, qua quis res factibiles sibi ipsi convenientes, rite sapienterque disponit; aliam oeconomicam, qua quis res domesticas et familiae congruas prudenter administrat. Tertiam denique Politicam, qua Reipublicae providetur. Certum est autem in Deo nullam esse Providentiam Monasticam, haec enim solum est de rebus contingentibus, quae autem Dei sunt, necessaria sunt et omnino immutabilia, adeoque nullatenus Providentiae subesse possunt. Solum itaque praesens movetur difficultas de Providentia Oeconomica et Politica, qua Deus rebus creatis, tam in communi, quam in particulari impendit. Duo sunt igitur maxime hac in Quaestione resolvenda. Primum quidem, an Deus aliquam habeat Providentiam erga res creatas. Secundum, an suam hanc divinam Providentiam rebus singulis etiam vilioribus impendat.

Conclusio prima. — Revera admittenda est in Deo providentia erga res creatas.

Haec est de fide et probatur innumeris propemodum Scripturae textibus, quibus divina Providentia celebratur, sic maxime Sapientiae 14. Tu autem Pater Providentia ab initio cuncta gubernas. Et cap. 17. de Aegyptiis ait, fugitivi perpetuo providentiae iacuerunt. Et Ecclesiastes 5. Ne dederis os tuum, ut peccare facias carnem tuam, neque dicas coram Angelo, non est providentia, ne forte iratus Deus contra sermones tuos, dissipet cuncta opera manuum tuarum. Eamdem veritatem Christus Dominus pluribus oraculis affirmat Matth. 6. et 10. Respicite, inquit, volatilia Caeli, quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester caelestis pascit illa. Nonne vos magis pluris estis illis? Et post pauca, considerate lilia agri quomodo crescunt, non laborant neque nent. Dico autem vobis quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis. Si autem faenum agri quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit: quanto magis vos modicae fidei? Et Matth. 10. Nonne duo passeres asse veneunt et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro?

Haec eadem veritas pluribus rationibus et gravioribus momentis firmatur a sanctis Patribus. Primo quidem iisdem omnino argumentis divina Providentia suadetur, quibus Dei existentia demonstratur. Quid enim tam dignum, tam proprium Deo, quam providentia? (inquit Lactantius lib. De Ira Dei cap. 4.) Sed si nihil curat, nihil providet, amisit omnem divinitatem. Qui ergo totam vim, totam Deo substantiam tollit, quid aliud dicit nisi Deum omnino non esse? Unde merito idem c. 9. Epicurum ridet, quod Deum esse dixerit, illius tamen providentiam negaverit:

Quo quid repugnantius dici possit (inquit) aut fieri? Etenim si est Deus, utique providens est Deus, nec aliter ei potest divinitas attribui, nisi et praeterita teneat et praesentia sciat et futura prospiciat. Cum igitur providentiam sustulit, etiam Deum negavit esse, cum autem Deum esse professus est, et Providentiam simul esse concessit, alterum enim sine altero, nec esse prorsus nec intelligi potest.

Unde subtiliter sanctus Damascenus advertit lib. De Fide cap. 11. Nomen Θεός deduci a verbo Θεάομαι quod idem sonat ac considero, seu provideo. Cui consentiunt illi veteres Philosophi, qui Deum non aliud, quam Providentiam appellabant: conserit et ipse sanctus Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 12, ubi Divinitatem per Providentiam definit, divinitas, inquit, est omnia contemplans Providentia, atque illa perfecta bonitate.

Secundo. ipsa divina Providentia evincitur ex naturali omnium inclinatione, in repentinis enim perturbationibus, inquit Nemesius supra laudatus, sine electione et deliberatione Dei nomen invocamus, velut natura non sine doctrina ad Dei opem perducente, frustranea autem foret haec invocatio et divini auxilii inclamatio, si nulla apud Deum rerum humanarum esset cura et providentia. Quam rationem eleganter ponderat et expendit Tertullianus in Apologetico Christianae Religionis adversus Gentes cap. 17.

Vultis, inquit, ex animi ipsius testimonio comprobemus? Quae licet carcere corporis pressa, licet institutionibus pravis circumscripta, licet libidinibus et concupiscentiis evigorata, licet falsis Diis exancillata, cum tamen resipiscit, ut ex crapula, ut ex somno, ut ex aliqua valetudine et sanitatem suam patitur, Deum nominat, hoc solo quia proprie verus hic unus Deus, Bonus et Magnus. Et quod Deus dederit omnium vox est. Iudicem etiam contestatur, illum Deus videt et Deo commendo et Deus mihi reddet. O testimonium animae naturaliter Christianae!

Tertio, eamdem veritatem probat Lactantius cap. 8. libri laudati, ex religione, cultuque Deorum a natura Gentibus quibusque etiam Barbaris inditis;

Si enim Deus, inquit, nihil unquam boni tribuit, si colentis obsequio nullam gratiam refert, quid tam vanum, tam stultum, quam templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, rem familiarem minuere, ut nihil assequamur? At dices, naturam excellentem honorari oportet. Sed quis honos deberi potest nihil curanti et ingrato? an aliqua ratione obstringi possumus ei qui nihil habeat commune nobiscum?

Idem argumentum urget Cicero libr. 1. De Natura Deorum: si autem Dii, inquit, neque possunt nos iuvare, nec volunt, nec curant omnino, nec quid agamus animadvertunt, nec est quod ab iis ad hominum vitam permanere possit, quid est quod ullos Diis immortalibus cultus, honores, preces adhibeamus? Unde concludit Lactantius, quod si Religio tolli non potest, ut et Sapientiam, qua distamus a belluis et iustitiam retineamus, qua communis vita sit tutior, quomodo Religio ipsa sine metu tenere, aut custodiri potest, etc.

Quarta probatio deducitur ex ipsomet Creatoris titulo, nam ut sapienter et eleganter animadvertit S. Ambros. lib. 1. Officiorum cap. 13. Quis operator, inquit, negligat operis sui curam? Qui deserat et destituat, quod ipse condendum putavit? Si iniuria est regere, nonne est magis iniuria fecisse, cum aliquid non fecisse nulla iniustitia sit, non curare quod feceris, summa inclementia? Idem argumentum urget Theodoretus ser. 1. De Providentia, ubi cum dixisset rebus singulis innatum esse amorem, ingenitamque curam suorum effectuum, concludit: Totus autem mundus et totum humanum genus pignus est Creatoris sui, et idcirco ex hoc quoque affectu, quo amare nos fecit pignora nostra, intelligere nos voluit quantum ipse amaret pignora sua. Urget idem S. Damasc. lib. 2. De Fide cap. 29. Necesse est, inquit, eumdem esse eorum, quae sunt et factorem et provisorem, nam neque decet, neque consequens est alium factorem esse eorum quae sunt, et alium provisorem: sic enim imbecillitati, debilitatique uterque subiaceret.

Quinta denique divinae Providentiae demonstratio deducitur, tum ex rerum omnium creatarum perfectione et praestantia, tum ex earum stabili ordine et concorde discordia. Primum egregie expendit S. August. lib. 5. De Trinitate, cap. 11.

Deus, inquit, unus omnipotens Creator et factor omnis animae, atque omnis corporis.... A quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo. A quo est mensura, numerus, pondus. A quo est quidquid naturaliter est, cuiuscumque generis est, cuiuscumque aestimationis est. A quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum, atque formarum. Qui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam. Qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum, appetitum, ratio> nali autem insuper mentem, intelligentiam, voluntatem: qui non solum Coelum et Terram, nec solum Angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avis pennulam, nec herbae flosculum, nec arboris folium, sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit, nullo modo est credendum regna hominum, eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse.

Secundum autem proponit Boetius lib. 3. De Consolatione Prosa 12:

Mundus, inquit, ex tam diversis, contrariisque partibus in unam formam minime convenisset, nisi unus esset, qui tam diversa coniungeret. Coniuncta vero naturarum ipsa diversitas invicem discors dissociaret atque divelleret, nisi esset unus qui quod nexuit contineret. Non tam vero certus naturae ordo procederet, nec tam dispositos motus locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus explicaret, nisi unus esset, qui has mutationum varietates manens ipse disponeret.

Idem elegantissime urget S. Chrysost. Homil. 10. ad populum:

Si breve hoc et modicum corpus, inquit, medicaminibus tot utens.... perit tamen et corrumpitur, saepius turbatione in eo facta, quomodo tantus mundus ex isdem compositus elementis, nisi providentiae multum coepisset, tanto tempore imperturbatus manere potuisset? Si nos non natura, sed voluntate male affecti erga invicem, sponte non convenimus, donec manemus inimici, sed altero qui nos iungat indigemus et in pace contineat: quomodo elementa, neque rationem, neque sensum habentia et sibi per naturam inimica convenissent et simul manere potuissent, nisi potentia quaedam esset ineffabilis, quae congregaret et congregata semper hoc vinculo cohiberet? non cernis quomodo corpus hoc, anima avolante, defluit et tabescit et perditur et in suum quodque elementorum revertitur terminum? Hoc ipsum profecto et in ipso mundo fieret, si ipsum reliquisset propria destitutum providentia. Si navigium sine gubernatore facile mergeretur, quomodo subsisteret mundus tantum temporis gubernante nemine.... et quid dico navigium? Casulam quis parvam in vineis compegit et fructu ablato desertam reliquit et neque duos saepe dies permanet, sed solvitur et brevi cadit. Igitur tugurium quidem absque providente non staret. Creatura vero tanta, tam pulchra, tam mirabilis, et leges noctis et diei alternarumque horarum choreae et naturae cursus, variusque et omnimodus in terra et mari et aere et coelo et plantis et animalibus volantibus, natatilibus, gradientibus, serpentibus et in hominum genere omnibus illis validiori, quomodo in tantum temporis absque aliqua providentia stabilis permansisset?

Dices 1. Si aliqua in Deo esset rerum humanarum cura et providentia, nulla foret hominum libertas, nullaque rerum creatarum contingentia: sed consequens absurdum esse suadet ratio et experientia demonstrat: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris. Si omnes hominis actiones essent a Deo praevisae, vel evitabiliter evenient, vel inevitabiliter. Si primum: ergo divina Providentia non erit infallibilis. Si secundum: ergo hominis operationes non erunt contingentes, nec poterunt fieri, aut non fieri, adeoque nec erunt liberae, sed necessariae et naturales.

Nego sequelam maioris et ad eius probationem dico hominis operationes necessario fieri, non quidem necessitate antecedente, quae libertatem auferat et necessitatem inevitabilem imponat; sed consequente, quae liberam voluntatis determinationem praevisam supponat. Divina namque voluntas, aeterno suo decreto creatam voluntatem non praedeterminat, sed condeterminat, nec illius determinatio est prior, vel posterior natura vel ratione, determinatione voluntatis creatae in ordine causalitatis, sed simul cum illa (ut iam diximus agendo de conciliatione libertatis humanae cum invariabili divinae voluntatis decreto.)

Adde. quod ipsa divina Providentia rebus creatis sese accommodet et ita suam curam impendat, ut necessariis necessario et liberis libere media convenientia ad debitum sibi finem assequendum subministret, ut diserte edocet sanctus Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 4. dicens: Sicut providentia uniuscuiusque naturae est salvativa per se mobilia providet ut per se mobilia et tota particularia iuxta proprietatem totius et uniuscuiusque in quantum provisorum natura suscipit, totius providentiae proportionaliter attributas unicuique provisas bonitates.

Instabis. tam certa tamque invariabilis est divina rerum ordinatio, ut ea stante, nulla possit esse hominis libera determinatio et electio; sed omnes inevitabili quadam necessitate et immutabili fato rapiuntur et agitantur: ergo, vel nulla est hominis libertas, nullaeque illius preces ad Deum et vota, vel nulla in Deo providentia. Probat antecedens Seneca libro 2. q. natural. cap. 35. et 36, ubi divinae providentiae et ordinationis, (quam alio nomine fatum appellat more veterum Philosophorum) immobilitatem et invariabilitatem aperiens, ait:

fata aliter ius suum peragunt, nec ulla commoventur prece, non misericordia flectuntur, non gratia, servant cursum irrevocabilem, ex destinato fluunt. Quemadmodum rapidorum aqua torrentium in se non recurrit, nec moratur quidem, quia priorem superveniens praecipitat. Sic ordinem rerum fati aeterna series rotat, cuius haec prima lex est stare decreto. Quid enim intelligis Fatum? Existimo necessitatem rerum omnium, actionumque, quam nulla vis rumpat. Hanc si sacrificiis et capite niveae agnae exorare iudicas, Divina non nosti. Sapientis quoque viri sententiam negatis posse mutari, quanto magis Dei, cum Sapiens quid sit optimum in praesentia sciat, illius Divinitati omne praesens sit?

Quibus verbis egregie demonstrat divinae providentiae immutabilitatem, adeoque omnem fortuitum et liberum eventum ea posita excludit.

Respondet idem Philosophus cap. 37. certo hoc et immutabili divinae providentiae decreto, nullatenus laedi humanae libertatis arbitrium, nec cassas et irritas fore hominum preces.

Quaedam enim, inquit, a Diis immortalibus, ita suspensa relicta sunt, ut in bonum vertant, si admotae Diis preces fuerint, si vota suscepta. Deinde sibi obiiciens, aut futurum, inquit, est, aut non; si futurum est, etiam si non susceperis vota, fiet, si non est futurum, etiam si susceperis vota, non fiet. Respondet: falsa ista interrogatio. Quia illam mediam inter ista exceptionem praeteris, futurum, inquam, hoc est, sed si vota suscepta fuerint. Rursus obiiciens: Hoc quoque necesse est fato comprehensum sit, aut suscipias vota, aut non. Respondet, puta me tibi manus dare et fateri hoc quoque fato esse comprehensum, ut utique fiant vota, fatum est ut hic disertus sit, sed si litteras didicerit, ab eodem fato continetur ut litteras discat... sic cum sanitas videatur esse de fato, de fato debetur tamen medico quia ad nos beneficium fati per huius manus venit.

Quibus egregie docet fati, seu divinae providentiae immutabilitatem hominis libertatem non laedere, sed liberam eius voluntatis determinationem supponere, non enim eam praedeterminat, sed condeterminat.

Dices 2. Si aliqua penes Deum esset mortalium cura, esset pariter piorum secura felicitas in suae virtutis praemium, penes impios vero calamitas et miseria in suae improbitatis ultionem et vindictam: sed longe secus accidit, perversi namque ducunt in bonis dies suos et honoribus, voluptatibus, ac divitiis affluunt. Unde semi-athei colligunt, a Deo omnia praetermitti, inquit Salvianus, lib. 1. De Providentia, quia nec coerceat malos, nec tueatur bonos et ideo in hoc saeculo deteriorem admodum statum esse meliorum, bonos quippe esse in paupertate, malos in abundantia, bonos in infirmitate, malos in fortitudine, bonos semper in luctu, malos semper in gaudio, bonos in miseria et abiectione, malos in prosperitate et dignitate. Nec ipsorum sola haec est querimonia; sed etiam Sanctorum, nam Ieremias 12. Deum velut obiurgans, ait: Quare via impiorum prosperatur? Bene est omnibus qui praevaricantur et inique agunt. Et Habacuc 1. Quare respicis super iniqua agentes et taces devorante impio iustiorem se? Quam itidem querimoniam mirum in modum ponderat et exaggerat David Psal. 72. Zelavi, inquit, super iniquos, pacem peccatorum videns, quia non est respectus morti eorum, etc.

Respondet 1. Sanctus Augustinus, hoc equidem argumentum ita validum videri ipsi Regio vati, ut illius solutionem et elucidationem non in hac mortali, sed in beata, aeternaque vita speraverit. Unde subdit ibidem; Existimabam ut cognoscerem hoc, labor est ante me, donec intrem in sanctuarium Dei. Quae verba sic expendit S. Augustinus:

Ante faciem meam laborem quemdam quasi inextricabilem video, ut cognoscam quomodo et iustus sit Deus et res humanas curet et non sit iniquus; quod peccantes et scelera facientes felicitatem habent in hac terra, pii vero et Deo servientes, in tentationibus plerumque et in laboribus fatigantur. Magna difficultas est hoc scire: sed donec introeam in sanctuarium Dei. Tunc enim apparebit qualiter legitimam iusti mercedem bonorum suorum operum, necnon et tribulationum vitam aeternam accipient. Impii vero in ignem aeternum detrudentur.

Respondet 2. Salvianus laudatus, haec immerito a providentiae calumniatoribus obiici.

Primum enim, inquit, ab iis qui hoc ita esse vel dolent, vel accusant, illud requiro, de Sanctis hoc, idest, de veris ac fidelibus Christianis, an de falsis et impostoribus doleant. Si de falsis, superfluus dolor, qui malos doleat non beatos esse. Cum utique quicumque mali sunt successu rerum deteriores fiant, gaudentes sibi nequitiae studium bene cedere. Et ideo ob hoc ipsum miserrimi esse debent, ut mali esse desistant, vindicantes improbissimis quaestionibus nomen religionis et praeferentes ad sordidissimas negotiationes titulum sanctitatis, quorum scilicet nequitiis si miseriae comparentur, minus sunt miseri, quam merentur, quia in quibuslibet miseriis constituti, non sunt tamen tam miseri, quam mali. Nequaquam ergo pro his dolendum, quod non sunt divites ac beati. Multo autem pro Sanctis minus, quia quantumlibet videantur ignorantibus esse miseri, non possunt tamen esse aliud, quam Beati.... Nemo enim aliorum sensu miser est, sed suo. Et idcirco non possunt cuiusquam falso iudicio esse miseri, qui sunt vera sui conscientia beati, nulli enim, ut opinor, beatiores sunt, quam qui ex sententia sua, atque voto agunt.

Humiles sunt Religiosi, hoc volunt; pauperes sunt, pauperie delectantur; sine ambitione sunt, ambitum respuunt; inhonori sunt, honorem spernunt; lugent, lugere gestiunt; infirmi sunt, infirmitate laetantur. Nequaquam ergo nobis dolenda est haec afflictio infirmitatum, quam intelligimus matrem esse virtutum. Itaque quidquid illud fuerit, quicumque veri Religiosi sunt, beati esse dicendi sunt, quia inter quaelibet dura, nulli beatiores sunt, quam qui hoc sunt quod volunt.

Respondeo 3. Multis de causis, iisque iustissimis divinam providentiam iustos quoslibet tribulationibus exercere. Primo quidem, quia inquit Seneca libro De Providentia:

Marcet sine adversario virtus; tunc apparet quanta sit, quantum valeat polleatque, cum quid possit, patientia ostendit.... Non fert ullum ictum illaesa felicitas, at ubi assidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias ducit, nec ulli malo cedit; sed etiam si ceciderit, de genu pugnat.

Deinde cum dixisset viros fortes probari in colluctationibus et homines delectari spectaculo constantis adolescentis irruentem in se feram excipientis et laniantis, subdit:

Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo Deus. Ecce par Deo dignum vir fortis cum mala fortuna compositus, utique si et provocavit. Non video, inquam, quid habeat in terris Iupiter pulchrius si convertere animam velit, quam ut spectet Catonem iam partibus non semel fractis stantem, nihilominus inter ruinas publicas rectum.

Cui concinit Tertullianus lib. De Patientia, ubi stupendam Iobi Patriarchae patientiam celebrans, ait:

Quale in illo viro feretrum Deus de Diabolo extruxit? Quale vexillum de inimico gloriae suae extulit? Quid ridebat? Deus: Quid? Dissecabatur malus, cum Iob immundam ulceris sui redundantiam magna aequanimitate distringeret, cum erumpentes bestiolas inde in eosdem specus et pastus foraminosae carnis ludendo revocaret?

Secundo. Virtus in infirmitate perficitur, inquit Christus ipse Paulum alloquens 2. Corinth. 12. Tribulatio, inquit Augustinus, compellit nolentem, erudit ignorantem, protegit infirmantem, excitat torpentem, humiliat superbientem, purgat poenitentem, coronat innocentem. Unde S. Hilarius lib. 4. De Trinitate¹: Sicut olim crescentibus diluvii fluctibus arca sublimius ferebatur et tandem procellarum victrix requievit super montes Armeniae, non dispari modo Ecclesia, dum exercetur, floret; dum opprimitur, crescit; dum contemnitur, proficit; dum caeditur, vincit.

Tertio. nullus est impietati ita deditus, ut aliquod interdum morale bonum opus non exerceat, quod cum non habeat annexam charitatem et gratiam, aeternae retributionis semina, idcirco solum temporaneum praemium exigit. Cum autem e contra nullus iustitiae sectator, ita sit fidelis et tenax, ut interdum a recto virtutis tramite paululum non deviet, Deumque levioribus culpis non offendat, ideo etiam Iustorum nullus est, qui poenam ultricem, saltem temporaneam, non mereatur. Idcirco tantum abest ut prospera impiorum et adversa piorum fortuna defectus sit divinae gubernationis, imo evidens est divinae providentiae argumentum. Siquidem nihil inultum, nihilque irremuneratum divina iustitia patitur, malos quidem in hac vita praemiando temporaneis bonis pro temporali opere, iuxta illud Lucae 16. Recordare fili, quia recepisti bona in vita tua, inquit Abraham diviti Epuloni. Iustos vero hac in mortali vita puniendo, ne quid ex districta sententia post mortem in eis ulciscendum inveniat, ut enixe deprecabatur David: Domine, ne in furore tuo arguas me (hoc est in Inferno) neque in ira tua, idest in ultricibus Purgatorii flammis; sed miserere mei, idest in misericordia tua, hic ure, hic seca, modo in aeternum parcas, inquit S. Augustinus.

Adde. quod tribulatio et afflictio via sit regia ad aeternam felicitatem, sicut enim oportuit pati Christum et ita intrare in gloriam suam; sic oportet nos per multas tribulationes introire in regnum Dei, nam inquit Gregorius, qui a Paradisi gaudiis per delectamenta excessimus, ad haec per lamenta revocamur.

Dices 3. Providentia sollicitudinem erga res provisas importat; sed in Deo nulla potest esse sollicitudo, quippe qui summa pace et aeterna quiete potiatur. Immotus enim movet omnia, stabilisque manens, dat cuncta moveri, inquit Boetius: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Providentia importat sollicitudinem, quae annexam habeat animi commotionem et inquietudinem oriundam ex consultatione, inquisitione et incertitudine eventus, nego: quae solum curam exactam de rebus provisis inferat, eis subministrando media congrua quibus debitum finem assequantur, concedo; et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Deus enim absque ulla turbatione et inquietudine totus semper rerum omnium gubernationi invigilat.

Dices 4. Quod non est praecognitum, non est provisum: sed casualia, cum sint praeter intentionem agentis, non sunt praecognita: ergo nec de eis est providentia, ideoque cum omnia pene casu eveniant; aut nulla, aut rara est Providentia.

Distinguo minorem. Casualia non sunt praecognita a Deo, nego: a creaturis, quarum respectu casualia dicuntur, concedo. Nihil itaque casuale est respectu Dei, qui omnes omnino causas secundas connectit et ordinat in finem. Unde inquit Boetius, lib. 5. De Consolatione: Licet casus sit inopinatus eventus ex constituentibus causis in his, quae propter aliud fiunt, tamen concurrere atque confluere facit causas ordo ille ex inevitabili connexione procedens, qui de Providentiae fonte descendens cuncta suis locis, temporibusque disponit.

Conclusio secunda. — Deus nedum rebus praestantissimis, sed etiam vilissimis, non solum in communi, sed et in particulari providet.

Probatur primo. ex illis omnibus Scripturae textibus quibus Deus res creatas et vilissimas etiam inspicere et curare celebratur. Sic Ps. 137. Excelsus Dominus et humilia respicit. Ecclesiasticus primo capite cum dixisset: Omnis sapientia a Domino Deo est et cum illo fuit semper et est ante aevum, inquirit, Arenam maris et pluviae guttas et dies saeculi quis dinumerarit? Post similes interrogationes respondet: Unus est altissimus Creator. Unde Sapiens 8. capite, cum praeclaras divinae Sapientiae laudes celebrasset, concludit: Attingit ergo a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter, hoc est, inquit S. Bernardus libro De libero arbitrio: a summo Coelo usque ad inferiores partes terrae et a maximo Angelo usque ad vilissimum vermiculum. Ipse namque, ait David Psal. 146. Dat iumentis escam et pullis corvorum, producit in montibus faenum, etc. Ipse, ut asserit Christ. Matth. 6. Pascit volatilia Caeli et vestit lilia agri.

Haec eadem veritas ethnicos Philosophos non latuit, nam ut S. Augustinus, lib. 10. De Civit. Dei, cap. 14.² refert, Plotinus Platonicus Dei Providentiam usque ad haec terrena et ima pertingere, flosculorum, atque foliorum pulchritudine comprobat, quo omnia quasi abiecta et pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat, nisi inde formentur, ubi forma intelligibilis et incommutabilis simul, habens omnia perseverat. Quod D. Iesus ibi ostendit, ubi ait: Considerate lilia agri quomodo crescunt, non laborant, neque nent. Dico autem vobis, quia nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis.

Eamdem pluribus confirmant Patres. In primis vero S. August. pluribus locis, maxime vero, lib. 5. De Genesi ad litteram cap. 21. Non sunt audiendi, inquit, qui putarunt sublunares mundi partes fortuito agitari, sublimes vero divina Providentia gubernari. Etiam contra hos loquitur Psalmus, qui cum explicasset laudes coelestium, se etiam ad inferiora convertit, Laudate Dominum de terra dracones, abyssi, ignis, grando, nix, glacies, quae faciunt verbum eius. Et cum Christus ait, unum passerem non cadere in terra sine Dei voluntate. Et Deum vestire faenum quod in clibanum mittitur. Nonne confirmat vilissimas et abiectissimas mundi particulas divina eius Providentia regi?

Probatur eadem veritas ratione. Si Deus de rebus minimis et vilissimis curam non haberet, maxime vel quia non posset, vel quia nollet, vel quod supremam eius maiestatem non deceret. Primum derogat infinitae eius potentiae, quae cum omnia produxerit ex nihilo, etiam omnia servare potest et administrare. Secundum eius divinae bonitati officit. Quis enim operator negligat operis sui curam? inquit S. Ambrosius. Tertium denique tantum abest ut supremam eius maiestatem dedeceat rerum minimarum productio et cura, imo illam celebrat et mirum in modum commendat. Deus enim, inquit S. August. lib. 11. De Civit. Dei, cap. 22, ita artifex est magnus in magnis, ut minor non sit in parvis, quae parva, non sua granditate, quae nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt. Unde eleganter Plinius, lib. 11. cap. 2: Rerum natura, inquit, nusquam magis quam in minimis tota est. Hinc S. August. lib. 3. De Genesi ad litteram, cap. 6: Creat minima corpore, acuta sensu animantia, ut maiore attentione stupeamus agilitatem muscae volantis, quam magnitudinem iumenti gradientis, ampliusque miremur opera formicae quam onera Camelorum. Et merito quidem: quis enim Dei supremam, infinitamve Sapientiam, Potentiam et Maiestatem non miretur in vilissimis et abiectissimis illis bestiolis, quae tam exigua habent capita, tot sensuum officinas nulla contusione permixtas, quot requiruntur ad videndum, audiendum et percipiendum odorem et saporem, etc.

Attendat Charitas vestra, inquit S. August. in Psalm. 8, quis disposuit membra pulicis et culicis, ut habeant ordinem suum, habeant vitam suam, habeant motum suum? Unam bestiolam brevem minutissimam considera quam volueris, si consideres ordinem membrorum ipsius et animationem vitae, qua movetur, ut pro se fugiat mortem, amet vitam, appetit voluptates, devitat molestias, exerit sensus diversos, viget in motu congruo sibi. Quis dedit aculeum culici quo sanguinem sugat, quam tenuis fistula est qua sorbet? Quis disposuit ista? Quis fecit ista? Expavescis in minimis, > lauda Magnum; qui fecit in Caelo Angelum, ipse fecit in terra vermiculum.

Dices 1. Deus rerum coelestium contemplatione detinetur et delectatur; ergo haec sublunaria non curat, nec rebus minimis providet. Probatur antecedens ex Iobi 22. Nubes, inquit, latibulum eius, nec nostra considerat et circa cardines caeli perambulat.

Respondeo. Haec non quidem a Iobo Patriarcha ex propria mente, sed ex sententia impiorum proferri. Cum enim dixisset: An non cogitas, quod Deus excelsior coelo sit, et super stellarum verticem sublimetur? Subdit: Et dicis: quid enim novit Deus? et quasi per caliginem iudicat. Nubes latibulum eius, etc. Quibus aperte constat haec verba, ex impiorum absurda sententia a Iobo proferri simul et damnari.

Dices 2. Deus curam non gerit de brutis animantibus: ergo divina ipsius Providentia rebus omnibus non invigilat. Probatur antecedens ex 1. Corinth. 9. Numquid de bobus cura est Deo? inquit Apostolus, quasi diceret Deum curam non agere de rebus irrationalibus.

Respondet noster Alensis prima parte q. 26. membro 4. art. 1. duplicem esse curam Providentiae divinae:

Una est, inquit, cura divinae Providentiae, quae generalis est, qua res per tempora sibi debita et determinata conservantur in suo esse a divina Providentia et hoc modo verum est, quod est ei cura de omnibus. Alia est cura specialis Providentiae, quae specialiter habet de rationali creatura, secundum quam erudit ipsam dando ei praecepta et legem, et secundum hanc non est ei cura de omnibus.

De posteriori hac cura loquitur Apostolus, non vero de priori. Vel dicendum Deum non habere ita peculiarem curam de brutis animantibus, sicut de creaturis ratione praeditis, illa enim ad nos veluti media ad finem ordinantur et subserviunt. Unde subdit Apostolus: An propter nos utique hoc dixit? Nam propter nos scripta sunt.

Obiic. 3. Difficilem sancti Hieronymi sententiam, qui expendens illud Habacuc 1. Mundi sunt oculi tui ne videant malum, ait:

Absurdum est ad hoc Dei deducere maiestatem, ut sciat per momenta singula quot nascantur culices, quotve moriantur, quae cimicum et pulicum et muscarum sit in terra multitudo, quanti pisces in aqua natent, et qui de minoribus maiorum praedae cedere debeant. Non simus tam fatui adulatores Dei, ut dum potentiam eius etiam ad ima detrahimus, in nosmetipsos iniuriosi simus, eumdem rationalium providentem esse dicentes. Ex quo liber ille apocryphus stultitiae condemnandus est, in quo scriptum est, quendam Angelum nomine Tyri praesse reptilibus.

Quibus aperte significare videtur Dei scientiam non descendere ad res vilissimas sigillatim contemplandas, nec eum ullam de rebus vilioribus curam agere.

Respondent varia varii. ut sanctum Doctorem ab omni erga generalem Dei providentiam errore liberent. Primo quidem dicunt aliqui eum comparate solum loqui, quasi velit non eamdem esse providentiam irrationalium creaturarum, ac ratione praeditarum, ita quod non eamdem curam impendat Deus rebus ratione destitutis, ac impendit rationalibus. Secundo nonnulli censent eum intendere Dei cognitionem non augeri, vel minui, nec eam mutari rerum vicissitudine, quasi per singula momenta novam rerum nascentium notitiam sigillatim acquirat; sed ab aeterno simul et unico simplicissimo intuitu cuncta videat. Tertio sunt qui putant eum populariter et ad vulgi captum haec scripsisse, unumque contextum esse ex illis quos ipsemet Hieronymus lib. contra Rufinum, dicit se in commentariis supra Prophetas, non ex sua, sed ex aliorum sententia scripsisse. Quarto denique affirmant aliqui S. Hieronymum duplicem distinguere scientiam et curam divinam: Unum quidem Particularem, qua restringitur ad eas solummodo res, quae propter seipsas diliguntur et intenduntur a Provisore et hanc negat sanctus Hieronymus Deum rebus irrationalibus impendere quae propter se non diliguntur, nec intenduntur a Provisore; sed quatenus homini deservire possunt. Aliam vero Generalem, qua Deus rebus singulis necessaria ministrat. Quam duplicem divinae Scientiae et Providentiae acceptionem indicat ipsemet Hieronymus in c. 38. Ieremiae:

Sunt, inquit, qui Providentiam Creatoris usque ad rationalia confiteantur, bruta autem fortuitis casibus asserunt vel perire, vel vivere. Propheticusque sermo declarat nihil esse, quod fugiat divinam Providentiam et Scientiam Dei, quia alia propter se, alia in usu hominum sunt creata. Paucis interpositis: cuius curae meae est omnia regere, universa disponere et reddere singulis iuxta vias suas.

Quod autem sanctus Hieronymus divinam Providentiam etiam ad vilissimas quasque creaturas extendi censuerit, patet in commentariis ad c. 10. Matth. expendens haec verba, Nonne duo passeres asse veneunt, ait: Si parva animalia absque Deo auctore non decidunt et in omnibus semper est providentia et quae in his oritura sunt, sine Dei voluntate non pereunt, vos qui aeterni estis, non timere debetis, quod absque Dei nutu agatur providentia. Item habet in cap. 5. Epistola ad Ephesios et in capite 1. Zachariae.

Quaeres. An aequalis Deo sit cura et providentia de omnibus?

Respondeo. quod non; idque constat triplici ratione. Primo quia res omnes aequalem in finem non ordinantur; sed quaedam in finem pure naturalem, ut omnes creaturae rationis expertes, quaedam vero in finem supernaturalem, ut creaturae rationis compotes, quales sunt Angeli et homines, ideoque praestantiora habent media et nobiliori modo Deus ipsis invigilat et providet. Secundo quia Deus immediate et per se quibusdam providet, puta superioribus Angelis, caeteris autem providet solum causarum secundarum et aliarum creaturarum, superiorum et inferiorum adminiculo. Tertio denique, quia prae caeteris creaturis Deus homini providere videtur, tum ob eius dignitatem, ipsius namque gratia cuncta sunt condita: Omnia enim quibus constat, quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis accommodata sunt, inquit Lactantius, lib. De Ira Dei c. 13. ubi hoc argumentum fuse et eleganter pertractat. Unde licet caeteris etiam Deus provideat, id tamen videtur praestare solum ex accidente et ratione hominis, ut eleganti hac similitudine declarat Origenes lib. 4. contra Celsum:

Quemadmodum, inquit, in Civitatibus qui annonae et macelli curam habet, nullius alterius causa laborare, quam hominum, eius tamen Providentiae fructum ad canes et alia bruta pervenire videtur. Ita divinam Providentiam ratione praeditis praecipue prospicere, ex consequenti autem, etiam bruta animantia is perfrui, quae hominum gratia procreata sunt.

Tum etiam propter hominis infirmitatem et imbecillitatem, quae longe maior est, quam caeterorum animantium, unde innumeris adminiculis ad sui conservationem opus habet. Nullum enim animal morosius est, nullum maiori arte tractandum, quam homo, nulli magis parcendum, ait Seneca lib. 1. De Clementia cap. 17. Unde velut ex officio iustitiae praecipuam illi curam Deum impendere censet S. Ambrosius in Psalmum 118. Quia iustus est, inquit, ut opus manuum suarum tueatur, ac servet, ut quos nudos indotata quadam natura sorte in hanc proiecit corporis infirmitatem, vigore animae et misericordiae suae dote pauperes vestire dignetur. Tum denique quia Creaturae rationis expertes et libertatis, necessariis et eodem modo semper agentibus causis suos in fines aguntur et diriguntur, nec magna varietate et inconstantia laborant; ideoque ductu et tractatu faciliores sunt. At humanae res, quae a voluntatis arbitrio libere tamquam a causa versatili et inconstanti proficiscuntur, idcirco incertae sunt et mutabiles, adeoque ampliori cura et maiori sollicitudine opus habent, ut ad ordinem, finemque congruum tanta tamque inextricabilis varietas dirigatur. Unde Hierocles in lib. De Providentia tradidit: Brutis sufficere generalem Providentiam, ac toti impensam speciei, nos vero nisi sigillatim, ac per omnia Providentia regimur, adeo ut nihil quod ad nos pertinet extra rationem Providentiae sit, nequaquam consentaneam nobis curam assequimur. Nec refert quod Sapientiae 6. legamus: Aequaliter est illi cura de omnibus; his enim verbis non affirmat Sapiens Deum rebus omnibus creatis eamdem curam impendere, sed quod revera nulla sit cuius conservationi et protectioni non invigilet. Agit enim ibidem Sapiens de ultione et animadversione Dei in Potentes et Magnates, qui pusillos et subditos opprimunt, unde cum dixisset: Exiguo conceditur misericordia, Potentes autem potenter tormenta patientur, subdit: non enim substrahet personam cuiusque Deus, nec verebitur magnitudinem cuiusque; quoniam pusillum et magnum ipse fecit et aequaliter cura est illi de omnibus. Quibus patet hanc ipsam curae aequalitatem solummodo omnium et maxime pusillorum hominum protectionem designare, ac commendare.

Insinuata simul et probata divinae Providentiae existentia, iam investiganda est et reseranda ipsius natura, quae cum sit interna Dei operatio, qua res sibi subiectas congruos in fines deducit; inde circa praesentis Quaestionis resolutionem, duplex oritur et proponitur solvenda difficultas. Prima quidem, an illa divina Providentia sit formaliter actus intellectus, aut voluntatis Dei: nulla namque praeter intellectionem et volitionem, nec esse, nec cogitari potest interna Dei operatio. Secunda, an haec divina rerum ordinatio et administratio nedum circa media congrua, sed etiam circa debitos fines infallibiliter assequendos versetur et occupetur: qua solutio ut facilior et evidentior appareat

Notandum 1. Divinam Providentiam ad sui constitutionem et integritatem triplicem requirere actum intellectus et totidem voluntatis; ex parte siquidem intellectus, opus est primo ut cognoscatur possibilitas tum finis, tum mediorum; alioquin vaga erit et erronea Providentia. Secundo, necessum est ut deprehendatur mediorum virtus et efficacitas, ad propositum finem assequendum: haec enim si quis non noverit, manifesto iacebit in periculo propositum finem nusquam assequendi. Denique requiritur certa notitia futurae assecutionis finis per proposita media; non enim sapienter quis decerneret finem assequendum per media proposita, nisi illum finem per talia media posse comparari praevideret. Primum detegitur per scientiam simplicis Intelligentiae, quae circa rerum possibilitatem occupatur: Secundum per scientiam conditionatam, qua rerum eventus, hac aut illa posita conditione praenoscitur: Tertium denique per scientiam Visionis, qua certa rerum existentia futura, praesens, aut praeterita detegitur. Tres pariter actus voluntatis Providentia desiderat, nimirum intentionem finis obtinendi: mediorum praeparationem et electionem, seu decretum efficax assequendi finem per talia congrua media: denique actualem usum, seu voluntatem applicantem divinam Omnipotentiam ad mediorum exhibitionem.

Notandum 2. Hunc ordinem inter praefatos actus ad Providentiae divinae integritatem desiderandos servari: Primo namque Deus per scientiam simplicis intelligentiae cognoscit finis et mediorum possibilitatem et honestatem: secundo per scientiam conditionatam deprehendit mediorum efficaciam, ac congruitatem: inde sequitur intentio finis assequendi, mediorum electio et applicatio: demum scientia visionis Deus videt illius finis assecutionem per talia media. Certum est autem divinam Providentiam formaliter non consistere in hac scientia visionis, haec namque providentiam supponit, eaque posterior est: unde solum remanet difficultas de caeteris actibus intellectus et voluntatis in quonam eorum reponenda sit formalis divinae providentiae ratio. Circa quam resolutionem varia varii sentiunt: nonnulli cum S. Thoma volunt providentiam formaliter consistere in actu intellectus quo Deus praevidet et iudicat certam finis assecutionem per congrua media: nonnulli cum nostro Alensi contendunt eam duplicem actum intellectus et voluntatis formaliter importare; caeteri denique rectius cum nostro Subtili Doctore sentiunt eam formaliter constituendam esse in actu divinae voluntatis, actum quidem divinae scientiae praesupponente et connotante.

Notandum 3. Media cum fine duplici modo comparari posse et conferri. Primo quidem quatenus sunt illius causa et ut hic per illa consequendus est: secundo vero prout sunt illius effectus et quatenus finis est ratio simul et causa cuius gratia media seliguntur et usurpantur. Inde fit, quod Electio et Intentio diversimode tendunt in finem et media; primo quidem simpliciter et absolute; secundo comparative et respective. Priori modo, intentio directe et unice fertur in finem; electio vero circa media tantum occupatur. Posteriori vero, intentio tendit in finem primario quidem et principaliter, in media vero quatenus sunt finis causa, vel effectus tantum secundario; electio vero prorsus e contra, primario fertur in media quatenus efficacia sunt ad finem assequendum, secundario vero finem ipsum intendit assequendum et ipsius ratione media seligit, quae congruentiora videntur ad illius assecutionem.

Conclusio prima. — Providentia consistit formaliter in actu voluntatis. Haec est Doctoris in 1. dist. 40. quaest. unica n. 2. ubi Praedestinationis (quae est nobilissima et princeps Providentiae species) definitionem aperiens, ait: Praedestinatio proprie sumpta dicit actum voluntatis divinae, videlicet ordinem electionis per voluntatem divinam alicuius creaturae intellectualis, vel rationalis ad gratiam et gloriam.

Probatur Conclusio. Primo quidem ex Scriptura sacra, quae praedestinationem et providentiam nominibus et verbis divinae voluntatis operationem significantibus exprimit; utramque enim appellat electionem, propositum, decretum, directionem, odium, miserationem, iram, complacentiam; quae vocabula actum voluntatis, non autem intellectus designant. Electionem quidem, Ephesiorum 1: Elegit nos in ipso, etc. Propositum vero ibidem: Praedestinavit nos secundum propositum voluntatis suae. Dilectionem et Odium Romanorum 9: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Miserationem vero et iram ibidem: cuius vult miseretur et quem vult indurat, etc. Complacentiam denique Lucae 12: Complacuit Patri vestro dare vobis regnum: et Sapientiae 1: Placita erat Deo anima illius: propter hoc properavit educere illum de medio iniquitatis. Qui omnes et plures alii similes sacra Scriptura textus aperte significant Providentiam et Praedestinationem esse genuinum actum divinae voluntatis.

Probatur 2. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Damasceni lib. 2. De Fide cap. 29: Providentia, inquit, est voluntas Dei, per quam omnia quae sunt, convenientem gubernationem suscipiunt. Paulo inferius: et factiva eius virtus et contemplativa et provisiva, bona ipsius voluntas est; unde subdit: igitur quia est bonus providet; quasi diceret Bonitatem esse veluti causam qua divina voluntas cunctis rebus provideat. Ipsi consentit Nemesius lib. De facultatibus animae c. 43.¹ ubi divinam Providentiam definiens, ait: Providentia est Dei voluntas, per quam omnia quae sunt, apte gubernantur.

Probatur 3. Ratione Theologica. Dilectio est actus voluntatis: sed Providentia et Praedestinatio sunt actus summae dilectionis divinae: ergo pariter sunt actus voluntatis. Secundo, Providentia est efficax ordinatio rerum in suos fines: sed sola voluntatis ordinatio in Deo efficax esse potest; operatur enim omnia secundum consilium voluntatis suae: ergo sola voluntatis ordinatio est formaliter Providentia. Tertio, Providentia est actus potentiae executivae, Deus enim per potentiam executivam omnes praevisos effectus ordinat et implet: sed potentia executiva in Deo est sola voluntas, non autem intellectus: potentia enim executiva illa est in qua continetur effectus producendus, sicut illuminatio in virtute illuminativa et calor in potentia calefactiva: ergo Providentia maxime spectat ad divinam voluntatem. Denique, Providentia necessario est actus, aut intellectus, aut voluntatis; sed non est actus intellectus: ergo necessario est actus voluntatis. Maior patet; nam praeter intellectum et voluntatem nulla est in Deo potentia operativa et productiva. Minor probatur: si Providentia esset actus divini intellectus, esset maxime, vel speculativa cognitio rerum factibilium et ordinabilium a Deo, antecedens omnem determinationem actualem divinae voluntatis; vel practica cognitio, similiter omnem voluntatis actum praeveniens et dictitans ac regulans ea quae agenda sunt et ordinanda; vel denique quoddam imperium intellectus, voluntatis electionem consequens, eique dictitans hoc esse faciendum, adeoque applicans potentiam executivam ad operandum: sed neutrum horum est. Non quidem primum; Providentia enim tantum est de iis, quae sunt et actu existunt, non autem de his quae possibilia sunt; nemo namque iis rebus providere dicitur, quae nondum existunt, sed tantum dicitur eas praevidere, ut dum existent, congruum in finem cedant. Adeoque Providentia non est illa speculativa divini intellectus cognitio, quae tantum circa res possibiles et nondum existentes occupatur. Neque etiam secundum; Intellectus enim divinus nullam cognitionem formaliter practicam admittit: omnis namque cognitio practica ea dicitur, quae est regulativa praxis, qualis sola est actus voluntatis: sed actus divinae voluntatis non indiget regulatione et directione, adeoque actus divini intellectus cum non possit esse divinae voluntatis regulativus, non potest etiam esse vere practicus. Nec denique tertium; Siquidem superfluus est in nobis ille actus imperii, ac proinde in Deo. Consequentia patet: de divinis enim loquendum est cum proportione ad res humanas, maxime in iis quae superfluunt, quia cum Deus sit praestantioris et infinitae virtutis, pauciora requirit ad suos actus eliciendos et effectus producendos. Probatur antecedens: si requireretur imperium, maxime ad determinandam nostram voluntatem; sed ad id superfluit; tum quia imperium supponit volitionem in cuius virtute moveat; unde si quaelibet volitio praesupponeret aliquod imperium, etiam praesupponeret aliam volitionem et determinationem voluntatis; adeoque daretur processus in infinitum; vel admittenda esset aliqua volitio efficax, quam imperium non praecesserit: sed qua ratione illa volitio efficax non indigebit imperio praecedente, eadem ratione non indigebunt sequentes volitiones. Tum quia si volitio determinanda foret ab imperio, nulla formaliter esset libera et ratione sui, sed tantum ratione alterius, videlicet ratione imperii libere voluntatem determinantis: consequens est absurdum: ergo et antecedens. Tum denique quia, etsi imperium desideraretur ad determinandam creatam voluntatem, nihilominus in Deo superflueret ad exequendam transeuntem operationem, quoniam ad actionem immanentem divinae voluntatis non minus requireretur rationis directio, quam ad actionem transeuntem: sed ad actionem immanentem voluntatis divinae non requiritur imperium intellectus et rationis: ergo nec ad actionem transeuntem.

Confirmatur. Si in intellectu divino daretur talis actus imperii, vel ille pertineret ad scientiam simplicis Intelligentiae, vel ad scientiam Visionis: sed ad neutram pertinet: Non quidem ad primam, cum scientia simplicis intelligentiae antecedat decretum, et sit naturalis et necessaria: imperium vero sit actus liber et supponat voluntatis electionem et motionem. Nec ad secundum, quia actus imperii est efficax et producit creaturas ad extra: scientia autem Visionis est pure speculativa, nec causat res, sed potius illas praesupponit et contemplatur, ut praesentes et existentes, vel in mensura propria, vel in mensura superiori aeternitatis: ergo in intellectu divino non datur talis actus imperii.

Dices 1. Ex S. Dionysio cap. 2. De divinis Nominibus: Deitas prospicit cuncta Providentia mirabili; sed prospicere est actus intellectus: ergo et Providentia. Idem firmatur ex Boetio lib. 4. De Consolatione: Providentia, inquit, est ipsa divina ratio in summo Principe constituta, quae omnia disponit: ergo revera Providentia est actus divini intellectus.

Respondeo. His et similibus sententiis solum probari Providentiam requirere actum intellectus praevidentis et praecognoscentis, qualiter res in finem congruum cedere et ordinari queant; non autem quod ipsa formaliter et specifice divinae voluntatis actum non importet. Unde Doctor cum dixisset Praedestinationem esse actum voluntatis divinae, subdit, illam nihilominus posse accipi pro actu intellectus concomitante electionem voluntatis; non quod revera formaliter in ipso actu intellectus consistat, sed quod illum connotet et praesupponat.

Dices 2. Quoties Scriptura sacra de divina Providentia sermonem facit, toties illam designat et exprimit nominibus significantibus cognitionem et actum intellectus. Primo namque pluries utitur verbo videndi, quod intuitivam cognitionem designat: sic Genesis 22. cum Abraham dixisset: Deus providebit sibi victimam holocausti; subditur: Appellavit nomen loci illius, Dominus videt; unde usque hodie dicitur, In monte Dominus videbit. Secundo, oculorum nomine Providentiam plerumque Scriptura sacra exprimit, sic Psalmo 10. Oculi eius in pauperem respiciunt, et palpebrae eius interrogant filios hominum. Tertio denique, saepe utitur verbo respiciendi, quod specialem videntis reflexionem et animadversionem denotat; sic Exodi 2. Respexit Dominus filios Israel: et cap. 4. Quod respexisset afflictionem, etc. et Psalmo 21. Deus Deus meus respice in me, quare me dereliquisti? Et Psalmo 79. Respice de Coelo, et vide, et visita vineam istam.

Respondeo. hos et similes contextus solum transeuntes divinae Providentiae operationes et effectus designare non autem significare ipsam internam divinam Providentiam, quae supponit quidem intellectus visionem et considerationem, sed formaliter actum voluntatis denotat et importat.

Dices 3. Prudentia maxime est in actu intellectus: sed Providentia est pars prudentiae: ergo Providentia consistit formaliter in actu intellectus. Probatur minor: primo quidem ex Scripturis sacris, Sapientia pro Prudentia et Providentia Dei scribitur; sic Isaiae 40. Nec est investigatio Sapientiae eius; quod Septuaginta legunt, Nec est inventio Prudentiae eius. Secundo, sancti Patres prudentiam in actu intellectus constituunt; sic S. Ambrosius lib. 3. De Virginibus: Prudentia, inquit, humanae rationis est: et S. Augustinus lib. De libero arbitrio cap. 13. Prudentia est appetendarum et vitandarum rerum scientia. Tertio denique Aristoteles lib. 6. Ethicorum cap. 9. sub initio et cap. 5. parum a principio: Eos, inquit, prudentes dici, cum bene ad finem studiosum aliquem excogitaverint ea quorum nulla est ars; quare et omnino prudens is est, qui ad consultandum est aptus. Minor vero per se patet: Providentia enim et Prudentia propter summam affinitatem eadem nominis definitione gaudent; nam providens et prudens dicitur quasi porro videns: unde Beda lib. 2. ad caput 10. Proverbiorum ait: Prudentia a providendo nomen accepit: ergo Providentia sicut et Prudentia est actus intellectus.

Distinguo minorem. Providentia est pars Prudentiae quatenus importat praevisionem rei futurae et ordinandae, concedo: quatenus denotat studium et curam rerum faciendarum, nego; nam ut sic, formaliter ad voluntatem spectat: eodem modo solvenda est minoris probatio; eatenus enim Providentia cum Prudentia nominis affinitatem habet, quatenus utraque res faciendas et ordinandas praevidet ut bonum in finem cedant.

Dices denique. Praedestinatio ex dictis, est nobilissima Providentiae species: sed haec formaliter est actus intellectus: ergo et illa. Probatur Minor ex Scriptura sacra, quae Praedestinationem multoties nomine scientiae et praescientiae explicat; sic Rom. 8. Apostolus Praedestinationem et Praescientiam tamquam synonyma scribit, dicens: Quos praescivit et praedestinavit. Quae verba S. August. lib. De bono Perseverantiae cap. 18. sic expendit: Hoc quod, ait, praescivit, non recte intelligitur, nisi praedestinavit, quod circumstantia ipsius Introitum ostendit: loquebatur enim de reliquiis Iudaeorum, quae salvae factae sunt pereuntibus ceteris. Idem Apostolus ibidem cap. 11: Non repulit, inquit, Deus plebem quam praescivit: unde S. August. ibidem, in cap. 17: Haec Dei dona, si nulla est Praedestinatio, quam defendimus, non praesciuntur a Deo; praesciuntur autem: haec est igitur praedestinatio, quam defendimus. Quibus tam Apostolus, quam Aug. Praedestinationem per praescientiam definiunt: sed praescientia est actus intellectus: ergo Praedestinatio, adeoque Providentia, cuius praedestinatio est nobilissima species.

Nego minorem et ad eius probationem dico, S. Apostolum non scribere praescientiam et praedestinationem tamquam synonyma, sed tamquam duos actus divinos distinctos et invicem subordinatos: unde cum dixisset; quos praescivit et praedestinavit; subdit: Quos praedestinavit hos et vocavit; et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit. Quibus totum ordinem Praedestinationis explicat; ita quod praecedat praescientia, inde sequatur praedestinatio, demum tres praedestinationis effectus qui sunt vocatio, electio et glorificatio. Similiter ad S. Aug. dico, ipsum non usurpare praescientiam et praedestinationem pro uno et eodem actu, imo et utrumque actum distinguit. Subdit enim post laudata verba cap. 18: In hac ergo electione et in his reliquiis, quae teste Paulo, per electionem gratiae salvae factae sunt, voluit intelligi plebem; propterea Deus non repulit, quia praescivit: haec est illa electio qua illos quos voluit, elegit in Christo ante constitutionem mundi ut essent sancti et immaculati in conspectu eius in charitate, praedestinans eos in adoptionem filiorum. Quibus aperte fatetur Aug. Praedestinationem esse electionem, adeoque actum voluntatis a praescientia distinctum. Quod evidentius declarat lib. De Praedestinatione Sanctorum: Praedestinatio, inquit, est gratiae praeparatio, quae sine praescientia esse non potest; potest autem sine praedestinatione esse praescientia; praedestinatione quippe Deus praescivit, quae fuerat ipse facturus. Unde praescientia latius patet, quam praedestinatio, adeoque non sunt unicus actus, sed duplex, ille quidem intellectus, hic voluntatis.

Conclusio secunda. — Divina Providentia ex ratione sua formali non infert necessario et infallibiliter consecutionem cuiuslibet finis particularis et a creatura intenti. Sed sufficit, quod inferat consecutionem finis generalis congruentis sua gloria et bono universi. Haec est contra Caietanum 1. p. qu. 22. art. 1. ubi vult ad perfectionem divinae Providentiae pertinere, ut infallibiliter consequatur finem particularem ad quem ordinat quamcumque creaturam.

Probatur 1. Providentia, ut superiori Conclusione diximus, ex S. Damasceno est voluntas Dei per quam omnia quae sunt, convenientem gubernationem suscipiunt: sed conveniens rerum gubernatio exigit ut causis liberis subministrentur media proportionata earum libertati quibus possint cooperari, vel non cooperari prout libuerit; unde Sapiens 12. Deum alloquens, ait: Cum magna reverentia disponis nos, nulli videlicet vim inferens, sed creaturas liberas etiam libere ad finem per media earum libertati congrua deducens: ergo cum creatura libera ab intento fine possit deviare et ipsum nolle assequi, etiam iam usurpatis et applicatis ad eius consecutionem aliquibus mediis, consequens est Deum huius finis consecutionem talia media subministrando efficaciter non intendere.

Probatur 2. Providentia maiorem non habet efficacitatem circa finis assecutionem, quam divina voluntas; tota namque Providentiae efficacitas et virtus ab ipsa divina voluntate desumitur: sed divina voluntas non semper impletur circa finis particularis assecutionem. Deus enim revera vult omnes salvos fieri, idque non sola simplici complacentia, sed per sinceram voluntatem antecedentem, ut late patebit infra agendo de Providentia supernaturali, etiam circa reprobos: ergo divina Providentia ex sua ratione formali non infert infallibiliter cuiuslibet finis particularis consecutionem.

Probatur 3. Denique, duo sunt ex quibus oriri posset illa divinae Providentiae infallibilitas in consequendo fine particulari. Primum quidem est intentio talis finis consequendi, quae existit in voluntate Dei. Secundum autem est voluntas conferendi illa media, quae Deus praenovit fore efficacissima ad talem consecutionem: sed ex neutro capite oriri potest talis Providentiae infallibilitas. Non quidem ex primo, quia Deus non semper intendit finem absoluta voluntate; sed vel simplici affectu, vel voluntate includente aliquam conditionem, quam vel Deus absolute non vult, vel ita a creatura pendet ut ab ea possit impediri. Quod constat exemplo Reproborum, quos etsi revera Deus velit salvos fieri, nihilominus quia salus pendet ex eorum libertate et cooperatione quam non adhibent, idcirco illa divina voluntas non impletur. Adde quod cum Deus sit summe liber potest intendere fines particulares prout voluerit, maxime respectu finis supernaturalis, cuius ordinatio et tendentia ex sola Dei libertate adiuncta est naturae rationali et consequenter potuit Deus pro nutu et arbitrio suo non omnibus conferre talem tendentiam in finem supernaturalem, nec omnes ad eum finem ordinare ex decreto absoluto, sed ex simplici tantum affectu et voluntate antecedente, non vero consequente.

Non etiam ex secundo. quia Deus non tenetur dare creaturis illa media quae praenovit efficaciora ad finem consequendum, imo quodlibet medium a Deo subministratum creatura rationalis pro sua libertate reddere potest inefficax, medium enim redditur inefficax duobus modis. Primo quidem, ex intrinseca conditione ipsius creaturae rationalis, quae cum libera sit, resistere potest, nec Deus tenetur ullatenus illam semper ita praevenire ut in alteram partem infallibiliter inclinet. Secundo, medium fit inefficax propter causam efficientem impedientem, ut contingit in naturalibus agentibus, quae cum ratione careant, a sola causa Prima diriguntur et ordinantur ad suos fines consequendos, nihilominus ab eis plerumque deviant et impediuntur aliarum causarum concursu: unde proveniunt monstruosi partus et casuales effectus in illis. Igitur divina Providentia non consequitur eum finem particularem quem antecedenter et inefficaciter intendit per unam causam licet consequatur fines in communi propositos, puta suorum attributorum manifestationem, qui est finis universalissimus ipsius Providentiae, vel bonum, vel commodum ipsius universi.

Haec omnia S. Thomas luculenter exprimit Tract. De Veritate quaest. 6. art. 3:

Ordo Providentiae, inquit, dupliciter certus invenitur: uno modo in particulari, quando scilicet res, quae a divina Providentia in finem aliquem ordinantur, absque defectu ad finem illum particularem deveniunt; sicut patet in motibus coelestibus et in omnibus quae necessario aguntur in natura: alio modo in universali et non in particulari, sicut videmus in generabilibus et corruptibilibus, quorum virtutes quandoque deficiunt a propriis effectibus ad quos sunt ordinatae sicut ad proprios fines, sicut virtus formativa deficit quandoque a perfecta consummatione membrorum; sed tamen ipse defectus divinitus ordinatur ad aliquem finem et sic nihil potest deficere a generali fine Providentiae, quamvis quandoque deficiat ab aliquo particulari fine.

Dices 1. Res omnes quantum ad providentiae ordinem fixae sunt, stabiles, immobiles et certae: ergo pariter stabilis est et certa consecutio finis ab ipsis creaturis intenti. Probatur antecedens ex S. Gregorio Naz. Oratione ad Iulianum, ubi ait: Res omnes nostras fluctuantes simul, minimeque fluctuantes, ut quae per mutationes quidem moveantur, ac sursum deorsumque agitentur, aliusque aliter se habeant; at quantum ad divinae Providentiae ordinem et constitutionem, fixae et stabiles sunt, etiam si per contraria gradiantur. Idipsum suadet Boetius lib. 4. De Consolatione prosa 6. ubi cum dixisset: Deus providentia quidem singulariter, stabiliterque facienda disponit, subdit:

Hoc, nempe Providentia, actus etiam fortunasque hominum indissolubili causarum connexione constringit, quae cum ab immobilibus Providentiae proficiscantur exordiis, ipsos quoque immutabiles necesse est esse. Ita etiam res optime reguntur, si manens in divina mente simplicitas indeclinabilem causarum ordinem praemat. Hic vero ordo res mutabiles et alioquin temere fluxuras propria incommutabilitate coerceat.

Quibus verbis nedum providentiam generalem, sed etiam specialem efficaciter finem intendere et assequi confirmat: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Res omnes stabiles sunt et fixae in sua ordinatione quantum ad finem ultimum, adaequatum et principalem ab ipsa divina Providentia intentum, concedo: quantum ad fines particulares, nego: nec aliud etiam voluit Boetius, nam ibidem circa finem capitis, ait: Ordo quidam cuncta complectitur, ut quod ab assignata ordinis ratione decesserit, hoc licet in alium tamen ordinem relabatur, ne quid in regno Providentiae liceat temeritati. Sic igitur intelligendae sunt stabilitas, immobilitas, incommutabilitas et indissolubilis nexus Providentiae non alligans ad unum particularem finem, sed constringens ut in alium finem relabatur qui ab uno deviaverit. Simili ratione explicanda est illa Ecclesiae precatiuncula: Deus cuius providentia in sui dispositione non fallitur: licet enim finem specialem a creatura intentum non assequatur, id fit ipsamet Providentia ita volente hanc finis non assecutionem permittere et ad meliorem finem ordinare.

Dices 2. Providentia etiam particularis supponit hanc volitionem et intentionem finis; imprudens enim esset agricola, qui semina in agrum spargeret, nisi absolute vellet fructus colligere, quamvis haec collectio interdum praepediatur per concursum aliarum causarum: ergo etiam providentia particularis et circa finem intentum a creatura, debet esse efficax et infallibilis. Confirmatur: nam efficax voluntas mediorum solum oritur ex efficaci et absoluta volitione finis; medium enim ut medium, non est appetibile, nec volitum nisi propter finem: ergo voluntas absoluta, seu providentia particularis, quae media creaturis subministrat ad finem particularem intentum assequendum, etiam efficaciter et absolute debet illius finis assecutionem inferre et intendere.

Nego antecedens. cuius falsitas eo ipso agricolae exemplo monstratur; non enim foret imprudens agricola si semina in agrum spargeret, quamquam non haberet certam et efficacem voluntatem colligendi fructum ex singulis granis seminatis, imo quamvis certo sciret, quae grana comedenda forent ab avibus, quae a viatoribus conculcanda, aut supra petram exsiccanda et conculcanda; copiosior enim semper erit fructus ex reconditis in terra granis, multoque plura colligentur grana, quam seminata fuerint, licet ex seminatis plura defecerint et perierint.

Adde. quod ex rebus materialibus non possit congruum et aptum argumentum deduci ad exprimendam illam divinam Providentiam quae maxime creaturis ratione praeditis regendis incumbit.

Distinguo antecedens. Providentia supponit absolutam finis volitionem, vel particularem, vel universalem, concedo: semper particularem, nego: et similiter distincta confirmatione, neganda est consequentia.

Dices 3. Divina Providentia foret conditionalis tantum, non vero absoluta si provideret aliquem finem non obtinendum: sed implicat Dei Providentiam esse conditionalem, id enim argueret impotentiam in provisore qui non posset finem intentum assequi nisi posita conditione, qualis, v. g. esset providentia mercatoris, qui vellet suas merces servare, quem tamen finem non posset assequi nisi vitato naufragio, vel iactura partis mercium facta: ergo, etc.

Nego minorem. Providentia enim conditionata non est solius provisoris, qui non potest consequi finem intentum nisi conditione posita; sed magis propria est provisoris qui potest, sed non vult, tum propter suavem Providentiae ordinationem, tum propter praestantius aliquod bonum, nempe bonum universi quod proprio cuiusque specialis creaturae bono anteponendum esse iudicat.

Dices 1. Summa in provisore esset imperfectio si media usurparet et ordinaret ad finem cuius consecutionem non intenderet: haec enim cassa et irrita mediorum usurpatio proveniret vel ex ignorantia efficacitatis talium mediorum, vel ex impotentia ad illa applicanda; nam si quis sciat, quae media conducant ad finem et ea possit usurpare et applicare, ipsi certe deesse non potest voluntas ad finem consequendum, si revera finis intenditur: ergo si Deus intendit finem particularem suae Providentiae, vel illum infallibiliter assequitur, vel ignorat media quibus certissime est comparandus.

Nego antecedens. Defectus enim consecutionis finis non provenit ex impotentia, vel ignorantia; sed ex libertate divinae voluntatis, et quia hoc est magis consentaneum rebus ipsis, magisque congruit et expedit muneri Gubernatoris et Provisoris generalis. Nec tamen inde sequitur Deum nullatenus finem intendere, sed solum quod non intendat efficaciter et absoluta voluntate: nec sequitur pariter divinam Providentiam frustrari; quod enim deficit ab uno ordine divinae Providentiae, in alium necessario incidit, ut docet S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo c. 15.

Quamvis, inquit, homo, vel malus Angelus divinae ordinationi subiacere nolit, non tamen eam effugere valet: quia si vult fugere de sub voluntate iubente, currit sub voluntatem punientem, et transit sub voluntate permittentis. Et hoc ipsum quod perverse vult aut agit, in universitatis praefatae ordinem et pulchritudinem summa Sapientia convertit.

Cui concinit sanctus Thomas quaest. 19, art. 6.² dicens:

Cum igitur voluntas Dei sit universalis causa omnium rerum, impossibile est, quod divina voluntas suum effectum non consequatur; unde quod recedere videtur a divina voluntate secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium: sicut peccator qui quantum est in se recedit a divina voluntate peccando, incidit in ordinem divinae voluntatis dum per eius iustitiam punitur.

Dices denique. Providentia etiam particularis pertinet ad voluntatem consequentem: sed voluntas consequens semper impletur: ergo infert consecutionem finis. Confirmatur: Providentia tamquam causa per se extenditur ad omnia quomodolibet entia: sed omnis per se causa semper suum assequitur finem: ergo etiam Providentia finem consequitur.

Nego antecedens. Providentia namque complectitur voluntatem antecedentem et consequentem simul. Illam quidem quatenus Deus vult singulis rebus congrua ministrare media quibus suum finem assequantur: hanc vero quatenus ea media de facto subministrat creaturis et eas interdum in optatum finem deducit. Ita docet sanctus Ioannes Damascenus lib. 2. De Fide cap. 29. ubi voluntatem qua Deus vult omnes homines salvos fieri, non solum metaphorice, sed proprie et realiter, idque voluntate antecedente, enumerat inter praecipuos modos providendi. Cum enim dixisset: Sciendum est, quod multi sunt modi providentiae Dei, qui nec sermone explicari, nec mente comprehendi possunt; subdit demum: et praesertim, praecedenterque velle omnes salvari; non enim ad puniendum nos plasmavit; sed ut efficiat nos bonitatis suae participes. Hic tamen effectus, nempe salus omnium, a divina Providentia non obtinetur.

Quaeres. Quid sit Fatum et qualiter a divina Providentia distinguatur?

Respondeo. Fatum dictum a verbo Fandi, eo quod divinum de rebus creatis dictum, vel decretum significet. Secundum autem rei veritatem, Fatum, inquit Boetius lib. 4. De Consolatione, prosa sexta, est inhaerens rebus mobilibus dispositio, per quam Providentia suis quoque nectit ordinibus. Providentia vero ex eodem est ipsa ratio in summo omnium principe constituta, qua cuncta disponit. Unde Fatum a Providentia distinguitur tamquam effectus a causa et dispositio a disponente. Providentia enim est aeterna Dei de rebus dispositio, Fatum vero ipsius dispositionis applicatio et executio, seu ut loquitur Boetius ibidem, Fatum singula digerit in motu, locis, formis, ac temporibus distributa; ita ut haec temporalis ordinis explicatio in divinae mentis adunata prospectu, providentia sit; eadem vero adunatio digesta, utque explicata temporibus, Fatum vocetur. Et adducto exemplo artificis qui rei faciendae formam mente perspiciens movet operis effectum, concludit: Illud certe manifestum est, immobilem, simplicemque gerendarum formam rerum esse Providentiam; Fatum vero eorum, quae divina simplicitas gerenda esse disposuit, mobilem nexum, atque ordinem temporalem. Hinc apparet quam turpiter a vero exorbitaverint veteres Philosophi, qui Fatum censuerunt esse quoddam aeternum et immutabile, tantam necessitatem singulis rebus inferens, ut ne Dii quidem ab ea sese expedire possint. Quem errorem sequitur Seneca lib. De Providentia cap. 5. ubi de fato ita loquitur: Quidquid est quod nos sic vivere iussit, sic mori, eadem necessitas et Deos alligat; irrevocabilis humana pariter, ac divina cursu vehit: ille ipse omnium conditor, ac rector scripsit quidem fata, sed sequitur; semper paret, semel iussit: Unde idem in Oedipo monet:

Fatis agimur, cedite fatis: Non sollicitae possunt curae Mutare rati stamina fusi. Quidquid patimur mortale genus, Quidquid facimus venit in alto. Vix illa Deo vertisse licet, Quae nexa suis currunt causis. It cuique ratus prece non ulla Mobilis ordo.

Hanc autem fatalem necessitatem docte et eleganter a Deo reicit Nemesius cap. 38. ubi probat Deum sub necessitatem non cadere, neque illius voluntatem ulli necessitati parere: Cum enim potestas sit et natura potestate praedita, nihil neque naturae agit necessitate; neque legis obligatione constrictus: eique contingentia sunt omnia, etiam quae necessaria sunt. Quod ut monstraret aliquando cursum repressit Solis et Lunae, tametsi necessario et eodem semper modo ferantur, ut ostenderet nihil sibi necessario fieri, sed omnia pro potestate esse contingentia.

Sensus Quaestionis est, an peccata, monstra et quilibet creatae voluntatis, aut naturae aberrantis defectus a Divina Providentia congruum aliquem in finem iuste, sapienterque ordinentur; quod ut pateat evidentius

Notandum 1. Ex Seraphico Bonaventura in 1. dist. 46. q. 5.:

Quod quemadmodum aliquid dicitur esse sanum tripliciter; aut subiective, ut animal dicitur sanum; aut dispositive, ut potio dicitur sana; aut ostensive, ut urina sana: sic aliquid ordinabile dicitur tripliciter; aut sicut ordinis susceptivum, aut sicut dispositivum, aut > sicut ostensivum: Sicut susceptivum, non est aliquid ordinabile nisi quod est ens et natura aliqua; et ita malum non est ordinabile nisi per accidens, scilicet ratione boni. Sicut dispositivum, Malum est ordinabile, sed non sicut dispositio ponens, sed privans. Duplex enim est ordo, scilicet naturae et iustitiae. Ordo naturae est institutus, ordo iustitiae est acquisitus; malum autem privat ordinem specialis naturae et illum privando incurrit in ordinem iustitiae, quia offendit: unde ratio ordinandi sicut dispositio in ordine iustitiae est meritum, vel demeritum. Sicut ostensivum: Malum est ordinabile et ordinatum, quia manifestat ordinem bonorum per oppositum: opposita autem iuxta se posita magis elucescunt.

Notandum 2. Ex eodem q. 6.:

Malum ex accidente conferre aliquid ad decorem universi, non quidem per se, sed per accidens. Decor enim universi, inquit, quidam est substantialis, sive quantum ad esse: quidam accidentalis, sive quantum ad bene esse: quantum ad primum mala non faciunt ad decorem, nec per se, nec per accidens: sed quantum ad aliquem decorem accidentalem, mala bene ordinata faciunt; non quia mala, sed quia bene ordinata: et ita per accidens, sicut per accidens ordinantur; illo decore circumscripto adhuc esset universum decorum et perfectum, quamvis hunc decorem non haberet. Ad hunc decorem faciunt mala non ratione sui sed ratione subiecti quod ordinatur in poenam ad divinae iustitiae manifestationem; vel ratione oppositi, quia decor magis clarescit ex praesentia mali, sicut opposita iuxta se posita magis elucescunt, sicut communiter dicitur; vel ratione boni eliciti, multa enim bona Deus fecit et facta sunt, quae non essent facta nisi peccatum praestitisset occasionem, sicut illa quae gesta sunt in nostra reparatione: tamen sine his omnibus esset universum completum.

Notandum 3. Ex nostro Alensi 1. p. q. 38. art.:

Aliquid cooperari in bonum tripliciter. Primo modo ut per se ordinatum in bonum, ut virtus et gratia: alio modo quod velocius facit moveri in bonum, ut paupertas et firmitas: tertio modo sicut oppositum recedens confert ad intentionem sui oppositi, sicut vehementia frigoris, ac caloris, ut frigus nivis recedens ad calorem: hoc modo peccatum recedens inducit vehementiam doloris et ardorem maiorem bene operandi, sed hoc est ex consequenti.

His praesuppositis sit:

Conclusio prima. — Quodlibet peccatum, etiam sub ratione formali peccati subest divinae Providentiae et ab ea congruum in finem ordinatur. Haec est communis apud emeritos Theologiae Principes, nam Alexander laudatus et sanctus Bonaventura diserte affirmant, Malum esse sub divina Providentia, non tamquam ab ea factum, sed quatenus ab ea ordinatur: Et sanctus Thomas in 1. distinct. 39. quaest. 2. art. 2. dicit, mala subiacere divinae Providentiae tamquam praescita et ordinata.

Probatur primo. His omnibus Scripturae textibus, quibus hominum peccata referuntur ad divinum consilium, decretum, imperium, impulsum et praeceptum. Sic lib. 2. Regum cap. 16. Dominus praecepit Semei ut malediceret David: et cap. 24. Addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David in eis dicentem: Vade, numera Israel. Quod fuit maximum superbiae crimen. Idipsum innumeris patet Scripturae textibus, sed maxime Actorum secundo, ubi peccatorum omnium maximum, Deicidium nempe et Christi Domini occisio, in Dei ordinationem refunditur his verbis: Hunc definito consilio et praescientia Dei traditum per manus iniquorum affigentes interemistis. Et clarius cap. 4. Conveniunt viri in civitate ista adversum sanctum puerum tuum Iesum quem unxisti, Herodes et Pilatus cum Gentibus et populis Israel facere, quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri: sed certissimum est Deum non esse auctorem peccati: ergo necessum est ut eatenus illa peccata in ipsum refundantur, quatenus ab eo permittuntur et ordinantur bonum aliquem in finem et ita ipsius divinae Providentiae subsint, ut solum fiant quando permittit ea fieri et non aliter, nec alibi, nec diutius quam quod ipsius divina Providentia iudicaverit peccati permissionem expedire.

Probatur secundo. Auctoritate sanctorum Patrum, qui unanimi calculo affirmant Deum mala quaelibet congruum in finem destinare; sic sanctus Clemens Alexandrinus, lib. 1. Stromatum ait, Maximum esse divinae Providentiae argumentum non sinere ut vitium maneat inconducibile et inutile: Sic Cyrillus Hierosol. Catech. 8. exclamat: O sapientissimam providentiam, quae malum etiam propositum in salutis occasionem convertit! Quemadmodum enim illorum fratrum Ioseph eumdem odio prosequentium, malam voluntatem accipit occasionem propriae administrationis et permittens ipsis ex odio vendere fratrem, occasionem accepit efficiendi ut regnaret: quod etiam confirmat his verbis Psalm. 118. Quoniam omnia serviunt tibi. Sic Basilius homil. 9. Providentissimus, inquit, rerum humanarum dispensator Deus utitur ad nostram exercitationem malignitate daemonis, quemadmodum medicus viperae veneno.

Sed prae caeteris hoc argumentum eleganter non minus quam subtiliter expendit S. August. pluribus, varias proferens rationes, variasque referens utilitates, quas ex mali permissione deducit Deus; sic in haec verba Ps. 7. Arcum suum tetendit et paravit illum et in eo paravit vasa mortis, ait:

Quaeri potest quae sint vasa mortis, an forte haeretici, nam et ipsi ex eodem arcu idest ex eisdem scripturis in animas non Charitate inflammandas, sed venenis perimendas insiliunt, quod non contingit nisi pro meritis. Propterea divinae Providentiae etiam ista dispositio tribuenda est; non quia ipsa peccatores facit, sed quia ipsa ordinat cum peccaverint; malo enim voto per peccatum degentes, male coguntur intelligere, ut ipsa sit poena peccati; quorum tamen morte Fideles Catholicae Ecclesiae tamquam quibusdam spinis a somno excitantur, ut ad intelligentiam divinarum proficiant Scripturarum;

Et serm. 90. cap. 5. De Diversis: Nisi Deus antiquioribus saeculis servaret sua patientia peccatores, unde nascerentur hodie tot fideles? Alii mali servantur ut boni inde nascantur... quid! Diabolo nequius et de illius nequitia quanta bona fecit Deus? Non funderetur pro salute nostra sanguis Redemptoris nisi per nequitiam desertoris. Et c. 4. praecedente dixerat: Sicut mali homines male utuntur creaturis bonis, sic Creator bonus bene utitur hominibus malis.

Probatur ratione. Eatenus Deus permittit peccatum quatenus inde praevidet aliquod bonum oriundum, et talis peccati permissio ad illius boni consecutionem ordinatur; sed ita permittere peccatum, est illud congruum in finem ex Providentia ordinare: ergo revera peccatum a divina Providentia ordinatur. Probatur maior pluribus Scripturae textibus, maxime vero Genesis 45. ubi dicitur Deum idcirco permisisse venditionem Iosephi a fratribus, ut praepositus Aegypti factus eorum saluti inserviret; ait enim Iosephus fratres alloquens: Neque vobis durum videatur, quod vendidistis me in his regionibus; pro salute enim vestra misit me Deus ante vos in Aegyptum: et post pauca: Non consilio vestro, sed Dei voluntate huc missus sum, etc. Quibus aperte fatetur suam venditionem a fratribus (quae revera grande fuit peccatum) a divina voluntate ideo ordinatam, ut tum patris, tum fratrum saluti provideret. Deinde nisi alicuius boni consequendi intentione et voluntate Deus peccatum permitteret, illa permissio non posset esse fructus, nec effectus praedestinationis: sed id est contra sententiam sanctorum Patrum, praesertim sancti Augustini, qui pluribus affirmat peccati permissionem interdum conducere ad praedestinationem Electi; sic expendens illa verba Pauli Rom. 8. Omnia cooperantur in bonum iis, qui secundum propositum vocati sunt Sancti; subdit: etiam peccatum; nam praedestinati ex casu humiliores, cautiores et ferventiores resurgunt. Denique, ille Deo tribuendus est volendi modus, qui convenientior est eius Sapientiae, Bonitati et Omnipotentiae; sed magis Deo congruit velle permissionem peccati propter oriundum aliquod ex ea bonum, quam solum illud permittere eo quod non teneatur impedire et causis liberis nullam vim debeat inferre: ergo Deo magis congruit permissio peccati propter aliquod bonum ex ea emergens.

Dices 1. Ex S. Augustino lib. De natura boni cap. 4. Malum est privatio modi, speciei et ordinis: sed nulla privatio participat rationem illius cuius est privatio: ergo si malum ex ratione sua formali sit privatio ordinis non potest a divina Providentia ordinari.

Distinguo maiorem. S. Bonaventura in 1. dist. 46. q. 5., malum est privatio ordinis concernentis particularem naturam, concedit: concernentis dispositionem universalis Providentiae, negat: nam, ut inquit Boetius, Ordo cuncta complectitur, quo fit ut si aliquis ab assignata sui ordinis ratione discesserit, necesse sit ut in alteram differentiam relabatur. Vel ut inquit noster Alensis q. 38. n. 2. art. 1. Dicendum est quod est ordo naturae particularis et universalis: sive ordo naturae, aut providentiae; malum autem, est privatio ordinis particularis, sive ordinis naturae: non ordinis universalis, sive ordinis Providentiae.

Dices 2. Quod nihil est, non est ordinabile, ordinari enim supponit esse: sed peccatum ex ratione sua formali est non ens et nihil: ergo non est ordinabile.

Distinguo maiorem. Quod nihil est, non est ordinabile per se et in se, concedo: per accidens et ad aliud, nego: Et similiter distincta minore neganda est consequentia.

Dices 3. Quod est ordinabile cadit sub potentia ordinantis; sed peccatum non subest potentiae Dei, quia Deus non potest producere peccatum: ergo nec illud ordinare.

Distinguo maiorem. Seraphicus Bonaventura ibidem: ordinabile subest ordinantis potentiae producenti, aut providenti, concedit: producenti tantum, negat. Minorem similiter distinguit, peccatum non subest Dei potentiae producenti, concedit: ordinanti, negat.

Dices 4. Ex S. Augustino laudato, Omne ordinatum in quantum huiusmodi, est bonum; sed nullatenus peccatum potest esse bonum: ergo nec habere rationem ordinabilis.

Respondet Magister Sententiarum dist. 46. Quadruplicem esse boni acceptionem: est enim, inquit, aliquid quod in se bonum est et cui fit, sed non est bonum facienti, ut cum fit eleemosyna propter vanam gloriam; secundo est aliquod bonum in se et facienti, sed non ei cui fit, ut cum praedicatur Evangelium ex motivo charitatis, homini obdurato et repugnanti: tertio est aliquid bonum in se et facienti et ei cui fit, ut cum ex motivo charitatis praedicatur Evangelium homini credenti: quarto denique, est aliquid quod in se, nec bonum est et facienti nocet et damnat nisi poeniteat, ut peccatum, alteri tamen proficit et inservit ad aliquod bonum.

Distinguo minorem. Peccatum nullatenus potest esse bonum nec facienti, nec in quem fit, ex se et per se, concedo: occasionaliter, per accidens et ratione ordinationis in bonum, nego.

Conclusio secunda. — Quilibet morum et naturae defectus a divina Providentia ordinantur ad universi pulchritudinem et decorem, saltem per accidens. Haec est communior inter Theologos, eamque tuentur Alensis quaest. 40. membro 3: S. Bonaventura dist. 46. q. 6.; et S. Thomas Contra Gentes cap. 61. ubi ait:

Multa bona sunt in rebus, quae nisi mala essent locum non haberent; sicut non esset patientia iustorum si non esset malignitas persequentium, nec esset locus Iustitiae vindicativae, si delicta non essent. In rebus etiam naturalibus, non esset unius generatio nisi esset alterius corruptio: si ergo malo totaliter ab universitate rerum per divinam Providentiam excluderetur, oporteret etiam bonorum multitudinem diminui.

Probatur. Primo quidem auctoritate S. Ambrosii, lib. 3. Exameron, c. 9. qui cum sibi obiecisset:

Quid cum utilibus, etiam lethalia et perniciosa generantur? cum tritico conium? quid inter alimenta vitae noxium reperitur? et nisi praecisum fuerit, consuevit saluti nocere, inter alia quoque nutrimenta vitae helleborum deprehenditur; Aconita quoque fallunt frequenter et decipiunt colligentem.

Respondet:

Singula eorum pure generantur in terris, specialem quamdam rationem habent, quae pro virili portione complent universi pulchritudinem creaturae; alia ergo esui, alia potui, alia alii nascuntur usui: nihil vacat: nihil inane germinat terra. Quod tibi putas inutile, aliis utile est, imo ipsum tibi frequenter alio est usu utile: quod escam non adiuvat, medicinam suggerit: et saepe eadem quae tibi noxia sunt, avibus aut feris innoxium ministrant pabulum. Denique sturni vescuntur conio, nec fraudi est eis, quoniam aequalitate sui corporis venenum succi lethalis evadunt... Helleborum autem periti loquuntur etiam esse et alimenta coturnicum, eo quod naturali quodam temperamento sui corporis vim pabuli nocentis evitent.

Hanc veritatem luculenter expendit S. Augustinus lib. 11. De Civit. c. 18.¹ ubi demonstrat pulchritudinem universi per Dei ordinationem ex contrariorum oppositione luculentiorem apparere:

Neque enim, ait, Deus ullum non dico Angelorum, sed vel hominum crearet, quem malum esse futurum praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret; atque ita ordinem saeculorum tamquam > pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret.

Adductis autem nonnullis exemplis oppositorum ex S. Paulo, subdit: Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum, sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastici, hoc modo; contra malum bonum est et contra mortem vita; sic et contra virum iustum peccator, et sic intuere in omnia opera altissimi, duo et duo et unum contra unum: quasi diceret Ecclesiasticus divinam Providentiam et mundi pulchritudinem maxime elucere ex contrariorum combinatione et adversantium concordi discordia: sicut picturae venustas ex umbrae et lucis diversorumque colorum grata commixtione et temperamento consurgit: et sicut musica ex dissonarum vocum consonantia suavius aures demulcet.

Obiiciunt Stoici apud Lactantium lib. 1. De Ira Dei, cap. 13.:

Quae tandem utilitas potest in muribus, in blattis, in serpentibus reperiri, quae homini molestia et perniciosa sunt? An medicina in his aliqua latet? Quae si est, invenietur aliquando: nempe adversus mala.... Viperam ferunt exustam in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui. Quanto melius fuerat eam prorsus non esse, quam remedium contra se ab ipsa desiderari?

Respondet Lactantius ibidem. Deum idcirco plura homini nociva creasse ut homo sapientiae a Deo inditae exercendae locum haberet:

Proposuit ei, inquit, bona et mala, quia sapientiam dedit, cuius omnis ratio in discernendis malis, ac bonis posita est; non potest enim quisquam eligere meliora et scire quid bonum sit, nisi sciat simul reicere ac vitare quae mala sunt.... Ergo sicut bona innumerabilia data sunt homini quibus frui posset; sic etiam mala quae caveret. Nam si malum nullum sit periculumque; nihil denique quod laedere hominem possit, tollitur omnis materia sapientiae, nec erit homini necessaria: positis enim tantummodo in conspectu bonis, quid opus est cogitatione, intellectu, scientia, ratione.... Vides ergo magis propter mala opus bonis esse sapientia, quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus.

Obiiciunt 2. Epicurus ibidem:

Deus, inquit, aut vult tollere mala et non potest: aut potest et non vult: aut neque vult, neque potest: aut et vult et potest. Si vult et non potest, imbecillis est, quod in Deum non cadit: si potest et non vult, est invidus, quod neque alienum a Deo: si neque vult neque potest, et invidus et imbecillis est, ideoque nec Deus: si vult et potest, quod solum Deo convenit: unde ergo sunt mala, aut cur ea non tollit?

Respondet ibidem Lactantius. hoc equidem argumentum ita plerosque Philosophorum urgere, ut eorum nonnulli Deum nihil curare fateantur; verum facile dissolvitur:

Deus enim, inquit, potest quidquid vult et tamen imbecillitas, vel invidia in eo nulla est, potest igitur mala tollere, sed non vult, nec ideo tamen invidus; idcirco enim non tollit, quia et sapientiam (sicut docui) simul tribuit, et plus boni ac iucunditatis in sapientia, quam in malis molestiae. Sapientia enim facit, ut etiam Deum cognoscamus et per eam cognitionem immortalitatem assequamur, quod est summum bonum. Itaque nisi prius malum agnoverimus, nec bonum poterimus agnoscere; sed hoc non vidit Epicurus, nec alius quisquam: si tollantur mala, tolli pariter sapientiam, nec ulla in homine virtutis re> manere vestigia, cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit.

Quaeres. An mundus esset perfectior, si nulli in ipso essent naturae et morum defectus?

Negat S. Bonaventura in 1. dist. 46. q. 6. art. 1. et cum eo plures alii Theologiae Principes. Rationem profert: Quia multa bona Deus fecit et facta sunt, quae non essent facta, nisi peccatum praestitisset occasionem, sicut illa quae gesta sunt in nostra reparatione: tamen sine his omnibus esset universum completum. Et cum quaesivisset an pulchritudo praesens Universi praestet pulchritudini eiusdem sub statu innocentiae si perseverasset: concludit praesentem decorem praecellere:

Et ratio huius est, inquit, quia vis divina eliciens bonum ex malo, praepotens est malo: et ideo bonum quod inde elicit praevalet bono quod malum corrumpit; et ideo plus valet Universum nunc, quam valuisset tunc.... Exemplum est de scypho sano, qui frangitur et religatur filo argenteo, vel aureo, quia melior est post, quam ante; non ratione fractionis, sed ratione religationis.

Confirmatur. ex sancto Augustino in Enchiridio cap. 10. et 11.:

Ex omnibus, inquit, consistit Universitatis admirabilis pulchritudo, in qua etiam illud quod malum dicitur bene ordinatum et suo loco positum eminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. Nec enim Deus omnipotens (quod etiam infideles fatentur rerum cui summa potestas) cum summe bonus sit, ullo modo sineret mali esse aliquid in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut benefaceret etiam de malo.

Quibus verbis sanctus Augustinus nedum naturae, sed et morum defectus ait conferre ad Universi decorem, ut inde magis illius pulchritudo appareat. Idipsum luculenter expendit S. Anselmus in Elucidario, ubi de malis Angelis ita loquitur: Cum Deus praesciret eos tales futuros, quare creaverit eos? Respondet: propter ornatum sui operis, ut enim pictor nigrum colorem substernit, ut albus, vel rubeus pretiosior sit: sic collatione malorum iusti clariores fiunt.

Dices. Exinde tantum sequi universum esse praestantius secundum apparentiam, non autem secundum existentiam, videlicet quatenus clarius elucent bona comparatione malorum: ergo simpliciter et secundum rei veritatem Universum non debet censeri praestantius ex morum et naturae defectibus.

Nego antecedens. mala namque iuxta bona posita illa commendabiliora exhibent, non tantum secundum apparentiam, sed etiam secundum existentiam duplici ratione. Primo quia plura bona ex illis defectibus colliguntur; cuiusmodi sunt manifestatio divinae Misericordiae, Iustitiae, Sapientiae, etc. necnon et praecellentes Christianae Religionis virtutes, poenitentia, martyrium et eximiae Charitatis exercitia. Secundo quoniam ipsamet apparentia conducit ad existentiam et rei veritatem, quatenus ex illis defectibus homines nituntur perfectionem Evangelicam assequi quae in humilitate et animi demissione maxime elucet.

Dices 2. Bonum quo illi defectus privant, est maioris perfectionis, quam sit bonum, quod eorum defectuum occasione comparatur: ergo praestantius esset universum sine illis defectibus. Antecedens probatur, quoniam innocentia est maius bonum quam poenitentia.

Nego antecedens. et ad eius probationem dico, quod etsi innocentia secundum se considerata maius sit bonum; nihilominus in ordine ad Universum et ad eius integritatem, suavitatem, ordinem, ac proportionem, maius bonum est collectio multarum virtutum et donorum, quae non existerent, si tales defectus non adfuissent.

Cum divinae Providentiae quadruplex munus et opus distingui possit, nimirum creaturarum conservatio, cum eisdem agentibus cooperatio, earumdem debitum in finem ordinatio, huius ordinationis executio; quaeritur in praesentiarum an haec quatuor munia Deus per se et immediate obeat: an vero aliquam creaturam in sortem et partem alicuius ex his muneribus obeundis assumat.

Notandum 1. Certum esse Deum res omnes immediata sua virtute condere; quamquam enim quibusdam creaturis ad aliarum formationem et generationem utatur; nihilominus immediatum in eas habet suae virtutis influxum, ut indicant omnes illi Scripturae textus, qui Deum rerum omnium Auctorem et Artificem diserte pronuntiant. Sic Iob. 10. Manus tuae, Domine, fecerunt me et plasmaverunt me totum, etc. Ps. 138. Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Ieremiae 1. Priusquam te formarem in utero: unde merito invictissima illa septem Machabaeorum mater, filios ad generosum martyrium obeundum adhortans ita fatur Mach. 1. 2. c. 7: Nescio qualiter in utero meo apparuistis: neque enim ego spiritum et animam donavi vobis, et vitam et singulorum membra non ego ipsa compegi: sed enim mundi Creator, qui formavit hominis nativitatem, quippe omnium invenit originem.

Notandum 2. Certum esse rerum omnium ordinationem in finem ipsis congruum esse immediate a Deo; Providentia enim, ut diximus cum Boetio, est ipsa illa divina ratio in summo omnium Principe constituta qua cuncta disponit; adeoque ordinatio illa est actus internus divinae voluntatis, et consequenter immediate ab ipso Deo proficiscitur; Deus namque immediate et per se solum proposuit sibi fines quos voluit; et ad eos constituit, atque decrevit media, vel quasi media, quae elegit, aut permisit. Certum pariter illum non omnia per se solum exequi, sed ad quaedam adiungit secum concursum aliarum causarum, sive quod ita necessarius ad opus videatur illarum causarum concursus, ut respiratio et nutritio ad conservationem vitae; sive quia ex liberalitate dignatur rationem causae rebus communicare, easque in partem gubernationis et executionis assumere. Qualiter autem id fiat et quibus rebus utatur ad aliarum conservationem hic erit resolvendum.

Notandum 3. Quod etsi certum sit Deum rebus omnibus providere, nihilominus non eadem de rebus singulis est ipsi cura, nec eadem est ordinatio; duplex enim ipsius distingui potest Providentia, nimirum Sufficiens et Favorabilis: prior dicitur qua Deus res omnes ordinat in finem congruum a sua Sapientia designatum, sive interim finis ille cedat in bonum privatum ipsius rei quae ordinatur, sive in bonum Universi, aut alterius specialis creaturae, ad cuius utilitatem, aut decorem talis fit ordinatio. Posterior vero dicitur qua Deus res aliquas ordinat ad bonum suum privatum et ad finem ipsis convenientem et favorabilem. Certum est autem Deum ita favorabiliter rebus quibuslibet non providere; quaedam enim sunt quae cum proprio dispendio ordinantur ad alias, ut cibus et potus ad nutritionem animalium, et ipsa bruta animantia ad hominum utilitatem et commodum: unde solis creaturis intellectualibus favorabiliter providere dicitur, eas namque solas ordinat in finem ipsis convenientem et favorabilem, nempe ad vitam aeternam. His praenotatis tria sunt resolvenda. Primum: An Deus revera immediate et per se conservet creaturas. Secundum: An per se et immediato concursu cum eis agentibus operetur. Tertium: Quibus creaturis utatur ad aliarum conservationem et directionem in finem; nimirum an inferiores superioribus, an vero superiores inferioribus interdum subserviant.

Conclusio prima. — Divina Providentia per se et ex sua ratione formali res omnes conservat tanto tempore, quanto iudicat esse congruum.

Probatur haec conclusio. primo quidem ex illo Sapientiae 11. Quomodo autem posset aliquid permanere nisi tu voluisses? aut quod a te vocatum non esset conservaretur? Vocatio autem haec est illa ipsa divina iussio, qua rebus imperat ut conserventur, sicut et imperavit ut fierent, iuxta illud: Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt. Illud ipsum diserte explicat S. Paulus Hebraeorum 1. ubi de Divino Verbo ita loquitur: Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae eius, portansque omnia verbo virtutis suae; hoc est, ut interpretatur Magister Sententiarum in commentario ad eundem locum: Portans, idest, continens et gubernans omnia: Verbo, idest, solo imperio: Virtutis suae, idest, potentiae et charitatis suae, quae non minor apparet gubernando quam creando. Cui concinit Primasius:

Verbum Dei Patris, inquit, omnia quae fecit verbo virtutis suae portat, hoc est potentia virtutis suae et verbo iussionis suae omnia gubernat et regit: non enim minus est gubernare mundum, quam creasse; nam in creando ex nihilo substantiae rerum productae sunt; in gubernando vero ea quae facta sunt, ne ad nihilum redeant continentur.

Vel ut melius ibidem interpretatur sanctus Thomas: Verbo virtutis suae, idest, seipso, quod est Verbum omnipotens. Denique idem Apostolus ad Colossenses 1. ait: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, hoc est, ut interpretatur sanctus Anselmus ibidem: Omnia in ipso constant, qui sicut omnia creavit, sic omnia continet et regit. Omnia in ipso constant, quia secundum immensitatem incircumscriptae et incomprehensae Divinitatis eius omnia sunt intra ipsum, et ne in nihilum redeunt per illum consistunt: Seu ut expendit sanctus Chrysostomus, Homilia 3. Non solum ipse ea, ex nihilo ad hoc ut essent, produxit; sed et idem ipse nunc quoque ea conservat et tuetur: ita ut si ipsius cura destituerentur, mox perirent et corrumperentur.

Eadem veritas ratione probatur. Eo modo ratiocinandum est de rerum conservatione quomodo de ipsarum creatione: sed creationis solus Deus est auctor et Opifex: ergo pariter et conservationis. Maior est Doctoris Subtilis, qui in 2. dist. 2. qu. 1. num. 9. dicit cum S. Bonaventura conservationem esse continuam creationem; ita quod eadem divina actio dicatur Creatio, quatenus coexistit primo instanti existentiae rei: dicitur vero Conservatio, in quantum coexistit aliis partibus temporis in quo res illa durat. — Deinde, creaturae essentialiter dependent a Deo: sed ita non dependerent si solum ipsius influxu indigerent ad sui creationem, non vero ad sui conservationem: ergo ad utramque divino influxu egent. Maior patet. Minor probatur: Si tantum in primo suae productionis instanti creaturae dependerent ab influxu Dei, sequeretur quod per aeternitatem illorum esse subsisteret independenter ab ipso divino influxu; et sic non essent ab eo essentialiter dependentes, sed tantum per accidens; nam dependentia secundum primum instans suae existentiae se habet per accidens ad existentiam et durationem in sequentibus instantibus, vel in ipsa aeternitate. — Denique, si res, maxime incorruptibiles, puta Angeli et animae rationales, non penderent a continuo Dei influxu in conservari, sequeretur Deum non posse illas destruere et in nihilum deducere: sed consequens est absurdum; ergo et id unde sequitur. Sequela patet, illae namque creaturae spirituales destrui non possunt per aliquid positivum repugnans earum vitae et subsistentiae; quia sicut non pendent ab aliquo influxu creato, sic nec aliquid creatum potest earum esse destructivum: restat ergo, quod solum destrui possint per subtractionem concursus. Unde merito Doctor in 4. dist. 1. qu. 1. n. 33. Dico quod solius Dei est annihilare, quia annihilare non est agere positive, sed non agere, idest non conservare; solius autem Dei est conservare totam creaturam et totaliter.

Dices. Effectus et opera divinae Providentiae vegetioris sunt virtutis et perfectioris entitatis, quam opera et effectus creaturarum: sed haec non indigent continuo influxu sui opificis, domus namque subsistit etiam mortuo fabricatore; leo genitus non opus habet leone genitore ut subsistat, et filius vitam servat integram, etiam suo Patre extincto; ergo nec illa conservatore egent.

Respondeo 1. non eandem esse rationem de efficacitate et operibus divinae Providentiae et creaturarum, illa namque est causa princeps fontalis et prima a qua creaturae, quidquid activitatis et virtutis habent, mutuantur; hae vero sunt tantum causae subservientes, secundariae et minus principales: Unde non mirum, si effectus qui earum quidem causarum influxum exigunt una cum influxu causae primae ad sui productionem, illo ipso non egeant ad sui conservationem, quia subsistere possunt per solum influxum causae primae. Hinc non eadem est dependentia effectuum a causa prima et secunda; ab hac enim solum dependent accidentario, filius namque ab uno patre genitus potuit ab alio generari et domus ab uno artifice extructa, etiam et ab alio construi potuit: ab illa vero ita essentialiter dependent, ut nullatenus existerent si Deus ad illarum productionem non concurreret. Unde in forma: Effectus divinae Providentiae sunt praestantiores effectibus creaturarum, secundum praestantiores gradus perfectionis, concedo; totius namque mundi fabrica longe excedit structuram cuiuslibet famosissimi Palatii: secundum minorem dependentiam, nego; quia effectus a divina Providentia essentialiter; a creaturis vero solum accidentario pendent.

Ex his collige. Deum etiam per extraordinariam suam potentiam non posse aliquam creaturam tantae virtutis et perfectionis producere ut independenter ab eius influxu subsistere queat, quia essentiale est cuique creaturae ut a Deo pendeat, tam ad sui productionem, quam ad sui conservationem. Nec refert quod Deus sit omnipotens; nam ut observat noster Alensis quaest. 26. membro 5. art. 1. quaedam sunt, quae Deus efficere nequit, quae magis divinam potentiam firmant et commendant. Unde, inquit:

quod non potest peccare, quod non potest facere aliquam creaturam aequalem sibi, quod non potest conferre creaturae, quod sit sufficiens ad regendum se; non dat impotentiam Deo, sed magis potentiam. Unde sicut derogaret potentiae, quod poneret creaturam aliquam a seipsa; ita derogat Sapientiae, vel Bonitati, quod ponat creaturam esse sufficientem ad rectionem sui. Unde quod non potest creatura se regere, non est de impotentia Dei, sed de impotentia naturae; quae tantam virtutem non potest capere.

Conclusio secunda. — Divina Providentia immediate concurrit ad omnes creaturarum operationes. Haec conclusio iam satis superque probata manet rationibus Philosophicis in nostra Physica, agendo de concursu divino: et solum opus est Theologicis momentis illam firmare.

Eam itaque 1. probat sanctus Augustinus ex illo Christi Domini oraculo: Pater meus usque modo operatur et ego operor. Quem textum sic expendit lib. 5. De Genesi ad litteram cap. 20:

Sunt, inquit, qui arbitrantur tantummodo mundum ipsum factum a Deo, caetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinavit et iussit; Deum autem ipsum nihil operari: Contra quos profertur illa sententia Domini, Pater meus usque modo operatur: et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo: Pater in me manens, inquit, facit opera sua: et sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic Filius quos vult vivificat, etc.

Ipsi concinit sanctus Chrysostomus, Homil. 37. in Ioannem:

Quod si percontareris quomodo Pater operatur, cum die septimo ab omni opere cessaverit; accipe quomodo providet, continet, temperat omnia quae fecit. Cum igitur Solem orientem, Lunae cursum, stagna, fontes, fluvios, naturae vim, seminibus in nostris et brutorum corporibus progressum, caetera omnia quibus hoc totum constat, vides: intellige perpetuam Patris operationem.

Eandem difficultatem etiam expenderat sanctus Augustinus libro 4. De Genesi ad litteram cap. 12. exponens quo sensu dicatur Deus requievisse septimo et nihilominus operari: Potest, inquit, intelligi Deum requievisse, a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera nova: deinceps autem usque nunc et ultra operatur, eorumdem generum administrationem quae tunc instituta sunt, etc.

Probat secundo idem S. Augustinus ex illo Actorum 7. In ipso vivimus, movemur et sumus. Quibus verbis Apostolus productionem, conservationem et operationem creaturarum complectitur; quae verba sanctus Augustinus expendens libro 4. De Genesi ad litteram capite 12. dicit: Illud quod ait Apostolus, in illo vivimus, movemur et sumus, liquide cogitatum quantum humana mens valet, adiuvat hanc sententiam quam credimus et dicimus Deum in his, quae creavit, indesinenter operari, Deinde, aperiens qualiter praefatus contextus Apostoli sit intelligendus de operibus Providentiae subdit:

Crede igitur ne uno quidem die cessasse Deum ab opere regendi quae creavit, ne motus suos naturales quibus aguntur atque vegetantur illico amitterent et esse aliquid omnino desinerent, si eis substraheretur motus ille sapientioris Dei quo disponit omnia suaviter.

Ipsi concinit Origenes libro 1. Periarchon capite 1. Quomodo, inquit, in Deo vivimus et movemur et sumus, nisi quia virtute sua universum constringit et continet mundum?

Tertio: Hanc ipsam veritatem pluribus Scripturae textibus confirmat S. Hieronymus Epistola ad Ctesiphontem; ut invehens in eum, quod ut humanum liberum arbitrium tueretur Dei adminiculum respueret, ait:

Audite, quaeso, audite sacrilegum. Si, inquit, voluero curvare digitum, movere manum, sedere, stare, ambulare, etc. semper mihi auxilium Dei necessarium erit? Audi ingrate imo sacrilege Apostolum praedicantem, sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quid agitis omnia in nomine Domini agite, etc.

Denique eamdem veritatem probat Anastasius Sinaita libro 2. De rectis fidei dogmatibus, ex illo Psalm. 138. Quo ibo a spiritu tuo, etc. Inde, inquit, Propheta refutat eorum errorem quos latuit Dei actiones quaquaversum cuncta pervadere, nec ullam cuiuscumque materiae particulam esse, quae non sit opus Dei. Quae hanc adversus conclusionem obiectiones proferuntur a Durando in 2. dist. 1. q. 5. iam solvimus in Physicis, idcirco sit

Conclusio tertia. — Deus nedum inferioribus creaturis ad superiorum conservationem: sed etiam superioribus ad inferiorum regimen et tutelam utitur. Haec est communis inter Theologos, eamque probat sanctus Augustinus libro 8. De Genesi ad litteram capite 9. ubi duplicem distinguit divinae Providentiae operationem:

In ipso quoque, inquit, gemina operatio Providentiae reperitur partim naturalis, partim voluntaria; naturalis quidem, per occultam Dei administrationem quae etiam lignis et herbis dat incrementum; voluntaria vero per Angelorum opera et hominum. Secundum illam primam coelestia superius ordinari, inferiusque terrestria, luminaria, sideraque fulgere, diei noctisque vices agitari, aquis terram fundatam interlui, atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere et senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interno naturalique motu geritur. In hac autem altera signa dari, doceri et discere, agros coli, societates administrari, artes exerceri; et quaeque alia sive in superna societate aguntur, sive in hac terrena, atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos, etc.

Quibus verbis S. Augustinus diserte affirmat Deum rebus providere nedum per inferiores superioribus, sed etiam per superiores inferioribus. De inferioribus quidem nulla remanet causa dubitandi, siquidem omnes prorsus creaturae materiales et corporeae sive viventes, sive vitae expertes homini subserviunt et ei vel ad victum, vel ad vestitum, vel ad utilitatem, vel ad delicias famulantur. Sed neque de superioribus debet esse dubitatio, siquidem Angeli, quibus minores sumus, a Deo deputantur ad nostram custodiam, omnes namque sunt administratorii spiritus, in ministerium missi propter eos qui capiunt haereditatem salutis.

Dices. Providere per alium, arguit imperfectionem in Provisore, Rex enim idcirco non per se, sed per suos Ministros toti suo regno providet, quia nec per scientiam, nec per potentiam, nec per praesentiam singulis adesse potest. Sed talis defectus Deum dedecet: ergo non per alios, sed per seipsum immediate cunctis creaturis providet.

Respondet noster Alensis quaest. 26. art. 2. ad 2. Providere per alium posse esse ex triplici causa:

vel ex defectu illius qui debet providere, vel ex defectu illius cui debet fieri provisio, vel ex parte illius per quem est provisio. Ex parte providentis, ut cum ille non est potens per se explere quod vult, ut patet in exemplo posito de Rege. Ex parte illius cui debet fieri provisio, sic divina Providentia administrat inferiores creaturas per superiores, quia inferiores propter suum defectum non sunt immediate susceptibiles divinae actionis, sicut patet in oculo, qui non potens videre Solem in rota, videt eum in medio, scilicet in aqua, vel in speculo. Similiter Providentia Dei administrat inferiores creaturas per superiores, rationales autem creaturas per se et etiam quasdam per alias, ut homines per Angelos et alios Angelos per alios. Item propter utilitatem illius per quem est providentia fit provisio per alium, ut Deus vult administrari pauperibus a divitibus propter utilitatem divitum, vult etiam quosdam doceri per alios. Istis duabus rationibus ultimis providet Deus per alios, non vero propter primam rationem, quia hoc non est ex defectu qui sit in Deo: sed propter defectum creaturae cui administratur, vel propter utilitatem illius per quam alii administratur, vel providetur.

Quaeres. Quot et qui sint divinae Providentiae fructus ex eius consideratione a viris probis colligendi.

Respondeo. quatuor potissimum a Lessio cap. 9. De Providentia numerari. Primus est magnum animi solatium et iucunda mentis tranquillitas in varia rerum agitatione et perturbatione. Cum enim quisque perpendit omnia quae eveniunt, sive bona, sive mala, nonnisi Deo ita ordinante contingere, facile suos omnes motus continet, ratus quod nihil horum fieret, nisi Deus specialiter illud permitteret; non permitteret autem, nisi iustissimae rationes ei suppeterent, atque adeo nisi melius esset id permittere quam impedire. Hac ipsa cogitatione recreatus S. Iob, dum omnium suorum bonorum iacturam audisset, has in praeclaras voces erupit: Dominus dedit, Dominus abstulit. Illud ipsum ponderabat David cum diceret: Renuit consolari anima mea; memor fui Dei et delectatus sum.

Secundus fructus est omnium etiam adversitatum grata acceptatio, necnon et omnis murmurationis repressio et cohibitio; facile namque divinae ordinationi acquiescimus dum attenta mente perpendimus Deum sapientissime, benignissime et ob iustissimas rationes immittere vel permittere omnes illas corporis aut animi molestias, quae nobis interdum accidunt, quaeque conferunt, vel ad exercitationem virtutum, vel ad ultionem peccatorum, vel ad assecutionem aeternae felicitatis: momentaneum enim et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitatem, aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Quas rationes ubi quis perpendit, omnes murmurationis motus comprimit.

Tertio illa ipsa divinae Providentiae consideratio anxiam rerum huius vitae sollicitudinem removet, nam ut merito monet Christus Salvator Matth. 6.:

Ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, nec corpori vestro quid induamini. Nonne anima plus est quam esca et corpus plusquam vestimentum? Respicite volatilia coeli quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea et Pater vester coelestis pascit illa: nonne vos magis pluris estis illis?

Unde concludit: Nolite ergo solliciti esse dicentes quid manducabimus aut quid bibemus, aut quo operiemur? haec enim omnia gentes inquirunt. Scit enim Pater vester quia his omnibus indigetis.

Unde admonebat Regius Vates: Iacta in Domino curam tuam et ipse te enutriet. Quod ipsum repetit S. Petrus primae 5. cap.: Omnem, inquit, sollicitudinem vestram proicientes in ipsum, quoniam ipsi cura est de vobis.

Quarto denique, haec ipsa divina Providentiae cogitatio maximam in periculis ingruentibus affert animi constantiam et fiduciam. Cum enim Deus omnium, maxime piorum curam habeat et nihil sine ipsius nutu et consilio fieri possit non est quod timeamus, vel saevientium hominum terriculamenta, vel daemonum insidias, vel quidvis aliud molestum a qualibet creatura inferendum. Ipsa consideratione velut impenetrabili clypeo armatus et animatus Regius Vates aiebat Psal. 28. Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus Protector vitae meae, etc. Et merito quidem, ut expendit sanctus Augustinus: Protegitur enim Imperator scutatis et non timet, protegitur a mortalibus mortalis et securus est, protegitur mortalis ab immortali et timebit ac trepidabit?