Scotus Academicus, Tomus secundus: De Deo Intelligente et Volente

Notandum 1. Divinum decretum esse illam Dei volitionem, qua decernit rerum futuritionem; idque vel absolute, ita quod infallibiliter res decretae evenient; vel tantum conditionate, quando nimirum rerum eventus pendet ab aliqua conditione, quae si ponatur, revera res illa existet; si vero non ponatur talis conditio, etiam res non erit. Rursus hoc conditionatum decretum considerari potest vel ex parte decernentis, vel ex parte rei decretae, seu ex parte subiecti volentis, vel ex parte Obiecti voliti. Priori modo significat non tam firmam ac stabilem voluntatem, quam velleitatem quamdam de habenda hac stabili firmaque voluntate circa aliquod obiectum si conditio aliqua poneretur; talis est haec propositio, Vellem gerere bellum adversus Turcas si id Viro Religioso liceret: in qua propositione non significatur directe voluntas efficax gerendi bellum, sed directe solum exprimitur velleitas et desiderium quoddam formandae talis volitionis efficacis ex hypothesi, quod illa volitio efficax et sincera virum religiosum non dedeceret. Posteriori modo decretum dicitur conditionatum ex parte rei decretae, seu obiecti voliti, quando videlicet actu quidem formatur volitio determinata ex parte volentis; eventus vero suspenditur donec ponatur conditio; v. g. Si Petrus cras audierit Sacrum, dabo illi librum: volitio enim efficax est et sincera dandi librum, dependet nihilominus illa donatio a conditione ponenda, nimirum ab auditione Sacri.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter utrumque illud decretum conditionatum quod Primum summam imperfectionem involvat, eo quod significet inefficacem volitionem et quamdam potentialitatem importet; qua veluti decernens suspensus haeret, videturque impotens ad formandam volitionem efficacem de rerum eventu: quae videlicet volitionis inefficacitas et indeterminatio, Deum omnimode potentem et ens summe necessarium et actuale cum omnino dedeceant, etiam nec in illo reperiri potest tale decretum conditionatum ex parte subiecti decernentis et volentis. Secundum vero non sic; tota namque potentialitas et indeterminatio refunditur non in ipsum volentem, sed in rem volitam, cuius futuritio et existentia pendet ab aliqua conditione, quae si ponatur revera res illa erit futura, si vero non ponatur, eventura non est. De conditionatis posteriori modo solum loquimur, non vero de conditionatis priori modo.

Notandum 3. Praesentem Quaestionem moveri solum de conditionatis, tam consequentibus, quam disparatis, quae in Scriptura sacra declarantur, aut per aliquam revelationem innotescunt. De ceteris vero, quae neutro modo patent, cum omnino incertum sit an invicem habeant aliquam connexionem, vel ex parte rei consequentis ab alia, vel ex parte Dei decernentis illam consecutionem unius rei ab alia cum qua nullam habet ex se connexionem, absurdum esset aliquid statuere: cum talis illatio consequentis ex antecedente, nullatenus innotescat in conditionate futuris non relatis, v. g. in his propositionibus: Si Turca aliquis dormiat Constantinopoli, Petrus convertetur Parisiis: si Socrates ad bellum fuerit profectus, Philosophiae operam dabo. Itaque solum habemus resolvendum an conditionate futura, quae per revelationem innotescunt, puta Tyriorum et Sidoniorum conversio si Christum praedicantem audiissent, etc., supponant in Deo aliquod decretum conditionatum.

Conclusio unica. — Admittenda sunt in Deo decreta, absoluta quidem subiective et ex parte Dei decernentis et volentis, sed conditionata obiective et ex parte rei decretae, ac obiecti voliti.

Probatur primo. Ex illis omnibus Scripturae textibus quibus Deus significat suam voluntatem de rebus conditionate futuris, si conditio fuisset posita, maxime vero 4. Regum 13: Si percussisses terram quinquies, aut sexies, sive septies, percussisses Syriam usque ad consumptionem: quibus verbis Propheta Elisaeus Regi Ioas denuntiat Deum decrevisse generalem Syriae devastationem et statuisse cum ipso Rege Ioas se concursurum ad Syros exturbandos, si quinque, aut sex, aut septem vicibus ipse Rex Ioas terram iaculo percussisset: ergo supponit decretum de illo conditionate futuro, quod tamen non evenit defectu conditionis non positae. Item 3. Regum cap. 9. Deus Salomoni praenuntiat:

Si ambulaveris coram me sicut ambulavit pater tuus, in simplicitate cordis et in aequitate, et feceris omnia quae praecepi tibi, et legitima mea et iudicia mea servaveris; ponam thronum regni tui super Israel in sempiternum, sicut locutus sum David Patri tuo dicens: non auferetur vir de genere tuo de solio Israel. Si autem aversione aversi fueritis vos et filii vestri, non sequentes me, nec custodientes mandata mea, et caeremonias meas quas proposui vobis, sed abieritis et colueritis Deos alienos et adoraveritis eos, auferam Israel de superficie terrae, etc.

Quibus patet Deum sub conditione decrevisse servaturum Thronum Israeliticum penes Salomonis familiam ex praesupposita conditione, quod eius divina mandata tam ipse Salomon, quam eius posteri servarent: quae conditio cum non fuerit completa, ipseque Salomon Deos alienos coluerit, idcirco cap. 11. rursus ei Dominus apparens, ait: Quia habuisti hoc apud te et non custodisti pactum meum et praecepta mea quae mandavi tibi, disrumpens scindam regnum tuum et dabo istud servo tuo. Quibus constat decretum fuisse a Deo servandum Imperium Israeliticum in familia Davidis et Salomonis ex conditione; adeoque constat apud Deum esse aliqua decreta conditionata.

Probatur 2. haec eadem veritas ex sententia omnium sanctorum Patrum priori Quaestione laudatorum, qui divinas praedictiones de rebus conditionate futuris, nusquam tamen implendis, a Deo sincere ordinatas esse affirmant. Quibus accedit unanimis pene veterum Scholasticorum sententia, qui varias movent quaestiones de contingentibus conditionate futuris; et alii pro una parte contradictionis, alii vero pro altera diserte pugnant; adeoque censent alterutram partem in his contingentibus esse determinate veram, proindeque a Deo volitam. Tales sunt illae quaestiones, an si Adamus non peccasset Dei Filius fuisset incarnatus: an si perseverasset originalis innocentiae status, in eo instituta fuissent Sacramenta, ordinata sacrificia, praescripta rerum dominia: et alia id genus, quae, sublata conditione, non evenerunt: quarum quaestionum resolutio certo certius supponit decretum divinae voluntatis de eventu, vel de non eventu talium effectuum in statu innocentiae. Qualiter enim haec extare potuissent nisi Deus voluisset, maxime cum ex iis pleraque pendeant a sola Dei voluntate, ut Verbi Incarnatio, Sacramentorum institutio? etc.

Nec dicas. Doctores Scholasticos his in quaestionibus solum inquirere et resolvere, non quid revera futurum fuisset, si talis posita fuisset conditio, sed tantum quid magis expediret, quidque congruentius foret hac supposita conditione.

Respondeo. Enim non ab eis solum agitari quid in hac hypothesi magis fuisset congruum, sed etiam quid revera evenisset, ut constat ex allatis ab ipsis rationibus, quae non solum eruuntur ex voluntate Dei suaviter et congrue cuncta disponentis, sed etiam ex argumentis theologicis deductis, nimirum ex Scriptura sacra et sanctorum Patrum auctoritatibus, necnon et ratiocinatione et discursu, ut videre est in eorum scriptis, maxime vero apud Doctorem Subtilem.

Probatur tertio ratione. Illorum eventuum futuritio divinum supponit decretum, qui non possunt habere rationem futuri, nisi ab ipso divino decreto: sed conditionate futura nullatenus possunt habere rationem futuri nisi ab ipso divino decreto: ergo illud praesupponunt. Maior per se constat.

Probatur minor. Primo quidem ex iis quae iam diximus ad probandam rerum futuritionem formari et pendere solum a divino decreto. Eodem modo namque ratiocinandum est de futuritione contingentium conditionatorum, ac de futuritione contingentium absolutorum: sed horum futuritio pendet a decreto divino absoluto, tam ex parte Dei decernentis, quam ex parte obiecti decreti: ergo pariter contingentium futuritio conditionata pendebit a decreto conditionato ex parte rei decretae, licet absoluto ex parte decernentis.

— Secundo: Illorum futuritio supponit decretum Dei conditionatum, quorum consequens non sequitur ex antecedente nisi dependenter a voluntate Dei ita statuentis et decernentis: sed devastatio Syriae, v. g. non erat sequenda ex sex aut septem vicibus iaculo percussa terra a Rege Ioas, nisi quia Deus ita ordinaverat, cum nulla inter utramque esset connexio ex natura sua: ergo haec devastatio generalis supponebat decretum divinum; non quidem absolutum cum revera haec devastatio non extiterit: ergo supponebat decretum conditionatum, proindeque datur. — Tertio: Omnis divina promissio, divinumque pactum exprimunt sinceram voluntatem Dei promittentis et paciscentis, qui revera vult implere, quae promittit, si nimirum adsit conditio praesupposita: sed Deus plura de facto promisit et pacta statuit de rebus sub conditione, numquam tamen implendis: ergo Deus habet volitiones et decreta, absoluta quidem quoad actum, sed conditionata quoad obiectum et ratione conditionis non apponendae. Maior per se patet: si enim Deus non vellet sincere implere quae promittit, sequeretur eum hominibus illudere, et falsitatis ac mendacii posset argui in suis promissionibus et pactis: Minor vero probatur ex iam citatis promissionibus de perseverantia Imperii Israelitici penes familiam Salomonis, si custodirent eius mandata, quod cum impletum non fuerit, etiam Salomonis posteri deiecti sunt ab Imperio Israelitico: divisum enim fuit Imperium tempore Roboam filii Salomonis, stetitque tantum super Iudam et Beniamin usque ad Sedeciam, qui ultimus fuit Regum Iuda. — Confirmantur hae omnes rationes ex verbis Christi Matth. 26. ubi obiurgans Petrum, quod gladio percussisset servum Principis Sacerdotum, ait: An putas quia non possum rogare Patrem meum et exhibebit mihi modo, plusquam duodecim legiones Angelorum? Ex quibus verbis sic argumentor: Christus asserit Patrem divinum sibi ministraturum angelicum auxilium si ab ipso rogetur: sed talis subministratio et exhibitio angelici auxilii non ita constanter a Christo assereretur, nisi certo sciret Patrem Aeternum illud auxilium decrevisse, si divinus eius Filius ita exorasset et optasset, alioquin assereret Patrem Aeternum velle, quod revera non volebat: ergo revera positum fuerat decretum conditionatum de ministrando tali angelico auxilio si Christus exorasset: ergo et consequenter tale decretum admittitur.

Dices 1. Si darentur in Deo decreta conditionata, deberent esse libera; sed non possunt illa decreta esse libera: ergo non dantur. Maior patet, decretum enim est illa libera divinae voluntatis determinatio, qua Deus vult aliquid extra se producere, vel non producere. Minor probatur: decretum divinum non censetur liberum, nisi ratione liberae terminationis ad aliquid extrinsecum, quod ex se potest esse et non esse: sed decreta conditionata nihil habent extrinsecum ad quod possint terminari, vel non terminari: ergo non possunt esse libera. Maior constat: cum enim Deus sit ens summe necessarium, sitque immutabilis, non potest esse liber libertate ad actus oppositos, sed tantum ad opposita obiecta, vel ad eiusdem obiecti positionem, aut non positionem; adeoque sic censetur liber ratione liberae terminationis. Minor etiam est evidens; cum enim futurum conditionatum interdum habeat conditionem non ponendam; etiam est de re non futura; et sic plerumque non habet aliquid extrinsecum, ad quod terminetur.

Nego minorem. Sicut enim decreta absoluta dicuntur libera, quia effectus absolute decretus potuit decerni vel non decerni absolute; ita pariter decreta conditionata dici debent libera, quia effectus conditionate decretus potuit a Deo decerni vel non decerni conditionate. Ad probationem distinguo minorem: decreta conditionata non possunt habere liberam terminationem ad effectus, qui numquam erunt, idest, qui sunt omnino impossibiles et repugnantes, concedo: idest qui non sunt futuri, quia non ponetur conditio, quae est specificativa illius decreti, nego: itaque sicut decretum absolutum dicitur, quod terminatur ad effectum absolute venturum; ita pariter decretum conditionatum appellatur, quod terminatur ad effectum futurum sub conditione, ad quem respectum haberet et liberam terminationem.

Dices 2. Illud asseri non debet esse in Deo, quod nec ex revelatione, nec ex Scripturis colligitur: sed talia decreta conditionata, nec ex Scriptura, nec ex revelatione colliguntur esse in Deo: ergo non sunt asserenda. Minor patet: siquidem nullus est Scripturae textus, qui talia decreta significet, imo Scriptura sacra diserte affirmat omnia divinae voluntatis decreta esse impleta vel implenda: Omnia enim quaecumque voluit fecit Dominus, Psalm. 113. Quae autem conditionate diceretur voluisse, non fecisset, adeoque non potest dici illa voluisse.

Nego minorem. Nihil enim frequentius in Scriptura sacra insinuatur, quam vel promissiones sub conditione factae, vel pacta sub conditione expressa quae sinceram Dei voluntatem praeseferunt, non quidem absolutam, sed conditionatam, adeoque etiam decretum conditionatum important.

Adde. Quod qualis est voluntas Dei conferendi posteris Adae iustitiam originalem, si Adamus ipse inditam sibi innocentiam servasset, divinoque mandato de non manducando cibo vetito obtemperasset; tale etiam fuit pactum initum cum Davide et repetitum cum ipsius filio Salomone de Sceptro Israelitico apud eorum posteros in perpetuum salvando, si divinis praeceptis parerent, ut ipsemet David indicat Psal. 131. Iuravit Dominus David veritatem et non frustrabitur eam (Quae verba apertum Dei decretum sinceramque eius volitionem indicant) de fructu ventris tui ponam super sedem tuam, si custodierint filii tui testamentum meum et testimonia mea haec quae docebo eos, et filii eorum usque in saeculum, sedebunt super Sedem tuam. Quod tamen decretum non fuit impletum, quia defuit ponenda conditio, nempe divinorum mandatorum observantia, ut supra diximus.

Dices 3. Decreta illa conditionata ridicula sunt et nugatoria: ergo a Deo arcenda. Probatur antecedens: irrisoria et nugatoria esset promissio, quae pendeat a libero sponsoris arbitrio, quam cum posset ponere, tamen non vellet: v. g. si quis sponderet se daturum aliquid alteri ex hypothesi, quod ad illum tali hora accedat, et ipse in mente haberet talem accessum non expectare, ipsum irrideret: similiter si quis formaret hoc decretum: Dabo tibi centum nummos, si per horam Parisiis Romam adieris et redieris: hoc decretum foret imprudens et illusorium. Sed talia essent decreta conditionata, v. g. decretum de conversione futura Tyriorum et Sidoniorum ex supposita conditione, quod Christus apud illos praedicaret, quae conditio esset impossibilis, cum Deus aliunde statuisset Christum apud Tyrios non esse praedicaturum: ergo talia decreta illusoria essent.

Distinguo antecedens. Decreta essent illusoria et ridicula, si forent de re vana et inutili, et ex conditione omnino repugnante et impossibili, concedo; secus, nego: talia autem non sunt decreta conditionata divina; illa enim omnia vel significant divinae providentiae administrationem, vel divinae misericordiae propensionem ad sublevandam hominis miseriam, vel divinae benignitatis affectum, quo Deus nostrae libertati et voluntati sese accommodat. Non sunt etiam de conditione impossibili aut repugnante: quia illa conditio non repugnat ex natura rei, sed tantum ratione alicuius extrinseci et ex aliqua suppositione accidentali, quae licet non impleatur, nihilominus censeri non debet ridicula promissio, irrisoriumque decretum sub conditione factum; quia ad rationem summi et generalis Provisoris spectat plura decernere sub conditione, quae tamen absolute non vult exequi, propter occultas suae providentiae rationes.

Dices 4. Omne divinum decretum importat et efficit aliquam mutationem physicam et realem in creatura; illam enim deducit de statu possibili ad esse futurum et existens: sed decreta conditionata, quorum conditio nusquam implebitur, non possunt efficere in rebus decretis aliquam physicam mutationem, cum talis creatura decreta nusquam erit: ergo talia decreta sunt impossibilia.

Nego maiorem. Non enim necesse est quod divina voluntas, divinumque decretum inferat aliquam realem et physicam mutationem in creatura ut ad ipsam dicatur libere determinari, ad id enim sufficit mutatio moralis. Deus enim potuit ab aeterno velle, quod homo pro aliquo tempore sit obligatus alicui voto aut praecepto, et irretitus aliquo reatu poenae; sequenti autem tempore solutus existat ab his omnibus vinculis, nempe dispensando ipsum a voto et ab observantia praecepti et solvendo reatum, vel per sufficientem contritionem et satisfactionem iam exhibitam, vel per misericordem indulgentiam et delicti gratuitam remissionem; quae omnia solam moralem mutationem in homine efficiunt; nihilominus sufficiunt ad terminandam Dei liberam volitionem: adeoque ad id non requiritur realis et physica mutatio. Ad minorem dico, decreta conditionata non efficere quidem in rebus futuris sub conditione ponenda aliquam mutationem physicam, sed solum moralem, eo quod causent in obiecto quamdam mutationem obiectivam, illud transferendo ab esse pure possibili ad esse futurum sub conditione, et ordinando illud ad existentiam conditionate habendam.

Dices 5. Si darentur in Deo decreta conditionata, sequeretur Deum habere affectus contrarios et oppositos: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris: si Deus decrevisset, v. g. conditionate futuram conversionem Tyriorum ad praedicationem Christi, illam conversionem voluisset, et cum aliunde absolute decrevisset, quod Christus apud eos nusquam praedicaret, idem simul voluisset et noluisset; et consequenter simul habuisset oppositos affectus.

Nego sequelam maioris. Illi enim affectus non censentur oppositi, qui non versantur circa idem obiectum eodem modo consideratum; at tales sunt divinae volitiones, una enim est efficax respectu effectus absolute venturi, v. g. volitio quod Christus nusquam praedicet apud Tyrios: alia autem est tantum inefficax, v. g. conversio Tyriorum ex supposita Christi apud eos praedicatione. Deus autem potest simul et semel idem velle voluntate efficaci, et nolle voluntate inefficaci, diversa ratione; vult enim inefficaciter salvare etiam omnes damnandos, quia sunt ipsius imagines divinae; nihilominus vult eos etiam, redemptos pretioso Sanguine Filii sui et in impaenitentia finali e vivis excessuros, damnare, quia peccatores sunt; quae duae volitiones, licet oppositae videantur, tales nihilominus non sunt, quia diverso medio idem obiectum respiciunt.

Dices 6. Illa decreta conditionata nec probari possunt a priori, quia sunt libera, et nihil praecedit in voluntate divina cum quo habeant necessariam connexionem; nec etiam probari possunt a posteriori, quia nullum revera habent effectum, cum versentur circa res quae simpliciter sunt possibiles: nec etiam idipsum inferri potest ex revelatione, illa namque decreta conditionata neque inferuntur ex Scriptura, nec ex sanctis Patribus: ergo revera nulla sunt.

Nego antecedens. Primo namque decreta illa probari possunt a posteriori, licet enim nullum habeant effectum absolute futurum, illum tamen haberent virtute decreti conditionati in Deo praeexistentis, si conditio, qua posita enuntiatur futurum, esset impleta: unde futura conditionata non sunt in statu merae possibilitatis, sicut alter mundus quem Deus producere posset si vellet; sed aliquatenus participant rationem futuri, non quidem absolute, sed ex hypothesi; colliguntur pariter illa decreta ex Scriptura sacra, ut constat ex prima probatione Conclusionis.

Dices 7. Illa decreta conditionata magnam inferunt absurditatem: ergo nullatenus sunt admittenda. Probatur antecedens: ex eis namque sequitur Deum fore causam peccatorum per duplex decretum: primo quidem per conditionatum, quo Deus decrevit peccata fieri, si certae adsint conditiones: secundo, per absolutum, quod resultat ex priori, positis nempe ac praevisis illis conditionibus extituris, quo fit ut hoc duplici decreto veluti praedeterminetur voluntas, ex se indifferens, ad omnia patranda crimina: unde sequitur Deum non solum permittere, sed etiam revera causare peccatum.

Nego antecedens. Nullus enim Catholicorum affirmat esse in Deo aliquod decretum sive absolutum, sive conditionatum quo decreverit peccata fieri, nec ullus pariter asserit ipsum praedeterminare voluntatem ad peccatum: sed Theologi constituunt in Deo decretum absolutum vel conditionatum, quo Deus vult permittere absolute, vel ex hypothesi futurum, et concurrere ad entitatem actus peccaminosi inquantum actus physici et entia sunt, secundum nempe omnem rationem entitatis et bonitatis quam habent, non autem secundum rationem deformitatis et malitiae qua, propter deviationem creatae voluntatis, moraliter afficiuntur.

Instabis. Revera ex illis decretis conditionatis Deus censeretur esse auctor peccati, non solum secundum entitatem, sed etiam secundum deformitatem: ergo, etc. Probatur antecedens: Ille censendus esset peccati auctor, qui mente revolvens omnes ordines rerum, omnesque temporum et locorum circumstantias, statueret opem ferre ad omnia patranda crimina sub certa conditione, nempe si ab illo opem patrandi crimina peterent: sed hoc ipsum sequitur ex decreto conditionato, quo scilicet Deus decernit se concursurum cum omnibus causis liberis ad omnia etiam crimina, si nempe ad illa patranda crimina sese determinent et eius ad id concursum exigant: ergo, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, Deum non decernere se concursurum ad actum peccaminosum praecise quatenus peccaminosus est, sed tantum quatenus actus entitativus est, ad quem eliciendum sese libere determinat creata voluntas, cui Deus ut causa generalis et universalis suum negare non debet concursum, ut fusius docebimus in Tractatu de Providentia.

Dices 8. Ex hac sententia sequeretur constituenda esse in Deo innumerabilia decreta, imo imprudentia, ridicula et absona circa res singulares; appositis nempe inutilibus et ridiculis conditionibus sub quibus infinitae pene propositiones possunt fieri, v. g.: Si accepero librum, moriar; si Turca sedeat Constantinopoli, ero Religiosus Parisiis; et alia similia, quae cum omnino Deum dedeceant, etiam ab eo longe removenda sunt illa decreta conditionata.

Nego antecedens. Non enim admittimus in Deo decreta conditionata circa omnes combinationes rerum possibilium, sed solum circa illa conditionata quae in Scripturis sacris exarantur, vel ex illa colliguntur. Unde hoc argumentum potius militat in defensores scientiae mediae, qui nempe asserunt Deum ante omne decretum liberum suae voluntatis, certo scire, quid esset determinaturus, positis quibuscumque combinationibus etiam possibilibus cuiuslibet futuri conditionati.

Dices denique. Eadem est ratio de futuris conditionatis, ac absolutis: sed praescindendo a quocumque divino decreto, saltem antecedente, salvatur in Deo certa scientia futurorum contingentium absolutorum: ergo simili ratione praescindendo a quolibet decreto conditionato salvatur in Deo scientia futurorum conditionatorum; sicque nulla est necessitas illa decreta admittendi.

Nego minorem. Cum enim omnia contingentia, quae absolute sunt futura, pendeant intrinsece ex decreto voluntatis divinae, quod aeternum est; inde fieri non potest, ut praeciso quocumque divino decreto, aliquid sit de facto futurum; adeoque nec fieri potest ut cognoscatur sub ratione futuri, siquidem Apocalypsis 4.: Tua sunt omnia et propter tuam voluntatem erant, et creata sunt. Unde supponere aliquid futurum independenter a decreto divino, est omnino negare Deum esse Primam rerum omnium causam.